title: None
text: Vrouw verwerven gelegen aan de rechterzijde van de
  Steenstraat nabij de Sint-Amandskapel.
  Samen met het gebied van de voormalige Sint-Catharinaparochie, dat binnen de stadswallen was gelegen en bij
  het territorium van de Onze-Lieve-Vrouw was gevoegd 13,
  alsmede door het afstaan van het gedeelte ten noorden
  van de Coupure ten voordele van de Sint-Donaasparochie,
  zouden de grenzen van de Onze-Lieve-Vrouw op deze
  wijze een gesloten kring vormen, zonder enige enclave
  of inspringing in de gebieden van andere parochies. De
  scheidingslijn van het parochiale gebied van de Onze-LieveVrouw zou inderdaad gevormd worden door het Minne­
  water en de loop van de Reie tot aan de Mariabrug,
  vandaar door de Mariastraat, de Steenstraat, de Markt, de
  Breidelstraat, de Burg, de Hoogstraat, de Coupure en de
  stadswallen tussen Coupure en Minnewater.
  Alles wel overschouwd mocht aangenomen worden dat
  het voorstel van de Onze-Lieve-Vrouw redelijk en aan­
  nemelijk was. De Onze-Lieve-Vrouw zou niet al te veel
  gegoede parochianen verliezen, terwijl het aantal arme
  parochianen, enerzijds toegenomen door de aanwinst van
  een gedeelte van de voormalige Sint-Catharinaparochie,
  anderzijds zou verminderen door de afstand van het ge­
  deelte aan de andere zijde van de Coupure aan de Sint13.
  De Sint-Catharinaparochie kende heel wat wederwaardigheden.
   Opgericht in de 13' eeuw uit de parochie van Onze-Lieve-Vrouw,
  werd haar gebied op het einde van deze eeuw door het aanleggen
  van de stadsvestingen in twee delen gesplitst : het deel buiten de
  vestingen vormt thans een aanzienlijk deel van de gemeente Assebroek ; het deel binnen de vestingen behoort thans grotendeels tot
  de Magdalenaparochie. De parochiekerk werd in 1382/3 verwoest en
  in 1578 zelfs totaal afgebroken. Van 1578 tot 1584 werden de kerk­
  diensten eerst in de Onze-Lieve-Vrouwekerk en daarna in de kerk
  van het Wilhelmijnenklooster verricht. Vervolgens werd de kapel
  van de wevers nabij de Kathelijnepoort en in 1776 het Wilhelmijnen­
  klooster door de kerkfabriek aangeworven om als parochiekerk ge­
  bruikt te worden. Op het einde van de 18e eeuw werd de parochie
  afgeschaft. Zie : A. Duclos, a.w., blz. 278-279 ; L. Ghys, De H. Catharinakerk buiten Brugge, in Biekorf, 12 (1901), blz. 225-229, 240-246,
  289-296.
  Donaasparochie. Het feit dat in het laatstgenoemde ge­
  deelte zogoed als uitsluitend arme lieden woonden, was
  overigens de reden waarom de Onze-Lieve-Vrouw zo be­
  reidwillig voorstelde dat gebied aan de Sint-Donaasparochie
  af te staan.
  Niettemin bleef de Onze-Lieve-Vrouw nog steeds een
  uitgestrekte en volkrijke parochie. Het gebied van de voor­
  malige Sint-Catharinaparochie binnen de stadsvestingen was
  daarin opgenomen. Maar zou men deze laatste, die toch
  ook gedeeltelijk althans een stadsparochie was geweest,
  zomaar afgeschaft laten, of zou men pogen deze parochie
  in de een of de andere zin herop te richten ? Deze vraag
  moet stellig meer dan eens ter sprake gekomen zijn in
  de vergaderingen van de Brugse geestelijkheid en in de
  kringen die met de nieuwe omschrijving van de Brugse
  parochies betrokken waren. Ook met deze eventualiteit
  werd door de kerkfabriek in haar betoog aan de bisschop
  van Gent rekening gehouden.
   Toegegeven werd dat de parochiekerk van de OnzeLieve-Vrouw niet centraal, maar aan het uiteinde van de
  parochie stond. De kerkfabriek meende derhalve dat het
  zou nuttig zijn de kerk van de H. Magdalena te her­
  openen en als hulpkerk van de Onze-Lieve-Vrouw aan te
  wenden.
  Met deze suggestie wilde de kerkfabriek blijkbaar de
  oprichting van een H.-Magdalenaparochie en de verdere
  aftakeling van haar territorium voorkomen. Het lag in­
  derdaad voor de hand, dat het gebied van deze eventuele
  nieuwe parochie geheel uit het gebied van de Onze-LieveVrouweparochie zou gesneden worden. En deze mogelijk­
  heid bleek verre van denkbeeldig, gelet op de gesprekken
  in de betrokken kringen en op het feit dat de Magdalenakerk middenin het parochiale gebied van de Onze-LieveVrouw was gelegen.
  Maar zou de H.-Magdalena als hulpkerk goede diensten
  kunnen bewijzen, als parochie heringericht zou ze daar-
  
  entegen oorzaak worden van vele narigheden. Het terri­
  torium van de eventuele Magdalenaparochie zou bezwaar­
  lijk anders kunnen omschreven worden dan door de Coupure
  van aan de vestingen tot aan de Coupurebrug, de Schaarstraat, de Nieuwe Gentweg ongeveer tot aan de Anker­
  plaats, de Oude Gentweg tot aan de Vispaanstraat, de
  Vispaanstraat zelf tot aan de vestingen en verder de ves­
  tingen zelf tot aan de Coupure, met dien verstande dat
  de grenslijn te midden van de genoemde straten zou liggen.
  Daaraan zou nog een gedeelte van de Garenmarkt worden
  toegevoegd. Welnu, binnen deze omschrijving wonen enkel
  arme lieden, die niet zouden kunnen instaan voor het
  onderhoud van de parochiekerk noch voor de parochiale
  geestelijkheid. Slechts op de Garenmarkt wonen gegoede
  personen en een afname van een gedeelte van de Garen­
  markt ten voordele van een Magdalenaparochie zou de
  Onze-Lieve-Vrouw nog verder van haar zo noodzakelijke
  inkomsten beroven.
   In 1803 kwamen Mgr Fallot de Beaumont en de prefect
  van het Leiedepartement, C. de Viry, klaar met de nieuwe
  omschrijving van de parochies binnen de stad Brugge.
  De omschrijving werd door hen naar Parijs gezonden en
  door minister Portalis op 24 brumaire (16 november 1803)
  voorgelegd aan eerste consul Bonaparte, die er vijf dagen
  later zijn goedkeuring aan gaf.
  In een herderlijk schrijven werden de belanghebbende
  pastoors hieromtrent als volgt ingelicht :
  Etienne André François de Paule Fallot de Beaumont, par la
  miséricorde et la grâce du Saint Siège Apostolique, évêque de
  Gand.
  Le Gouvernement ayant accordé son approbation au plan qui
  précède relativement à la fixation des limites de la jurisdiction à
  exercer par MM. les curés des églises paroissiales et succursales de
  St. Donas, St. Sauveur, St. Jacques, St. Gilles, Notre-Dame, Ste Anne,
  la Magdelaine et du Béguinage en la ville de Bruges, notre diocèse :
  de l’avis de notre vénérable conseil, Nous décrétons ce qui suit :
  
