title: Le suprême hommage
text: Een conflict over kosmopolitisme en nationalisme in het Belgische muziekleven”, Belgisch Tijdschrift
  voor Muziekwetenschap, 62 (2008): 231-250. Voor Hanssens, zie David Vergauwen, “‘Aux Mânes d’un
  Frère qui fut Roi’: a Cantata by K.L. Hanssens On the Death of King Leopold I of the Belgians”, Journal for Research into Freemasonry and Fraternalism, 3, no. 2 (2012): 184–206.
  Cannadine, “The Context”, 114.
  L’Indépendance Belge, 18 oktober 1850.
  L’Émancipation, 25 oktober 1850; L’Observateur Belge, 24 oktober 1850; ‘Correspondance. Bruxelles’,
  Revue et Gazette Musicale de Paris, 17, 43, 27 oktober 1850, 357-358.
  ‘Funérailles du Prince Royal’, Journal de Bruxelles, 26 januari 1869.
  ‘Service funèbre du Prince Royal’, Journal de Bruxelles, 28 januari 1869.
  ‘Nécrologie’, Journal de Bruxelles, 17 juli 1886; ‘La partie musicale de la céremonie’, Journal de Bruxelles, 27 januari 1891.
  ‘A Saint-Gudule’, Journal de Bruxelles, 2 juni 1885.
  ‘Funérailles du Prince de Chimay’, Journal de Bruxelles, 2 april 1892.
  RAB, Hedendaags archief van de parochie van Sint-Michiel en Sint-Goedele, 1242, Frais de l’organisation, d’exécutions et de direction du Requiem de A. Gevaert chanté pour les obsèques de feu
  Charles Rogier; 1247, rekening kerkfabriek aan minister van Binnenlandse Zaken, 3 februari 1851.
  Kselman, Death, 93; Lamberts “De rooms-katholieke uitvaartliturgie”, 125.
  Fureix, La France, 70.
  Ariès, Het uur, 540; Vovelle & Bertrand, La ville des morts, 94.
  Vandervelde, La nécropole, 10; Marcel Celis, Kerkhoven en begraafplaatsen (Brussel: Ministerie van
  het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, 2004), 2-3; Ligou, “L’évolution des cimetières”, 62-63.
  McManners, Death, 304-306; Ligou, “L’évolution des cimetières”, 64.
  Isastia, “La laïcisation des cimetières”, 199; Ligou, “L’évolution des cimetières”, 70; Vovelle, La mort,
  461-467; Pasture, “De houding tegenover sterven en begraven in de achttiende eeuw”, 207.
  Vandervelde, La nécropole, 10-11.
   Vandervelde, La nécropole, 13-14; SAB, Cultes, 1708, nota over Brusselse begraafplaatsen voor gouverneur, februari 1872; Havermans, Grafmonumenten. Deel I, 9; An Hernalsteen, De Westerbegraafplaats van Gent (Gent: Provincie Oost-Vlaanderen, 2000), 5.
  Vovelle, La mort, 466; André Vandewalle, “De 19e eeuwse centrale begraafplaats van Brugge in historisch perspectief ”, Brugs Ommeland, 26, 4 (1986): 201-218; Pasture, “De houding tegenover sterven en begraven in de achttiende eeuw”, 212; SAB, Historisch Archief, Liasse 493, brief stadsbestuur
  Brugge aan stadsbestuur Brussel, 21 januari 1786 en kopie brief stadsbestuur Brussel aan stadsbestuur Antwerpen, 14 augustus 1786 en kopie brief stadsbestuur Brussel aan stadsbestuur Brugge,
  19 juni 1787.
  2023 Le suprême hommage.indd 398
  
