title: ICT-onderwijsmonitor studiejaar 2002/2003: Strategische keuzen bij ICT-innovatie van het Hoger onderwijs: Enige handreikingen vanuit internationale praktijkvoorbeelden. 2004. &#x27E8;hal-00190113&#x27E9;
text: ICT-onderwijsmonitor studiejaar 2002/2003:
  Strategische keuzen bij ICT-innovatie van het Hoger
  onderwijs: Enige handreikingen vanuit internationale
  praktijkvoorbeelden
  Judith Schoonenboom, Henk Sligte, Fieke Roozen
  
  To cite this version:
  Judith Schoonenboom, Henk Sligte, Fieke Roozen. ICT-onderwijsmonitor studiejaar 2002/2003:
  Strategische keuzen bij ICT-innovatie van het Hoger onderwijs: Enige handreikingen vanuit internationale praktijkvoorbeelden. 2004. �hal-00190113�
  
  HAL Id: hal-00190113
  https://telearn.hal.science/hal-00190113
  Submitted on 23 Nov 2007
  
  HAL is a multi-disciplinary open access
  archive for the deposit and dissemination of scientific research documents, whether they are published or not. The documents may come from
  teaching and research institutions in France or
  abroad, or from public or private research centers.
  L’archive ouverte pluridisciplinaire HAL, est
  destinée au dépôt et à la diffusion de documents
  scientifiques de niveau recherche, publiés ou non,
  émanant des établissements d’enseignement et de
  recherche français ou étrangers, des laboratoires
  publics ou privés.
  STRATEGISCHE KEUZEN BIJ ICT-INNOVATIE VAN HET
  HOGER ONDERWIJS; ENIGE HANDREIKINGEN VANUIT
  INTERNATIONALE PRAKTIJKVOORBEELDEN
  ICT-onderwijsmonitor studiejaar 2002/2003
  
  Judith Schoonenboom
  Fieke Roozen
  Henk Sligte
  SCO-Kohnstamm Instituut, Universiteit van Amsterdam, april 2004
  
  © 2004 Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
  
  Voorwoord
  
  In het najaar van 2002 heeft het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap opdracht
  gegeven aan Research voor Beleid en het SCO-Kohnstamm Instituut voor het uitvoeren van
  een ict-monitor hoger onderwijs. Doel van de ict-monitor is het verschaffen van een integraal
  beeld van de toepassing van ict voor onderwijsdoeleinden in het Nederlandse hoger onderwijs.
  Als eerste studie binnen de ict-monitor hoger onderwijs is een reviewstudie naar Nederlandse
  praktijkvoorbeelden uitgevoerd (Schoonenboom e.a. 2003). In vervolg hierop is in een tweede
  studie de waarde van een aantal internationale praktijkvoorbeelden voor de Nederlandse situatie onderzocht. Dit rapport is het verslag van de tweede studie.
   De studie Handreikingen vanuit internationale praktijkvoorbeelden is uitgevoerd door het SCOKohnstamm Instituut van de Universiteit van Amsterdam, door een projectgroep bestaande uit
  dr. Judith Schoonenboom (projectleider), drs. Fieke Roozen en drs. Henk Sligte. De onderzoekers werden in hun werk bijgestaan door een begeleidingscommissie, bestaande uit vertegenwoordigers van het Ministerie van Onderwijs, de Inspectie van het Onderwijs en stichting SURF.
  Voor de inhoud van het rapport draagt alleen de projectgroep verantwoordelijkheid.
   Inhoudsopgave
  
  Samenvatting
  
  1
  
  Leeswijzer
  
  9
  
  1
  1.1
  1.2
  1.3
  1.4
  
  Inleiding
  Aanleiding voor dit onderzoek
  Doel- en vraagstelling van het onderzoek
  Onderzoeksopzet
  Vooruitblik op de resultaten
  
  11
  11
  12
  12
  13
  
  2
  2.1
  2.2
  2.3
  2.4
  
  Visie en doelen
  Inleiding
  Vergroting van de toegankelijkheid door middel van afstandsonderwijs
  Vergroting van de toegankelijkheid van het reguliere onderwijs
  Flexibilisering en extensivering van het reguliere onderwijs
  
  15
  15
  15
  18
  19
  
  3
  3.1
  3.2
  3.3
  3.4
  
  Samenwerking en organisatie
  Inleiding
  Samenwerking tussen hoger onderwijs en volwassenenonderwijs
  Samenwerking binnen consortia
  Samenwerking tussen instellingen voor hoger onderwijs en hun omgeving
  
  21
  21
  21
  22
  23
  
  4
  4.1
  4.2
  4.3
  4.4
  4.5
  
  Implementatie
  Inleiding
  Subjectspecifieke netwerken tussen instellingen
  De integratie van ict-innovatie en niet-ict-innovatie
  Betrokkenheid van studenten
  Disseminatie
  
  27
  27
  27
  29
  30
  31
  
  5
  5.1
  5.2
  5.3
  5.4
  
  Professionalisering en ondersteuning
  Inleiding
  Landelijke informatievoorziening
  Ondersteuning van verschillende doelgroepen
  Landelijke professionaliseringsinitiatieven
  
  33
  33
  33
  35
  37
  
  6
  6.1
  6.2
  6.3
  6.4
  
  Infrastructuur
  Inleiding
  Integratie van systemen
  De digitale bibliotheek
  Mobiele technologie
  
  39
  39
  39
  41
  42
  
  7
  
  8
  
  Innovatief onderwijs
  7.1 Inleiding
  7.2 Studenten leren van elkaar
  Conclusies en aanbevelingen
  
  45
  45
  45
  49
  
  Literatuurlijst
  
  51
  
  Bijlage 1: Landelijke organisaties voor ict-innovatie van het hoger onderwijs
  Bijlage 2: Consortia voor ict-innovatie van het hoger onderwijs
  
  53
  55
  
  Samenvatting
  
  Inleiding
  Dit rapport Strategische keuzen bij ict-innovatie van het hoger onderwijs; enige handreikingen
  vanuit internationale praktijkvoorbeelden is het verslag van de tweede thematische studie binnen de ict-monitor hoger onderwijs 2002-2003. In dit rapport wordt aan de hand van een aantal
  internationale praktijkvoorbeelden van ict-innovatie van het hoger onderwijs een antwoord gegeven op de volgende drie vragen:
  1. Op welke voor de Nederlandse situatie relevante strategische vragen bestaan er internationale praktijkvoorbeelden die inzichten kunnen bieden?
  2. Welke bijdrage leveren de concrete praktijkvoorbeelden aan het beantwoorden van de strategische vragen?
  3. Wat blijkt uit de praktijkvoorbeelden over de impact op het primaire onderwijsproces, en wat
  is de relatie tot beleid, infrastructuur, en expertise en opvattingen van docenten en studenten?
  Onder ict-innovatie van het hoger onderwijs wordt in deze studie verstaan vernieuwing van het
  onderwijs met behulp van ict. Praktijkvoorbeelden in deze studie zijn dan ook steeds gericht op
  vernieuwing van het onderwijs met behulp van ict.  Praktijkvoorbeelden van ict-innovatie van het hoger onderwijs zijn voorbeelden van wat er op dit
  gebied gebeurt in het hoger onderwijs. Het zijn praktijkvoorbeelden, omdat ze daadwerkelijk
  voorkomen in de praktijk. Tegelijkertijd kunnen ze een voorbeeld zijn voor anderen, die dit in
  hun eigen praktijk kunnen toepassen.
  In dit kortlopende onderzoek zijn de praktijkvoorbeelden opgespoord via een websurvey. Bij de
  selectie van praktijkvoorbeelden stond steeds de relevantie voor de Nederlandse situatie centraal. Er is niet gestreefd naar een evenredige verspreiding van praktijkvoorbeelden over landen
  of naar een ‘volledig’ overzicht per land.
  Dit rapport is bestemd voor diverse doelgroepen. Uiteraard is het bestemd voor de opdrachtgever, het ministerie van OCenW, aan wie het inzicht verschaft in hoe het Nederlandse hoger onderwijs zou kunnen profiteren van een aantal praktijkvoorbeelden uit het buitenland. Een tweede doelgroep wordt gevormd door degenen aan wie de in dit rapport geformuleerde aanbevelingen zijn gericht. Dat zijn met name de grote organisaties op het gebied van ict in het hoger
  