  Art. 1. Le plan, qui précède, recevra de suite son exécution. En
  conséquence :
  Art. 2. Copie authentique du plan et de la sanction du Gouverne­
  ment sera adressée, sans délai, aux curés des églises susdites.
  Art. 3. A compter du deuxième dimanche du Carême prochain
  (26 février - 6 ventôse), la jurisdiction pastorale pour chaque recteur
  sera restreinte dans le territoire qui lui est assigné dans la nouvelle
  circonscription.
  Art. 4. Messieurs les curés auront soin d ’annoncer en chair, d’une
  manière propre à prévenir les doutes des fidèles, le dimanche qui
  suivra la réception du présent décret, l’arrondissement et les nouvelles
  limites de la jurisdiction spirituelle, dont l’exercice leur est attribué.
  Donné à Gand, maison de notre résidence, ce jourd’hui, 7 février
  1804 (17 pluviôse X I I ).
   (Get. : ) Et., Ev. de Gand
  Par Monsieur l’Evêque :
  Le secrétaire de l’Evêché,
  (Get. : ) J.G . De Volder ».
  Met het verzoek van de kerkfabriek van de Onze-LieveVrouw werd bij de nieuwe omschrijving van de Brugse
  parochies dus weinig rekening gehouden. Niet alleen weid
  de Magdalenaparochie opgericht en kreeg, op zeer weinig
  na, het gebied zoals in het rekwest was uitgestippeld, maar
  bovendien werd niet de Hoogstraat, de Burg en de Breidelstraat, maar de loop van Groenerei en Steenhouwersdijk
  als grensscheiding met de Sint-Donaasparochie aangenomen.
  Aan de aldus in 1804 vastgestelde grenzen van de OnzeLieve-Vrouweparochie te Brugge zijn, voor zover ons is
  bekend, pas een tiental jaren geleden enige veranderingen
  aangebracht.
  De precieze grenzen van de Brugse parochies vóór 1800
  zijn niet gekend. Wat inzonderheid de grenzen van de
  Onze-Lieve-Vrouweparochie aangaat, verstrekt het hoger
  genoemde rekwest van de kerkfabriek aan de bisschop van
  Gent dienaangaande enkele inlichtingen waar gezegd wordt
  14.
  De tekst van dit herderlijk schrijven werd overgenomen uit
  E. Rembry, De bekende pastors van Sint-Gillis te Brugge, Brugge,
  1890-1896, blz. 299.
  welke gebieden deze parochie door de nieuwe omschrijving
  van de Brugse parochies vreesde te zullen verliezen. Be­
  nevens het gehele gebied van de Magdalenaparochie en het
  gedeelte tussen Coupure en Ganzestraat, zouden nog ver­
  loren gaan het stadsgedeelte tussen Groenerei-Steenhouwersdijk en Hoogstraat, het beluik van de vroegere Waterhalle,
  een gedeelte van de Vlamingstraat, het Beursplein, de Spinolarei en de Spiegelrei, de Spanjaardstraat, en een gedeelte
  van de Steenstraat nabij de Sint-Amandskapel.
   Omtrent de grenzen van de Sint-Gillisparochie stelde
  E. Rembry in de verleden eeuw een onderzoek in, maar
  kwam niet tot een bevredigend resultaat. Hij schreef dien­
  aangaande : « Ondanks al ons zoeken, hebben wij nergens
  een stuk kunnen ontdekken, dat ons de juiste uitgestrekt­
  heid der parochie vóór de omschrijving van 1803 deed
  kennen... Bij gebrek aan echte oorkonden, hebben wij de
  ouderlingen der parochie ondervraagd, die met den voormaligen staat van Sint-Gillis wel bekend waren, en de lijst
  der ontnomene straten is volgens hunne herhaalde getuige­
  nis opgemaakt ». Evenals voor de Onze-Lieve-Vrouweparochie, was de nieuwe grensafbakening van de Brugse
  parochies in 1804 voor de Sint-Gillis inderdaad zeer schade­
  lijk. Benevens het gebied, dat buiten de stadsvestingen was
  gelegen, diende zij toen afstand te doen van Genthof, Krom
  Genthof, Spanjaardstraat, Korte Winkel, Oosterlingenplaats,
  Hans Memlingplaats, de noordzijde van de Jan van Eyckplaats en van de Academiestraat, de oostzijde van de Vla­
  mingstraat, van aan het Beursplein tot aan de Vlamingbrug,
  alsmede van de westzijde van de Sint-Jorisstraat met de
  aanpalende Pottenmakersstraat, Poitevinstraat, Kalkoven­
  straat en Schuttersstraat 15.
  Neemt men in overweging dat de Sint-Gillisparochie uit
  de Onze-Lieve-Vrouweparochie is genomen, dan kan men
  zich een tamelijk goed beeld vormen van de uitgestrektheid
  van deze laatste parochie in haar primitieve toestand. Want
  15. Zie : E. Rembry, a.w., blz. 300.
   dat de grenzen van vóór 1800 in hoofdzaak tot de eerste
  stichting van de parochie teruggaan, kan bezwaarlijk ont­
  kend worden. De kennis van de grenzen van de Onze-LieveVrouweparochie en van de Sint-Gillisparochie vóór 1800
  laten ons toe de primitieve grenslijn van de aloude OnzeLieve-Vrouweparochie in grote trekken vast te leggen en
  meteen de scheidingslijn te bepalen tussen de domaniale
  gebieden van Snellegem en van Sijsele, waaruit respectieve­
  lijk de primitieve parochies van Sint-Salvator en van OnzeLieve-Vrouw zijn ontstaan, voor zover althans deze grenslijn
  doorheen het gebied van de stad Brugge liep en voor zover
  ook de grenzen van de twee karolingische gebieden wel
  degelijk de grens tussen de twee genoemde primitieve
  parochies hebben gevormd.
  Waar de grens tussen de primitieve parochies van SintSalvator en van Onze-Lieve-Vrouw, en eventueel meteen
  de grens tussen de domaniale gebieden van Snellegem en
  van Sijsele binnen Brugge moet gesitueerd worden, valt
  moeilijk te bepalen. Aangenomen wordt dat « hun gemeen­
  schappelijke grens... was gevormd door het ingewikkelde
  waternet van het Zwin en de Reie-Diver » '6. Het valt inder­
  daad niet te betwijfelen, dat de vele waterlopen, zowel ten
  noorden en ten zuiden als doorheen de Brugse agglomeratie,
  bij de bepaling van deze primitieve grens van invloed is
  geweest. De oudste waterlopen komen derhalve als grens­
  scheiding het eerst in aanmerking. Welnu, als oudste water­
  loop doorheen het huidige Brugse stadsgebied, noemen de
  historici de zogenaamde Oude Reie. Deze liep van de Rozenhoedkaai langs de Burg en de Kraanrei naar het noorden
  langs de Jan Miraalstraat, de Sint-Clarastraat om uit te
  monden in het zogenaamde Oude Zwin nabij de Dam­
  poort 17.
  16. E.I. Strubbe, a.w ., blz. 373.
   17. Zie : J . De Smet, De oude hydrografie van de stad Brugge, in
  
