title: E.J.M. van Eijl, L'image de C. Jansénius jusqu'à la fin du XVIIIe siècle. Actes du colloque, Louvain, 7-9 novembre 1985
text: RECENSIES
  
  geschetst hoe ambtsdragers van de kerk deze vrouwen opvoedden tot een protestants-christelijke levenswandel en hen op die manier integreerden in de ' Hollandse' gemeenschap te Batavia.
  Het andere artikel — hier voor het eerst verschenen — verhaalt de strijd van Cornelia van
  Nijenroode, een Japans-Hollandse, die in tweede echt haar aanzienlijke privé vermogen uit de
  handen van haar Nederlandse echtgenoot probeerde te houden. Blussé rangschikt dit artikel
  onder het 'life and times'-genre. Toch overheerst het 'life'-element mij iets te veel. Blussé is
  duidelijk getroffen door het dappere verzet van zijn heldin tegen de hebzucht van en de
  vernedering door haar man. De observaties van meer algemene strekking maken een enigszins
  plichtmatige indruk. Met tevredenheid en waardering noemt Blussé Cornelia tenslotte otemba,
  de Japanse verbastering van ontembaar.
  De bundel is voorzien van een lijst van termen, van zeer functionele eigentijdse afbeeldingen,
  literatuuropgave en drie soorten indices. Blussé toont er mee een enthousiast historicus en
  beeldend stylist te zijn.
  H. K. s'Jacob
  
  E. J. M. van Eijl, ed., L'image de C. Jansénius jusqu'à la fin du XVIIIe siècle. Actes du colloque,
  Louvain, 7-9 novembre 1985 (Bibliothecaephemeridum theologicarum Lovaniensium LXXIX;
  Leuven: University Press, Peeters, 1987, 258 blz., Bfl250,-, ISBN 90 6186 247 7).
  De Bibliotheca Ephemeridum Theologicarum Lovaniensium heeft in de laatste jaren reeds
  enkele publikaties uitgebracht die het jansenisme behandelen. Zo verschenen in 1982 onder
  redactie van Van Bavel en Schrama de 'mélanges' van Lucien Ceyssens, de nestor in de
  Nederlanden van de studie van het jansenisme en in 1987 een door Ceyssens en Tans
  samengestelde studie over de constitutie Unigenitus. Ter gelegenheid van de 400ste geboortedag van Jansenius organiseerde het Leuvense centrum voor de studie van het jansenisme in 1985
  een colloquium, welks vijftien bijdragen de inhoud van deze nieuwe bundel vormen.
   Het gaat in deze bijdragen om 'het beeld van Jansenius' in verschillende betekenissen van het
  woord: ten eerste het beeld dat 'jansenianen' (persoonlijke bekenden van Jansenius) van hem
  hadden, vervolgens om het beeld dat 'jansenisten' (aanhangers van zijn denken) zich van hem
  vormden en tenslotte om afbeeldingen van Jansenius. De voorstelling die zijn diverse bekenden
  en volgelingen en ook tegenstanders van hem hadden waren uiteraard zeer uiteenlopend, naar
  gelang de persoon die zich een beeld van hem vormde: orthodox, piëtistisch, romantisch, of het
  omgekeerde daarvan. Een nogal ruime 'Wirkungsgeschichte' van Jansenius dus, zoals ook uit
  de bijdragen zelf blijkt.
   Het voorwoord verdedigt het feit dat de bijdragen wel wat erg uiteenlopend zijn, en van
  ongelijke kwaliteit. Bovendien vinden we in de ene bijdrage nogal eens wat (met name
  biografische) informatie die in de andere ook weer wordt geboden. Dat is het risico van een
  colloquium over één persoon, waarvan de bijdragen niet (van tevoren of achteraf) op elkaar zijn
  afgestemd. Daardoor is het geen onverdeeld genoegen om alle bijdragen achter elkaar te lezen
  — iets wat overigens doorgaans alleen recensenten doen. In het voorwoord wordt tenslotte
  gezegd dat één bijdrage nogal stevige tegenspraak ondervond op het colloquium zelf, desalniettemin zijn alle teksten ongewijzigd afgedrukt. Of dit nu verstandig was?
  De rij van sprekers wordt geopend door M. van Meerbeeck, die ons informeert over de
  beeldvorming inzake Jansenius bij degenen die zijn geschiktheid voor de benoeming tot
  427
  
