title: D. Spierenburg, R. Poidevin, Histoire de la haute autorité de la communauté européenne du charbon et de l'acier. Une expérience supranationale
text: Recensies
  
  469
  
  terwijl er ook voldoende informatie wordt verstrekt om het wel en wee van de groepen vrouwen
  en kinderen die tenslotte in Aek Paminke III terechtkwamen goed te kunnen volgen. Als
  bronnenuitgave lenen de boeken zich uitstekend voor nader onderzoek naar bijvoorbeeld de
  verschillen in beleving in kampervaringen tussen kinderen en volwassenen. De boeken zijn
  prachtig uitgegeven en rijk geïllustreerd met kamptekeningen.
  E. Touwen-Bouwsma
  
  D. Spierenburg, R. Poidevin, Histoire de la haute autorité de la communauté Européenne du
  charbon en de l'acier. Une expérience supranationale (Brussel: Bruylant, 1993, xviii + 920 blz.,
  ISBN 2 8027 0830 9).
  Het eerste experiment met supranationaliteit in het na-oorlogse West-Europa belichaamde voor
  velen het begin van de verwezenlijking van een groots ideaal en de lakmoesproef voor
  hooggespannen verwachtingen. Immers, het in een gemeenschappelijke markt bijeenbrengen
  van de Franse, Duitse, Italiaanse en Benelux kolen- en staalsectoren zou, aldus de Schumanverklaring van 9 mei 1950, niet enkel de harmonieuze ontwikkeling van de betrokken
  economieën dienen, maar ook tot een diepgaande verstrengeling van nationale belangen leiden.
  Als zodanig zou de in 1951 opgerichte Europese gemeenschap voor kolen en staal (EGKS) de
  aanzet tot verdergaande Europese integratie vormen en tot een uiteindelijke eenwording van de
  betrokken landen in een Europese federatie voeren. Cruciaal in deze gedachtengang was de
  overdracht van nationale bevoegdheden aan een bovennationaal orgaan; zulk een souvereiniteitsoverdracht, als aan de hoge autoriteit (HA) van de EGKS, werd beschouwd als een
  uitdrukking van, zowel als een voorwaarde voor, de verhoopte dynamiek van een zichzelf
  bevestigend en steeds voortschrijdend integratieproces.
  Deze hooggespannen verwachtingen konden maar in beperkte mate vervuld worden. Onmacht
  beheerste—en tegenwerking overheerste—de EGKS en het supranationale experiment dat ze
  belichaamde, zo bleek uit studies van onder anderen Milward en Gillingham in de voorbije jaren.
   Ook de thans verschenen overzichtsgeschiedenis van de EGKS-hoge autoriteit van de hand van
  de Nederlandse diplomaat Spierenburg en de Franse integratiehistoricus Poidevin tendeert tot
  dergelijke demystificerende bevindingen. In deze lijvige, met steun van de Europese Commissie
  uitgegeven studie staan de rol en het functioneren van de hoge autoriteit centraal, vanaf haar
  inrichting in 1952 tot het opgaan van dit college in de Europese Commissie in 1967. Meer in het
  bijzonder worden daarbij de betrekkingen van de hoge autoriteit met de andere organen van de
  EGKS, met de lidstaten van de gemeenschap en met derde landen geanalyseerd. Bestudering van
  het primaire bronnenmateriaal in het EGKS-archief en de nationale archieven van de lidstaten
  (met name de Nederlandse en Franse) leverde de basis voor dit werk. Waar Spierenburg zelf
  evenwel gedurende bijna de gehele beschreven periode lid van de hoge autoriteit was en
  gedurende lange tijd vice-voorzitter ervan, beschikt hij over een schat aan ervaringen in de
  EGKS-besluitvorming. Het zijn bovenal deze herinneringen, inzichten en verklaringen die dit
  boek zijn meerwaarde geven: de praktijk van de supranationale besluitvorming wordt erin van
  binnenuit beschreven. Uit de bronnenanalyse in combinatie met de persoonlijke aantekeningen
  en herinneringen van Spierenburg zelf, en die der overige door de auteurs geraadpleegde
  beleidsmakers, ontstaat een beeld van een in de integratiehistoriografie unieke gedetailleerdheid.
   Al vanaf haar begin blijkt de hoge autoriteit een tegen de stroom in oproeiend vaartuig te zijn:
  
