title: Een genoeglijk avontuur. De Italiaanse vertalingen van ‘Enrico’ Conscience (1846-1967). Verslagen en Mededelingen van de KANTL, 2013, CXXIII (2-3), pp.335-366. &#x27E8;hal-03723101&#x27E9;
text: 5. EEN NIEUW JASJE VOOR EEN NIEUW PUBLIEK? 5.1. ‘GOUD EN LIEFDE’: MODERNISERING EN COMMERCIALISERING IN HET INTERBELLUM
  
  Enkele Conscience-uitgaven van ProFamiliauit de jaren 1920 en vervolgens de vertalingen bij A.R.A./La San Paolo (wel ook eens A.R.A./Tipografia MissioniCattoliche) in de jaren 1930 weerspiegelden een nieuwe fase in de ontwikkeling van het katholieke uitgeverswezen in Italië. Efficiëntere productiemethoden werden ingevoerd, met het doel om kwalitatief betere producten aan te bieden en de gehele Italiaanse markt te bereiken. Ook het doelpubliek onderging een differentiëring. Uitgevers toonden een snel groeiende interesse voor jonge lezers en voor directe concurrentie met niet-confessionele uitgevers (Ragone, 1999, p. 17; Satti, 2004, p. 201-202). De verschijning van Fra le 18 ‘Non cercare [...], o cortese lettore, in questa mia traduzione, fiori di lingua, eloquenza di stile o qual si sia altro pregio letterario, [...]: a me è bastato [...] illuminare e commuovere a sensi nobili e retti’ (Conscience, 1879, p. 4). dune:raccontofiammingoin de reeks Lettureameneededucative (Genoeglijke en educatieve boeken) van Salesiana, een van de uitgeverijen van de Don Bosco-beweging, was in 1907 een vroeg teken in deze richting. Dat is in het interbellum ook het geval geweest met de onderwijsreeks ‘Romanzi Azzurri’ (Blauwe Romans), waarin ook Consciences IlcastellodelWulfhof (Dekwaaldestijds) en Leormesullaneve (Albufaragus) werden opgenomen. Het is echter zeer de vraag of de vermoedelijk betere verspreiding van Consciences werken dankzij deze landelijke uitgevers ook tot rechtstreekse vertalingen uit het Nederlands heeft geleid. Men neme bijvoorbeeld de net genoemde Fraledune uit 1907, een ‘traduzione dalfrancesediG.P.’ (vertaling uit het Frans door G.P.). Als G.P., ‘mw. G.P.’ en Giordana Perin altijd dezelfde persoon waren, zoals zojuist geponeerd, zou dit betekenen dat mogelijk al haar vertalingen uit het Frans zijn verricht. Bij gebrek aan meer gegevens is het uiteraard moeilijk tot sluitende antwoorden te komen, maar het is evident dat de tendens om Conscience niet duidelijk als Vlaamse schrijver te erkennen ook in de twintigste eeuw voortgezet werd, over levensbeschouwelijke grenzen heen. In 1936 gaf de niet-confessionele schooluitgever Signorelli een Franse versie uit van Legentilhommepauvre, die opgenomen werd in een reeks Scrittorifrancesi (Franse schrijvers). Een opmerkelijke keuze, des te meer omdat in een biografische schets wel werd aangegeven dat Consciences romans ‘une oeuvre flamande’ vormden met ‘uneimportancebienconsidérable’ (Conscience, 1936, p. 7). Hoogtepunt van deze miskenning van de achtergrond van de schrijver is verder de al genoemde uitgave van Leormesullaneve uit 1933: op de omslag wordt er als auteursnaam ‘C. Hendrik’ aangegeven (Fig. 3). Alles bleef ondergeschikt aan het moralistische karakter van het verhaal, dat hierdoor geheel omwisselbaar werd met andere werken van eenzelfde reeks. ‘Zoek, o vriendelijke lezer, [...] geen taalbloemen’, verzocht G.P. haar lezers zoals gezegd reeds in de jaren 1880. Volledig in lijn met de bij katholieken heersende moralistisch-pedagogische literatuuropvattingen, blijken deze woorden evengoed van toepassing op de latere katholieke vertalingen van Conscience. Nog een woord wil ik graag besteden aan de uitgave van Oroeamore (1935). Het gaat hier om een bewerkte heruitgave van Nobiltàemiseria(1889), inclusief de hierboven al vermelde verduitsing van toponiemen. Interessant is ook de titel. De verwijzing naar een arme edelman was eerder niet altijd in de smaak gevallen. De bovengenoemde Leonora ossia la migliore delle figlie (1871) impliceerde reeds een verschuiving van de focus van de heer Van Vlierbeke naar zijn dochter Lenora – en dan met de veritaliaansing als ‘Leonora’ die
  