  RECENSIES
  
  bisschop van Ieper moesten onderzoeken en die informatie inwonnen over hem en zijn
  familieleden bij vrienden, medestudenten en anderen die hem kende. L. Ceyssens laat vervolgens zien hoe Jansenius allereerst door Belgische jezuïeten en vervolgens door de assessor van
  het heilig officie in Rome werd zwartgemaakt na de postume verschijning van zijn grote werk,
  de Augustinus. W. Verleyen bericht over de levenslange vriendschap tussen Jansenius en de
  Utrechter Benedictus van Haeften, de latere proost van Affligem, en J. Visser over de relaties
  tussen Jansenius en de apostolische vicaris van de Noordelijke Nederlanden, Philippus Rovenius. F. Ferrier onderzoekt de contacten tussen Guillaume Gibieuf, de stichter van de oratorianen, en Jansenius. Het onlangs overleden kernlid van het Leuvense Centrum voor de studie van
  het jansenisme, Emile Jacques, volgt met een studie over de verdediging van Jansenius en zijn
  denkbeelden door Antoine Arnauld, die hem niet meer persoonlijk had gekend. J. Lesaulnier
  onderzoekt de lezing van Jansenius door de vrienden van Port-Royal, en met name door François
  Dirois, die zich allengs tegen het jansenisme keerde, en tenslotte weer terugkwam in de kring
  van Port-Roy al. B. Chédozeau behandelt Jansenius en diens studie van de bijbel (zijn vak in
  Leuven!), tegen de achtergrond van de bijbelwetenschappelijke activiteiten van Port-Royal en
  het Oratorium. Van een meer literatuurhistorische gerichtheid is het artikel van J. Dubu over de
  houding van Jean en Louis Racine (vader en zoon) tegenover Jansenius en zijn denken. Hier gaat
  het niet zozeer om de theologische, maar meer om de sociaal-maatschappelijke effecten van de
  jansenistische strijd op de Franse kerk en haar leden.  G. Tans laat zien dat deze trouwe pleitbezorger van Jansenius' denken er toch geenszins
  onkritisch tegenover stond en zelfs op een aantal punten belangrijke (maar geen scheidende)
  gedachtengangen volgde, hetgeen trouwens ook geldt voor de eerder genoemde Arnauld. Zo
  was 'het' jansenisme dus geenszins een monolitische denkrichting. C. Dédéyan behandelt de
  beeldvorming van Jansenius en het jansenisme in de Franse romantiek, uitgaande van de
  negatieve beschrijving van Diderot. Uiteraard worden bij elke auteur verschillende accenten
  ontdekt. Hierna constateert P. Stella dat het jansenisme in de zeventiende en achttiende eeuw
  nauwelijks serieus onderwerp van gesprek was in Italië. Dan geeft T. Clemens een voorschot
  op zijn nu onlangs verschenen dissertatie, waarin wordt betoogd dat de bij beide partijen
  gebruikte gebedenboeken aantonen dat de strijd om het jansenisme en het anti-jansenisme in de
  Nederlanden heeft geleid tot een scheiding van spiritualiteiten. Tenslotte behandelt T. Picquenard de iconografie van Jansenius, waarbij het onlangs in de stedelijke bibliotheek van Ieper
  herontdekte portret van Jansenius op negentienjarige leeftijd een nog verre van ascetische
  persoonlijkheid vertoont; men kan zich daarom afvragen of in sommige portretten van de
  bisschop de ascetische instelling wellicht niet extra zwaar is aangezet (andere zijn minder
  extreem), vanwege het hersen-beeld dat zijn volgelingen van hem waren gaan vormen.
  Zo biedt deze bundel ons dus een grote verscheidenheid van informatie over de wijze waarop
  tijdgenoten en nageslacht zich Jansenius voorstelden in woord en beeld. Wie vooral naar
  theologische informatie zoekt, vindt slechts in een deel van het boek zaken van zijn gading.
   Sommige bijdragen zijn wat ver gezocht, omdat het nu eenmaal over Jansenius moest gaan en
  deze bij bepaalde auteurs en in bepaalde landen maar betrekkelijk weinig, of weinig diepgaande,
  aandacht kreeg. Hoe dan ook, al met al is hier toch een interessant document ontstaan over de
  luide weerklank die deze zeventiende-eeuwse Leuvense professor en bisschop van Ieper, met
  name na zijn dood, heeft gevonden.
  M. F. G. Parmentier
  428
  