  Internationale Praktijkvoorbeelden
  
  1
  
  onderwijs, te weten Stichting SURF en het ministerie van OCenW. Een derde doelgroep bestaat
  uit de instellingen voor hoger onderwijs, of onderdelen hiervan als faculteiten en opleidingen. Zij
  kunnen zich bij de vernieuwing van hun onderwijs laten inspireren door de praktijkvoorbeelden.
  En tot slot kan dit document een bron van inspiratie zijn voor een ieder die geïnteresseerd is in
  onderwijsvernieuwing in het hoger onderwijs.
  Dit rapport bevat geen aanwijzingen over hoe een instelling de internationale praktijkvoorbeelden zou kunnen overnemen. Dit laatste is het onderwerp van de derde thematische studie binnen de ict-monitor hoger onderwijs 2002-2003, die gaat over het opzetten van een best practice-programma. In de eerste thematische studie is een overzicht verschaft van Nederlandse
  praktijkvoorbeelden.
   De onderzochte praktijkvoorbeelden laten zien wat momenteel belangrijke thema’s zijn in het
  internationale hoger onderwijs. Aandacht voor specifieke doelgroepen binnen en buiten het hoger onderwijs is zo’n thema. Daarbij kan het gaan om ondersteuning van doelgroepen die momenteel bij het hoger onderwijs betrokken zijn. Een belangrijk thema is ook het vergroten van
  de toegankelijkheid van het hoger onderwijs voor mensen die daar nog niet aan deelnemen. De
  praktijkvoorbeelden laten verder zien dat samenwerking bij ict-innovatie heel belangrijk is. Het
  gaat hier om samenwerking in grotere verbanden: over instellingsgrenzen heen, of in grote,
  landelijke, organisaties. Tot slot komen in de praktijkvoorbeelden onderwijskundige en technologische innovaties naar voren.
   Uit de praktijkvoorbeelden komen vier belangrijke conclusies naar voren over de rol van ict, die
  leiden tot aanbevelingen voor de Nederlandse praktijk. Dit zijn:
  Ict kan een rol spelen bij het vergroten van de toegankelijkheid van het Hoger Onderwijs. In de
  buitenlandse praktijkvoorbeelden zijn verschillende groepen lerenden geïdentificeerd voor wie
  het hoger onderwijs in zijn huidige vorm niet of onvoldoende toegankelijk is. Ieder praktijkvoorbeeld reikt voor een specifieke doelgroep ict-hulpmiddelen aan die de toegankelijkheid kunnen
  vergroten. Potentiële studenten die wegens een te grote afstand of gebrek aan tijd geen reguliere colleges kunnen volgen vormen een eerste voorbeeld. Voor deze groep kan online onderwijs
  op afstand uitkomst bieden. Een tweede voorbeeld wordt gevormd door die groepen lerenden
  voor wie de gangbare manier van het presenteren van de leerstof van een bepaalde opleiding
  te weinig aanspreekt. Denk bijvoorbeeld aan het geringe percentage vrouwen dat een technische studie volgt, of aan de ondervertegenwoordiging in het hoger onderwijs van leden van etnische minderheden. Ict biedt mogelijkheden om de leerstof op een gedifferentieerde, op groepen of individuen toegesneden manier, te presenteren. Personen met beperkingen vormen een
  derde voorbeeld. Bij het aanbieden van digitale informatie dient met verschillende (typen) beperkingen rekening te worden gehouden; zo dient webinformatie zo gepresenteerd te worden
  dat deze ook leesbaar is voor ouderen of mensen die kleurenblind zijn.
   Aanbevolen wordt om een inventarisatie te maken van bestaande initiatieven rond het
  vergroten van de toegankelijkheid van het Nederlandse hoger onderwijs. Ook wordt aanbevolen om een verzameling aan te leggen van bestaande literatuur over de toegankelijkheid van het Nederlandse hoger onderwijs. Op basis van deze gegevens kan vervolgens nagegaan worden welke van de internationale praktijkvoorbeelden in de Nederland-
  
  2
  
  Internationale Praktijkvoorbeelden
  
  se situatie een bijdrage zouden kunnen leveren aan het toegankelijker maken van het
  hoger onderwijs, en op welke wijze dit het best geïmplementeerd kan worden.
  ICT kan een rol spelen bij de vorming en instandhouding van virtuele gemeenschappen. Dergelijke virtuele gemeenschappen zijn met name nuttig voor het contact tussen medewerkers in het
  hoger onderwijs die zich met hetzelfde vak of discipline bezighouden, maar die in verschillende
  instellingen en dus op afstand van elkaar werken. Met behulp van websites en andere tools kan
  informatie-uitwisseling en discussie tussen de vakgenoten worden ondersteund. In Finland en
  Groot-Brittannië heeft men het belang hiervan op nationaal niveau onderkend en organisaties in
  het leven geroepen die virtuele gemeenschappen voor in principe alle terreinen van het hoger
  onderwijs faciliteren. In het Nederlandse hoger onderwijs zijn dergelijke virtuele gemeenschappen nog niet of nauwelijks aanwezig en het valt te verwachten dat de vorming hiervan door centrale facilitering sterk gestimuleerd wordt. Aanbevolen wordt mogelijkheden en ondersteuning te creëren voor het opzetten van dergelijke vakspecifieke virtuele gemeenschappen
  ten behoeve van alle instellingen in het Nederlandse hoger onderwijs. Hiermee zal een
  flinke investering gemoeid zijn.
   Door samen te werken worden de mogelijkheden voor ict-innovatie sterk verruimd. Sommige
  vormen van samenwerking worden in het Nederlandse hoger onderwijs veel aangetroffen, zoals
  samenwerking tussen instellingen voor hoger onderwijs en samenwerking in consortia. De praktijkvoorbeelden laten ook zinnige vormen van samenwerking zien die in het Nederlandse hoger
  onderwijs niet of nauwelijks worden aangetroffen. Dit betreft samenwerking tussen het hoger
  onderwijs en het volwassenenonderwijs en samenwerking met instellingen in de omgeving,
  waaronder de lokale overheid en culturele instellingen zoals musea en archieven. Aanbevolen
  wordt om de samenwerkingsmogelijkheden met het volwassenenonderwijs in ictinnovatieprojecten te onderzoeken. Daarbij dient ook gekeken te worden naar mogelijke
  deelname van het volwassenenonderwijs aan SURF-projecten. Ook wordt aanbevolen om
  na te gaan welke bestaande samenwerkingsverbanden er bestaan tussen instellingen
  voor hoger onderwijs en culturele instellingen. Nagegaan zou moeten worden hoe culturele instellingen meer betrokken kunnen worden bij ict-innovatieprojecten, bijvoorbeeld
  bij SURF-projecten.
  Door ict-innovatie niet apart te zetten, maar te koppelen aan andere vormen van onderwijsinnovatie wordt de kans op integratie van ict-innovatie in instellingen vergroot. De koppeling van ictinnovatie en niet-ict-innovatie kan op diverse niveaus gebeuren. In Zweden is dit op landelijk
  niveau gebeurd, door het instellen van één landelijke organisatie voor vernieuwing van het hoger onderwijs, die zowel ict- als niet-ict-innovatie omvat. In de Nederlandse situatie is ictinnovatie apart gezet en ondergebracht bij SURF. In veel instellingen zijn beide vormen van
  onderwijsinnovatie op een losse manier aan elkaar gekoppeld doordat het ICTO-centrum en het
  centrum voor onderwijsvernieuwing zijn ondergebracht in één dienst. Aanbevolen wordt om te
  onderzoeken op welke niveaus een verdere integratie tussen ict-innovatie en niet-ictinnovatie bewerkstelligd kan worden. Een onderzoek naar mogelijkheden voor samenwerking van SURF met anderen dient daarvan deel uit te maken.
   Internationale Praktijkvoorbeelden
  