  470
  
  Recensies
  
  het zinkt weliswaar niet, maar veel verder komen doet het evenmin, in weerwil van de
  inspanningen van de roeiers. De nationale regeringen die aan de wieg van de bovennationale
  gemeenschap stonden bleken, Frankrijk voorop, buitengewoon terughoudend de hoge autoriteit
  een leidende rol te laten spelen en schromen niet aanzetten ertoe in de EGKS-raad van ministers
  te torpederen. De op papier vergaande bevoegheden van de HA werden bij een dergelijk gebrek
  aan bereidheid tot daadwerkelijke gezagsoverdracht een dode letter. Dat nationale parlementariërs verenigd in het proto-Europees parlement de HA en haar strijd voor bovennationaliteit
  nadrukkelijk steunden deed hieraan weinig af. Het scherpst kwam de tegenwerking van de
  nationale regeringen naar voren tijdens de kolencrisis van 1959, tijdens welke de regeringen er
  de voorkeur aan gaven het snel groeiende overaanbod aan kolen met nationale beleidsinstrumenten als quota's en tarieven te reguleren, veeleer dan de HA haar in het verdrag toegekende
  crisisbevoegdheden te laten hanteren. Dit échec en het daarmee gepaard gaande prestigeverlies
  stortten de HA in een diepe crisis die ze niet meer echt te boven zou komen (529-556). Een andere
  vorm van tegenwerking ondervond de HA zijdens de gevestigde belangen in de zware industrie
  van de deelnemende landen. Was de ontmanteling van met name de Ruhrkartels een conditio
  sine qua non voor het tot stand brengen van een echte gemeenschappelijke markt, in de praktijk
  bleek dit doel te hoog gegrepen. Met name de kolenmarkt was en bleef 'entièrement gouverné
  par des organisations centrales' (117) die de implementatie van artikel 66 van het EGKSverdrag, gericht tegen concurrentieondermijnende bedrijfsconcentraties succesvol wisten te
  verhinderen. Overigens speelden politieke overwegingen hiereveneens een rol: van begin af aan
  verkoos de hoge autoriteit conflicten te mijden en compromissen te zoeken veeleer dan de
  voortgang van het Europese integratieproces (de ratificatie van het Verdrag van de Europese
  defensie gemeenschap in het bijzonder) in gevaar te brengen door op de eigen strepen te gaan
  staan en de confrontatie aan te gaan. Een minderheid van de HA-leden, waaronder Spierenburg,
  nam evenwel stelling tegen deze compromispolitiek die in hun optiek neerkwam op taakverzaking.  Waar de HA onmachtig bleek was dat niet enkel het gevolg van de gesignaleerde tegenwerking
  van buiten af; interne factoren als onderlinge verdeeldheid, verschillende taakopvattingen en
  organisatieproblemen speelden evenzeer een rol. Al tijdens het voorzitterschap van Jean
  Monnet (1952-1955) veroordeelt de HA zichzelf tot onmacht, zo blijkt. Met erkenning van
  Monnets inzet, doorzicht en charisma beschrijven de auteurs hoe diens Napoleontische
  neigingen de ontwikkeling van de HA hinderen. Monnet trekt zeggenschap naar zich toe en
  blijkt slechts moeizaam te kunnen delen en delegeren. De centrale rol die hij opeist voor het
  voorzitterschap botst met de opvattingen over collegiaal bestuur van een rebellenclub onder
  leiding van Spierenburg en zijn Belgische collega Coppé. Nadat fors met deuren is geslagen
  gelukt het de 'opstandelingen' in het HA een op specialisatie gebaseerde taakverdeling door te
  drukken. Voorde ondersteunende diensten zal een duidelijke taakverdeling pas in juli 1953,
  onder Monnets opvolger Finet, tot stand komen. 'De l'évidence, Monnet n'a pas les qualités
  d'un administrateur', concluderen de auteurs (101).
  Geschiedschrijving van binnenuit kan leiden tot geschiedschrijving voor insiders. Geheel
  ontkomen aan deze val zijn de auteurs niet. Een adequate uitleg van het EGKS-verdrag en de
  betekenis van de diverse artikelen ontbreekt. De veranderingen in de externe omgeving van het
  onderwerp, de opkomst van nieuwe energiebronnen als olie en atoomenergie bij voorbeeld,
  moet de lezer grotendeels zelf inbrengen. Met name in de latere hoofdstukken is de grote lijn
  soms moeilijk zichtbaar in de veelheid van aangereikte gegevens en wordt het betoog tot
  
