title: Le Septentrion (1811-1866): Prosopografie van een Gentse vrijmetselaarsloge
text: HMGOG2017_LXXII.book Page 161 Friday, August 23, 2019 4:38 PM
  
  L E S E P T E N T R I O N (1811-1866)
  Prosopografie van een Gentse
  vrijmetselaarsloge
  Bruno Frank Van Verdeghem
  
  Inleiding 1
  “Ne touchez pas à la Franc-Maçonnerie! C’est un sujet ‘tabou’. Même si vous le
  traitez d’une manière objective, vous finirez par mécontenter tout aussi bien les
  Francs-Maçons que les Catholiques, car on ne peut parler de la Franc-Maçonnerie
  sans parler de l’Eglise. Ne soulevez pas cette question!” Deze waarschuwing kreeg
  Gérard Serbanesco mee van zijn omgeving toen hij zich voornam de geschiedenis
  van de universele vrijmetselarij te schrijven.2 Ondanks dit ontradend advies heb ik
  me toch aan het onderwerp gewaagd, en heb ik ervoor gekozen om, in het kader
  van mijn masterscriptie, Le Septentrion onder de loep te nemen, de oudste nog bestaande vrijmetselaarsloge van Gent. Meer bepaald spitste mijn onderzoek zich toe
  op de periode gaande van de oprichting van Le Septentrion op 2 april 1811 tot
  wanneer op 1 maart 1866, als gevolg van onenigheid binnen deze werkplaats, de
  (ook nog steeds bestaande) loge La Liberté ontstaat, als gevolg van een afscheiding
  van Le Septentrion.
   In dit artikel belicht ik de vrijmetselaars die samen Le Septentrion uitmaken. De
  leden zijn immers in grote mate bepalend voor het profiel van de werkplaats en
  voor de activiteiten die zij ontwikkelt. In eerste instantie heb ik gepoogd het ledenbestand zo goed mogelijk te reconstrueren door de enkele ledenlijsten die ik in de
  archieven heb aangetroffen in een databank over te brengen. Maar omdat deze ledenlijsten telkens momentopnames zijn (d.i. een lijst van de leden op een welbepaald tijdstip, en dus geen continue register met alle opeenvolgende namen van
  diegenen die tot de werkplaats toetreden), moeten deze overzichten worden aangevuld met gegevens uit verslagboeken van de zittingen (de zgn. Livres d’Architecture)
  1
  2
  
  De auteur dankt zijn promotor prof. dr. René Vermeir voor alle raad en hulp bij de totstandkoming van de
  masterscriptie waarop dit artikel gebaseerd is.
  Gérard Serbanesco, Histoire de la Franc-Maçonnerie universelle: son rituel, son symbolisme (Paris: Demange,
  1966), 25-6.
  161
  
  HMGOG2017_LXXII.book Page 162 Friday, August 23, 2019 4:38 PM
  
  B RUNO F R AN K V A N V E R DE G H EM
  
  en uit een veelheid van andere bronnen, zowel van maçonnieke als niet-maçonnieke aard.
   Maar een lijst van leden zegt maar weinig als de economische, sociale en maatschappelijke positie van de leden die erop figureren, niet gekend is. Het onderzoek
  naar de leden start met een analyse van een reeks relevante levensdata. Waar en
  wanneer zijn de vrijmetselaars geboren? Woonden ze allemaal in het Gentse?
  Wanneer zijn ze overleden? Hoe oud werden ze? Aansluitend stel ik de vraag naar
  hun intredeleeftijd in Le Septentrion. En voorts: lid zijn is één zaak, de vergaderingen regelmatig bijwonen (de “aanwezigheid”) is een andere. De voertaal in Le Septentrion was (en is) in principe het Frans. Maar waren alle leden effectief Franstalig? En hoe stond de werkplaats tegenover het Nederlands? Ook de (eventuele)
  religieuze overtuiging van de vrijmetselaars wordt geanalyseerd. Wijzigde de houding t.a.v. het katholicisme na het episcopale verbod van 1838? Vervolgens worden
  het professionele en sociaal-economische profiel van de vrijmetselaars onderzocht.
   Tot welke beroepsgroepen behoorden ze? Waren er ondernemers onder de leden
  van Le Septentrion, en zo ja, behoorden die tot de Kamer van Koophandel of tot
  de Cercle Commercial et Industriel? Nauw verbonden met de sociaal-economische
  achtergrond van de leden, is de vraag wie van hen binnen het cijnskiesrecht stemgerechtigd was. En wie van hen was rijk genoeg om verkiesbaar te zijn voor de Senaat?
  Een aantal vrijmetselaars was politiek actief. Wat was hun eventuele rol in het
  kader van de oprichting en de ontwikkeling van de Liberale Partij? En welke politieke mandaten bekleedden zij? De leden van de werkplaats waren ook goed ingebed in het sociale weefsel en het verenigingsleven van de stad. Waren zij actief in de
  Société Huet, La Concorde, het Willemsfonds of het Van Crombrugghe’s Genootschap? Gebruik makend van het onderzoek van Guy Schrans over het Gentse logeleven in de 18de eeuw, zal waar mogelijk ook nagegaan worden wie van de leden
  van Le Septentrion persoonlijke of familiale banden hadden met de Gentse vrijmetselaarsloges uit de Oostenrijkse en Franse Tijd. Op die manier kan misschien
  een zekere mate van continuïteit worden blootgelegd.
  De zoektocht naar antwoorden op al deze vragen heeft toegelaten de contouren
  te schetsen van de leden van Le Septentrion in de periode 1811-1866. Maar omdat
  deze vrijmetselaars uiteraard niet geïsoleerd leefden, maar werkten en actief waren
  binnen een specifieke sociale, politieke en economische situatie, die mede hun denken en handelen bepaalde, wordt in de volgende paragraaf eerst kort ingegaan op
  de historische context waarbinnen Le Septentrion zich heeft ontwikkeld.
   162
  