  3
  
  Hieronder staan de conclusies samengevat over wat de buitenlandse praktijkvoorbeelden zouden kunnen betekenen voor de Nederlandse situatie. Deze zijn uitgesplitst naar de onderdelen
  van het in deze studie gebruikte model voor de ict-monitor hoger onderwijs: beleid, infrastructuur en impact op het primair proces.
  Beleid
  
  Visie en doelen
  Vergroting van de toegankelijkheid door middel van afstandsonderwijs
  In Nederland wordt er op bescheiden schaal online onderwijs op afstand aangeboden. Het is te
  verwachten dat er in Nederland, net als elders, een groep bestaat van potentiële studenten die
  willen studeren maar niet in de gelegenheid zijn om een reguliere studie te volgen. Het is waarschijnlijk dat deze potentiële studenten gebaat zijn bij afstandsonderwijs. Op welke wijze online
  afstandsonderwijs het beste kan worden ingezet voor het vergroten van de toegankelijkheid
  blijkt niet eenduidig uit de praktijkvoorbeelden. Wel maken de praktijkvoorbeelden duidelijk dat
  er verschillende keuzen zijn, met name in de omvang van het onderwijs dat men aanbiedt, en
  het publiek waarop men zich richt.
  Vergroting van de toegankelijkheid van het reguliere onderwijs
  De internationale praktijkvoorbeelden kunnen in de Nederlandse situatie behulpzaam zijn bij het
  vergroten van de toegankelijkheid voor specifieke doelgroepen en voor specifieke opleidingen.
  Bij het vergroten van de toegankelijkheid voor mensen met een handicap valt te leren van de
  voorbeelden uit Groot-Brittannië, waar men op dit terrein verder is. Een actueel Nederlands
  probleem is de geringe belangstelling voor technische en bètastudies, met name van vrouwen.
  Het Duitse praktijkvoorbeeld SIMBA laat zien hoe men deze studies voor vrouwen aantrekkelijker kan maken, door van te behandelen concepten de gebruikscontext en de sociale en maatschappelijke context te schetsen.
   Online afstandsonderwijs als middel om bestaand onderwijs te extensiveren
  In Nederland zijn zowel flexibilisering als extensivering van het onderwijs motieven voor de invoering van ict in de vorm van een digitale leeromgeving. Bij het zoeken naar wegen om deze
  doelen daadwerkelijk te bereiken kan het model van de Zwitserse virtuele campus bruikbaar
  zijn. In dit model krijgen online cursussen een plaats binnen een curriculum dat ook traditionele
  cursussen omvat.
  Samenwerking en organisatie
  Samenwerking tussen hoger onderwijs en volwassenenonderwijs
  In Nederland zijn hoger onderwijs en volwassenenonderwijs apart georganiseerd. Dit geldt ook
  voor de organisatie van ict-innovatie. De Britse situatie, waar bij ict-innovatie nauw wordt samenwerkt tussen hoger onderwijs en volwassenenonderwijs, is niet geheel te vergelijken met
  de Nederlandse situatie. Toch is het denkbaar dat op sommige punten de overeenkomsten
  dusdanig zijn samenwerking bij ict-innovatie zinnig is. De Britse praktijkvoorbeelden laten daarbij zien hoe organisaties die zich bezighouden met ict-innovatie van het hoger onderwijs het
  volwassenenonderwijs zouden kunnen betrekken, en hoe in ict-innovatieprojecten tussen volwassenenonderwijs en hoger onderwijs kan worden samengewerkt.
  4
  
  Internationale Praktijkvoorbeelden
  
  Samenwerking binnen consortia
  Op het gebied van ict-innovatie van het hoger onderwijs kent Nederland momenteel drie
  consortia van instellingen voor hoger onderwijs. De instellingen van het grootste consortium, de
  Digitale Universiteit, omvatten tezamen 35 % van de Nederlandse studentenpopulatie. De consortia E-merge en Apollo zijn ieder veel kleiner. De praktijkvoorbeelden laten zien dat de vore
  ming van dergelijke consortia ook in andere landen in de eerste jaren van de 21 eeuw volop
  plaatsvond.
   Samenwerking tussen instellingen voor hoger onderwijs en hun omgeving
  In Nederland vindt samenwerking tussen instellingen voor hoger onderwijs en hun omgeving op
  beperkte schaal plaats, bijvoorbeeld in de vorm van het verschaffen van ict-voorzieningen aan
  middelbare scholen. Bij een verdere uitbouw van samenwerking met de omgeving kunnen de
  praktijkvoorbeelden voorbeelden verschaffen over het opzetten van projecten met musea en
  culturele instellingen, voorbeelden van informatievoorziening voor de buitenwereld, en manieren
  waarop de overheid dergelijke initiatieven kan ondersteunen.
  Implementatie
  Subjectspecifieke netwerken tussen instellingen
  In Nederland wordt bij ict-innovatie van het hoger onderwijs intensief samengewerkt tussen instellingen. De samenwerking is echter niet of nauwelijks georganiseerd via de lijnen van het
  vakgebied. Uitbreiding met netwerken per vakgebied kan een interessante optie zijn, mede omdat veel ict-hulpmiddelen wél vakspecifiek zijn. De netwerken van de Finse Virtuele Universiteit
  en het Britse Learning and Teaching Support Network (LTSN) kunnen daarbij als voorbeeld
  dienen.
  De integratie van ict-innovatie en niet-ict-innovatie
  De Nederlandse Stichting SURF is een organisatie voor onderwijsinnovatie die zich specifiek
  richt op ict. Er is geen landelijk orgaan voor vernieuwing van het hoger onderwijs in het algemeen. Het zou de eenheid en duurzaamheid van de vernieuwing van het hoger onderwijs in
  Nederland ten goede zou komen wanneer een dergelijke organisatie of samenwerkingsverband
  in het leven zou worden geroepen. De Zweedse Raad voor vernieuwing van het hoger onderwijs kan hierbij tot voorbeeld dienen.
  Betrokkenheid van studenten
  In de grote vernieuwingsprojecten van SURF is disseminatie van de resultaten in de richting
  van studenten één van de criteria voor toekenning van projecten. Het valt te overwegen om in
  navolging van de werkwijze van de Zweedse raad voor vernieuwing van het hoger onderwijs, de
  criteria voor deze projecten uit te breiden met het betrekken van studenten in de ontwikkeling
  en implementatie van het project.
   Disseminatie
  In Nederland wordt veel aandacht besteed aan disseminatie van ict-innovatie. De praktijkvoorbeelden geven een aantal mogelijkheden om de disseminatie verder te bevorderen. Een mogelijkheid voor de verspreiding van (kennis over) ict-innovaties is disseminatie van kennis, ervaring en materialen via subjectspecifieke netwerken. Een mogelijkheid voor de verspreiding van
  