  Het valt echter niet te ontkennen, dat de loop van de
  Oude Reie niet zomaar als de grens tussen de primitieve
  parochies van Sint-Salvator en van Onze-Lieve-Vrouw bin­
  nen het huidige Brugse stadsgebied kan aanvaard worden.
  Wij hebben inderdaad aangetoond, dat de Onze-LieveVrouweparochie zich uitstrekte over gebieden in de Steen­
  straat tot nabij de Sint-Amandskapel en dat onder de SintGillisparochie, die uit de Onze-Lieve-Vrouw werd afge­
  scheiden, de zijstraten aan de westzijde van de Sint-Jorisstraat, namelijk : de Pottenmakersstraat, de Poitevinstraat,
  de Kalkovenstraat en de Schuttersstraat ressorteerden. Deze
  gebieden liggen onbetwistbaar aan gene zijde van de Oude
  Reie en zouden derhalve normaal tot het gebied van de SintSalvatorsparochie moeten behoren. Anderzijds werd tot nog
  toe geen afdoende verklaring gegeven voor het feit, dat de
  Sint-Walburgaparochie, ontstaan uit de Sint-Salvator, aan
  deze zijde van de Oude Reie ligt en geheel en gans is
  omsloten door de Onze-Lieve-Vrouweparochie 18.
  Om de hier aangesneden problemen nader tot een op­
  lossing te brengen is ons inziens op de eerste plaats een
  betere kennis van het territorium van de Brugse parochies,
  inzonderheid deze van Sint-Jacob, Sint-Walburga en SintGillis, van hun ontstaan af vereist. Bruikbaar materiaal
  voor deze kennis leveren de kerkrekeningen, de disrekenin­
  gen, de parochiale registers, vooral van geboorten en overlijdens, alsmede andere bescheiden, zoals het hierboven
  besproken rekwest van de kerkfabriek van de Onze-LieveVrouw aan de bisschop van Gent.
  Handelingen van het Genootschap voor Geschiedenis « Société d ’Emu­
  lation» te Brugge, dl. L X X X V I (1949), blz. 5-22. Opmerkingen en
  bedenkingen bij de stelling van J . De Smet in : A.C.F. Koch,
  Brugge's topografische ontwikkeling tot in de 12“ eeuw, in hetzelfde
  tijdschrift, 99 (1962), blz. 5-67, inzonderheid blz. 8-16.
  18.
   Over de oprichting van de Sint-Walburgaparochie, zie : F. De
  Flou, De oude Sint-Walburgakerk te Brugge, in Biekorf, 97 (1921),
  blz. 200-203, 256-257.
  Dat de twee vroegste parochies van Brugge op de grens
  van twee karolingische domeinen zijn ontstaan, staat vrijwel
  buiten twijfel. Minder solied lijkt ons echter de algemeen
  aanvaarde stelling, dat de grens van deze beide primitieve
  parochies met de grens van de twee voornoemde karolin­
  gische domeinen samenviel. Trouwens, wanneer de parochies
  van Sint-Michiels en van Sint-Kruis werden opgericht, is
  de vorming van heerlijkheden al begonnen. En toen daarna
  de Sint-Salvator en de Onze-Lieve-Vrouw werden gesticht,
  mag aangenomen worden dat de feodaliteit, die in de
  10° eeuw een bijzonder snelle verbreiding kende, de karo­
  lingische instellingen grotendeels had verdrongen. In de
  plaats daarvan waren tal van heerlijkheden ontstaan, waar­
  onder zeer uitgestrekte. In het gebied in en rondom Brugge
  kende men onder andere de heerlijkheden van het Sijseelse,
  van het Praatse, van het Voormezeelse, van het Maandagse,
  van het Kannunikse, van het Proosse 19 en had zich een
  agglomeratie gevormd, waaruit de stad Brugge zou groeien.
  Welke waarde mocht toen nog aan de grenzen van de oude
  karolingische domeinen worden toegekend ?
  Het ligt dan ook voor de hand, dat bij de oprichting van
  nieuwe parochies in de oude domeinen van Snellegem en
  van Sijsele in en rond de Brugse agglomeratie de grenzen
  van sommige heerlijkheden wellicht een belangrijkere rol
  hebben gespeeld dan de grenzen van deze oude domeinen.
  Deze mogelijkheid werd door de historici tot nog toe niet
  opgemerkt en verdient derhalve nader bestudeerd te worden.
  A. SCHOUTEET.
  19.
  Over deze heerlijkheden zie : J. De Smet, De evolutie van het
  Brugse stadsgebied, in Handelingen van het Genootschap voor Ge­
  schiedenis «Société d’Emulation » te Brugge, 100 (1963), blz. 90-99,
  met de aldaar aangehaalde literatuur.
   Bijlagen
  I
  Actum in earner den... meye 1803, present d ’heeren : pastor Jooris,
  D ’Hollander, Geersins, van Overloop, J. Roels ende Rapaert.
  Eodem wierdt geresolveert aen Zijne Hoogw. den bisschop van
  Gendt te presenteren de petitie van den volgenden inhoudt relatif
  tot de nieuwe circonscriptie der parochiën binnen deze stadt.
  Monseigneur,
  L ’exécution prochaine de l ’article IX du concordat passé entre
  Sa Sainteté Pie V II et le Premier Consul de la République française
  Bonaparte relativement à la nouvelle circonscription des paroisses,
  engage les curé et marguillers de l’église paroissiale de Notre Dame
  à Bruges de recourir vers votre Grandeur en la priant très hum­
  blement de considérer et de peser dans sa sagesse et dans son équité
  les réflections suivantes qui concernent particulièrement l’état et la
  position de ladite église paroissiale de Notre Dame.
  1° Il n’y a pas dans la ville de Bruges une église dont l’entretien
  soit plus frayeux et qui dans ce moment exige plus de frais, que
  celle de Notre Dame. En effet, c’est un édifice antique et vaste
  dont le clocher et les toits absorbent annuellement des dépenses
  considérables. Négligés depuis des années, les réparations, donc chaque
  instant réclame la nécessité, coûteront des sommes exessives, les­
  quelles, il faut l ’avouer, feraient perdre courage, sans une grande
  confiance dans le Dieu, qui opère tant de merveilles au milieu de
  nous. De plus, l’intérieur de l’église est encore bien éloigné de se
  trouver dans cet état d ’ordre et de décence, qui convient à la maison
  de Dieu ; pour y venir, il y aura encore bien des dépenses à faire.
  2° Il seroit donc bien à souhaiter pour le bien de l’église de Notre
  Dame, qu’elle restât renfermée dans ses limites actuelles, pour être
  secourue constamment par les mêmes paroissiens.
   3° Mais ce vœu, peut être, seroit il en opposition avec d’autres
  considérations, tirées de la trop grande distance des paroissiens de
  leur église paroissiale.
  4° Les remonstrans pourront donc se trouver dans le cas de voir,
  bien à regrets, enlever une partie marquante de leur paroisse qu’ils
  aimeraient tant de conserver, n’étant habitée que par des personnes
  fortunées, sans mélange de pauvres, appellee pour cette raison de
  temps immémoriale la portion d ’or de l’église de Notre Dame.
  5° Toutes les probabilités font croire que la nouvelle paroisse de
  Saint Donatien, enclavée jusqu’à présent dans celle de Notre Dame,
  
  va gagner des pertes de celle-ci et s’accroître de la
  partie de l’ancien portion d’or de Notre Dame.
  plus grande
  