  Fig. 3: H. Conscience wordt C. Hendrik (1933) Uit het boek in het bezit van de auteur
  
  overigens in alle Italiaanse vertalingen van Dearmeedelmanvalt te constateren. In Nobiltà e miseria was de aandacht van de lezer daarentegen van begin af aan op de morele tegenstellingen gevestigd. Overeenkomstig kwam ook de focus in dit laatste geval meer te liggen op het vertrouwen in de voorzienigheid en het eergevoel van de ‘arme edelman’, en slechts subsidiair op het liefdeselement en het thema van het huwelijksgeluk. Deze nogal nonchalante houding tegenover titels, die soms erg ingrijpend gewijzigd werden, past in het kader van algemenere tendensen. In veel Italiaanse volks- en nog meer jeugduitgaven lijkt de oorspronkelijke tekst van de auteur – en a fortiori de positie van de vertaler – van secundair belang te worden tegenover een uitgever die tot ‘patriarch’ van het bedrijf uitgroeide en die zowel in de paratekst als in de tekst – vaak vielen lange beschrijvingen weg – ten behoeve van eigen ideologische (of commerciële) doeleinden ingreep (Palazzolo, 2004, p. 72-82). Dit blijkt ook het geval te zijn met Oroeamore. Zo zijn de beschrijvingen van de wagen van de heer Van Vlierbeke onderweg naar Antwerpen en van het Kempense landschap in geheel weggelaten. Het verhaal opent dan ook rechtstreeks – levendiger, zou men kunnen zeggen – met het gesprek tussen Van Vlierbeke en een herbergierster. Het slotwoord van de verteller is ook weggehaald, net als de zegen op het huwelijk tussen Gustaaf en Lenora, die de heer Van Vlierbeke aan het einde van het verhaal uitspreekt. De uitgave van 1935 sluit af met de woorden die de ‘arme edelman’ tot zijn overleden vrouw richt, wat het emotionele effect voelbaar versterkt: ‘Margherita,miadolcesposa,rallegrati,lassùnelcielo!Iltuopiù vivodesideriosicompie;tuafigliasaràfeliceinquestomondo!’ – ‘[...] Jouw dochter zal gelukkig zijn in deze wereld!’ Langere beschrijvingen en het retorische procedé van de afsluitende waarheidsverklaring werden duidelijk overbodig, storend zelfs, geacht. De titel Oroeamoregetuigt ook van nog sterkere ingrijpende verschuivingen wat strategie en doelpubliek betreft. Zo verdween de zedelijke verwijzing naar ‘nobel maar arm’ ten voordele van een prozaïscher maar ook bekoorlijker ‘goud en liefde’. Uitgever A.R.A.achtte het naar alle waarschijnlijkheid om commerciële redenen profijtelijk om op de smaak van het publiek in te spelen, maar dan met de belofte van een zedelijke ploten de garantie van de eigen reputatie van A.R.A. als katholieke uitgever, een institutioneel aspect dat in feite hét onderscheidende element werd dat de kuisheid van het product herkenbaar maakte. Het bredere doelpubliek dat de Immacolata Concezione cumsuisvroeger nog voor ogen hadden gehad – vrouwen, arbeiders – werd steeds jonger en raakte langzamerhand vernauwd tot een overwegend VERSLAGEN MEDEDELINGEN meisjespubliek. Jonge lezeressen konden in een boek als Oro e amore een zedelijke invulling van de combinatie ‘goud en liefde’ aantreffen en zodoende een roman in handen krijgen die in de titel al tot hun verbeelding moest spreken en tegelijkertijd de vorming tot kuise vrouwen en wijze moeders moest ondersteunen. De voorkeur (in 1913 al) voor een titel als Oro!Oro! mag als een eerste uiting van deze nieuwe koers worden gezien. Maar deze focusverschuiving van een breed volwassen publiek tot een nog ‘onervaren’ meisjespubliek en de ingrepen in de teksten die hierdoor nodig werden geacht, hebben wat Conscience betreft eveneens te maken met een groeiende ontevredenheid over de gedateerde en te eenvoudige stijl en karakterschetsen van zijn verhalen, die dan ook geschikter werden geacht voor nog ‘onontwikkelde’ lezers. In de inleiding tot Legentilhommepauvrevan Signorelli (1936) valt bijvoorbeeld te lezen dat Conscience ‘neparvientpastoujoursàvaincre[...] unecertainepleurnicheriedéclamatoire,nuisantparfoisàl’airdesin ité absolue des personnages’ en dat ‘en général, son étude psychologique est justesansêtreprofonde’ (Conscience, 1936, p. 8). 