  Internationale Praktijkvoorbeelden
  
  5
  
  digitaal onderwijsmateriaal is dat instellingen in navolging van het Open Coursewareproject van
  het MIT via hun websites gratis digitale cursusmaterialen gaan verstrekken.
  Professionalisering en ondersteuning
  Landelijke informatievoorziening
  Nederland kent een goede informatievoorziening op het gebied van ict-innovatie. De praktijkvoorbeelden reiken een aantal zinnige uitbreidingsmogelijkheden aan. Deze betreffen met name informatie over studiemogelijkheden. Vermoedelijk zou een landelijk overzicht van met name online cursussen een welkome service aan (potentiële) studenten vormen. Dergelijke overzichten zijn te vinden op de websites van het Duitse Studieren im Netz en de Finse Virtuele
  Universiteit.
  Ondersteuning van verschillende doelgroepen
  In Nederland richt de informatievoorziening op het gebied van ict-innovatie in het hoger onderwijs zich voornamelijk op docenten. Landelijke voorzieningen voor managers en studenten zijn
  er nauwelijks. Bij het vormgeven van deze ondersteuning reiken de praktijkvoorbeelden een
  aantal interessante vormen aan.
  Landelijke professionaliseringsinitiatieven
  De professionalisering van docenten in het hoger onderwijs op het gebied van ict-innovatie is in
  Nederlandse instellingen doorgaans goed georganiseerd. Een landelijk professionaliseringsaanbod zou een goede aanvulling kunnen bieden op de instellingsinitiatieven. In een Fins praktijkvoorbeeld zijn landelijk streefcijfers vastgelegd voor verschillende niveaus van beheersing.
  Hierdoor verbetert niet alleen het niveau van docenten in het algemeen, maar door het stellen
  van minimumeisen wordt tevens gegarandeerd dat iedere docent een bepaalde ictbasisvaardigheid bezit.
   Infrastructuur
  
  Voorzieningen op de instelling
  Integratie van systemen
  Voor Nederlandse instellingen is het ontwikkelen van een infrastructuur waarin onderwijssoftware en andere systemen geïntegreerd zijn van groot belang. In het Amerikaanse Open Knowledge Initiative wordt een dergelijke ‘instellingsarchitectuur’ ontwikkeld, die mogelijk als voorbeeld
  kan dienen.
  De digitale bibliotheek
  In Nederland wordt op veel instellingen gewerkt aan de integratie van de bibliotheek. Het gaat
  hier zowel om de integratie met andere diensten als om de integratie in één ruimte van diverse
  voorzieningen. De praktijkvoorbeelden laten zien dat er verschillende keuzen zijn in welke diensten worden samengevoegd, en welke voorzieningen bij elkaar in één ruimte worden geplaatst.
  Op basis van de verschillende praktijkvoorbeelden zouden diverse modellen van integratie kunnen worden ontworpen.
  6
  
  Internationale Praktijkvoorbeelden
  
  Mobiele technologie
  In Nederland wordt in verschillende projecten mobiele technologie ingezet in het hoger onderwijs. Uit de praktijkvoorbeelden blijkt dat mobiele technologie ingezet wordt bij diverse vormen
  van veldwerk. De mobiele technologie wordt tijdens het veldwerk gebruikt voor het bekijken van
  vooraf opgeslagen informatie, voor het noteren van observaties, voor het verkrijgen van actuele
  informatie en voor communicatie. Deze bevindingen zouden gebruikt kunnen worden om systematischer na te gaan bij welke vormen van veldwerk mobiele technologie inzetbaar is.
  Impact op het primair proces
  
  Innovatief onderwijs
  Studenten leren van elkaar
  In Nederland zijn gezamenlijke kennisconstructie door studenten, verantwoordelijkheid voor het
  eigen (groeps-)leerproces en extensivering van het onderwijs actuele thema’s, waaraan op diverse manieren wordt gewerkt. Studenten samen laten werken is één onderwijsvorm die hieraan bijdraagt. De praktijkvoorbeelden laten zien dat het zinvol is om de verschillen tussen studenten in ogenschouw te nemen, en hiervan te profiteren. Concreet gaat het om verschillen in
  studierichting, locatie en cultuur en studiejaar. De praktijkvoorbeelden kunnen bijdragen aan het
  verder ontwikkelen van modellen voor gezamenlijk leren.
   Internationale Praktijkvoorbeelden
  
  7
  
  8
  
  Internationale Praktijkvoorbeelden
  
  Leeswijzer
  
  In hoofdstuk 1, de inleiding, worden de aanleiding van het onderzoek, de doel- en vraagstelling
  en de onderzoeksopzet geschetst.
  Hoofdstuk 2 tot en met 7 geven een overzicht van de aangetroffen praktijkvoorbeelden van ictinnovatie in het hoger onderwijs. De praktijkvoorbeelden zijn opgedeeld in zes thema’s, die ieder in één hoofdstuk worden behandeld: visie en doelen (hoofdstuk 2), samenwerking en organisatie (hoofdstuk 3), implementatie (hoofdstuk 4), professionalisering en ondersteuning (hoofdstuk 5), infrastructuur (hoofdstuk 6) en innovatief onderwijs (hoofdstuk 7).
  In ieder hoofdstuk worden drie of vier onderwerpen besproken. Aan de hand van een aantal
  praktijkvoorbeelden worden conclusies over het onderwerp getrokken. De bespreking per onderwerp is opgesplitst in een aantal los van elkaar te lezen onderdelen:
  - Een inleiding op het onderwerp.
  - Een overzicht van aangetroffen praktijkvoorbeelden.
  - Een uitgewerkt praktijkvoorbeeld.
  - Lessen uit de praktijkvoorbeelden.
  - Aanbevelingen voor de Nederlandse situatie.
  Niet iedere paragraaf bevat een uitgewerkt praktijkvoorbeeld. Het rapport bevat zes uitgewerkte
  voorbeelden, verdeeld over de verschillende hoofdstukken.
  Hoofdstuk 8 bevat de conclusies en aanbevelingen.
  In de bijlage vinden geïnteresseerden een overzicht van in de praktijkvoorbeelden aangetroffen
  landelijke organisaties en consortia voor ict-innovatie van het hoger onderwijs.
   Internationale Praktijkvoorbeelden
  
  9
  
  10
  
  Internationale Praktijkvoorbeelden
  
  1
  
  Inleiding
  
  1.1
  
  Aanleiding voor dit onderzoek
  
  Het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen laat het gebruik van ict in het primair
  en voortgezet onderwijs en de beroeps- en volwasseneneducatie al enige jaren volgen. Het hoger onderwijs bleef hierin totnogtoe buiten beeld, met uitzondering van de lerarenopleidingen
  (zie Van der Neut e.a. 2002 en Moonen en Van der Neut 2002). In 2000 heeft de Tweede Kamer aangegeven ook meer te willen weten over ict-gebruik in het gehele hoger onderwijs. Ten
  behoeve van deze ict-monitor hoger onderwijs is een aantal voorstudies verricht. In 2001 is een
  quickscan uitgevoerd naar de stand van zaken van het ict-gebruik in het Nederlandse hoger
  onderwijs, waarin de nadruk sterk op elektronische leeromgevingen lag (Lubberman en Klein
  2001). Na deze quickscan is een voorstudie uitgevoerd voor het opzetten van een ict-monitor
  hoger onderwijs. Deze studie heeft geresulteerd in een werkdocument (Kools e.a. 2002b) en
  een overzicht van de stand van zaken op basis van een literatuurstudie (Kools e.a. 2002a).
  In oktober 2002 is de ict-monitor hoger onderwijs daadwerkelijk van start gegaan. De ict-monitor
  bestaat uit een kwantitatieve studie, die wordt aangevuld met vier kwalitatieve, thematische studies. Als eerste studie thematische studie is een reviewstudie naar Nederlandse
  praktijkvoorbeelden uitgevoerd (Schoonenboom e.a. 2003). In deze eerste studie wordt aan de
  hand van praktijkvoorbeelden een beeld geschetst van ict-innovatie in het Nederlandse hoger
  onderwijs. In vervolg hierop staat in een tweede studie de betekenis van een aantal
  internationale praktijkvoorbeelden voor de Nederlandse situatie centraal. Dit rapport is het
  verslag van de tweede studie.
  Deze thematische studie sluit aan bij een traditie van internationale vergelijkingen van ictonderwijsinnovatie. Recent zijn drie internationale studies verschenen met ieder een andere
  invalshoek. Collis en Van der Wende (2002) richten zich op ict-gebruik in het hoger onderwijs.
   Zij geven een overzicht van de stand van zaken in zeven westerse landen. Het doel van deze
  studie is om trends te achterhalen en te analyseren. De studie van Oudejans e.a. (2003) betreft
  ict in het basisonderwijs, voortgezet onderwijs en de bve-sector. In deze studie wordt de situatie
  in Nederland vergeleken met die van zes vooroplopende landen. Het doel van de vergelijking is
  te laten zien hoe de ict-ontwikkelingen in Nederland versterkt en versneld kunnen worden. Kirschner en Wopereis (2002) beschrijven veelbelovende ict-toepassingen voor het opleiden van
  leerkrachten. Deze toepassingen zijn wereldwijd verzameld, inclusief Nederland, en dienen in
  deze studie als voorbeeld voor het opleiden van leerkrachten in Nederland. De voorliggende
  thematische studie is complementair aan bovengenoemde studies. Het is een studie die zich
  richt op internationale praktijkvoorbeelden van ict-innovatie in het hoger onderwijs, die als voorbeeld voor de Nederlandse situatie kunnen dienen. In deze studie worden geen landen met elkaar vergeleken; het gaat niet om het bepalen van de Nederlandse positie.
  Internationale Praktijkvoorbeelden
  