  HMGOG2017_LXXII.book Page 163 Friday, August 23, 2019 4:38 PM
  
  L E S E P T E NT R I ON – P R O SO P O GRA F I E V A N E E N G E N TS E VR I J ME T S E LA A R SL O GE
  
  Situering van de historische context
  De geschiedenis van de eerste 55 jaar van de Gentse loge Le Septentrion kan niet
  los gezien worden van de historische context. In die periode veranderde het Gentse
  grondgebied drie keer van overheerser. Tot de val van Napoleon in 1814 ressorteerde Gent onder het Franse keizerrijk. Als gevolg van beslissingen genomen op
  het Congres van Wenen maakte Gent vervolgens deel uit van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden. Sinds de omwenteling van 1830 vormen de Zuidelijke
  Nederlanden het koninkrijk België. Ik ga nu dieper in op de politieke ontwikkelingen die de vrijmetselaars in het algemeen en de leden van Le Septentrion in het bijzonder sensibiliseren.
   Gent werd op economisch vlak het ‘Vlaamse Manchester’ genoemd omwille van
  zijn welvarende textielindustrie. Politiek ontwikkelde de burgerij zich ten nadele
  van adel en geestelijkheid. Internationaal waren de politieke dagen van Napoleon
  geteld. Het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden was economisch succesvol. In
  die vijftien jaar stimuleerde Willem I verder de Gentse textielindustrie. Gent kreeg
  in 1817 een rijksuniversiteit en het kanaal Gent-Terneuzen werd gegraven. In die
  periode werden ook de grondslagen van een lekenstaat gelegd, die onttrokken zou
  zijn aan de controle van de clerus. De leden van de Gentse loges waren dit beleid
  genegen en het Nederlands regime was de werkplaatsen gunstig gezind.3 De Hollandse dynastie gebruikte de loges als een middel voor de eenheid tussen Noord en
  Zuid.4 De sympathie van het Nederlandse vorstenhuis verklaart deels de orangistische voorkeuren van de vrijmetselaars. Ook de afzetmarkten voor textiel in de Nederlandse kolonies liggen mede aan de basis van het orangisme van de Gentse burgerij. 5
  De leden van Le Septentrion legden zich niet neer bij de nieuwe staat België.
  Vrijmetselaars waren betrokken bij de contrarevolutionaire aanvallen.6 Op politiek
  vlak diende Le Septentrion het meest het orangisme. Zelfs vanuit Lille, toen Metdepenningen en zijn medestanders daar tijdelijk verbleven, ageerde Le Septentrion
  als ‘comité militant central’. De leden van de Gentse loges vormden een gedisciplineerd electoraal korps. Zij waren lid van La Société des Amis de l’Ordre et du Re-
  
  3
  4
  
  5
  6
  
  Jeffrey Tyssens, “Van Wijsheid met Vreugd gepaard,” in Van Wijsheid met Vreugd gepaard: Twee eeuwen vrijmetselarij in Gent en Antwerpen, eds. Tyssens Jeffrey (Brussel: Marot, 2003), 17.
   C. Parmentier, Historique de la Francmaçonnerie gantoise (Gent: onuitgegeven publicatie, 1924), 23-6, zoals
  geciteerd in Tyssens, Van Wijsheid met Vreugd gepaard. Telkens als ik dit boek vermeld, gaat het om een verwijzing van Jeffrey Tyssens naar deze onuitgegeven publicatie in zijn werk Van wijsheid met vreugd gepaard.
  Joël Arvelle, Histoire de la franc-maçonnerie belge (Braine-l’Alleud: Collet, 1995), 42-3.
  Els Witte, Het verloren koninkrijk: het harde verzet van de Belgische orangisten tegen de revolutie (1828-1850)
  (Antwerpen: Bezige Bij, 2014), 208-12.
   163
  
  HMGOG2017_LXXII.book Page 164 Friday, August 23, 2019 4:38 PM
  
  B RUNO F R AN K V A N V E R DE G H EM
  
  pos Public, de kiesvereniging van de Gentse orangisten.7 De leden van Le Septentrion voerden dus in het eerste decennium van de onafhankelijkheid een antiBelgische politiek. Dit verzet nam grote proporties aan en de orangisten behielden
  een duidelijke meerderheid in de gemeenteraad in de periode 1831-1839. Pas na de
  ondertekening van het Verdrag der XXIV Artikelen op 19 april 1839, waarbij koning Willem I België erkende, ebde de contrarevolutionaire gedachte weg.8 De
  orangisten gingen de rangen van de liberaal Belgischgezinden versterken. Met hen
  hadden ze twee belangrijke punten gemeen: het economisch liberalisme en het
  antiklerikalisme.9
  De voormelde aansluiting bij de liberalen legde de kiem voor een confessionele
  strijd, die het denken en handelen van de leden van Le Septentrion in de resterende
  periode (1840-1866) zou karakteriseren. In de periode 1840-1846 kende het unionisme zijn verval. De eerste Organieke Wet op het lager onderwijs van 23 september 1842 erkende dat godsdienst en moraal onafscheidelijk verbonden waren. Ze
  stond de feitelijke supervisie van de geestelijkheid toe en steunde het vrije onderwijs financieel, omdat elke gemeente een katholieke school mocht aannemen.10
  Het regeringsontwerp op het middelbaar onderwijs was liberaal georiënteerd en
  gaf, volgens de katholieken, te veel macht aan de staat.11 Op 14 juni 1846 vergadert
  in Brussel het Liberaal Congres. Dit zou leiden tot de oprichting van de Liberale
  Partij.12 Een volgende confrontatie hield verband met de Wet op de liefdadige
  stichtingen, smalend ‘de kloosterwet’ of ‘la loi sur les couvents’ genoemd. Dit zou
  de kloosters verrijken en hun invloed doen toenemen.13
  Na 1857 groeien de invloed van de progressisten in de liberale partij en deze van
  de ultramontaanse katholieken binnen de katholieke partij. De loges telden progressisten onder hun leden en gingen nu niet enkel strijd voeren tegen het klerikalisme maar ook tegen de godsdienst zelf. Toen ontstond op 26 december 1864 uit
  de Libre Pensée de ‘Ligue de l’Enseignement’. De Ligue kwam niet enkel op voor
  
  7
  8
  9
  10
  11
  12
  
  13
  
  Anaïs Maes, Flamands? Wallons? Belges et Francs-Maçons! La Franc-Maçonnerie et la construction d’identités
  nationales en Belgique au long Xixe siècle (Brussel: ASP,120).
   Witte, Het verloren koninkrijk, 225, 281 en 287.
  Gita Deneckere, Tom De Paepe, Bruno De Wever en Guy Vanthemsche, Een geschiedenis van België. Derde
  herziene druk (Gent: Academia Press, 2014), 94-97.
  Els Witte, Jan Craeybeckx en Alain Meynen, Politieke geschiedenis van België Van 1830 tot heden, zesde herziene uitgave (Antwerpen: Standaard, 1997), 38-40; Deneckere et al., Een geschiedenis van België, 108.
  Kathleen Devolder, Gij die door ’t volk gekozen zijt ... De Gentse gemeenteraad en haar leden 1830-1914
  (Gent: Maatschappij voor geschiedenis en oudheidkunde, 1994), 342.
  Theo Luykx en Marc Platel, Politieke Geschiedenis Van België, vijfde bijgewerkte uitgave aangevuld door
  Marc Platel (Antwerpen: Kluwer, 1985), 94; Witte, Craeybeckx en Meynen, Politieke geschiedenis van België,
  54.
  Deneckere et al., Een geschiedenis van België, 109.
   164
  