  15/12/2022 10:48
  
  eindnoten
  
  399
  
  991
  
  Guy Malevez, “Des cimetières paroissiaux aux cimetières communaux” in La région de Bruxelles:
  des villages d’autrefois à la ville d’aujourd’hui, ed. Jean Stengers & Arlette Smolar-Meynaert (Brussel:
  Crédit Communal, 1989), 226.
  992 Curl, The Victorian Celebration of Death, 38-39; Vandervelde, La nécropole, 68.
  993 Op het einde van de 18e eeuw zwol ook in Luik de kritiek aan op de bedwelmende geur in parochiekerken vol graven. Zie Ferdinand Henaux, “Le cimétière de la ville de Liège”, Revue Trimestrielle,
  9e jaar, vol 1, 1862, 56.
  994 Mezen, Le cimétière de Robermont. Le Père-Lachaise liégeois, 11, 18; Henaux, “Le cimétière de la ville
  de Liège”, 56; Hext, Le cimetière de Robermont, 4-5.
  995 Kselman, Death, 170, 183; Ariès, Het uur, 538.
  996 Vovelle & Bertrand, La ville des morts, 14.
  997 James Walvin, “Dust to Dust: Celebrations of Death in Victorian England”, Historical Reflections, 9,
  no. 3 (1982): 353; Curl, The Victorian Celebration of Death, 112-115.
  998 Jalland, Death in the Victorian Family, 199; Rugg, “From Reason to Regulation”, 221; Curl, The Victorian Celebration of Death, 141-142.
  999 Bonjean e.a., Mémorial belge des conseils de fabrique, kol. 694-695.
   1000 Zie de familiekelder onder de imposante grafkapel met de stoffelijke resten van oud-regeringsleider Félix de Mûelenaere en zijn echtgenote op het kerkhof van Koolkerke, de teraardebestelling
  van oud-Senaatsvoorzitter Louis de Schiervelde op het kerkhof van Rotem, de teraardebestelling
  van oud-minister van Oorlog Albert Goblet d’Alviella in een familiekelder op het kerkhof van
  Court-St-Étienne, de teraardebestelling van oud-regeringsleider Barthélemy de Theux de Meylandt
  op het landelijke dorpskerkhof van Heusden, de teraardebestelling van oud-minister van Buitenlandse Zaken Jean-Baptiste Nothomb op het kerkhof van Septfontaines, de teraardebestelling van
  oud-minister van Buitenlandse Zaken Charles Ghislain Vilain XIIII op het kerkhof van Leut, de
  teraardebestelling van oud-minister van Financiën Édouard d’Huart op het kerkhof van Sovet en
  de teraadedebestelling van oud-regeringsleider Henri de Brouckère op het kerkhof van Oudergem.
  ‘Nécrologie’, Journal de Bruxelles, 11 augustus 1862; ‘Nécrologie’, La Meuse, 14 november 1866;
  ‘Nécrologie’, L’Écho du Parlement, 10 mei 1873; Journal de Bruxelles, 26 augustus 1874; ‘Funérailles