5.2. EEN VOORBEELD VOOR ‘JONGEDAMES’: CONSCIENCE IN ITALIË NA WO II
  
  De eerste uiting van ongenoegen over de minpunten van Conscience heeft niet belet dat SimonTurchieen tweede leven kon krijgen in 1946. En ook De LeeuwvanVlaenderenheeft in 1945 voor het eerst (en meteen ook voor het laatst) een Italiaanse vertaling gekregen. In de jaren 1950 en 1960 volgden verder nog drie vertalingen, een van HoutenClarain 1964 in de reeks Incontri diCuori (Romantische ontmoetingen) van de Paoline, en twee uitgaven van Dearmeedelman, allebei met de titel Ilgentiluomopovero – de ene bij SAIE, onderdeel van de SocietàSanPaolo, en de andere wederom bij de Paoline in 1967. Niet meteen van katholieke signatuur is ten slotte de geïllustreerde uitgave van De geldduivel met de titel Lauretta. Het verschijningsjaar van deze vertaling moet rond 1960 geplaatst worden. Het boek verscheen namelijk bij CELI in de reeks Icontemporaneidellagioventù (Hedendaagse schrijvers voor de jeugd), waarvan andere romans allemaal eind jaren 1950-begin jaren 1960 uitgegeven werden. Voor al deze vertalingen is het duidelijk dat de katholieke uitgevers en dan voornamelijk de Paoline/SAIE het leeuwendeel voor hun rekening namen. Voor drie van de vijf uitgaven die na de oorlog verschenen (1946, 1955 en 1967) werd vermeld dat het om vertalingen uit het Frans ging. Of DeLeeuw MED van Vlaenderen uit het Vlaamse origineel is overgezet, is onwaarschijnlijk. Aangezien het boek het onderwerp is van het lopende CirculationofDutch Literature-project, wordt de kwestie hier voorlopig niet verder behandeld. Uit het Frans is in elk geval de vertaling van Ilgentiluomopovero,die in 1955 uitgebracht en in 1967 heruitgegeven werd. De vertaling bevat twaalf hoofdstukken, doordat men ervoor heeft gekozen het slotwoord van de verteller af te zonderen en er een apart hoofdstuk van te maken. Er valt verder een discrepantie te constateren in de spelling van de voornaam van de auteur. In 1955 werd hij ‘Henry Conscience’ op de omslag en ‘Henri Conscience’ op het titelblad genoemd, terwijl de spelling twaalf jaar later geüniformeerd werd naar ‘Henry’. Het lijkt een poging tot verengelsing, en dat is opmerkelijk voor een vertaling uit het Frans, die bovendien een zeer korte flaptekst bevat waarin de auteur ook nog voorgesteld wordt als ‘kopstuk van de Vlaamse Romantiek’.19 Deze vertaling verdient onze aandacht ook vanwege andere paratekstuele elementen die de verschuiving in de Conscience-receptie bevestigen. Het verhaal van Dearmeedelmanwordt gewaardeerd en geschikt geacht voor jonge lezers, vanwege de duidelijke tegenstellingen die Conscience weet te schetsen tussen de innerlijke moed van de hoofdfiguur en de vernederingen die hij moet ondergaan om zijn dochter voor armoede en sociale uitsluiting te behoeden. Doch deze contrasten gaf Conscience al met al ietwat te duidelijk weer, erkende men in de flaptekst. Zijn ‘naïeve romanticisme’ was ongetwijfeld goedbedoeld, maar na meer dan een eeuw tijd doet het vooral ‘pathetisch en grotesk’ aan, waardoor de moderne lezer in het verhaal een zekere ‘ironie’ weet te ‘ontdekken’ en te ‘smaken’.20 De kritiek die al in de jaren 1930 was geuit, bleef kennelijk doorwerken. De vertaling uit 1955 werd overigens in een reeks voor de jeugd