  HMGOG2017_LXXII.book Page 165 Friday, August 23, 2019 4:38 PM
  
  L E S E P T E NT R I ON – P R O SO P O GRA F I E V A N E E N G E N TS E VR I J ME T S E LA A R SL O GE
  
  de verdediging van het rijksonderwijs, maar wilde een volledige laïcisering doorvoeren.14
  Op maçonniek vlak zijn drie gebeurtenissen belangrijk voor deze studie over Le
  Septentrion: de reden waarom Le Septentrion werd opgericht, de episcopale veroordeling van de vrijmetselarij op 28 december 1837 (pas kenbaar gemaakt in
  1838) en de schrapping in 1854 van het verbod op religieuze en politieke discussies
  in de loges door het Grootoosten van België. Kort licht ik de drie gebeurtenissen
  toe. Toen Le Septentrion opgericht werd, bestonden in Gent reeds twee werkplaatsen: Les Vrais Amis en La Félicité Bienfaisante. Le Septentrion ontstond uit een
  eerdere mislukte poging om de werkplaats La Constante Union te reactiveren. Die
  mislukking was te wijten aan het verzet van beide bestaande werkplaatsen, omdat
  zij niet wilden dat ‘membres peu recommandables’ een werkplaats zouden oprichten. De oprichting van Le Septentrion gebeurde via een omweg. Zeven leden van La
  Constante Union affilieerden bij La Félicité Bienfaisante en gaven na een week hun
  ontslag.15 In tegenstelling tot wat in de bestaande literatuur over de Gentse vrijmetselarij algemeen wordt aangenomen, werd Le Septentrion dus opgericht als een
  werkplaats voor leden met minder vermogen en minder sociaal aanzien.16
  Paus Clemens XII had op 28 april 1738 de vrijmetselarij veroordeeld. De Geheime Raad gaf er geen gevolg aan. Zijn bul kreeg dus geen “placet”.17 Tot 1838
  konden katholieken zonder probleem lid zijn van een vrijmetselaarsloge. Een
  schrijven van E. Des Essarts, één van de dignitarissen van de loge Amis Philantropes, aan Goswin baron de Stassart, voorzitter van de senaat, gouverneur van Brabant en grootmeester van het Grootoosten van België, uit 1836 toont aan dat de
  aanwezigheid van katholieken in loges de vrijmetselarij zelfs verhinderde om de antiklerikale tour op te gaan. Als een voorbode verscheen volgende zin in het katholiek dagblad Le Conservateur belge in augustus 1837: “Les loges maçonniques renferment les derniers restes antichrétiens de la république, de l’Empire et de la
  
  14
  
  15
  16
  
  17
  
  Jacques Lory, Libéralisme et instruction primaire: 1842-1879: Introduction à l’étude de la lutte scolaire en Belgique (Louvain: UCL. Bibliothèque de l’université, 1979), 303-23.  Eenmaal ingewijd kan een vrijmetselaar van loge wisselen. Dit noemt men affiliatie (membres affiliés).
  Jeffrey Tyssens, “Vrijmetselarij in Gent, 1763-1940,” In Huldeboek Prof. Dr. Marcel Bots: een bundel historische en wijsgerige opstellen, eds. Luc Pareyn, Adriaan Verhulst en Marcel Bots (Gent: Liberaal Archief, 1995),
  42; De Schampheleire, Witte en Borné, Bibliografische bijdrage tot de geschiedenis der Belgische vrijmetselarij
  (Leuven: Aurelia, 1973), 76: “… een aantal vrijmetselaars, geenszins afkomstig uit de hogere sociale lagen, …”.
  Pierre Cockshaw, “Observations sur les deux premières bulles de condamnation (1738 et 1751) et leur réception dans nos régions,” in Visages de la Franc-Maçonnerie belge du xviiie au xxe siècle, eds. Hasquin Hervé
  (Brussel: Editions ULB, 1983), 74, 76 en 81.
   165
  
  HMGOG2017_LXXII.book Page 166 Friday, August 23, 2019 4:38 PM
  
  B RUNO F R AN K V A N V E R DE G H EM
  
  Restauration.”18 De oprichting van de niet-orangistische loge te Gent La Fidélité
  in aanwezigheid van de Stassart leidde tot de episcopale veroordeling van de vrijmetselarij.19 Het verschijnen van de bisschoppelijke omzendbrief op 28 december
  1837 verbrak het katholieke stilzwijgen over de vrijmetselarij. De voorafgaande
  pauselijke veroordelingen maakten het voor gelovigen ten strengste verboden deel
  uit te maken van de vrijmetselarij. Verschillende redenen liggen aan de basis. Vooreerst is er de druk van de pauselijke veroordelingen uit de 18de eeuw, de hulp van
  de vrijmetselarij aan het lekenonderwijs sinds Willem II en de Stichting van de
  ULB (Université libre de Bruxelles). De verschijning van nieuwe loges was een probleem voor de clerus, zeker in Gent. Koning Leopold I was maçon en beschermde
  de vrijmetselarij. Hij pushte zijn vertrouweling, de Stassart, om Grootmeester van
  het Grootoosten van België te worden in 1835. Aansluitend richtte deze in Gent
  de loge La Fidélité op tegen de orangistische loges. De klerikalen dachten dat de
  oprichting van dergelijke loges de Unionistische partij zou verdelen in katholieken
  en liberalen. Bovendien verhinderde haar orangisme Le Septentrion om effectieve
  politieke invloed uit te oefenen. Een Belgisch gezinde loge zou op termijn een
  machtsfactor van belang zijn. De echte reden was in de eerste plaats politiek geïnspireerd nl. het katholicisme opleggen als staatsgodsdienst.20 De klerikalen kregen
  bovendien schrik dat er steeds meer loges bijkwamen, zeker militaire werkplaatsen,
  waar officieren een nefaste invloed uitoefenden.21 Militaire loges waren nuttig
  voor Koning Leopold I en voor de Stassart. Zij garandeerden het loyalisme van het
  leger. Monseigneur Van Bommel, bisschop van Luik, zag in het militaire leven een
  instrument van ontchristening (‘déchristianisation’). De officieren-vrijmetselaar
  zouden de niet religieuze gezindheid van de soldaten aanwakkeren. In het leger
  zouden de jonge mannen ook het geloof van hun ouders verliezen.22 De omzendbrief leidde niet tot het verhoopte succes. Slechts enkelen haakten af. De vrijmetselaars onderlijnden dat ze zeker niet antireligieus waren.23 Het unionisme liep op
  zijn einde. Het herderlijk schrijven was eerder de katalysator van een tendens die er
  zat aan te komen, en zeker niet de motor.24
  18
  19
  