  de M. Raikem’, La Meuse, 27 januari 1875; ‘Nécrologie’, Journal de Bruxelles, 22 september 1881;
  Nécrologie’, L’Écho du Parlement, 17 november 1884; Doodsbrief Henri de Brouckère, 1891 op www.
  ars-moriendi.be.
  1001 Dit was het geval bij Louis de Schiervelde, Édouard d’Huart, Barthélemy de Theux de Meylandt,
  Érasme-Louis Surlet de Chokier en Charles Ghislain Vilain XIII.
  1002 Théodore Juste, Le régent d’après ses papiers, 179.
   1003 De stoffelijke resten van Kamerleden Auguste Duvivier en Félix de Mérode werden per trein in
  1846 en 1857 naar Duviviers geboortestad Bergen en Rixensart, waar de de Mérode-familie een Renaissance-kasteel in handen had, vervoerd voor de teraardebestelling. ‘Funérailles de
  M. Duvivier’, Journal de Bruxelles, 4 juli 1846; ‘Binnenland’, Het Handelsblad van Antwerpen, 13
  februari 1857. De stoffelijke resten van de voornaamste aristocraten van het land zoals Senaatsvoorzitters Camille de Tornaco, Charles de Mérode-Westerloo, Henri de Mérode-Westerloo en Joseph
  d’Ursel, minister van staat Eugène de Ligne, minister van Buitelandse Zaken Joseph de Riquet de
  Caraman Chimay en oud-Senaatsvoorzitters Edmond de Selys Longchamps en Henri t’ kint de
  Roodenbeke, werden in de jaren 1880-1910 na lijkdiensten in Brussel en Luik naar Vervox, Westerlo, Beloeil, Chimay en Borgworm met de trein vervoerd. ‘Nécrologie’, L’Écho du Parlement, 15
  maart 1880; ‘Funérailles de S.A. le Prince de Ligne’, Journal de Bruxelles, 27 mei 1880; ’Funérailles du comte de Mérode à Westerloo’, Journal de Bruxelles, 13 april 1892; ‘Funérailles du Prince de
  Chimay’, Journal de Bruxelles, 3 april 1892; ‘Nécrologie’, L’Indépendance Belge, 15 december 1900;
  ‘L’inhumation de M. le comte ’t Kint de Roodenbeke’, Journal de Bruxelles, 12 november 1900; ‘À
  Hingene’, Journal de Bruxelles, 21 november 1903; ‘Les funérailles du Comte de Mérode à Westerloo’,
  Journal de Bruxelles, 23 juli 1908. In 1891 en 1900 werden ten slotte de burgerlijke boegbeelden van
  de katholieke en liberale partij, Kamerlid Victor Jacobs en Senator Jules Bara, na een kerkelijke en
  burgerlijke plechtigheid in Brussel nog op dezelfde dag naar Antwerpen en Doornik, hun geboortesteden, vervoerd. Hoogwaardigheidsbekleders reisden mee naar zowel Antwerpen als Doornik.
   ‘A Anvers’, Journal de Bruxelles, 24 december 1891 en ‘Les funérailles de M. Jules Bara’, Journal de
  Bruxelles, 1 juli 1900. In 1908 werden de stoffelijke resten van regeringsleider Jules de Trooz naar
  