  11
  
  1.2
  
  Doel- en vraagstelling van het onderzoek
  
  Deze studie naar internationale praktijkvoorbeelden is onderdeel van de ict-monitor hoger onderwijs 2002-2003. Centraal doel van de ict-monitor hoger onderwijs is het geven van een integraal beeld van de toepassing van ict voor onderwijsdoeleinden in het Nederlandse hoger onderwijs.
  In de studie naar internationale praktijkvoorbeelden wordt getracht om aan deze doelen van de
  ict-monitor bij te dragen door praktijkvoorbeelden van ict-gebruik in het Nederlandse hoger onderwijs te vergelijken met internationale praktijkvoorbeelden. Deze studie heeft de volgende
  twee doelen:
  1. Een aantal opvallende internationale praktijkvoorbeelden verzamelen.
  2. Uit deze praktijkvoorbeelden een aantal inzichten te destilleren die relevant zijn voor de
  Nederlandse situatie.
   Praktijkvoorbeelden van ict-innovatie van het hoger onderwijs zijn voorbeelden van wat er op dit
  gebied gebeurt in het hoger onderwijs. Het zijn praktijkvoorbeelden, omdat ze daadwerkelijk
  voorkomen in de praktijk. Tegelijkertijd kunnen ze een voorbeeld zijn voor anderen, die dit in
  hun eigen praktijk kunnen toepassen.
  Op basis van deze doelen zijn drie met elkaar samenhangende onderzoeksvragen geformuleerd:
  1. Op welke voor de Nederlandse situatie relevante strategische vragen bestaan er internationale praktijkvoorbeelden die inzichten kunnen bieden?
  2. Welke bijdrage leveren de concrete praktijkvoorbeelden aan het beantwoorden van de
  strategische vragen?
  3. Wat blijkt uit de praktijkvoorbeelden over de impact op het primair proces, en wat is de relatie tot beleid, infrastructuur, en expertise en opvattingen van docenten en studenten?
  
  1.3
  
  Onderzoeksopzet
  
  De onderzoeksopzet is erop gericht om op een effectieve en efficiënte manier praktijkvoorbeelden te verzamelen die relevant zijn voor de Nederlandse situatie. Er is gekozen voor een websurvey, via de volgende ingangen:
  - via de websites van de volgende congressen over ict in het hoger onderwijs: Educause 2002,
  The new educational benefits of ict in higher education 2002, Online Educa Berlin 2001 en
  2002, SURF onderwijsdagen 2002. De websites van een aantal andere belangrijke congressen was niet langer bereikbaar.
  - via verwijzingen naar projecten op websites van landelijke organisaties of consortia.
  - door vanuit deze praktijkvoorbeelden via de sneeuwbalmethode verder te zoeken.
  Alleen informatie in een taal die voor de onderzoekers makkelijk te begrijpen is, is bestudeerd.
  In de praktijk is Nederlandstalige, Engelstalige en Duitstalige informatie bekeken.
   In deze opzet staat het vinden van relevante praktijkvoorbeelden centraal. Er is niet gestreefd
  naar een evenredige verdeling van praktijkvoorbeelden over verschillende landen. Door deze
  
  12
  
  Internationale Praktijkvoorbeelden
  
  onderzoeksmethode zijn de praktijkvoorbeelden ook inderdaad niet evenredig over alle landen
  verdeeld. Zo is er door de beperking in bestudeerde talen relatief veel informatie uit GrootBrittannië, de Verenigde Staten, Duitsland en Zwitserland. Een aantal landen waar veel aan ictinnovatie wordt gedaan ontbreekt, waaronder Australië of Zuid-Afrika.
  Bij het beantwoorden van de onderzoeksvragen is gebruikt gemaakt van een indeling die gebaseerd is op het model voor de ict-monitor hoger onderwijs van Kools e.a. 2002b. Het model bestaat uit vijf kernthema’s met ieder een set eigen indicatoren. Dit model is ook gehanteerd in de
  bij de ict-monitor hoger onderwijs behorende studie naar Nederlandse praktijkvoorbeelden. In
  die studie is een aantal indicatoren toegevoegd of gewijzigd. Wijzigingen zijn hieronder cursief
  weergegeven (zie Schoonenboom e.a. 2003: 9):
  
  Ex pe r t ise
  van docenten
  <- technisch
  <- didactisch
  van studenten
  <- technisch
  
  Be le id
  visie, doelen en realisatie
  ont wikkeling enimplementatie
  ondersteuning
  professionalisering
  sam enwerking
  
  I n fr a st r u ct u u r
  onderwijsinstelling
  <- voor docenten
  <- voor studenten
  thuis
  <- bij docenten
  <- bij studenten
  
  Pr im a ir pr oce s
  int egrat ie en cont inuït eit
  inzet van ict
  effect op het prim air proces
  bijdrage aan innovatief onderwijs
  ict-beroepscompetenties
  ondersteuning primair proces
  
  Opva t t in ge n
  van docenten
  <- over innovatief onderwijs
  <- over ict in het onderwijs
  van studenten
  <- over innovatief onderwijs
  <- over ict in het onderwijs
  
  1.4
  
  Vooruitblik op de resultaten
  
  Hieronder worden de onderwerpen opgesomd waar de praktijkvoorbeelden betrekking op hebben. De onderwerpen zijn ingedeeld volgens de indeling van het model voor de ict-monitor.
   Aangezien gezocht is naar praktijkvoorbeelden die inzicht verschaffen in strategische vragen, is
  het niet verwonderlijk dat de meeste onderwerpen gerangschikt worden onder het kernthema
  Beleid. De onderwerpen zijn:
  
  Internationale Praktijkvoorbeelden
  
  13
  
  Beleid
  Visie en doelen
  - Vergroting van de toegankelijkheid van het hoger onderwijs
  - Online afstandsonderwijs
  Samenwerking en organisatie
  - Samenwerking tussen hoger onderwijs en volwassenenonderwijs
  - Samenwerking tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven
  - Samenwerking binnen consortia
  - Samenwerking tussen instellingen voor hoger onderwijs en hun omgeving
  Implementatie
  - Subjectspecifieke netwerken tussen instellingen
  - De integratie van ict-innovatie en niet-ict-innovatie
  - Betrokkenheid van studenten
  - Disseminatie
  Professionalisering en ondersteuning
  - Landelijke informatievoorziening
  - Ondersteuning van verschillende doelgroepen
  - Landelijke professionaliseringsinitiatieven
  Infrastructuur
  Voorzieningen op de instelling
  - Integratie van systemen
  - De digitale bibliotheek
  - Mobiele technologie
  Impact op het primair proces
  Innovatief onderwijs
  - Studenten leren van elkaar
  In de komende hoofdstukken staan steeds de onderwerpen bij één van de indicatoren centraal,
  dat wil zeggen de onderwerpen onder één van de gecursiveerde onderdelen. Per onderwerp
  wordt uiteengezet welke inzichten de praktijkvoorbeelden over dit onderwerp verschaffen, en
  welke aanbevelingen kunnen worden gedaan.
   14
  