  20
  
  21
  22
  23
  24
  
  John Bartier en Guy Gambier, “La condamnation de la franc-maçonnerie par les évêques belges en 1837,” in
  Laïcité Et Franc-Maçonnerie, eds.  Aloïs Simon, L’hypothèse libérale en Belgique: documents inédits 1839-1907 (Wetteren: Scaldis, 1956), 154;
  John Bartier en Guy Gambier, Laïcité et franc-maçonnerie, 2e tirage (Brussel: ULB, 1982),227; Joël Arvelle,
  Histoire de la franc-maçonnerie belge (Braine-l’Alleud: Collet, 1995), 69.
  Bartier en Gambier, “La condamnation de la franc-maçonnerie …”, 228 en 230. (Schrijven van vrijmetselaar
  Braes uit Namen aan de Stassart. “De katholieken willen een theocratie. De maatregelen tegen de vrijmetselarij zijn ingegeven door een dorst naar macht.”)
  Arvelle, Histoire de la franc-maçonnerie belge, 68-9.
  Bartier en Gambier, “La condamnation de la franc-maçonnerie ?”, 229.
  Leton, Liège, loges et chapitres, 156-159: Maes Anais, ?, 130.
  Maes Anais, …, 132.
  166
  
  HMGOG2017_LXXII.book Page 167 Friday, August 23, 2019 4:38 PM
  
  L E S E P T E NT R I ON – P R O SO P O GRA F I E V A N E E N G E N TS E VR I J ME T S E LA A R SL O GE
  
  Toen tenslotte het Grootoosten van België het fameuze artikel 135 uit haar statuten liet schrappen, werd het werkplaatsen toegestaan politiek te bedrijven. Het
  ging eerder om een symbolische daad.25 Le Septentrion was aangesloten bij het
  Grootoosten van Nederland. Sinds 1830 waren meerdere leden met orangistisch
  signatuur politiek actief. Na 1854 verschijnen toch meer politieke discussies in de
  primaire bronnen.
  De bronnen
  In dit deel geef ik een summier overzicht van de bronnen en van de literatuur die ik
  gebruikt heb om het repertorium van leden, ereleden en geaffilieerden samen te
  stellen. In dit kader behoren de ledenlijsten, de verslagboeken, waarin de schetsen
  van elke zitting opgetekend werden, de beslissingen van de Middenkamer en van
  de Commissie van Officieren-Dignitarissen tot de belangrijkste bronnen. Ik bespreek deze primaire bronnen naar belangrijkheid.
   Onder de primaire bronnen zijn de registers met de verslagen van de zittingen,
  ook ‘livres d’esquisse’ of ‘livres d’architecture’ genoemd, van bijzonder groot belang. De verslagen geven het leven weer van de werkplaats en worden bijna altijd
  goedgekeurd met unanimiteit.26 Alle belangrijke beslissingen worden op zitting
  meegedeeld en heikele punten worden bediscussieerd. De namen van de ingewijde
  profanen, de geaffilieerde vrijmetselaars, de ontslagen, geschrapte en overleden vrijmetselaars zijn geregistreerd. Soms worden ook de personalia van de vrijmetselaars
  vermeld zoals een geboortedatum of een beroep. De schetsboeken zijn chronologisch verspreid over negen verschillende delen, die de periode 1811 tot 1868 bestrijken.27 Zij bevatten de schetsen van de zittingen in de eerste graad (de leerlingengraad), de zittingen in de tweede graad (de gezellengraad) en de derde graad (de
  meestergraad) tot 1846. Vanaf 1846 zijn de zittingen in de gezellengraad geacteerd
  in twee aparte schetsboeken.28 De zittingen in de meestergraad zijn in één apart
  25
  26
  
  27
  
  28
  
  Vergauwen, Maçonnieke chansons, 47, 51.
  2.A.10/(1.0629), Livre d’architecture (1834-1837), 1837-01-03-106. Pas in 1837 wordt voor het eerst een
  verslag niet met unanimiteit goedgekeurd. De vrijmetselaars Ottevaere, De Nobele en Lateur gaan niet
  akkoord.
  2.A.10/(1.0626), Livre d’architecture (1811-1815); 2.A.10/(1.0627), Livre d’architecture (1816-1828);
  2.A.10/(1.0628), Livre d’architecture (1829-1834); 2.A.10/(1.0629), Livre d’architecture (1834-1837);
  2.A.10/(1.0632), Livre d’architecture (1837-1843); 2.A.10/(1.0633), Livre d’architecture (Premier grade)
  (1844-1853); 2.A.10/(1.0638), Livre d’architecture (l degré) (1854-1863); 2.A.10/(1.0640), Livre d’architecture (l degré) (1863-1868) en Liberaal Archief, Gent, Verslagboek (eerste graad) (1853-1854).
  2.A.10/(1.0635), Livre d’architecture (Il degré) (1846-1862); 2.A.10/(1.0637), Livre d’architecture (degré?)
  (1849-1854). Als na de notering in de voetnoten een plusteken staat, wijst dit op een corresponderend verslag
  in de tweede of derde graad. Bijvoorbeeld: 1846-04-21-105+.
   167
  
  HMGOG2017_LXXII.book Page 168 Friday, August 23, 2019 4:38 PM
  
  B RUNO F R AN K V A N V E R DE G H EM
  
  schetsboek opgenomen voor de periode 1846-1862.29 De verslagen van de Conseil
  d’Administration (COA) bevatten naast beleidsbeslissingen, ook voorbereidingen
  van banketten en feesten, discussies over het gebouw en veel financiële informatie,
  ook besprekingen van delicate inwijdingen.30 Zij zijn in één boek bewaard voor de
  periode 1835-1873.31 De schetsboeken en het boek met de COA-verslagen bevinden zich allemaal in het Cedom-Madoc te Brussel, behalve het schetsboek van de
  periode 1853-1855 dat zich in het Liberaal Archief bevindt.
  Verschillende documenten hebben betrekking op de leden van de werkplaats.
  Zo zijn er in eerste instantie drie mappen met losse documenten die verband houden met de selectie en initiatie van nieuwe vrijmetselaars en met hun loonsverhoging.32 Ook een aantal schriftelijke antwoorden op vragen naar aanleiding van hun
  vraag tot opname in de werkplaats vindt men in die mappen. Daarnaast bestaan er
  verschillende ledenlijsten en twee registers met personalia. Het ‘Registre matricule’
  omvat de periode 1815-1923 en de ‘Table générale’ de periode 1811 tot 1822. De
  voormelde drie mappen en de beide registers bevinden zich eveneens in het Cedom-Madoc in Brussel.33 Zij vormen een welkome aanvulling bij de ledenlijsten.
  De Bibliothèque Nationale in Parijs is in het bezit van een ledenlijst gecertifieerd
  op 2 april 1811 en van lijsten opgesteld op 2 april 1811, 23 mei 1811 en 1 juli
  1813.34 Bovendien bevinden zich in het archief van de loge L’Aurore, dat bewaard
  29
  30
  31
  32
  33
  