  2023 Le suprême hommage.indd 399
  
  15/12/2022 10:48
  
  400
  
  le suprême hommage
  
  zijn geboortestad Leuven gebracht na een lijkdienst in Brussel. ‘A Louvain’, Le Vingtième Siècle, 7
  januari 1908.
  1004 Bonjean e.a., Mémorial belge des conseils de fabrique, kol. 703-704.
  1005 Arthur Cosyn, Le cimetière de Laeken (Brussel: Bulens, 1906), 5; Marcel Celis, Brusselse wandelingen. Het kerkhof van Laken, 2-3.
  1006 RAB, Archief OLV-Parochie Laken, 36096, brief arrondissementscommissaris aan ‘meijer van
  Laken’, 26 oktober 1824.
  1007 RAB, Archief OLV-Parochie Laken, 36096, Etat des Cimétières servant à la commune de Laeken,
  december 1848; SAB, Cultes, 1708, nota over Brusselse begraafplaatsen voor gouverneur, februari
  1872.
  1008 Celis, Brusselse wandelingen. Het kerkhof van Laken, 3.
  1009 RAB, Archief OLV-Parochie Laken, 36156, brief kerkfabriek Laken aan burgemeester en schepencollege Laken, 15 december 1850.
  1010 RAB, Archief OLV-Parochie Laken, 36123, Extrait du registre aux délibérations du conseil de la
  fabrique de l’église, 2 juli 1854.
  1011 Doodsbrieven d’Anethan en de Decker, 1888 en 1891 op www.ars-moriendi.be.
  1012 RAB, Archief OLV-Parochie Laken, 36125bis, Extrait du registre aux délibérations du conseil de la
  fabrique de l’église, séance du 14 juillet 1850; 36123, Extrait du registre aux délibérations du conseil
  de la fabrique de l’église, séance du 19 août 1855; 36124, Extrait du registre aux délibérations du
  conseil de la fabrique de l’église, séance du 6 octobre 1861 en Extrait du registre aux délibérations du
  conseil de fabrique de Notre Dame de Laeken, séance du 6 décembre 1863; Administratie Kerkhof
  Laken, vergunningsdossier n° 398, Extrait du régistre aux procès-verbaux des délibérations du conseil communal de Laeken, séance du 19 juin 1868.
   1013 RAB, Archief OLV-Parochie Laken, 36120, Régistre aux déliberations du conseil de fabrique de
  l’église de Notre-Dame de Laeken, 1857-1864.
  1014 L’Étoile Belge, 1 november 1890; SAB, Cultes, 1824, Listes, le lieu de l’inhumation, les transports
  payants 1896.
  1015 AA, Acta Vicariatus, XIV/3c (1891-sd), brief Coekelberghs aan Goossens, 1 maart 1891.
  1016 SAB, Cultes, 1824, map Liste des personnes illustrés, relevé des tombaux et sépultures rappelant
  la mémoire des hommes célèbres ou marquants, inhumés au cimétière au Quartier Léopold door
  Vander Bruggen, 1 maart 1878.
  1017 Sabine de Groote, Campo santo, Het Campo Santo van Sint-Amandsberg (Gent: Provincie
  Oost-Vlaanderen, 2000), 8-10, 17-19, 44.
  1018 Joseph Van Crombrugghe werd begraven op het kerkhof van St-Maria-Leerne en de liberaal Charles
  de Kerchove de Denterghem op het kerkhof van Wondelgem. Le Messager de Gand, 13 maart 1842;
  ‘Nécrologie’, L’Écho du Parlement, 17-18 juli 1865.
  1019 ‘Begrafenis van Graaf Le Grelle’, Het Handelsblad van Antwerpen, 1-2 november 1871; ‘Begrafenis
  van M. C. Van Put’, Het Handelsblad van Antwerpen, 3 juli 1877.
  1020 Jules Malou rustte op eigen vraag tussen de dorpsbewoners van het landelijke Sint-LambrechtsWoluwe rond de Sint-Lambertuskerk. ‘Les funérailles de Malou’, Journal de Bruxelles, 15 juli 1886.
   1021 De eerste liberale burgemeester van Antwerpen, Jan Frans Loos, werd in 1871 begraven op een van
  de twee Antwerpse parochiale kerkhoven die nog rond de parochiekerk lagen, het Sint-Willibrorduskerkhof in de Seefhoek. De doctrinaire liberaal Alfons Hertogs, die als burgemeester stierf, werd
  in 1908 net als Le Grelle begraven op het prestigieuze Fredeganduskerkhof in Deurne. Zie SAG,
  Modern Archief, cc2A, adjudication, brief stadsbestuur Antwerpen aan stadsbestuur Gent, 21 januari 1873; ‘Begrafenis van M. Loos’, Het Handelsblad van Antwerpen, 5-6 februari 1871; ‘Plechtige
  begrafenis van Burgemeester Alf. Hertogs’, Het Handelsblad van Antwerpen, 23 oktober 1908. In
  1892 werd François d’Elhougne, een van de voornaamste Gentse liberalen en juristen, in een familiekelder op het prestigieuze Campo Santo van Sint-Amandsberg begraven (zie illustratie 5.5). In
  datzelfde jaar werd gewezen liberaal minister van justitie Victor Tesch, die in de jaren 1850 conflict
  kwam met aartsbisschop Sterckx rond de autoriteit van kerkfabrieken op begraafplaatsen, bijgezet onder een familiekapel dicht bij de kerk van Messancy. Zie ‘Nécrologie’, L’Indépendance Belge,
  30 maart 1892; Moïs, Zimmerman & Gillet, “Demeures et familles”.
  1022 Wagenaar, Stedebouw, 54.
  1023 SAB, Cultes, 1865, brief inspecteur begrafenissen aan de Brouckère, 1 oktober 1859.
  2023 Le suprême hommage.indd 400
  