uitgegeven waarin ook voor katholieken ooit verboden auteurs als Dumas en Balzac werden opgenomen, een duidelijk teken van de al genoemde verschuiving van het deugdzame naar het genoeglijke. De uitgave van 1967 bevestigt ook dat de uitgever met de Primavera-reeks (Lente-reeks), waartoe Ilgentiluomopovero behoorde, voornamelijk een vrouwelijk publiek beoogde. Het ging om een selectie ‘classici – romanzi e drammi – per 19 20 ‘[...] esponente significativo del movimento romantico fiammingo’ (Conscience, 1955). ‘[...] il tono patetico e grottesco [...] dà al racconto una venatura d’ironia, che il romanticismo ingenuo dell’autore smentisce, ma che il lettore ama scoprirvi ed assaporarvi’ (Conscience, 1967). Fig. 5:
  
  signorine’, voor jongedames. De omslagen van de beide hier besproken uitgaven zijn naargelang deze ontwikkeling geconcipieerd. In 1955 werd het boek versierd met het beeld van een man die met ferme kracht en een magnetische blik een jonge dame naar zich toetrekt terwijl het meisje aanbiddend naar hem staart. Beiden dragen kleren die negentiende-eeuws moeten aandoen (Fig. 4). In 1967 werd er gekozen voor een moderner beeld: de man draagt een pak en een das, de vrouw een blouse en een jasje, en in haar handen houdt ze een boeketje. De hele tekening suggereert ook in dit geval een versierpoging van de man op de half verlegen, half ondeugend blikkende jonge vrouw (Fig. 5). Visueel worden het liefdeselement en de jongere personages op de beide omslagen prominent onder de aandacht gebracht. Vermeldenswaardig is nog de vertaler, Giuseppe Rigotti. Over hem is niet veel bekend, maar wel dat hij in de jaren 1960 als jeugdschrijver incidenteel medewerkte aan het literaire tijdschrift Il Caffè (Tomasello, 1996, 13-45, 204, 246). Hij was dus een in die tijd betrekkelijk bekende schrijver die ingeschakeld werd voor een vertaling die kennelijk een kwalitatief hoog niveau moest uitstralen. Na de fase van de letterkundigen Gar en Negrelli en die van de moeder-opvoedster G.P./Giordana Perin kan Rigotti als symbool worden gezien van de professionalisering en autonomisering van de jeugdliteratuur, waarin naast de promotie van de traditionele geloofs- en gezinswaarden een grotere aandacht dan voorheen werd gereserveerd voor esthetische kwaliteit. Het inschakelen van Rigotti impliceerde een poging om de tweeslachtigheid van De arme edelman – eenvoudig/naïef – in dienst te stellen van een nieuw publiek, waarvan werd verondersteld dat het zich door liefdesverhalen aangesproken zou voelen maar niet ‘ervaren’ genoeg was voor een al te ingewikkelde lijn. Parallel valt er een poging tot modernisering te constateren, in het bijzonder in het omslagbeeld uit 1967. Een ontwikkeling die echter niet heeft kunnen tegenhouden dat de minpunten van Consciences productie – de ‘naïviteit’ – uiteindelijk te zwaar gingen wegen. Dat hij sindsdien in het Italiaans niet meer is uitgegeven, valt te wijten aan de onmogelijkheid om zijn verhalen na de jaren 1960 mee te laten lopen met de evolutie van de literaire smaak binnen het primaire circuit, en met de emancipatie als doelgroep van een jong lezerspubliek. De verdwijning van Enrico Conscience was het gevolg van de ‘uitputting’ van het maatschappelijk-moralistische potentieel van zijn zedenschetsen. 6. SLOTBESCHOUWINGEN
  