  34
  
  2.A.10/(1.0636), Livre d’architecture (III degré) (1846-1856).
  La Commission d’Administration, COA genoemd. Haar werking wordt omschreven in hoofdstuk XVI van
  het reglement van 1818 en omvat de artikelen 94 tot 104. Haar werking wordt genotuleerd.
   2.A.10/(1.0631), Registre des délibérations du Conseil d’Administration (1835-1873).
  Elke nieuw ingewijde vrijmetselaar start in de leerlingengraad. Na verloop van tijd wordt hij bevorderd tot
  gezel en nadien tot meester. Die bevordering noemen de vrijmetselaars ‘loonsverhogingen’.
  2.A.10/(1.0656), Correspondances diverses. Documents (dont certains en néerlandais) sur des initiations et
  augmentations de salaire (1833-1853); 2.A, 10/(1.0659), Documents relatifs à des initiations et à des augmentations de salaire (1853-1860); 2.A.10/(1.0678), Documents sur initiations et augmentations de salaire
  (1860-1866); 2.A.10/(1.0676), Registre matricule (1815-1923); 2.A.10/(1.0669), Table générale de tous les
  membres de la loge contenant leurs noms, prénoms, âges et qualités ainsi que la date de leurs réceptions aux
  trois Grades Symboliques (1822).
   Hugo De Schampheleire, Els Witte en F. Borné,”Vrijmetselaars te Gent tijdens het Empire en de Hollandse
  periode (1804-1824),” Handelingen der Maatschappij voor Geschiedenis en Oudheidkunde te Gent (1971): 81
  en voetnoot 13; Tableau nominatif des membres composant la R(espectable) L(oge) sous le titre distinctif du
  Septentrion à l’Orient de Gand, certifié par nous, Officiers de la R(espectable) L(oge) de la Félicité Bienfaisante à l’Orient de Gand, le 2me jour du 2me mois de l’an de la V(raie) L(umière) 5811 (B.N.P., F.M. 2/
  553, L., f° 35); Tableau des membres composant la R(espectable) L(oge) de St. Jean sous le titre distinctif du
  Septentrion à l’Orient de Gand (Escaut) à l’époque du 2e jour du 2e mois de l’an de la V(raie) L(umière) 5811
  (B.N.P., F.M. 2/553, L., f° 36, 37, 38); Tableau des Off(iciers) Digni(taires) et des F(rères) qui composent la
  R(espectable) L(oge) de St. Jean sous le titre distinctif du Septentrion à l’Orient de Gand (Escaut) à l’époque
  de l’an de la V(raie) L(umière) 5813 du 1er jour du 5e mois (B.N.P., F.M. 2/553, L., f° 39-44); Liste des
  Off(iciers) Dign(itaires) et des F(rères) qui composent la R(espectable) L(oge) de St. Jean, sous le titre distinctif du Septentrion à l’O(rient) de Gand, (régulièrement constituée par la G(rand) O(rient) de France le
  4e jour du 8e mois de l’an de la V(raie) L(umière) 5812) à l’époque du 1e jour du 5e mois de l’an de la V(raie)
  L(umière) 5813 Gand, les Trois L(oges),1813, 26 cm., 8 (B.N.P., FM2 553, doss. Loge Septentrion, fos, 404).
   168
  
  HMGOG2017_LXXII.book Page 169 Friday, August 23, 2019 4:38 PM
  
  L E S E P T E NT R I ON – P R O SO P O GRA F I E V A N E E N G E N TS E VR I J ME T S E LA A R SL O GE
  
  wordt in het stadsarchief van Oudenaarde, nog vier ledenlijsten van Le Septentrion
  namelijk op datum van 2 april 1811, 4 oktober 1812, 2 januari 1819 en 8 maart
  1823.35 Het archief van het bisdom Brugge beschikt over de ledenlijst van 8 maart
  1823.36 Het archief van Le Septentrion beschikt zelf nog over een kopij van een
  ledenlijst en een lijst van de Commissie van Officieren-Dignitarissen37 uit 1812.38
  Voor de maçonnieke jaren 5853-5858 beschikt het Cultureel Maçonniek Centrum ‘Prins Frederik’ in Den Haag over ledenlijsten.39 Voor het jaar 1866 is er een
  gedeeltelijke ledenlijst beschikbaar in die zin dat de namen bekend zijn van de vrijmetselaars die Le Septentrion verlaten hebben voor La Liberté. Hiervoor verwijs ik
  naar de databank van René Vermeir, die hij opgemaakt heeft naar aanleiding van
  de studie van de werkplaats La Liberté. De aanwezigheid van de leden op de zittingen in de periode 1853-1862 werd eveneens in een boek opgetekend.40 Een bijkomend hulpmiddel is het tableau van de necrologie (de ‘stèle funéraire’ genoemd),
  dat in de gebouwen van Le Septentrion ophangt. Dit vermeldt de naam en het jaar
  van overlijden van de vrijmetselaars die in hun hoedanigheid van vrijmetselaar
  overleden zijn. Vrijmetselaars kunnen wel in de ledenlijsten voorkomen maar niet
  op de stèle funéraire. Zij hebben tijdens het leven de vrijmetselarij de rug toegekeerd. Of zij desaffilieerden en trokken dus naar andere werkplaatsen. Mogelijks
  betaalden zij net voor hun overlijden hun contributie niet meer.
   35
  