  15/12/2022 10:48
  
  eindnoten
  
  401
  
  1024 Celis, Kerkhoven en begraafplaatsen, 18; Vandervelde, La nécropole, 23.
  1025 Capiteyn & Decavele, In steen en brons, 15; SAG, Modern Archief, cc1A, rapport commissie over
  kerkhoven Gent, niet gedateerd; Ville de Gand. Règlement sur les inhumations. Rapport de la commission du contentieux, 12.
  1026 SAG, Modern Archief, cc2A, adjudication, brief stadsbestuur Antwerpen aan stadsbestuur Gent,
  21 januari 1873.
  1027 Ville de Gand. Règlement sur les inhumations. Rapport de la commission du contentieux, 13;
  Havermans, Grafmonumenten. Deel 1, 10.
  1028 Capiteyn & Decavele, In steen en brons, 19; Meillander & Hollebosch-Van Reck, Rendez-vous, 48;
  Vandervelde, La nécropole, 24.
   1029 Lemmens, Burgerlijke begrafenissen, 65; Havermans, Grafmonumenten. Deel 1, 10.
  1030 Vovelle & Bertrand, La ville des morts, 15.
  1031 Bulletin Communal de la ville de Bruxelles. Séance du conseil communal. Comité secret du 26 mai
  1879, 323-329.
  1032 Funérailles de Monsieur le Comte Ch. De Kerchove de Denterghem (Gent: Aug. Vandeweghe, 1882).
  1033 ‘Begrafenis van Leopold de Wael’, Het Handelsblad van Antwerpen, 20 augustus 1892; Lemmens,
  Burgerlijke begrafenissen, 65.
  1034 ‘Les funérailles de M. Beernaert’, Journal de Bruxelles, 10 oktober 1912; ‘Les funérailles de Charles
  Woeste’, La Dernière Heure, 9 april 1922; ‘Les Funérailles de M. H. Jaspar’, Le Soir, 19 februari 1939.
  1035 Oud-Kamervoorzitter Jules Guillery en minister van staat Charles Graux werden er begraven in
  1902 en 1910. ‘Les funérailles de Charles Graux’, L’Indépendance Belge, 26 januari 1910; ‘Les funérailles de M. Guillery’, Le Courrier de Bruxelles, 13 februari 1902.
  1036 ‘Le dernier salut de la capitale’, La Nation Belge, 22 oktober 1920; ‘Les funérailles de M. Ernest
  Solvay’, Le Peuple, 31 mei 1922; ‘Les funérailles nationales du général Michel’, La Libre Belgique,
  21 juni 1931; ‘Les funérailles de M. Emile Francqui’, La Dernière Heure, 20 november 1935.
  1037 Ariès, Het uur, 524-526; Kselman, Death, 8; Fureix, La France, 45.
  1038 Meillander & Hollebosch-Van Reck, Rendez-vous, 40; SAG, Modern Archief, cc2A, adjudication,
  brief politiecommissaris aan maire, 1 prairial 9e jaar republiek en brief aan maire, 29 germinal.
  1039 Legge, Le Cimetière du Nord à Tournai, 8.
  1040 Curl, The Victorian Celebration of Death, 25.
  1041 Suzanne Glover Lindsay, Funerary Arts, 43-45; Meillander & Hollebosch-Van Reck, Rendez-vous,
  82.
  1042 Legge, Le cimetière du Sud Tournai, 11-12.
  1043 Legge en Piérard, Le Cimetière de Mons, 14.
  1044 Hernalsteen, De Westerbegraafplaats van Gent, 11.
   1045 Veronique Senneseael, “Italiaanse inspiratie: het Campo Santo van Mariakerke”, Monumenten en
  Landschappen, 14, no. 6 (1995): 18-28; Jan Art en Bart D’hondt, “Waar de Gentse gelovigen rusten”,
  in Geloven in Gent. Plaatsen van het religieuze verleden (Gent: Academia Press, 2015), 260-268.
  1046 Hernalsteen, De Westerbegraafplaats van Gent, 11.
  1047 Staudt, Picturing the Dead, 173-175; ‘Le 2 novembre. La visite au cimetière de Laeken’, Le Patriote
  Illustré, 2 november 1890; ‘Le 2 novembre au cimetière d’Evere’, L’Illustration Européenne, 3 november 1889.
  1048 PK, Top. Belgique, environs Laeken, S I 47825.
  1049 Vovelle & Bertrand, La ville des morts, 24.
  1050 AA, Acta Vicariatus, XIV/3b (1833-1843), brief college Leuven aan Sterckx, 11 april 1839; Règlement
  sur les inhumations (Leuven, 1839); “Règlement du 1er août 1839” in Guilleaume, Recueil des lois et
  arrêtés royaux, 362-363; Ville de Liège. Réorganisation du service des sépultures. Rapport présenté par
  M. Gustave Kleyer (Luik: Thiriart: 1889), 7-10; “Reglement voor den dienst der begraevingen, 5 juni
  1841”, Verzameling der communale akten en reglementen der stad Brugge. Eerste deel (Brugge: Imprimeur de la ville, 1843), 317-359; Legge, le Cimetière du Nord à Tournai, 9.
  1051 Ville de Gand. Règlement sur les inhumations. Rapport de la commission du contentieux, 12.
  1052 Kselman, Death, 167, 182.
  1053 Vovelle, La mort, 640-641; Ariès, Het uur, 562-563; Anne Martin-Fugier, “Les rites de la vie privée
  bourgeoise” in Histoire de la vie privée, ed. Philippe Arièes & Georges Duby (Parijs: Seuil, 1985),
  226-227; Ville de Gand. Règlement sur les inhumations. Rapport de la commission du contentieux, 14.
  2023 Le suprême hommage.indd 401
  