  6° Les remonstrans seroient donc dans la nécessité de céder à la
  paroisse de St. Donatien tout l’enclos qu’on appelle le Wat erhalle,
  l’un coté de la rue flamande, la Bourse, le canal deSpinola, dit
  Spiegelreye, celui de Sainte Anne avec une partie de la rue Haute.
  Or ces parties sont du plus grand intérêt et forment plus que les
  trois quarts de la circonférence de la paroisse de Saint Donatien.
  7° La raison paroit dicter que les ayant cause de l’église de St. Dona­
  tien se contentent de ces nouvelles acquisitions, d’autant plus que
  leur église se trouve dans un très bon état, et que son entretien
  ne demande pas de grands fraix et que ses paroissiens forment la
  classe la plus moyenne de la ville.
  8° Néanmois les pétitionaires aprennent avec autant de surprise que
  de douleur que ceux de l’église de St. Donatien étendent leurs préten­
  tions sur la rue Haute tout entière, en sorte que l’eau stagnante,
  dite Steenhauwersdyck, serviroit de limite, qui sépareroit les deux
  paroisses de Notre Dame et de St. Donatien.
   9° A cette prétention inattendue s’opposent les considérations sui­
  vantes :
  a) La paroisse de N.D. perderoit sa portion d ’or et la paroisse de
  St. Donatien en feroit l ’acquisition (Ci dessus n° 5 ).
  b ) L ’un côté de la rue Haute appartient de tems immémorial pour
  la plus grande partie à la paroisse de N.D. ; enlever encore cette
  partie à N.D. pour la donner à St. Donatien, ce seroit vouloir
  enrichir le second par le dépouillement de la première.
  c) Mais ce qui plus est, des convenences ultérieures paraissent
  signaler d’autres pertes à essuier par l’église de N. Dame, toute
  une rue lui appartenant de deux côtés, celle dite rue d’Espagnole,
  semble devoir passer à celles de Saint Gilles.
  d ) L ’eau susdite, qui dans les vues de ceux de St. Donatien devroit
  former la limite entre les deux paroisses, ne pourroit servir à
  cet effet avec stabilité comme la rue Haute même, puisqu’il est
  notoire que dans cette ville l’on a vu disparoitre souvent des
  pareils bassins d’eau et devenir des rues et des places publiques.
  10° A ces causes les remonstrans supplient très humblement votre
  Grandeur de circonscrire la paroisse de N. Dame à Bruges de la
  manière suivante : Commencer du pont au Moulins, tout droit par
  la m e Haute, traverser le Bourg, la petite rue dite Breydelstraetje
  jusqu’à la rue des Pierres, en sorte que le côté gauche des rues
  Hautes et Breydel seroit à Notre Dame, et le côté droit à Saint
  Donatien. La paroisse de St. Donatien, il est vrai, feroit par cette
  division, dans les rues Haute et Breydel, une certaine perte, mais
  elle seroit extrêmement légère et d’aucune considération, eu égard
  surtout à ce qu’elle reçoit de celle de Notre Dame.
   11° La séparation des limites de St. Sauveur et de Notre Dame
  pourrait se faire comme suit. A commencer de la rue des Pierres,
  vers la Grande Place, jusqu’à la Boucherie en sorte que le côté
  gauche seroit à Notre Dame et le côté droit à St. Sauveur. De la
  Boucherie par la rue Ste Marie jusqu’à vis à vis du Séminaire, seroit
  aussi le côté gauche à N. Dame et le côté droit à Saint Sauveur. Au
  coin du Séminaire se tourneroit St. Sauveur et prendroit la petite
  rue du St. Esprit, qui lui appartiendroit toute entière. La paroisse
  de Notre Dame iroit de là tout droit jusqu’au pont de Ste Marie,
  conservant tout son territoire actuelle, dont la limite est l’eau qui
  tombe dans le bassin intérieur appelé Binnewater jusq’au remparts.
  D ’après ce plan, il est vrai, Notre Dame reçoit une partie de
  St. Sauveur, mais en revance N. Dame cède une partie à St. Sauveur,
  de manière que cette échange maintient l’égalité. En effet la partie
  que reçoit St Sauveur de l’autre côté de la rue des Pierres, dans
  celle de St Amand, est à peu près égale à celle que reçoit Notre
  Dame au côté gauche de la rue des Pierres.
  12" De cette façon la paroisse de N.D. se trouverait dans une espèce
  de cercle qui n’entrerait dans le territoire d ’aucune autre paraisse,
  ses limites seraient celle-ci dessus de l’un côté et de l’autre le canal
  et les remparts de la ville.
  13° Eu égard cependant à la situation de l’église paroissiale de
  Notre Dame, qui ne seroit pas au centre de la circonscription pro­
  jetée, il importerait beaucoup que pour le service des voisins l’on
  ouvrit l’église de la Magdeleine, en y établissant une oratoire.
   14° Les remonstrans observent à votre Grandeur que l’établissement
  d ’un oratoire pourroit y être avantageux, tandisque l’érection d’une
  succursale dans ladite église pourroit avoir des inconvéniens dans
  le fait, la circonscription de cette succursale ne pourroit guerre
  avoir lieu que de la manière suivante. Commencer du pont au Foins
  jusqu’à la maison ’t Huys ter Kerke, prendre de là le vieux chemin
  de Gand jusqu’à la porte, ou partir du vieux chemin de Gand prendre
  jusqu’au remparts, la ruelle dite Vischpaenstraetje n’ayant pour ter­
  ritoire que le côté gauche. Cette succursale à ériger n’aurait que
  des pauvres pour paroissiens, qui ne seroit pas en état d’entretenir
  ni l ’église ni les ministres nécessaires pour l ’exercice du culte.
  15° Dans l’hypothèse donc d’érection d ’une nouvelle succursale, il
  lui faudrait donner une partie des paroissiens de N.D. qui demeurent
  au Marché au Lin, ce qui seroit une nouvelle perte pour l’église
  de N.D.
  16° Les remonstrans osent observer en dernier lieu, que le nombre
  des pauvres sur la paroisse de N.D. est très considérable et s’accroit
  encore par ceux de la paroisse de Ste Catherine, dont le territoire
  en ville lui est ajouté et par conséquent que rien n’est plus raison­
  nable que de donner à de telles paroisses autant des personnes
  
  fortunées qu’il est possible et de leur en ôter aussi peu que l’empire
  des convenences le souffre. Car tel est la manière d’agir et le génie
  de non-concitoyens qu’ils s’occupent avec plus d’intérêt de la subsis­
  tence de leurs pauvres co-paroissiens que les autres.
   17° C’est encore pour ces raisons qu’il conviendroit que la partie
  de la paroisse de N.D. située au delà du canal de la Coupure, savoir
  le Place aux Oies, dite Chef Pièce Hooftstuck, seroit jointe à la
  paroisse de Saint Donatien, qui sans avoir de pauvres, n’a que des
  riches paroissiens.
  18° Les pétitionaires supllient votre Seigneurie illustrissime de pren­
  dre en considération sérieuse tous les motifs et raisons qu’ils osent
  lui soumettre, d’ériger par suite en oratoire l’église de la Magdeleine
  et de favoriser la circonscription indiquée de l’église de N. Dame.
  En attendant, Monseigneur, cette grace de la force de votre pro­
  tection et des sentimens de votre justice et votre religion, les péti­
  tionaires ont l’honneur de vous offrir l’assurance de leur profond
  respect.
  Brugge, Rijkarchief, fonds van de O.L.Vrouwkerk
  te Brugge, resoluti'èn van de kerkfabriek over de
  jaren 1795-1809, blz. 145-150.
  II
  Actum in earner den 16 octobre 1803, present d’heeren pastor
  Jooris, D ’Hollander, Duhamel, Geersens, Valentijns, van Over­
  loop, G. Roels ende Rapaert.
   Eodem wierdt alhier door den heer pastor Jooris voorengehouden,
  dat de circonscriptie der parochiale ende succursale kerken van deze
  stadt seer naeckende was ende dat dezelve binnen corte dagen
  definitivelijk soude gearretteert worden ; dat de kennisse die men
  tot als nog heeft van dit plan doen gelooven dat den zuydtcant der
  Hoogstraete sal deel maeken van de prochie van Sint-Donaes ; dat
  dit deel van het plan geappuieert wierd door veele persoonen van
  groot gezag ; dat men oock hadde geïnclineert om de oostcant van
  de Wollestraete ook toe te leggen aen dezelve prochie van Sint-Donaes
  alsook den noortcant van de Predickheerenstraete ; nemaer dat hij,
  soo bij den eerw. heer bisschop als bij den heer vicaris-generael
  ende bij den heer prefect, reedts sooveele hadde teweeg gebragt,
  dat wij alle hoop mogten hebben dat men van dit leste insigt soude
  afzien.
  Naer dit expositif, wierdt er gedelibereert om te weten of het
  geraedig waere verder representatiën en demarchen te doen om den
  zuydcant der Hoogstraete aen deze prochie te behouden.
  Waerontrent gedelibereert hebbende, wierd geresolveert geene voordere demarchen daerontrent te doen, uyt vreese dat dezelve souden
  
  connen aenzien worden als importuniteyten en dat wij daerdoor
  souden connen indisposeren sommige persoonen van gezag, wanof
  het résultat zoude connen zijn het verlies der Predickheer- ende
  Wollestraeten. Nochtans den heer pastor te aensoecken van te willen
  d ’handt houden in de conferentiën die hij ontrent dit object zoude
  connen hebben, zoo met den heer vicaris-generael als met den heer
  prefect en andere, opdat de gemelde Wolle- ende Predickheerenstraete
  aen deze prochie geconserveert blijven.
  Ib., t.a.p., blz. 168-169.
   DE HISTORIOGRAAF
  JAN-BAPTIST GRAMAYE
  Z IJN RO N DREIS IN W EST-VLAANDEREN,
  