  36
  37
  
  38
  
  39
  
  40
  
  Tableau des Membres composant la L(oge) de St. Jean sous le titre distinctif du Septentrion à l’O(rient) de
  Gand à l’époque du 2me jour du 2me mois de l’an de la V(raie) L(umière) 5811, jour de la demande en constitution (SAO); Tableau des F(rères) composant la L(oge) de St. Jean sous le titre distinctif du Septentrion à
  l’O(rient) de Gand à l’époque du 4e jour du 5me mois de l’an de la V(raie) L(umière) 5812 (SAO); Tableau
  des F(rères) composant la R(espectable) L(oge) de St. Jean sous le titre distinctif du Septentrion à l’O(rient)
  de Gand à l’époque du 2me jour du 11me mois de l’an de la V(raie) L(umière) 5818 (SAO); Tableau des
  Membres composant la L(oge) de St. Jean sous le titre distinctif du Septentrion à l’O(rient) de Gand à l’époque du 8me jour du 1er mois de l’an de la V(raie) L(umière) 5823 (SAO, Vrijmetselarij, 18 c, 45).
  Ledenlijst van 8/1/5823 (8/3/1823) (Archief van het bisdom Brugge, Brugge).
  De Commissie van Officieren-Dignitarissen, hierna COD genoemd. Hoofdstuk I van het reglement van
  1818 behandelt de COD. Volgens artikel 2 wordt de loge bestuurd door deze officieren. Haar werking wordt
  niet apart genotuleerd.
   Tableau des Off(iciers-dignitaires) et des F(rères) qui composent la R(espectable) L(oge) de Saint-Jean, sous
  le titre distinctif Le Septentrion, à l’O(rient) de G(and) (régulièrement constituée par le G(rand) O(rient) de
  France le 4ème jour du 8ème mois, de l’an de la V(raie) L(umière) 5812) à l’époque du 1ier jour du 6ème mois
  de l’an de la V(raie) L(umière) 5814 (Liberaal Archief); Tableau des Membres effectifs et résidants, composant la L(oge) de St. Jean sous le titre distinctif du Septentrion à l’O(rient) de Gand, régulièrement constituée
  par le G(rand) O(rient) de France le 4e jour du 8e mois 5812. Certifié véritable le présent tableau de Gand le
  15e jour du 3e mois de l’an 5816 (Liberaal Archief).
  Nederland, Den Haag, Maçonniek Centrum Prins Frederik, Tabel der Achtbare Loge Le Septentrion te
  Gent loopende van primo 1853 tot en met ultimo Maart 1854, Tabel der Achtbare Loge Le Septentrion te
  Gent loopende van primo 1854 tot en met ultimo Maart 1855, Tabel der Achtbare Loge Le Septentrion te
  Gent loopende van primo 1855 tot en met ultimo Maart 1856, Tabel der Achtbare Loge Le Septentrion te
  Gent loopende van primo 1856 tot en met ultimo Maart 1857, Tabel der Achtbare Loge Le Septentrion te
  Gent loopende van primo 1857 tot en met ultimo Maart 1858, Tabel der Achtbare Loge Le Septentrion te
  Gent loopende van primo 1858 tot en met ultimo Maart 1859.
  2.A.10/(2.0693), Livre des listes des présences (1854-1862).
   169
  
  HMGOG2017_LXXII.book Page 170 Friday, August 23, 2019 4:38 PM
  
  B RUNO F R AN K V A N V E R DE G H EM
  
  Voor de volledigheid meld ik dat de primaire bronnen ontoegankelijk waren gedurende meer dan 50 jaar. De Duitsers stelden de vrijmetselarij op 20 augustus
  1941 buiten de wet.41 Hun archieven werden overgebracht naar Berlijn. Na de
  Russische bezetting van Berlijn werden deze dossiers overgebracht naar Moskou.
  Hier ontdekten Belgische vorsers in 1992 in de geheime Russische militaire archieven onder andere de maçonnieke archieven. In mei 2002 werden alle Belgische archieven opgehaald met vijftien legervrachtwagens. Deze werden niet aan de
  diverse loges gerestitueerd maar overgedragen in 2003 aan het Cedom-Madoc in
  Brussel.42
  
  Het onderzoek in zijn context geplaatst
  Mijn onderzoek heeft een repertorium opgeleverd dat profane en maçonnieke gegevens van 736 vrijmetselaars omvat. Die zijn allen ingewijd of geaffilieerd in de
  periode 1811 tot 1867. Op basis van de bekende ledenlijsten alleen, zou het repertorium slechts 373 namen bevatten. De innovatie schuilt in het naspeuren van de
  primaire bronnen op initiaties en affiliaties, wat een lijst van 697 leden oplevert.
  Beide lijsten leiden tot een repertorium met de namen van 736 vrijmetselaars.
   Daaruit blijkt dat 39 vrijmetselaars wel op ledenlijsten vermeld staan maar voorts
  nergens in de bronnen. Een aantal verslagen ontbreken of zijn onleesbaar.43
  Een aantal personen werden geïnitieerd maar lieten nadien niets meer van zich
  horen. Het ging vaak over vreemdelingen op doorreis of Gentenaars die voor een
  langere periode of definitief naar het buitenland vertrokken. Vaak werd hen op de41
  
  42
  
  43
  
  “Verordening van 21 Augustus 1941 tegen de vrijmetselarij”, Verordnungsblatt der Militärbefehlshabers in
  Belgien und Nordfrankreich für die bezetzten Gebiete, 23 august 1941. Deze verordening werd getekend door
  Alexander von Falkenhausen. De goederen van de werkplaatsen werden verbeurd verklaard en de chef van
  het militair bestuur benoemde een vereffenaar.
  Jacques Lust en Michel Vermote, “Papieren Bitte! The confiscation and return of Belgian archives and libraries (1940-2003),” in Returned from Russia?: Nazi archival plunder in Western Europe and recent restitution
  issues, eds. Kennedy Grimsted Patricia, Hoogewoud FJ en Ketelaar Eric (Builth Wells, UK: Institute of Art
  and Law, 2007), 195-96, 202-03, 209-10. Mijn masterscriptie en dit artikel konden niet geschreven worden
  zonder consultatie van deze archieven.
   2.A.10/(1.0632), Livre d’architecture (1837-1843), 1840-05-12-90: het LA (Livre d’architecture) springt
  van bladzijde 90 naar 91b; 1842-09-13-155: de verslagen 387 en 388 ontbreken. Het LA springt van bladzijde 152 naar 155; 1840-05-12-91b: bladzijde 91 ontbreekt en bevat onder andere de verkiezing van de
  COD; 1841-04-06-115: bladzijde 115b en verslag 355 ontbreken; 1842-06-21-152: verslag 387 en 388 ontbreken evenals bladzijden 153 en 154; 1843-11-11-195: Verslag 425 en 426 ontbreken evenals bladzijden
  196 en 197; 2.A.10/(1.0633), Livre d’architecture (Premier grade) (1844-1853): ontbrekende bladzijden:
  66, 156, 160, 164, 183, 219, 222, 264; 2.A.10/(1.0638), Livre d’architecture (l degré) (1854-1863): ontbrekende bladzijden: 226, 227, 297 tot 304; 128b tot 139, 182, 195 en 240, 43b tot 47 tot 50; bladzijde 92
  bestaat 2 keer; de verslagen 907 tot 909 ontbreken evenals verslag 919; pagina 240 en 244 ontbreken maar de
  nummering van het verslag is correct; LA 1863-1868: de verslagen 968 (p 30-34), 978 en 979 (p53-57), 992
  en 993 ontbreken; 2.A.10/(1.0640), Livre d’architecture (l degré) (1863-1868): bladzijden 93 tot 97, 102 tot
  108, 129 tot 130 ontbreken.
   170
  