  In ruim honderd jaar tijd zijn van Hendrik Consciences romans en verhalen maar liefst negenenvijftig uitgaven op de Italiaanse markt verschenen. Enkele werken werden zelfs kleine klassieken, in het bijzonder De arme edelman, met niet minder dan negen uitgaven. Het was een verhaal ‘voor alle seizoenen’, flexibel genoeg om bij verschillende doelgroepen en ideologische agenda’s te passen. De analyse van paratekstuele elementen, zoals door Genette bepleit, heeft haar nut in het reconstrueren van deze verschuivingen in de Consciencereceptie in Italië duidelijk bewezen. Blijvende bekendheid bij het brede publiek heeft Conscience echter niet verworven. Zijn ‘avontuur’ op de Italiaanse markt begon weliswaar veelbelovend, met de inspanningen van de twee cultuurbemiddelaars Gar en Negrelli, die Conscience desalniettemin vooral ter bestendiging van de in de Italiaanse literatuur opkomende waarden van ‘waarachtig’, ‘interessant’ en ‘nuttig’ inzetten. Een treffend voorbeeld dus van Even-Zohars typering van literatuur in vertaling als ondergeschikt aan de debatten die in het primaire circuit gevoerd worden. Vanaf de jaren 1860 kenden de Conscience-vertalingen een echte boom dankzij veelvuldige volksuitgaven bij landelijke uitgevers zoals Sonzogno, en steeds meer ook bij katholieke uitgevers die zijn zeden- en rurale schetsen wisten te kaderen in hun specifieke ‘pedagogie van het lezen’. Een aantal elementen – opname in romanreeksen, anonimiteit van de meeste vertalers, incidenteel een voorwoord – leveren een beeld op van totale onderschikking van Consciences werken aan de levensbeschouwelijke intenties van de uitgevers. Ook het doelpubliek veranderde: Negrelli en Gar hadden voor ontwikkelde lezers vertaald, maar in de loop des tijds werd Conscience steeds meer voor een breed volkspubliek – vooral vrouwen en arbeiders – uitgebracht. In de twintigste eeuw verjongde dit publiek aanzienlijk: in de jaren 1950 en 1960 belandde Conscience in de categorie jeugdauteur, en soms specifiek in die van meisjesauteur. De arme edelman kreeg alsnog een vertaling door de jeugdschrijver Rigotti, waarna Conscience definitief verdween uit de catalogi van Italiaanse uitgevers. In dit opzicht bieden de Conscience-uitgaven zeker een originele kijk op de ontwikkelingen in het moderne Italiaanse boekwezen. Maar op de vraag of Conscience ooit kans heeft gemaakt op canonisering in het Italiaanse polysysteem, zoals door Even-Zohar gedefinieerd, moet er ongetwijfeld ontkennend worden geantwoord. Betekenisvol is dat slechts weinig vertalingen uit het Nederlands zijn verricht. In feite heb ik er tot nu toe welgeteld één kunnen opsporen, die van Negrelli. Veel vaker is Conscience uit het Frans of het Duits vertaald. Soms werd hij zelfs (al dan niet expliciet) als ‘Franse schrijver’ gepresenteerd. Hoewel bij slechts vijf vertalingen wordt vermeld dat die uit het Frans zijn gedaan, kan men aan de hand van externe gegevens (curriculum van de vertalers, paratekst, netwerk van de uitgevers) concluderen dat in meer gevallen, tenminste een twintigtal, een vertaling uit het Frans zeer aannemelijk is. Aanvullende gegevens zullen uiteraard kunnen komen na een gedetailleerde vertaalanalyse van het zojuist in kaart gebrachte en gesystematiseerde materiaal. Gelet hierop zal deze vertaalanalyse in het beste geval twee vormen krijgen (of een combinatie van beide). De eerste vorm is een vergelijkende tekstanalyse van verscheidene vertalingen van eenzelfde werk, bijvoorbeeld van Dearme edelmanof HoutenClara, die verschuivingen in vertel- en ideologische strategieën aan het licht kan brengen en het hierboven geschetste beeld kan helpen uitbreiden. De tweede vorm, een vergelijkende vertaalanalyse tussen bron- en doeltekst, is zeker ook wenselijk. In een aantal gevallen zal deze analyse echter een driehoeksverhouding moeten worden. Ook de als brontekst gebruikte Franse (of Duitse) vertalingen, indien achterhaalbaar, dienen in zo’n analyse te worden betrokken teneinde te kunnen nagaan welke keuzes en strategieën daadwerkelijk voor rekening van de Italiaanse vertalers komen. Kortom, de zoektocht naar ‘Enrico’ Conscience is met deze bijdrage hopelijk wat vooruitgeholpen, maar tot zijn einde is hij zeker nog lang niet gekomen.