  Internationale Praktijkvoorbeelden
  
  2
  
  Visie en doelen
  
  2.1
  
  Inleiding
  
  Een onderdeel van instellings- of landelijk beleid is de visie die men heeft op ict-innovatie van
  het hoger onderwijs, en de doelen die men ermee nastreeft. De internationale praktijkvoorbeelden verschaffen inzicht in twee onderwerpen die gerelateerd zijn aan visie en doelen:
  - vergroting van de toegankelijkheid van het onderwijs
  - extensivering van het onderwijs
  Bij beide onderwerpen speelt afstandsonderwijs een belangrijke rol. Daarom is gekozen voor de
  volgende indeling van dit hoofdstuk:
  - vergroting van de toegankelijkheid door middel van afstandsonderwijs
  - vergroting van de toegankelijkheid van het reguliere onderwijs
  - extensivering van het onderwijs door middel van afstandsonderwijs
  
  2.2
  
  Vergroting van de toegankelijkheid door middel van afstandsonderwijs
  
  2.2.1
  
  Inleiding
  
  In Nederland zijn er, net als elders, groepen mensen die om wat voor reden dan ook niet in
  staat zijn om hoger onderwijs te volgen, maar dat wel willen. Eén groep bestaat uit mensen die
  niet in de gelegenheid zijn om reguliere colleges te volgen, bijvoorbeeld omdat ze te ver weg
  wonen, of omdat ze de tijd niet hebben om naar college te komen. Om deze groep mensen toch
  te bereiken wordt de laatste jaren meer en meer gebruik gemaakt van online afstandsonderwijs.
  Met online afstandsonderwijs wordt gedoeld op onderwijs dat door studenten geheel op afstand
  wordt gevolgd, zonder face-to-face onderwijsbijeenkomsten.
  2.2.2
  
  Praktijkvoorbeelden
  
  - Al zeer lang wordt afstandsonderwijs verzorgd door de open universiteiten, met als oudste en
  bekendste universiteit de Britse Open University (www.open.ac.uk). Sinds enige jaren wordt
  het afstandsonderwijs aangevuld met on-line leren, dat in belang toeneemt.
   - De Britse UK e-university (www.ukeu.com) is opgericht in mei 2001, en is een joint venture
  tussen het hoger onderwijs en het bedrijfsleven. De UK e-university richt zich op het op afstand aanbieden van universitaire cursussen en opleidingen aan geïnteresseerden over de
  hele wereld. Een gerelateerd doel is de toegang tot de universiteit vergroten voor studenten
  in Groot-Brittannië. Het aanbod van de UK e-university is vraaggestuurd. De thans ontwikkelde cursussen bevinden zich op het gebied van economie en management. Vanaf 2004 starten cursussen over bio-informatica, duurzame ontwikkeling, informatica, academisch Engels,
  en een masteropleiding over oorlog in de moderne wereld.
  Internationale Praktijkvoorbeelden
  
  15
  
  - De Zweedse netuniversiteit (Engels Swedish Net University; www.netuniversity.se) bestaat
  sinds maart 2002. In de Net University worden op basis van reeds bestaande cursussen in
  het hoger onderwijs cursussen voor afstandsonderwijs ontwikkeld en bijeengebracht. Het
  doel is om via afstandsonderwijs meer mensen in staat te stellen om te studeren en zichzelf
  te ontwikkelen.
  - Online opleidingen floreren in landen als de Verenigde Staten en Australië. In de Verenigde
  Staten zijn er verscheidene universiteiten die zich geheel richten op online onderwijs. Eén
  van de bekendste is de University of Phoenix (www.phoenix.edu).
   2.2.3
  
  Uitgewerkt praktijkvoorbeeld
  
  Het volgende voorbeeld is gekozen uit vele vergelijkbare praktijkvoorbeelden van on-line leren
  op afstand, die allen als goed voorbeeld hadden kunnen dienen. Dit voorbeeld heeft drie opvallende kenmerken. Ten eerste is het een samenwerking tussen bestaande universiteiten, die dit
  onderwijs gezamenlijk verzorgen voor een specifieke doelgroep van niet-reguliere studenten,
  namelijk levenslange leerders in Italië en Albanië. Het tweede kenmerk is de sterke inzet van de
  televisie als medium, die gebruikt wordt voor het inzetten van videocolleges, aangevuld met
  informatie op de website. De videocolleges zijn goed ingebed in de activiteiten die studenten
  moeten verrichten. Ten derde lijkt dit praktijkvoorbeeld een succesvol concept: momenteel vindt
  uitbreiding plaats door samenwerking met universiteiten elders in Europa.
  NETTUNO
  NETTUNO biedt online universitaire opleidingen aan op afstand. Dit Italiaanse non-profit consortium bestaat sinds
  1992. Deelnemers zijn naast 33 Italiaanse universiteiten de Britse Open University en de Albanese nationale centra
  voor afstandsleren; er wordt samengewerkt met de RAI, Telecom Italia, en CONFINDUSTRIA, een grote organisatie
  van Italiaanse bedrijven. Het consortium is gericht op bundeling van expertise op diverse vakgebieden. De betrokkenheid van bedrijven is gericht op afstemming van het opleidingsaanbod op vragen van de markt, om zo beter te
  kunnen voldoen aan behoeftes op het gebied van een leven lang leren. Momenteel worden online opleidingen aangeboden op het gebied van techniek, informatica, economie, toerisme, cultuurwetenschappen, aardwetenschappen
  en psychologie. NETTUNO heeft een aantal opleidingen in samenwerking met universiteiten van andere Europese
  landen ontwikkeld; deze komen binnenkort beschikbaar.
   De organisatie van NETTUNO bestaat uit een nationaal centrum, dat de productie van lesmateriaal coördineert, en
  dat verantwoordelijk is voor de techniek voor het afstandsleren. De universitaire studiecentra zijn verantwoordelijk
  voor inschrijving en examinering, en verzorgen de verdere ondersteuning: zij verschaffen oefeningen, organiseren
  labs, bewaren leermaterialen, verschaffen studenten vanuit de centra toegang tot internet. Daarnaast worden studenten didactisch ondersteund vanuit de buitenuniversitaire centra, in nauwe samenwerking met de universiteiten. Studenten schrijven zich in bij een universiteit naar keuze. Alle studenten met de juiste vooropleiding worden toegelaten.
  Het is een student die is cursussen volgt bij NETTUNO niet toegestaan om deel te nemen aan reguliere cursussen
  op universitair niveau.
  16
  
  Internationale Praktijkvoorbeelden
  
  NETTUNO biedt in haar opleidingen een combinatie van afstandsleren en face-to-face onderwijs aan. Face-to-face
  contact bestaat uit direct contact met docenten en tutor, seminars en practica, en groepsbijeenkomsten op de studiecentra. Het afstandsleren kent als vormen colleges door de docent, oefeningen en begeleiding op afstand.
  De colleges worden opgenomen op video en uitgezonden via de televisie. Videocolleges bevatten zowel uitleg als
  studeeraanwijzingen en -aanmoedigingen. Ieder uur videocollege kost 20 tot 30 uur voorbereiding. De videocolleges
  worden 24 uur per dag uitgezonden via twee satellietkanalen die met een satellietschotel in heel Europa kunnen
  worden ontvangen.
   Het oefenen en begeleiden op afstand gebeurt zowel individueel als in groepsverband, en er wordt gebruik gemaakt
  van gelijktijdige (synchrone) communicatie en tijdonafhankelijke (asynchrone) communicatie. In virtuele groepen
  bespreken studenten de videocolleges. De docent beantwoord vragen van studenten en laat ze samenwerken. Hierbij worden verschillende media ingezet: multimedia software en video (alleen voor oefenen), computer-conferencing
  met audio of video, telefoon en chat rooms ( voor synchrone communicatie) email, fax en asynchrone forums (voor
  asynchrone communicatie). De cursuswebsite verschaft zowel organisatorische als inhoudelijke informatie, waaronder de televisie-colleges verijkt met webpagina’s met teksten, links en oefeningen. NETTUNO stelt hoge eisen aan
  de docenten, die de verschillende activiteiten zelf moeten leren beheersen, zoals het geven van videocolleges en het
  lesgeven met video-conferencing.
  website: www.uninettuno.it
  