  Recensies
  
  471
  
  kroniek. Met hun onderwerp lijden die latere hoofdstukken, die de HA in de jaren zestig tot
  onderwerp hebben, aan een zeker betekenisverval. Deze bezwaren nemen niet weg dat de
  auteurs met dit werk, waarin een oorspronkelijke aanpak met een zorgvuldige annotatie
  samengaat, een klassieker aan de integratiehistoriografie bijdragen.
   A. G. Harryvan
  
  M. Prenger, R. Witte, De sleutel van de VPRO. Een omroep en zijn ledenraad 1969-1994
  (Amsterdam: Otto Cramwinckel, 1994, 191 blz., ƒ39,50, ISBN 90 71894 61 4).
  De ledenraad van de VPRO kwam in 1969 voor het eerst bijeen. De raad werd ingesteld om de
  leden op een meer gestructureerde wijze invloed op het programmabeleid te geven. Zowel de
  periode die voorafging aan de oprichting van de ledenraad als het eigenlijke functioneren van
  deze raad in de afgelopen vijfentwintig jaar worden in dit boek beschreven. Hiermee behandelen
  de auteurs een aspect van de omroepgeschiedenis dat nog niet eerder een onderwerp van studie
  was. Niet alleen dit aspect, maar de hele omroepgeschiedenis is volgens de auteurs een vrijwel
  onontgonnen terrein, hoewel de VPRO (met de verschijning van het boek naar aanleiding van
  het zestigjarig bestaan: Een vrij zinnige verhouding. De VPRO en Nederland 1926-1986, door
  J. H. J. van den Heuvel, e. a.) hierop een gunstige uitzondering zou vormen.
   De hoofdstukken 1 tot en met 4 (geschreven door R. Witte) behandelen de periode voorafgaand
  aan de oprichting van de ledenraad. Enerzijds de snel veranderde samenstelling van het
  ledenbestand (steeds minder vrijzinnig protestanten) en anderzijds de toenemende druk om
  voldoende leden te hebben, maakten aan het eind van de jaren zestig een bezinning op de
  beginselen van de VPRO noodzakelijk. Bovendien stelde de televisie andere eisen aan het
  omroepbedrijf dan de radio tot dan toe had gedaan. Dit alles gecombineerd met de tijdgeest van
  democratisering droeg ertoe bij dat de VPRO haar vrijzinnig protestantse beginselen losliet en
  een nieuwe verenigingsstructuur in werking trad. In deze nieuwe structuur was een belangrijke
  taak weggelegd voor de ledenraad, die door middel van een districtenstelsel werd gekozen. In
  dit eerste gedeelte van het boek worden enkele meningsverschillen binnen de vereniging over
  televisie-programma's besproken. Helaas wordt aan de lezer niet echt duidelijk om wat voor
  soort programma's het hierbij gaat. Alleen de inhoud van Dag koninginnedag (1957) wordt
  beschreven. Bij Hoepla (1967) wordt er kennelijk van uitgegaan dat de lezers oud genoeg zijn
  om zich dit programma te kunnen herinneren.
   In de tweede helft van het boek gaat M. Prenger in op het feitelijk functioneren van de
  ledenraad, dat gekenmerkt werd door veelvuldige conflicten met bestuuren programmamakers,
  waarbij de onduidelijke taakafbakening een rol speelde. Misschien is het deze vage taakafbakening die er de oorzaak van is dat de auteurs er maar moeizaam in slagen de lezers een duidelijk
  overzicht van de taken van de ledenraad te geven. De tweede helft van het boek lijkt alleen nog
  maar te gaan over de vraag waarom de ledenraad zo slecht functioneerde, waarbij het
  vergaderjargon de leesbaarheid niet bevordert. Duidelijke voorbeelden ontbreken van de wijze
  waarop de ledenraad invloed op het programmabeleid trachtte uit te oefenen. De voor de hand
  liggende vraag of de nieuwe algemeen secretaris René Witte dezelfde is als de auteur van het
  boek, laten de auteurs onbeantwoord.
  Hoewel de ledenraad belangrijke functies heeft vervuld, zoals het kiezen van bestuursleden,
  komen de auteurs tot de conclusie dat de invloed van de ledenraad op het programmabeleid in
  de afgelopen vijfentwintig jaar gering is geweest. Een belangrijke oorzaak zou gelegen zijn in.
  