  RECENSIES
  
  A. Stengers-Limet, Une fiscalité particulière dans les anciens Pays-Bas. Les terres franches
  (Standen en Landen LXXXIV; Kortrijk-Heule: UGA, 1985,515 blz., Bfl750,-, ISBN 90 6768
  126 1).
  Tegen het einde van de achttiende eeuw waren er in West-Europa tal van gebiedjes waarvan de
  heren of bewoners een uitzonderingspositie ten opzichte van het hen omringende land pretendeerden. Zij claimden soevereiniteit, rijksonmiddellijkheid of minstens een aantal traditionele
  vrijheden en vrijdommen. Deze enclaves vond men veelal in grensgebieden waar machtige
  heren elkaar de suprematie betwistten. Napoleon en zijn revolutionaire voorgangers hebben er
  korte metten mee gemaakt. De nieuwe staatsvorming, gebaseerd op zogenaamde volkssoevereiniteit kon dergelijke excepties niet velen.
   De grensgebieden van de voormalige Zeventien Nederlanden waren rijk aan dergelijke 'vrije
  gebieden'. Mevrouw Stengers heeft er een intensieve studie van gemaakt, die haar oorsprong
  vindt in een licentiaatsverhandeling welke zij in 1943 aan de Universiteit van Luik heeft bewerkt
  — hoewel geen 'thèse' toch een levenswerk. In haar boek, dat pas vier jaar na verschijnen in
  handen van deze recensent kwam, wijdt mevrouw Stengers aandacht aan de terres franches die
  sinds ongeveer 1634 door de Spaanse administratie werden erkend. Het zijn er vele tientallen,
  waarvan de rechtstitels van apartheid nogal uiteenliepen: soevereiniteit, onafhankelijkheid ten
  opzichte van de Nederlanden, onafhankelijkheid maar erkenning van een leenband, en dergelijke meer. De daaruit voortvloeiende consequenties liepen uiteen. Soms claimde men een eigen,
  onafhankelijke jurisdictie of niet-toepasbaarheid van algemene plakkaten, dan weer koesterden
  enclaves het asielrecht. Maar vooral hamerde men graag op vrijdom van belastingen. Uit de
  middeleeuwen zijn al voorbeelden van erkenning van dergelijke exempties door heren en
  vorsten bekend.
  Dankzij een langdurig en onvoorstelbaar omvangrijk archief-onderzoek heeft schrijfster vele
  terres franches zelf teruggevonden. Zo heeft zij op grond van gemeenschappelijke kenmerken
  categorieën kunnen formuleren. Vele pretenties van immuniteiten blijken pas te zijn ontstaan
  tegenover de drukkende belastingpolitiek van Karel de Stoute en later van de Habsburgers, toen
  de Zuidelijke Nederlanden een strijdtoneel waren (en bleven). Pas in het begin van de
  zeventiende eeuw komen de, erkende, enclaves administratief aan het licht als de Spaanse
  financiële autoriteiten een gemeenschappelijke ontvanger aanstellen. De terres franches, die
  immers niet in de gewestelijke Staten vertegenwoordigd waren, droegen bijgevolg niet mee in
  de beden. Zij moesten zich echter laten welgevallen dat zij rechtstreeks werden aangeslagen
  door de centrale regering, met name als het ging om inkwartieringen en andere oorlogslasten.
   Zoals de titel van haar boek aangeeft, heeft mevrouw Stengers de fiscaliteit als uitgangspunt
  van haar studie gekozen. De meeste aandacht besteedt zij dan ook aan de werkwijze van de
  fiscale administratie voor de terres franches en van de individuele ontvangers, zowel tijdens het
  Spaanse als tijdens het Oostenrijkse bewind. Schrijfster signaleert het verdwijnen van enclaves
  — bijvoorbeeld in streken die aan Frankrijk werden afgestaan — en zij geeft beknopte sociaaleconomische schetsen van de overblijvende terre s franches. Een gedetailleerde index (479-515)
  en een uitslaande kaart maken identificatie en oriëntatie binnen deze doorwrochte studie
  optimaal mogelijk.
  A. H. Huussen jr.
  429.
  