  
  Literatuurlijst Primaireliteratuur A.C. (1857). ‘Notizie bibliografiche’. In Rivistacontemporanea. Turijn: Tipografia Economica Barera: 123-130. Conan Doyle, A. & Conscience, E. (1904). IldrammadiPondichery-Lodge,seguito daLastatuadilegno. Milaan: Treves. Conscience, E. (1846). Vitadomesticadeifiamminghi. Florence: Poligrafia Italiana. Conscience, E. (1850). DiehölzerneClara:ausdemFlämischenvonRudolphMüldener. Leipzig: Lorck. Conscience, E. (1854). Racconti. Tradotti dal prof. ab. Nicola Negrelli. 3 dln. München: G. Franz. Conscience, E. (1879). Laguerradeipaesani.ScenestorichedelsecoloXVIII. Venetië: Sacchetti. 364 /  MED 89.indb 13:45 Conscience, E. (1884). L’annoportentoso.Raccontofiammingo. Milaan: Sonzogno. Con , E. (1913). Oro!Oro! Modena: Immacolata Concezione. Conscience, E. (1936). Legentilhommepauvre. Milaan: Signorelli. Conscience, H. (1955). Ilgentiluomopovero. Turijn: SAIE. Conscience, H. (1967). Ilgentiluomopovero. Catania: Paoline. Secundaireliteratuur Allegri, M. (1999). ‘Gar, Tommaso Angelo’. In DizionarioBiograficodegliItaliani. http://www.treccani.it/enciclopedia/tommaso-angelo-gar_ (Dizionario_Biografico)/ [16 april 2013]. Amadieu, J.B. (2004). ‘La littérature française du XIXe siècle à l’Index’. Revue d’histoirelittérairedelaFrance, 104: 395-422. Arents, P. (1931). Flemish Writers Translated (1830-1931). Den Haag: Martinus Nijhoff. Baldi G., etal. (1993) Daltestoallastoria,dallastoriaaltesto.DalNeoclassicismo alVerismo. Dl. 3/1. Turijn: Paravia. Bschleipfer, A. & Schwarze, S. (2011). ‘Übersetzungstheorie und Übersetzungskritik in Italien im 19. Und 20. Jahrhundert’. In Kittel, H. et al. (red.), Übersetzung TranslationTraduction. Berlijn/New York: De Gruyter, dl. 3: 1951-1962. Cadioli, A. & Vigini, G. (2012). Storiadell’editoriaitalianadall’Unitàadoggi.Un profilointroduttivo. Milaan: Editrice Bibliografica. Chemello, A. (1997). ‘La letteratura popolare e di consumo’. In Turi, G. (red.), Storia dell’editorianell’Italiacontemporanea. Florence: Giunti: 165-192. Chiosso, G. (red.) (2008). TESEO ‘900. Editori scolastico-educativi del primo Novecento. Milaan: Editrice Bibliografica. CLIO (1997). CLIO. Catalogo dei libri italiani dell’Ottocento. CD-ROM. Milaan: Editrice Bibliografica. Dauphin, C. (1991). ‘Donne sole’. In Duby, G. & Perrot. M. (red.), Storiadelledonne inOccidente.L’Ottocento. Rome/Bari: Laterza: 386-404. Deprez, Ch. (1974). La diffusion de la littérature néerlandaise dans le domaine françaisde1800à1918.Bibliographiedestraductions. 2 dln. Licenciaatsverhandeling. Leuven: K.U.Leuven. Even-Zohar, I. (1990). ‘Polysystem Studies’. PoeticsToday.InternationalJournal forTheoryandAnalysisofLiteratureandCommunication, 11/1. http://www.tau.ac.il/~itamarez/works/books/ez-pss1990.pdf [16 april 2013]. Garin, E. (1991). Editoriitalianitra‘800e‘900. Rome/Bari: Laterza. Genette, G. (1987). Seuils. Parijs: Seuil. Lagrave, R.M. (1996). ‘Un’emancipazione sotto tutela. Educazione e lavoro delle donne nel XX secolo’. In Duby, G. & Perrot. M. (red.), Storia delle donne in Occidente.IlNovecento. Rome Lambert, J. (1980). ‘De verspreiding van Nederlandse literatuur in Frankrijk: enkele beschouwingen’. OnsErfdeel, 23: 74-86.  