  1608-1612
  
  In de rij van de officiële historiografen van de Aartsher­
  togen neemt Gramaye een aparte plaats in. Hij is feitelijk
  de enige echte historiograaf; zijn voorganger Justus Lipsius
  en zijn opvolger Erycius Puteanus waren allebei academische
  humanisten van beperkte literaire oorspronkelijkheid. Op
  het gebied van de geschiedschrijving is geen van beiden noe­
  menswaard
  Gramaye daarentegen was een echte historicus, gesteld
  op goede documentatie en directe informatie, en dan nog
  zakelijk gericht op eigen land en eigen kring. Voor de re­
  dactie van zijn Oudheden van Vlaanderen (Antiquitates
  Flandriae) is hij de steden gaan bezoeken om er in hun ar­
  chief de oorkonden zelf van hun privileges te lezen en ter
  plaatse de burgerlijke en geestelijke instellingen te beschrij­
  ven. Zijn opvatting en methode leren we het best kennen
  uit zijn inleiding «Ad Lectorem» in zijn Brabantse Oudhe­
  den van 1606; in vertaling luidt het:
  «Ik schrijf in een eenvoudige stijl, zoals het past voor de
  geschiedenis van eigen land en volk. En ik tracht bondig te
  zijn, het verhaal mag men niet rekken. Toch heb ik aan
  detail en aan sage een plaats gegeven; die na mij komen
  kunnen dan onderzoeken in hoever die overleveringen enige
  waarheid bevatten. De oorkonden die ik vermeld heb ik ge­
  zien en gelezen. Voor de steden, kloosters en andere be­
  1.
  M.A. Amould, Historiographie de la Belgique, Brussel, 1947
  p. 38.
   langrijke plaatsen mag ik met zekerheid spreken; niet echter
  voor het platteland. Niet aan nalatigheid of aan onkunde is
  dit toe te schrijven; ik heb gezocht zoveel en zo goed ik kon,
  doch bij gebrek aan geschreven bronnen heb ik moeten
  genoegen nemen met mondelinge getuigenissen, en ja de
  besten te lande praten licht in ’t honderd. Ik heb echter
  vergeleken en kritisch geschift waar ik kon. En waar er maar
  één getuigenis opdaagde of voorhanden was, moest ik het
  dan negeren ? Was dit het neerschrijven en drukken
  waard ? Naar het voorbeeld der Ouden heb ik de volkstra­
  ditie niet verwaarloosd. In de familiegeschiedenis heb ik
  opgenomen niet hetgene me werd verteld, doch alleen wat
  blijkt uit archief of oorkonde. Volledig kon ik hier zeker
  niet zijn, niet alle families gunden me toegang tot hun ar­
  chief... Van degene die me geholpen hebben noem ik de
  namen, uit erkentelijkheid, en ook om aan ieder het zijne te
  geven en mij geen werk van anderen toe te eigenen».
  Gramaye werkte in West-Vlaanderen na de inneming van
  Oostende (1604). Het platteland had er erg geleden gedu­
  rende jaren (1580-1600) van onveiligheid en terreur die de
  zwartste jaren zijn geweest in onze geschiedenis. Gramaye
  reist in 1608 en volgende door een West-Vlaanderen waar
  de dorpen verarmd en ontvolkt zijn. De besloten steden
  daarentegen (met uitzondering van Oostende) hadden wei­
  nig geleden, de welvaart herleefde er snel, vooral met het
  Twaalfjarig Bestand.
   Gramaye werkt niet voor een uitgever. Zijn lokale be­
  schrijvingen laat hij drukken bij verschillende drukkers, in
  bescheiden formaat, in zelfstandige lokale monografieën,
  zonder illustratie 2. Alles wijst erop dat hij zijn werk in
  eigen beheer uitgaf en dat hij finantieel vooral was aange­
  wezen op het mecenaat en de subsidies van de stedelijke
  magistraten en de kerkelijke inrichtingen. Deze afhankelijk­
  heid heeft soms remmend gewerkt op de volledigheid
  van zijn publicaties.
  Onder de geschiedschrijvers van Oud-Vlaanderen staat
  2.
  Volledige bibliografie bij F. Vander Haeghen c.s., Bibliotheca
  Belgica I I I (ed. 1964), col. 270-306.
  Gramaye op een markante plaats. Vóór hem (en vóór de
  troebelen onder de regering van Filips I I ) liggen Meyerus
  (1561) en Guicciardini (1567). Na hem komt Sanderus
  die veel van zijn teksten over Vlaanderen zal overnemen
  in dë Flandria lllustrata van 1641.
  Gramaye’s werkzaamheid in Vlaanderen valt ongeveer
  samen met deze van Antonius de Succa, die als genealoogtekenaar zijn kostbare albums over onze oude monumenten
  samenstelde 3, en met deze van Jean Buzelin (Buzelinus),
  die in 1624-1625 zijn belangrijke geschiedenis (en beschrij­
  ving) van Waals-Vlaanderen zou publiceren 4. Ook de
  Kroniek van Artesië in 1616 door Ferry de Locre (Locrius)
  te Atrecht uitgegeven onder de titel Chronicon Bélgicum,
  behoort tot deze periode.
  De waarde van Gramaye werd, honderd jaar na zijn on­
  derneming, weer naar voren gebracht toen in 1708 zijn mo­
  nografieën ( samen met een paar werken van andere auteurs )
  in een verzorgde folio-uitgave werden bijeengebracht 5.
  Over de persoon van Jan-Baptist Gramaye mogen hier de
  volgende minder bekende bijzonderheden worden aange­
  haald.
  Zijn grootvader Thomas Gramaye was afkomstig uit
  Piemont en was samen met Gattinari in het gevolg van Mar­
  gareta van Oostenrijk naar de Nederlanden overgekomen.
   Deze Thomas ( I ) werd raadsheer en ontvanger van het
  Land van Gelre en Zutphen, had acht kinderen die zich al­
  len hebben ingeburgerd in de Nederlanden (Antwerpen,
  Waasland, Brabant, Vlaanderen). Een van zijn dochters
  huwde met een délia Faille, zijn zoon Sigbert was luitenant
  aan het hof van Gelre, een andere zoon, Thomas ( II ), werd
  3. Over de Succa o.m. M. Devigne, Une collection d’œuvres d’art
  à Tournai, in Annales du X X IV e Congrès (1921) de la Fédération
  Archéologique et Historique de Belgique, Tournai, 1927, p. 341-363.
  4. De Backer-Sommervogel, Bibliothèque des écrivains de la Com­
  pagnie de Jésus, II , 1891, p. 474-476.
  5. Wij citeren en vertalen de teksten uit Gramaye naar deze
  Leuvense editie van 1708.
  president van de Rekenkamer van Gelderland. De Gramaye’s bleven allen trouw aan de koning van Spanje. Tho­
  mas II zag zijn goederen in het Noorden verbeurd en werd
  heer van ’s Gravenwezel en Sint Job in ’t Goor. Uit zijn
  derde huwelijk (met Anna Gillis) had hij een dochter Mar­
  gareta ( de bekende kluizenares van de Zavel te Brussel ) en
  een zoon met name Jan Baptist, onze geschiedschrijver 6.
  Jan Baptist (geboren te Antwerpen in 1579) studeerde
  wijsbegeerte en letteren, werd priester, proost van de Walburgakerk te Arnhem, professor te Leuven 1. Op een reis
  van Malta naar Italië in 1619 werd zijn schip door Berberische zeerovers gekaapt en naar Algiers overgebracht. Ge­
  durende zijn verplichte residentie in Barbarije bereisde hij
  het land en verzamelde hij materiaal voor een beschrijving
  van de Berberische staten die hij, na zijn bevrijding, in 1622
  onder de titel Africa Illustrata te Doornik zou uitgeven 8.
  De rondreis in West-Vlaanderen.
   Op 7 maart 1608 verkreeg Gramaye van de Aartsherto­
  gen een brief van aanbeveling voor een rondreis in de ( oude )
  provincies Luxemburg, Gelderland, Vlaanderen, Artesië en
  Henegouwen. De «tour» van de geleerde is duidelijk ge­
  richt naar de steden: de stadsmagistraten worden verzocht
  de officiële historiograaf te helpen bij middel van hun ar­
  chief (par voye de vos archives) of anders; gedurende een
  beperkte tijd — een drietal dagen — zullen ze hem en zijn
  secretaris willen herbergen en behulpzaam zijn, hun werk
  strekt immers «tot luister van uw stad en uw gewest» 9.
  6. Ch. Terlinden, L a recluse du Sablon: Marguerite Gramaye et
  sa familie (1579-1636), in L ’Intermédiaire des Généalogistes, X X IV
  (1969) p. 43-44.
  7. J . Stecher, in Biographie Nationale, V III, 1885, col. 178-184.
  Aan te vullen door Bibliotheca Belgica, l.c.
  8. J . Denucé, Afrika in de XVe eeuw en de handel van Antwer­
  pen, Antwerpen, 1937, p. 22-23.
  9. F. Vandeputte, J.B. Gramaye, historiographe des Pays-Bas, in
  Annales de la Société d’Emulation, I I I ( 1841 ) p. 397-398.
  Met dit stuk op zak kon Gramaye zijn tocht door de zuide­
  lijke provincies aanpakken.
  Gramaye te Diksmuide.
   Uit Brussel reisde Gramaye over Grimbergen en Dender­
  monde naar Gent. Met hem reist — naar zijn eigen getui­
  genis — de Friese humanist Martinus Hamconius ( Maarten
  Hamckema) 10. Ze reizen te paard, en steken ergens de
  Schelde over op een veerpont. Bij die gelegenheid dialogeren
  de twee geleerden langdurig over de stamgeschiedenis der
  Vlamingen en over de oorsprong van de stad Gent. Gramaye
  verwijst zijn Friese reisgezel naar de auteurs, o.m. Meyerus,
  Oudegherst, Marchantius, Froissart, Heuterus. Gramaye
  meldde zich te Diksmuide aan op 21 september 1608. Hij
  werd er goed onthaald en heeft er vlot kunnen werken. De
  reis ging dan verder naar Veurne.
  Nog voor het einde van 1608 zond Gramaye zijn secre­
  taris naar Diksmuide om er aan de burgemeester een eerste
  redactie van zijn beschrijving voor te leggen. Ik zend U,
  zo schrijft hij, hetgeen ik heb kunnen bijeenbrengen uit uw
  archief en uit uw historische oorkonden: met verzoek om
  goedkeuring (censura), zoals voor elke lokale monografie
  wordt verlangd.
  De wethouders van Diksmuide waren niet haastig, ze
  hadden sommige wijzigingen voor te dragen en vroegen om
  uitstel. Ook na ontvangst van een tweede herziene redactie
  vroegen ze bedenktijd. De reden van him aarzeling komt tot
  uiting in een brief van 26 maart 1609: de heer van Diks­
  muide, graaf van Bergh, die alsdan in Holland verbleef,
  keurde hun medewerking met Gramaye af. Het knelpunt lag
  ergens in de beschrijving van voorrechten en privileges.
  Op 19 juni 1609 drong Gramaye uit Brussel nogmaals aan
  o m te r u g z e n d in g v a n z ijn t e k s t , d e a a r t s h e r to g d r in g t a a n
  