  HMGOG2017_LXXII.book Page 171 Friday, August 23, 2019 4:38 PM
  
  L E S E P T E NT R I ON – P R O SO P O GRA F I E V A N E E N G E N TS E VR I J ME T S E LA A R SL O GE
  
  zelfde dag de drie graden van de blauwe rite toegekend.44 Zo werden de eerste decennia veel militairen geïnitieerd. De wisselende slaagkansen op het slagveld of de
  verplaatsing van regimenten zorgden voor komende en gaande vrijmetselaars. Het
  repertorium bevat ook de namen van 45 ereleden. Die titel werd onder andere wegens verdienste in de werkplaats toegekend aan oudere leden. Achtbare meesters
  van andere werkplaatsen genoten eveneens dit voorrecht. Sommigen hadden amper een band met Le Septentrion. Zo werden een aantal Nederlanders tot erelid
  benoemd die geijverd hadden voor de opname van Le Septentrion in de obediëntie
  Grootoosten van Nederland. De ereleden werden daarom uit de onderzoeksgroep
  geweerd.
   Enkele relevante personalia
  Dit elementair prosopografisch onderzoek start met een analyse van de geboorteplaats. Van 618 op 736 vrijmetselaars (84%) is de plaats van geboorte bekend. Zoals te verwachten valt, en wat ook uit tabel 1 blijkt, werden 306 (46,76%) vrijmetselaars in Gent45 geboren. Meer dan 61% is van Oost-Vlaamse origine: SintNiklaas is na Gent koploper als geboorteplaats van acht vrijmetselaars. Zes vrijmetselaars zijn geboren in Lokeren en Ronse; vijf in Oudenaarde, Ninove en Deinze;
  vier in Dendermonde en Aalst. In België maar buiten Oost-Vlaanderen, werden
  133 vrijmetselaars ingewijd, wat een gecumuleerd resultaat voor België van 83%
  geeft. De meeste vrijmetselaars zijn in de grote steden geboren zoals Antwerpen
  (13), Brugge (12) en Brussel (11). Buiten België is het voornamelijk in de buurlanden Frankrijk (34), Nederland (35) en Duitsland (19), dat de vrijmetselaars geboren werden. De Noordzee is duidelijk een belemmering want slechts acht vrijmetselaars zijn in het Verenigd Koninkrijk geboren. Omdat in de besproken periode
  Gent driemaal van regime veranderde en dit niet bepaald vredevol is, wordt de geboorteplaats van de vrijmetselaars-militairen nader bekeken. Die is van 52 onder
  hen bekend. Voor slechts tien vrijmetselaars-militairen is dit Gent, terwijl 21 onder
  hen in het buitenland geboren zijn. Waar dus globaal 17% van de vrijmetselaars in
  het buitenland geboren is en 46,76% in Gent, is slechts 19% van de militairen in
  Gent geboren en 40% in het buitenland.
  44
  45
  
  Dit verwijst naar de graden van leerling, gezel en meester.
  Met Gent wordt de stad bedoeld namelijk het grondgebied tot voor de fusie van de gemeenten in 1976. De
  deelgemeenten zoals Ledeberg, Drongen, … zijn opgenomen onder Oost-Vlaanderen.
   171
  
  HMGOG2017_LXXII.book Page 172 Friday, August 23, 2019 4:38 PM
  
  B RUNO F R AN K V A N V E R DE G H EM
  
  Tabel 1: Geboorteplaats van de vrijmetselaars van le Septentrion
  
  Locatie
  
  Aantal
  
  Percent
  
  Percent cumul
  
  Gent
  
  289
  
  46,76%
  
  46,76%
  
  Oost-Vlaanderen
  
  91
  
  14,72%
  
  61,48%
  
  België
  
  133
  
  21,52%
  
  83,00%
  
  Nederland
  
  35
  
  5,66%
  
  88,66%
  
  Frankrijk
  
  34
  
  5,50%
  
  94,16%
  
  Duitsland
  
  19
  
  3,07%
  
  97,23%
  
  Verenigd Koninkrijk
  
  8
  
  1,29%
  
  98,52%
  
  Oostenrijk Hongarije
  
  3
  
  0,49%
  
  99,01%
  
  Turkije
  
  2
  
  0,32%
  
  99,33%
  
  Luxemburg
  
  1
  
  0,16%
  
  99,49%
  
  Griekenland
  
  1
  
  0,16%
  
  99,65%
  
  Zwitserland
  
  1
  
  0,16%
  
  99,81%
  99,97%
  
  Brazilië
  
  1
  
  0,16%
  
  Totaal
  
  618
  
  100,00%
  
  Het is niet omdat een vrijmetselaar in Gent geboren is dat hij er ook verblijft. Van
  562 vrijmetselaars is de verblijfplaats bekend; 442 vrijmetselaars (78,65%) geven
  Gent als plaats van domiciliëring op. Bij de loge La Liberté ligt dit cijfer lager. Van
  de eerste 150 leden geven er 89 te kennen dat zij in Gent woonachtig zijn.46 Voor
  de niet-residerende leden werd in de 19de eeuw soms een broederkring (cercle fraternel of loge d’agrégés) opgericht. Zij konden zich niet altijd naar een werkplaats
  verplaatsen en de broederkring liet hen toe samen te komen. René Vermeir toont
  aan dat La Liberté met de oprichting van broederkringen vrij snel een aanvang
  nam.47 De enige mogelijke verklaring van het verschillende percentage qua woonplaats luidt dat vrijmetselaars buiten Gent sneller zouden toetreden tot La Liberté,
  omdat deze werkplaats actiever broederkringen oprichtte. Van die gewoonte heb ik
  geen sporen aangetroffen in de archieven van Le Septentrion voor de besproken
  periode. Jeffrey Tyssens deed onderzoek naar de woonplaats van de leden van de
  Gentse werkplaatsen. Hij baseerde zich op de analyse van vijf ledenlijsten (La Félicité Bienfaisante 1813, Le Septentrion 1854 en 1883, La Liberté 1874 en 1901).
   Hij stelde vast dat het aantal in Gent wonende leden zeer groot was, maar dat in de
  
  46
  47
  
  Vermeir en Tyssens, Vrijmetselarij en Vooruitgang, 110-12.
  Vermeir en Tyssens, Vrijmetselarij en Vooruitgang, 107.
  172
  