  2.2.4
  
  Lessen uit de praktijkvoorbeelden
  
  In de praktijkvoorbeelden wordt ict op verschillende manieren ingezet om niet-reguliere studenten onderwijs op afstand te bieden:
  - Er is variatie in de doelgroep waarop men zich richt. De primaire doelgroep is in sommige
  praktijkvoorbeelden nationaal, in andere internationaal. Bij de praktijkvoorbeelden met een internationale doelgroep zijn twee strategieën waarneembaar: het aanbieden van de cursussen
  in het Engels of het aanbieden van online onderwijs in meerdere talen (‘de Zwitserse strategie’).
  - Er is variatie in de omvang van wat er wordt aangeboden. Het aanbod van online afstandsonderwijs voor niet-reguliere studenten bestaat in sommige praktijkvoorbeelden uit hele opleidingen, soms uit modules, en soms worden beide vormen aangeboden.
  - Inhoudelijk is het aanbod soms gebaseerd op bestaand onderwijs, in andere voorbeelden is
  het gebaseerd op de vraag van de markt.
   - Er zijn verschillende manieren waarop het aanbod ontwikkeld en aangeboden wordt. In een
  paar praktijkvoorbeelden is sprake van een consortium van instellingen dat gezamenlijk online onderwijs ontwikkelt en aanbiedt. In een dergelijke consortium zijn al dan niet bedrijven
  betrokken. Daarnaast zijn er reguliere instellingen die online opleidingen aanbieden. Een ander alternatief is de online universiteit, die uitsluitend online onderwijs aanbiedt.
  - Als medium wordt in de praktijkvoorbeelden gebruik gemaakt van internet. In één praktijkvoorbeeld wordt daarnaast televisie ingezet.
  Internationale Praktijkvoorbeelden
  
  17
  
  2.2.5
  
  Belang van de praktijkvoorbeelden voor de Nederlandse situatie
  
  In Nederland wordt van oudsher het aanbieden van opleidingen voor niet-reguliere studenten
  gedaan door de Open Universiteit (www.ou.nl). Sinds de intrede van de online opleiding wordt
  er op bescheiden schaal ook door andere instellingen onderwijs op afstand aangeboden. Het is
  te verwachten dat er in Nederland, net als elders, een groep potentiële studenten is die willen
  studeren maar niet in de gelegenheid zijn om een reguliere studie te volgen. De afstand tot een
  instelling voor hoger onderwijs speelt daarbij vermoedelijk geen rol, maar de tijd die het volgen
  van colleges kost en het tijdstip van de colleges, waarschijnlijk wél. Het is waarschijnlijk dat deze potentiële studenten gebaat zijn bij afstandsonderwijs. Op welke wijze online afstandsonderwijs het beste kan worden ingezet voor het vergroten van de toegankelijkheid blijkt niet éénduidig uit de praktijkvoorbeelden. Wel maken de praktijkvoorbeelden duidelijk dat er verschillende keuzen zijn, met name in de omvang van het onderwijs dat men aanbiedt, en het publiek
  waarop men zich richt.
   2.3
  
  Vergroting van de toegankelijkheid van het reguliere onderwijs
  
  2.3.1
  
  Inleiding
  
  Het aanbieden van afstandsonderwijs is een methode om het hoger onderwijs toegankelijk te
  maken voor mensen die het reguliere onderwijs niet of met grote moeite kunnen volgen. Een
  andere manier om de toegankelijkheid te vergroten is door het reguliere onderwijs zelf toegankelijker te maken. Daarbij vallen twee categorieën doelgroepen te onderscheiden. De eerste
  categorie wordt gevormd door mensen met een handicap. Voor alle personen van deze categorie bestaan er ‘fysieke’ barrières die deelname aan het hoger onderwijs belemmeren. De tweede categorie wordt gevormd door doelgroepen die als groep een achterstand hebben in hun
  deelname aan het hoger onderwijs. De barrières gelden hier niet altijd en voor alle leden van de
  doelgroep. Voorbeelden zijn de geringe deelname van leden van etnische minderheden aan het
  hoger onderwijs en het geringe aantal vrouwen dat een technische studie doet.
  2.3.2
  
  Praktijkvoorbeelden
  
  - Met name in Groot-Brittannië bestaat er veel aandacht voor de toegankelijkheid van het hoger onderwijs (Engels widening participation). Zo bestaat er sinds 1999 een Brits tijdschrift
  getiteld Widening Participation and Lifelong Learning (www.staffs.ac.uk/journal).
  - In Groot-Brittannië is bij de implementatie van overheidsbeleid in het hoger onderwijs een
  belangrijke rol weggelegd voor de financiële raden van het hoger onderwijs. Het verstrekken
  van overheidsgelden aan instellingen verloopt via deze raden, die voor een belangrijk deel
  bepalen voor welke doelen de gelden ingezet dienen te worden. Eén van de vier directoraten
  van de grootste financiële raad, de Higher Education Funding Council of England (HEFCE) is
  geheel gewijd aan de vergroting van de toegankelijkheid (www.hefce.ac.uk/widen).
  - Het Britse national disability team (www.natdisteam.ac.uk), ingesteld door HEFCE, is gewijd
  aan het vergroten van de toegankelijkheid van het hoger onderwijs voor studenten met een
  handicap.
   18
  
  Internationale Praktijkvoorbeelden
  
  - Veel Britse instellingen voor hoger onderwijs wijden een apart deel van hun website aan een
  uitleg over wat de instelling doet om de toegankelijkheid te vergroten. Zie bijvoorbeeld de
  website van de University of Bristol op
  www.bris.ac.uk/Depts/WideningParticipation.
  - In het Duitse project SIMBA (Schlüsselkonzepte der Informatik in verteilten Multimedialen
  BAUsteinen; www.die.et-inf.uni-siegen.de/simba) probeert men het hoger onderwijs aantrekkelijker te maken voor vrouwen. In dit project worden multi-mediale leerobjecten gemaakt
  rond algemene kernconcepten van de informatica, met als doel deze in te zetten zowel binnen als buiten het informatica-onderwijs. Men tracht de leerstof voor vrouwen aantrekkelijker
  te maken door van ieder kernconcept de sociale en maatschappelijke context te schetsen, en
  door te laten zien welke toepassingsmogelijkheden het kernconcept heeft.
  2.3.3
  
  Lessen uit de praktijkvoorbeelden
  
  Een eerste manier waarop in praktijkvoorbeelden het hoger onderwijs toegankelijker wordt gemaakt is door de informatieverstrekking via het web aan te passen aan mensen met een visuele
  handicap. Hierbij gaat het zowel om informatie over de studie als informatie binnen de studie.
  Een tweede manier waarop in praktijkvoorbeelden het hoger onderwijs toegankelijker wordt
  gemaakt is door het aanpassen van de inhoud en presentatie van cursussen aan de interessen
  en behoeften van specifieke doelgroepen.
  2.3.4
  