  10.
   Over Martinus Hamckema, zie H. Brugmans in Nieuw Nederl. Biografisch Woordenboek, V II, Leiden, 1927, col. 522-523.
  op de publicatie van het werk, zo schrijft hij. Het antwoord
  van de Diksmuidse magistraat op 24 juli is nog weer ont­
  wijkend: op verschillende punten moeten we de graaf van
  Bergh consulteren, zo luidt de boodschap... u.
  Tenslotte heeft Gramaye in 1610 een ingekorte versie
  van zijn Dicxmuda laten drukken. Het ware historisch wel
  zeer interessant te weten welke gedeelten van de eerste re­
  dactie door de heer van de stad en door de wethouders wer­
  den geschrapt of gewijzigd.
  Gramaye te Veurne.
  Te Veurne werden Gramaye en zijn secretaris door de
  magistraat van stad en kasselrij bijzonder hoffelijk onthaald
  In de afspanning De Croone, in de Ooststraat, kreeg Gra­
  maye de fraaiste kamer toegewezen om er, gedurende drie
  dagen, de documenten uit het archief van stad en ambacht
  in te kijken.
  Een uitgaafpost in de kasselrijrekening betreft tien pond
  uitbetaald aan Philip de Smetser «weerdt in de Croone,
  over de theire van den eerw. heer Mr. Jan Baptiste Gra­
  maye, raedt ende historieschrijver, ghecommen zynde van
  weghen zyne Hoocheyt, omme op te teeckenen de anticquiteyten ende Privilegien deser stede ende casselrie, met laste
  van defroyemente, ende in de zelve herberghe ghebleven
  den tyt van drie daghen te weten van 21. tot 23. Septem
  ber 1608» 12.
  Veurne werd, met de andere Vlaamse steden, door Gra­
  maye te Brussel afgewerkt gedurende de volgende winter­
  maanden. Op 15 februari 1609 zond de historiograaf zijn
  secretaris, Erasmus Paschasius, naar Veurne met de redac­
  tie van «de preeminentien ende anticquiteyten deser stede
  ende casselrie, omme overzien ende by de weth geconfereert
  te zynne, ende daernaer gedruct te worden».
  11. Vandeputte, d.w., p. 399-400.
   12. F. De Potter c.s., Geschiedenis der stad en kastelnij van Veur­
  ne, I, Gent, 1873, p. II-V.
  De Veurnse wethouders staan niet onder voogdij zoals
  deze van Diksmuide. Ze lezen en «verbeteren» de voorge­
  legde redactie en laten op 20 maart een brief aan Gramaye
  toekomen waarin ze bevestigen dat hij hun archief is ko­
  men onderzoeken en met hen over de aangelegenheden van
  de stad heeft gesproken; na de lezing van de voorgelegde
  redactie kunnen ze getuigen dat zijn beschrijving strookt
  met de werkelijkheid en de inhoud van de documenten 13.
  In het einde van zijn Furnae Belgicae noteert Gramaye
  dat hij, in verstandhouding met de magistraat, zijn beschrij­
  ving heeft ingekort. Deze stad, zo besluit hij, zou een veel
  uitgebreider historische behandeling verdienen. De wethou­
  ders, daartoe aangezocht door de aartshertog en aangespro­
  ken door mijzelf, oordeelden dat hetgeen anderen over
  Veurnes oudheid geschreven hadden voldoende was: ik heb
  dan alleen nog bijgevoegd hetgeen Marchantius heeft ver­
  zameld uit Meyerus, Oudegherst en uit de kroniek.
  In 1611 kon Gramaye zijn gedrukte Antiquitates Flandriae aanbieden aan de Magistraat van Veurne. Hem werd
  een royaal geschenk aangeboden. De Brugse goudsmid Jan
  Crabbe leverde het stuk, zijnde «eene schaele met vergulde
  garnituren, weghende 27 oneen ende 13 ingelschen, te 7 lb.
  4 sch. d’onse, ghepresenteert an heer Jan Baptist Gramaye,
  proost van Aryen (sic), historiographyer van huerlieden
  hoocheden int rediceren van zyne historie van West-Vlaenderen» 14.
  Gramaye te Brugge.
  In september 1608 was Gramaye van Veurne naar Brug­
  ge gereisd over Nieuwpoort, waar één etmaal hem toeliet
  heel wat bijzonderheden voor een historische notitie bijeen
  te brengen. Onderweg door het Brugse Vrije ziet hij Ouden­
  burg opdagen, dat «beruchte graf van Vlaanderens oudheid».
  13. Vandeputte, a.w., p. 400.
   14. E . Ronse, Jaerboeken van Veurne en Veurnambaebt door Pauwel Heinderycx, IV , Veurne, 1861, p. 48.
  Toevallig — zo stelt hij het voor in zijn relaas — komt
  daar een bloedverwant van hem in de persoon van
  Thomas Gramaye, burgemeester van het Vrije 15. De herfst­
  wind die over de vlakte gaat en het «Flansburg» van Meyerus brengen hen tot een humanistische discussie over de
  naam Flandria uit lat. flare, flando: een etymologie die aan
  Badius Ascensius en Meyerus dierbaar was.
  Over het verblijf van Gramaye in Brugge zijn we niet
  ingelicht. Zijn beschrijving van de stad en het Vrije is uit­
  voerig. Heeft hij zelf ter plaatse de documenten verzameld,
  of heeft hij er op de schriftelijke mededelingen van de hoge
  ambtenaren mogen rekenen ? Hij zegt het niet. Alleen de
  rekeningen gewagen van de presentatie in 1611-1612 van
  de gedrukte monografie. De stad schenkt alsdan zes pond
  groten aan «Mr. Baptiste Gramaye, historiographe van haeren Hoocheden, ten presenteren van een zyn boucxken van
  antiqueteyten deser stede» 16. De magistraat van het Vrije
  schonk hem honderd pond parisis ( 8 pond 4 schellingen
  gr.) bij de aanbieding van zijn boek «dat de geschiedenis
  van het Vrije bevat» 17.
  Gramaye te Kortrijk.
  Aan de stad Kortrijk heeft Gramaye in 1608 bijzondere
  zorg besteed. Zijn documentatie is overvloedig en zijn be­
  schrijving van Corturiacum is (naar de maatstaf van die
  tijd) zo degelijk en omvattend dat Sanderus dertig jaar later
  heel de monografie — die nagenoeg 50 bladzijden be­
  slaat — in de kolommen van zijn Flandria lllustrata zal op­
  nemen.
  Vóór Gramaye hadden slechts twee auteurs iets over
  Kortrijk geschreven. In zijn Beschrijving van 1567 (en ook
  15. Over deze Thomas Gramaye en zijn proeven van zijdeteelt,
  zie Biekorf, L V III (957) p. 226-228.
   16. Stadsarchief Brugge, Stadsrekening 1611, f. 49.
  17. F. Priem, Précis analytique des documents ... des archives de