  HMGOG2017_LXXII.book Page 173 Friday, August 23, 2019 4:38 PM
  
  L E S E P T E NT R I ON – P R O SO P O GRA F I E V A N E E N G E N TS E VR I J ME T S E LA A R SL O GE
  
  tweede helft van de 19de eeuw minstens een deel op meer dan 20 kilometer van de
  werkplaats gedomicilieerd was.48 Samenvattend concludeer ik dat Le Septentrion
  toch in de eerste plaats een Gentse werkplaats was, ook al had zij niet-residerende
  leden en werden passanten ingewijd, met wie nadien elk contact verloren ging. Het
  relatief groot aantal vrijmetselaars van buitenlandse origine hield verband met hun
  militaire aanwezigheid in Gent.
  Omdat deze studie zich uitstrekt over een welbepaalde periode, is de geboorteof sterftedatum van de vrijmetselaars op zich niet relevant. Het geeft wel een idee
  van de leeftijd die de vrijmetselaars bereikten. De gegevens zijn wel beperkt in die
  zin dat slechts van 137 vrijmetselaars (18,46%) het jaar van geboorte en van overlijden bekend is.49 De jongste vrijmetselaar overleed op 21 jaar, de oudste vrijmetselaar werd 96 jaar. Gemiddeld werden de vrijmetselaars 61,91 jaar.
   De leeftijd waarop de profaan toetreedt tot Le Septentrion is een onderzoek
  waard. Van 541 vrijmetselaars (73,5%) is de leeftijd van inwijding bekend. De gemiddelde leeftijd bedroeg 31,09 jaar. De jongste elf profanen werden op 19 jaar ingewijd en de oudste profaan was 74 jaar.50 De gemiddelde leeftijd ligt in de lijn van
  de berekeningen die René Vermeir maakte voor La Liberté. Hij stelde vast dat de
  gemiddelde leeftijd waarop vrijmetselaars ingewijd werden voor de periode 18661914 net geen 32 jaar bedroeg.51 In de Antwerpse loge Marnix van Sint-Aldegonde
  bedroeg de gemiddelde leeftijd slechts 26 jaar in de periode 1900-1909. In het volgende decennium stijgt deze wel naar 33 jaar, wat overeenkomt met de Gentse resultaten.52 In de West-Vlaamse loge L’Amitié schommelde de gemiddelde leeftijd
  tussen 33 en 37 jaar in de periode 1803-1833. De oudste profaan was 59 jaar, de
  jongste 17 jaar.53 Een verklaring voor dit verschil heb ik niet gevonden. Jacques
  Mertens heeft wel vastgesteld dat de gemiddelde leeftijd lager ligt dan vandaag, ‘wat
  gezien onze langere levensverwachtingen niet moet verbazen’.54
  
  48
  49
  50
  51
  52
  53
  
  54
  
  Jeffrey Tyssens, In vrijheid verbonden. Studies over Belgische vrijmetselaars en hun maatschappijproject in de
  19de eeuw (Gent: Liberaal Archief, 2009), 143-45.
  Van 438 vrijmetselaars is het geboortejaar bekend. Het jaar van overlijden is eerder problematisch.
  Normaal moest men 21 jaar zijn, maar kinderen van vrijmetselaars konden vanaf 18 jaar intreden.
  Vermeir en Tyssens, Vrijmetselarij en Vooruitgang, 105.
  125 jaar | 5890 – 6015 |Achtbare loge Marnix van Sint-Aldegonde Oosten Antwerpen (Antwerpen: Marnix
  van Sint-Aldegonde, 2015), 96-7.
  Jacques Mertens, “De vrijmetselarij in West-Vlaanderen: een sociologische benadering,” in De heeren broederkes van den moortelbak: 250 Jaar Vrijmetselarij In West-Vlaanderen, eds. Tyssens Jeffrey en Dendooven
  Dominiek (Brussel: ASP, 2015), 185-86.
  Tyssens en Dendooven, De heeren broederkes van den moortelbak, 187.
   173
  
  HMGOG2017_LXXII.book Page 174 Friday, August 23, 2019 4:38 PM
  
  B RUNO F R AN K V A N V E R DE G H EM
  
  De aanstelling van Reytter tot achtbare meester op 21 december 1821 leidde tot
  een periode van crisis.”55 Staking van de activiteiten of een fusie met de loge Les
  Vrais Amis wordt overwogen. Zover komt het niet. Er wordt een nieuw gebouw
  gevonden en Steven wordt op 12 december 1829 aangesteld tot achtbare meester.
  Hij is aangesloten bij de werkplaats Les Vrais Amis en was reeds erelid van Le Septentrion. Hij zal de teloorgang een halt toeroepen. Pas na de aanstelling van Hippolyte Metdepenningen op 4 juni 1831 komt de maçonnieke en politieke revival
  van Le Septentrion op gang.56 Daarom is het interessant na te gaan of er een spectaculaire stijging van het aantal inwijdingen op gang kwam. Van 619 vrijmetselaars is
  het jaar van initiatie gekend. Een eerste piek in het aantal inwijdingen situeert zich
  na de oprichting. Van 1822 tot 1829 daalt het aantal inwijdingen van 10 per jaar
  tot bijna geen meer. Met de komst van achtbare meester Steven breekt een nieuwe
  positieve trend aan. Hippolyte Metdepenningen versterkt die trend de eerste vijf
  jaar van zijn veneralaat.
   Aantal inwijdingen
  
  30
  25
  20
  15
  10
  5
  1809
  1811
  1813
  1815
  1817
  1819
  1821
  1823
  1825
  1827
  1829
  1831
  1833
  1835
  1837
  1839
  1841
  1843
  1845
  1847
  1849
  1851
  1853
  1855
  1857
  1859
  1861
  1863
  1865
  
  0
  
  Jaar
  Grafiek 1: Aantal inwijdingen per jaar in Le Septentrion tussen 1811 en 1866
  
  55
  
  56
  
  Désiré Destanberg, Histoire de la Respectable Loge de St.-Jean sous le titre distinctif du Septentrion à l’Orient de
  Gand. 5811-5911, (Gent: Hoste, 1911), 51. “Sous son vénéralat il ne se passa rien de particulier; beaucoup de
  membres démissionnèrent; les autres n’assistaient que très irrégulièrement aux tenues. Cette diminution de
  vitalité et d’activité fut le résultat de la vie calme, de la prospérité dont jouissait la ville de Gand après les multiples te longues luttes, qui l’avaient sécouée depuis 5789 (1789). Le Vénérable Maître Reytter lui-même de
  laissa entrainer par l’insouciance ou par l’indifférence; son manque de zèle lui fut rappelée par une planche
  dont la rédaction avait été arrêtée en tenue du 19 jour 5 mois 5822. Le frère sécretaire était aussi toujours
  absent. Le septentrion traversa une pénible crise. Le 27 jour 8 mois 5827 le frère orateur déclara en loge
  qu’ayant consulté le tableau des membres de l’Atelier il avait vu que les recettes ne pouvaient plus couvrir les
  dépenses et qu’il proposait la cessation momentanée des travaux ou la réunion de notre Atelier aux Vrais
  Amis.”
  Destanberg, Histoire de la Respectable Loge de St.-Jean, 53-4. Hippolyte Metdepenningen, geboren op 21
  maart 1799, sloot zich aan bij Les Vrais Amis in de loop van 1829. Hij affilieerde op 12 augustus 1830 bij La
  Félicité Bienfaisante. Op advies van eerste opziener Colson van Le Septentrion affilieerde hij bij Le Septentrion op 25 januari 1831. Op 8 maart 1831 werd hij tot achtbare meester verkozen. Hij werd geïnstalleerd als
  achtbare meester op 4 juni 1831.
  