  Belang van de praktijkvoorbeelden voor de Nederlandse situatie
  
  In zijn algemeenheid kan het Nederlandse onderwijs toegankelijk genoemd worden. Voor specifieke doelgroepen en voor specifieke opleiding kunnen de praktijkvoorbeelden behulpzaam zijn
  bij het verder vergroten van de toegankelijkheid. Bij het vergroten van de toegankelijkheid voor
  mensen met een handicap valt te leren van de voorbeelden uit Groot-Brittannië, waar men op
  dit terrein verder is.
   Een actueel Nederlands probleem is de geringe belangstelling voor technische en bètastudies,
  met name van vrouwen. Het Duitse praktijkvoorbeeld SIMBA laat zien hoe men deze studies
  voor vrouwen aantrekkelijker kan maken, door van te behandelen concepten de gebruikscontext en de sociale en maatschappelijke context te schetsen.
  2.4
  
  Flexibilisering en extensivering van het reguliere onderwijs
  
  2.4.1
  
  Inleiding
  
  Afstandsonderwijs kan een middel zijn om de toegankelijkheid van het hoger onderwijs te
  vergroten, waarmee men doelgroepen bereikt die men anders niet bereikt. Een ander doel voor
  het inzetten van afstandsonderwijs kan zijn het verbeteren van het bestaande reguliere
  onderwijs. Verbeteringen omvatten onder meer flexibilisering, doordat studenten zelf het tijdstip
  kunnen kiezen waarop ze een online cursus volgen, en extensivering, doordat studenten geheel
  zelfstandig, zonder docent, online cursussen kunnen volgen.
  Internationale Praktijkvoorbeelden
  
  19
  
  2.4.2
  
  Praktijkvoorbeeld
  
  - Het programma van de Zwitserse virtuele campus (Engels Swiss virtual campus (SVC);
  www.virtualcampus.ch) loopt van 2000 tot 2004. Doel van het SVC is het ontwikkelen en geschikt maken van cursussen voor leren op afstand via Internet. SVC cursussen moeten conventionele colleges vervangen. Het is niet de bedoeling om hele studies via Internet aan te
  bieden. (Verplichte) SVC cursussen moeten een plaats krijgen naast bestaande cursussen
  en trainingen. De cursussen zijn in eerste instantie bedoeld voor reguliere studenten; daarnaast is het mogelijk dat anderen losse cursussen volgen, bijvoorbeeld in het kader van een
  leven lang leren. Modules worden in verschillende talen ontwikkeld en zullen ook beschikbaar
  komen buiten Zwitserland.
  2.4.3
  
  Lessen uit de praktijkvoorbeelden
  
  In het Zwitserse praktijkvoorbeeld wordt afstandsonderwijs ingezet als methode om het bestaande onderwijs te extensiveren. Hier worden losse online afstandsmodules ontwikkeld, die
  een verplicht onderdeel zijn binnen een curriculum met ook regulier onderwijs.
   2.4.4
  
  Belang van de praktijkvoorbeelden voor de Nederlandse situatie
  
  In Nederland zijn zowel flexibilisering als extensivering van het onderwijs motieven voor de
  invoering van ict in de vorm van een digitale leeromgeving (Lubberman en Klein 2001:19
  spreken over respectievelijk de individuele vrijheid van de student en efficiency). Bij het zoeken
  naar wegen om deze doelen daadwerkelijk te bereiken kan het model van de Zwitserse virtuele
  campus bruikbaar zijn. In dit model krijgen online cursussen een plaats binnen een curriculum
  dat ook traditionele cursussen omvat.
  20
  
  Internationale Praktijkvoorbeelden
  
  3
  
  Samenwerking en organisatie
  
  3.1
  
  Inleiding
  
  Samenwerking is bij ict-innovatie een belangrijk thema. De internationale praktijkvoorbeelden
  verschaffen inzicht in de volgende vormen van samenwerking:
  - samenwerking tussen het hoger onderwijs en volwassenenonderwijs
  - samenwerking tussen instellingen voor hoger onderwijs binnen consortia
  - samenwerking tussen instellingen voor hoger onderwijs en hun omgeving.
  3.2
  
  Samenwerking tussen hoger onderwijs en volwassenenonderwijs
  
  3.2.1
  
  Inleiding
  
  Waar het hoger onderwijs overlap vertoont met andere vormen van onderwijs, kan het zinnig
  zijn om samen te werken bij ict-innovatie. Eén mogelijkheid is samenwerking tussen hoger onderwijs en volwassenenonderwijs.
  3.2.2
  
  Praktijkvoorbeelden
  
  - In Groot-Brittannië bestaan twee grote instellingen die zich met ict-innovatie van het hoger
  onderwijs bezighouden, de Association for Learning Technology (ALT; www.alt.ac.uk) en de
  Joint Information Systems Committee (JISC; www.jisc.ac.uk). Beiden betreffen zowel hoger
  als volwassenenonderwijs. ALT richt zich met name op ondersteuning en disseminatie, JISC
  op het uitvoeren van projecten. ALT is een onderwijsorganisatie die tot doel heeft iedereen
  bijeen te brengen die geïnteresseerd is in het gebruik van onderwijstechnologie in hoger en
  volwassenenonderwijs. Taken van ALT omvatten het bevorderen van goed gebruik van onderwijstechnologie; het representeren van de leden op het gebied van beleid; en het vergemakkelijken van samenwerking tussen mensen uit de praktijk en beleidsmakers.
   - JISC, opgericht in 1993, is een door de financiële raden voor het hoger onderwijs gefinancierd adviesorgaan, dat samenwerkt met het hoger en volwassenenonderwijs. JISC verschaft
  instellingen strategisch begeleiding, advies en mogelijkheden om ict te gebruiken om leren,
  onderwijzen, onderzoek en administratie te ondersteunen. JISC is een dienstverlenende organisatie aan het hoger onderwijs én JISC omvat een aantal programma’s waarbinnen onderwijsvernieuwingsprojecten worden uitgevoerd.
  - De projecten die binnen JISC worden uitgevoerd omvatten vaak zowel het hoger onderwijs
  als volwassenenonderwijs.
  3.2.3
  
  Lessen uit de praktijkvoorbeelden
  
  Samenwerking tussen hoger onderwijs en volwassenenonderwijs wordt aangetroffen in GrootBrittannië, en speelt daar op alle niveaus:
  
  Internationale Praktijkvoorbeelden
  
  21
  
  - Organisaties die zich bezighouden met ict-innovatie van het hoger onderwijs omvatten tevens
  het volwassenenonderwijs (Engels further education).
  - Sommige grootschalige ict-innovatieprojecten omvatten zowel hoger onderwijs als volwassenenonderwijs.
  - Ook buiten ict-innovatie is sprake van samenwerking, met name in de financiële raden voor
  het hoger onderwijs (Engels higher education funding councils).
  3.2.4
  
  Belang van de praktijkvoorbeelden voor de Nederlandse situatie
  
  In Nederland zijn hoger onderwijs en volwassenenonderwijs apart georganiseerd. Dit geldt ook
  voor de ict-innovatie van beide sectoren. De Britse situatie, waar bij ict-innovatie nauw wordt
  samenwerkt tussen hoger onderwijs en volwassenenonderwijs, is niet geheel te vergelijken met
  de Nederlandse situatie. Zo worden in het Britse volwassenenonderwijs tevens cursussen op
  universitair niveau aangeboden, wat in Nederland niet gebeurt. Ook is de verwevenheid van
  beide vormen van hoger onderwijs buiten ict om veel groter. Toch is het denkbaar dat op sommige punten de overeenkomsten dusdanig zijn dat gezamenlijk optrekken op ict-innovatie zinnig
  is. De Britse praktijkvoorbeelden laten daarbij zien hoe organisaties die zich bezighouden met
  ict-innovatie van het hoger onderwijs het volwassenenonderwijs zouden kunnen betrekken, en
  hoe in ict-innovatieprojecten tussen volwassenenonderwijs en hoger onderwijs kan worden samengewerkt.
  