  la Flandre Occidentale, IV , Brugge, 1846, p. 185.
  in de bijgewerkte editie van 1582) had Guicciardini in en­
  kele regels een paar algemeenheden medegedeeld; de helft
  van zijn korte notitie wordt ingenomen door de vermelding
  van de veldslag die ( volgens Guicciardini ! ) geleverd werd
  in 1301 (sic) op de plaats genoemd Vanderote en waardoor
  Kortrijk de historische naam «Kerkhof der Fransen» zou
  verdiend hebben 18.
  Marchantius van Veurne was in 1596 wat uitvoeriger en
  alleszins nauwkeuriger. In de veertig regels die hij aan
  Kortrijk wijdt weet hij iets te zeggen over het nieuw kas­
  teel, over het grafelijk kapittel en het hospitaal, de jaar­
  markten van april en augustus, de vernielingen van 1325
  en 1382 en de wegvoering van het stadsuurwerk naar Diion.
  Voor een goed deel van zijn notitie is Meyerus de bron 19.
  In Gramayes monografie over Kortrijk worden de vol­
  gende punten behandeld. Een bondig overzicht ervan laat
  blijken dat de auteur ter plaatse veel documentatie had bij­
  eengebracht. Door de uitgave van dit werk werd Gramaye
  feitelijk de eerste geschiedschrijver van Kortrijk.
  1. Etymologie van Corturiacum, naar de «Goropiaanse»
  opvatting van die tijd.
  2. Stichting van de stad door Audacer in 827, beves­
  tigd ( ! ) door de heraldiek ( de leus «Harelbeke» in het
  wapen ).
  3. Het Oud Kasteel, met archeologische opmerking: dit
  bouwwerk is nog ten dele zichtbaar in de Kanunnikpoort,
  die vroeger de Kasteelpoort was. - Lijst van Kasteleinen. Het Nieuw Kasteel — het derde in Kortrijk — met weer
  een lijst van kasteleinen.
  4. Topografische beschrijving van de stad: wegen, brug­
  gen, poorten; gebouwen; meersen van de blekerijen.
   5. Bestuur. Magistraat en ambtenaren. Paysiers en Weesheren. Het patriciaat (o.m. de families Tollenare, vanden
  Brande, vander Gracht, van de Walle, Halewyn).
  6. De schuttersgilden: St.-Joris en St.-Sebastiaan met
  18. Biekorf, LV (1964) p. 193-198.
  19. Jacobus Marchantius, Flandria descripta, Antwerpen, 1596,
  p. 4849.
  erelijst van behaalde prijzen op de feesten; de Bosseniers
  (Kolveniers) en Schermers.
  7. De Kamers van Retorika: Barbaristen, Fonteinisten,
  Kruisbroeders.
  8. Kerkelijke Instellingen.
  Kollegiaalkerk. Proosdij van St.-Amand.
  Bedelorden. Recoletten. Predikheren ( terminarissen ).
  Jezuieten - Begijnhof - Tertiarissen.
  Sioenklooster (tamelijk uitvoerig en juist).
  9. Hospitalen en gasthuizen. De Leprozerie.
  10. Onderwijs. De armenscholen voor jongens en meisjes,
  in 1608 begunstigd door kanunnik Braye.
  11. De kapellen: Hazelare, ten Olme, Waaienberg, ten
  Putte, Jerusalem.
  12. Stadskeure en privilegies.
  De lakennijverheid. Welvaart en tegenspoed.
  Strijd en oproer: de vernieling in 1382.
  13. Herstel van de vrijheden. Nieuwe bloei van de dra­
  perie. Jaarmarkt in augustus.
  14. Krisis van de lakennijverheid. - Opkomst 1530 van
  de linnennijverheid, begunstigd door Keizer Karei. Bloei en
  vermaardheid van het fijnste linnen en de fijnste «bleek»
  van Kortrijk (uitvoerig).
  15. Stichting van de paasfoor 1530.
  16. Burgeroorlog 1580.
  17. De abdij van Groeninge vroeger buiten, nu binnen
  de stad. Korte lijst van abdissen.
  De wethouders van Kortrijk mochten bijzonder tevreden
  zijn over het werk dat Gramaye in en aan hun stad had
  besteed. Niet alleen werd zijn verblijf in de herberg Den
  Franschen Schild door de stad uitbetaald, doch in 1612 werd
  hem een som van 120 pond parisis geschonken toen hij het
  voltooide en gedrukte stuk Corturiacum met een speciale
  vleiende opdracht aan de burgemeester en schepenen liet
  toekomen M.
  Dertig jaar later zou Sanderus uit zijn Flandria Illustrata
  het stuk over Kortrijk met de gegraveerde platen aan de
  20.
   F. De Potter, Geschiedenis der stad Kortrijk, I, Kortrijk, 1873,
  p. 164.
  magistraat aanbieden. Deze «presentatie van een bouck,
  ghedediceert aen het magistraet van alhier» wordt zeer
  laconisch in de stadsrekening ingeschreven met een toelage
  van 100 pond 21. In feite was alleen Sanderus’ illustratie
  nieuw, zijn tekst was een letterlijke herhaling van deze
  van Gramaye en blijkbaar is dit aan de Kortrijkse heren
  niet ontgaan.
  In leper is Gramaye denkelijk niet ter plaatse geweest.
  Zijn uitvoerig Ipretum bevat veel literaire uitweidingen.
  Het stuk heeft hij samengesteld uit de auteurs (vooral
  Meyerus en Marchantius) en uit de mededelingen die hem
  door de stadsambtenaren werden verstrekt. In zijn opdracht
  aan de magistraat laat hij horen dat de Ieperse schriftelijke
  medewerking, vooral dan van de geestelijke instellingen,
  beneden zijn verwachting gebleven was. Sanderus stond dan
  ook, in 1640, voor een zeer onvolkomen tekst over zijn va­
  derstad. Toch is hij van de redaktie van Gramaye uitgegaan
  om een herziene en aangevulde beschrijving voor zijn Flandria Illustrata samen te stellen. Zoveel moeite heeft Sande­
  rus niet gedaan voor de smalle steden van lepers kwartier:
  Waasten heeft hij grotendeels uit Gramaye overgenomen,
  het hoofdstuk over Wervik (De Viroviaco) daarentegen is
  geheel en letterlijk (mits herwerking van enkel 7 tekstre­
  gels) in de Flandria Illustrata overgegaan. Een maximum van
  ontlening, waar de 280 regels van Gramaye over de stad
  Veume toch nog met 77 regels door Sanderus waren bijge­
  werkt.
  De studiereis van Gramaye in West-Vlaanderen in 1608,
  zijn ambulante methode van navorsing, hebben een nieuw
  geluid gebracht in onze lokale historiografie. Zijn beschrij­
  ving is iets meer dan een compilatie van of een commen­
  taar op vroegere auteurs.
   G r a m a y e m a g m e n n ie t v o o r b ijg a a n b ij h e t g e b r u ik v a n
  