MED 89. Lyons, M. (1998). ‘I nuovi lettori nel XIX secolo: donne, fanciulli, operai’. In Cavallo, G. & Chartier, R. (red.), Storia della lettura nel mondo occidentale. Rome/Bari: Laterza. Nacci, L. (2004). ‘I romanzi per bambini tra Otto e Novecento: alla ricerca di una lingua’. In Finocchi, L. & Gigli Marchetti, A. (red.), Editoriepiccolilettoritra OttoeNovecento. Milaan: Franco Angeli: 355-367. OPAC (2013). OPAC SBN – Catalogo del Servizio Bibliotecario Nazionale, http:// www.sbn.it/opacsbn/opac/iccu/free.jsp [16 april 2013]. Palazzolo, M.I. (2004). ‘L’editore come autore: traduzioni e libri per ragazzi’. In Finocchi, L. & Gigli Marchetti, A. (red.), Editori e piccoli lettori tra Otto e Novecento. Milaan: Franco Angeli: 72-82. Palazzolo, M.I. (2010). La perniciosa lettura. La Chiesa e la libertà di stampa nell’Italialiberale. Rome: Viella. Piazza, I. (2009). “Buoni libri” per tutti. L’editoria cattolica e l’evoluzione dei generiletterarinelsecondoOttocento. Milaan: Unicopli. Ragone, G. (1999). Un secolo di libri. Storia dell’editoria in Italia dall’Unità al post-moderno. Turijn: Einaudi. Saguer, E. (2005). DereceptievanHendrikConscienceinSpanjebinneneenEuropese context, inclusief een descriptieve inventaris van zijn vertaalde werk in Spanje. Doctoraalscriptie. Leiden: Universiteit Leiden. Satti, R. (2004). ‘Editori cattolici ed educazione della gioventù tra le due guerre’. In Finocchi, L. & Gigli Marchetti, A. (red.), EditoriepiccolilettoritraOttoe Novecento. Milaan: Franco Angeli: 198-209. Scaraffia, L. (1994). ‘IlCristianesimol’hafattalibera,collocandolanellafamiglia accantoall’uomo (Dal 1850 alla Mulierisdignitatem)’. In Scaraffia, L. & Zarri, G. (red.), Donneefede. Rome/Bari; Laterza: 440-493. Scott, J.W. (1991). ‘La donna lavoratrice nel XIX secolo’. In Duby, G. & Perrot. M. (red.), Storia delle donne in Occidente. L’Ottocento. Rome/Bari: Laterza: 355385. Stewart-Steinberg, S. (2007). ThePinocchioEffect.OnMakingItalians(1860-1920) Chicago/Londen: University of Chicago Press. Tomasello, G. (1996). IlCaffèdiGi ttistaVicari:indiceanalitico. Rome: Bulzoni. Tranfaglia, N. & Vittoria, A. (20072 [2000]). Storiadeglieditoriitaliani.Dall’Unità allafinedeglianniSessanta. Rome/Bari: Laterza. Valisa, S. (2011). ‘Casa editrice Sonzogno. Mediazione culturale, circuiti del sapere ed innovazione tecnologica nell’Italia unificata (1861-1900)’. In Hallamore Caesar, A. etal. (red.), ThePrintedMediainFin-de-siècleItaly.Publishers,Writers,and Readers. Londen: 91-106. Wauters, K. (2002). ‘Literair-historisch essay over De Leeuw van Vlaanderen’. In Conscience, H., DeLeeuwvanVlaenderenofdeSlagderGuldenSporen. Tielt: Lannoo: 395-410.