  Sanderus als «bron». De kritiek — en het gemis aan kri-
  
  tiek — van Sanderus komen vaak toe aan Gramaye. Het­
  geen Sanderus in 1640 «uit eigen observatie» meedeelt is
  soms een observatie van Gramaye uit 1608 (of zelfs van
  Guicciardini uit 1567-1582 !).
  Uit het werk (en het getuigenis zelf) van Gramaye blijkt
  genoeg dat hij in zijn lokale verkenning en onderzoeking
  beperkt is gebleven tot de steden terwijl Sanderus — die
  in een veiliger periode heeft gewerkt — ook het herstelde
  platteland en de (weer bewoonde) oude en de nieuwe kas­
  telen in zijn chorografische beschrijving en grafische illustra­
  tie heeft kunnen betrekken.
  A. V IA EN E
  
  I. BIJD R A G EN
  W. Brulez, Engels laken in Vlaanderen in de 14e en 15e
  eeuw
  ................................................................................
  5-25
  
  P. Declerck, Commuun en Zeven Getijden in de Brugse
  parochiekerken
  ...............................................................
  117-173
  
  A. De Cock, Mgr. Franciscus Thomas Corselis en de aposto­
  lische Visitatie der Belgische Regulieren (1834-1850)
  
  39-60
  
  J . De Cuyper, Egied van der Hoye, deken van de Kortrijkse
  Kapittelkerk, bestrijder van de beweging der Flagellan­
  ten ( ± 1348 - ± 1361)
  ..............................................
  174-191
  
  J . De Smet, De Doorvaart voor de binnenscheepvaart te
  Brugge in de X V lIe eeuw ..............................................
  192-208
  
  L. Devliegher, De Vlaamse klok uit Pencran (1365)
  
  ....
  208-212
  
  N.N. Huyghebaert, De Meier van Zwevezele in de «Miracula
  S. Winnoci»
  .......................................................................
  213-229
  
  A. Janssens de Bisthoven, De luiken van het altaarstuk met
  Antoon Wydoot, uit de Duinenabdij .............................
   230-237
  
  B. Janssens de Bisthoven, Het feest van het Gulden Vlies
  in Sint-Donaas op 1 en 2 december 1432 ....................
  238-244
  
  J . Mertens, Enkele bepalingen omtrent bezaaiing, beplanting
  en behuizing in laatmiddeleeuwse pachtcontracten voor
  het Brugse Vrije (XVè-eeuw)
  .....................................
  245-260
  
  O. Mus, Scheepswinsten tijdens de negenjarige oorlog (1689­
  1697)
  ................................................................................ 261-299
  A. Schouteet, Begin en einde van Jan Brito’s drukkersbe­
  ......................................................
  drijvigheid te Brugge
  
  26-38
  
  A. Schouteet, De grenzen van de Onze-Lieve-Vrouweparochie te Brugge vóór en na 1800 ......................................
  300-318
  
  A. Viaene, De historiograaf Jan-Baptist Gramaye
  
  ............
  319-330
  
  .....................
  109-116
  
  A. Viaene, ln Memoriam Prof. E.I. Strubbe
  
  II. OORKONDEN EN M ED ED ELIN G EN
  G . Van Nieuwenhuyse, Het zegel van François van Nieu­
  wenhuuse, schepen van Brugge in de X V Ide eeuw
  
  61-64
  
  III. BO EKBESPREK IN G EN
  L. Bakelants, L a vie et les oeuvres de Gislain Bulteel d’Ypres
  .....................................
  (1555-1611) (J.M . Duvosquel)
  
  67-69
  
  J.-M. Mayeur, Un prêtre démocrate, l’abbé Lemire 1853­
  1928 (L . Schepens)
  ......................................................
  65-67
  
  K RO N IEK
  
  70-76
  
  ................................................................................
  BOEKENSCHOUW
  
  ...............................................................
  77-108
  
  MEDEW ERKERS AAN DEZE JAA RG ANG
  
  W. Brulez, Koersenstraat 16, 9000 Gent.
  P. Declerck, Potterierei 72, 8000 Brugge.
  A. De Cock, Benediktijnerabdij, 9330 Dendermonde.
  J. De Cuyper, Kapittelstraat 14, 8500 Kortrijk.
  J. De Smet ( t ) , Koningin Astridlaan 107, 8320 Assebroek-Brugge.
  L. Devliegher, Ten Hove 17, 8200 Sint-Michiels-Brugge.
  J. M. Duvosquel, Avenue Jeanne 11, 1050 Brussel.
  N. N. Huyghebaert, Abdij van Zevenkerken, 8200 Sint-Andries-Brugge.
  A. Janssens de Bisthoven, Sint-Jorisstraat 12, 8000 Brugge.
  B. Janssens de Bisthoven, Langestraat 21, 8000 Brugge.
  J . Mertens, Brusselstraat 14, 8400 Oostende.
  O. Mus, Sint-Janstraat 7, 8900 leper.
  L. Schepens, Nieuwstraat 80, 8200 Sint-Michiels-Brugge.
  A. Schouteet, Koningin Elisabethlaan 63, 8000 Brugge.
  G. Van Nieuwenhuyse, Nijverheidstraat 88, 8320 Assebroek-Brugge.
  A. Viaene, Annuntiatenstraat 82, 8000 Brugge.
  