  15/12/2022 10:48
  
  402
  
  le suprême hommage
  
  1054 SAB, Cultes, 722, Rapport Concessions de sépulture accordés dans les cimetières supprimés,
  15 april 1879.
  1055 Van Santvoort, “Negentiende-eeuwse grafmonumenten”, 88.
   1056 Ariès, Het uur, 553. Père-Lachaise was het ideale voorbeeld van een necropool waar kunst en natuur
  tot een symbiose kwamen en werkte ook erg inspirerend in de Angelsaksische wereld. Zie Curl, The
  Victorian Celebration of Death, 70-72.
  1057 Vandervelde, La nécropole, 37; Celis, Kerkhoven en begraafplaatsen, 18-19.
  1058 SAB, Cultes, 722, grondplannen.
  1059 Odile De Bruyn, “Le cimetière de Bruxelles à Evere, un parc périurbain”, Icomos: Thema & Collecta,
  6 (2018): 86. Dergelijke ‘style mixte’ was ook reeds lang aanwezig in Père-Lachaise. Zie ook Xavier
  Duquenne, “Les origines du cimetière-parc de Bruxelles à Evere” in Alive. Un autre regard sur les
  cimetières (Brussel: Ville de Bruxelles, 2018), 37.
  1060 Duquenne, “Les origines du cimetière-parc de Bruxelles”, 46.
  1061 Legge en Piérard, Le Cimetière de Mons, 14-15.
  1062 Hernalsteen, De Westerbegraafplaats van Gent, 6-7, 12-13; D’hondt, Van Andriesschool tot Zondernaamstraat, 35.
  1063 Hernalsteen, De Westerbegraafplaats van Gent, 6.
  1064 FA, Archief stad Antwerpen, Ruimtelijke ordening en openbare werken, Begraafplaatsen, reglementering, 496-768, extraits code pénal 8 juin 1867.
  1065 Ariès, Het uur, 556; Hernalsteen, De Westerbegraafplaats, 13; Kselman, Death, 186.
  1066 ‘Dépot mortuaire du cimetière de la ville. Règlement, 20 avril 1885’, Bulletin Communal de la ville de
  Bruxelles, 411-415.
  1067 SAB, Cultes, 1708, Règlement de police pour le cimetière communal, 6 augustus 1877; Pandectes
  Belges, Tome XIX (Brussel: Larcier, 1886), kol. 571-575. Voor dergelijke politiereglementen in de
  Franse Derde Republiek, zie Bertrand, “Le décret de prairial en question (1870-1905)”.
  1068 ‘Séance du 6 août 1877’, Bulletin Communal de la ville de Bruxelles, 134.
  1069 FA, Archief stad Antwerpen, Ruimtelijke ordening en openbare werken, Begraafplaatsen, Antwerpen Kiel, verordeningen en tarieven, 496-752, ontwerp brief Van Mechelen, 1917 (?) en brief Gilson
  aan Cools, 2 juni 1911.
  1070 Havermans, Grafmonumenten. Deel 1, 18.
  1071 Vandervelde, La nécropole, 33.
   1072 Administratie Begraafplaats Brussel, vergunningsdossier familie de Brouckère, N° 42, kopie brief
  college burgemeester en schepenen aan de Brouckère, 20 maart 1878 en brief de Brouckère aan burgemeester, 13 maart 1878 en SAB, Cultes, 1799, nota Anspach voor Jamaer, 28 december 1877.
  1073 Havermans, Grafmonumenten. Deel 1, 13; Hernalsteen, Westerbegraafplaats, 8, 13-14; ‘Règlement
  pour les concessions de terrains dans le cimetière communal, 21 août 1841’, Bulletin municipal
  ou recueil des arrêtés et règlements de l’administration communale de Liège. Tome 3 (Luik, Dessain:
  1846), 170-172.
  1074 Pandectes Belges, Tome XIX, kol. 426-427.
  1075 De Smaele, Rechts Vlaanderen, 131.
  1076 Joseph Thonissen, Vie du Comte Félix de Mérode (Leuven: C.J. Fonteyn, 1861), 325.
  1077 ‘Nécrologie’, L’Écho du Parlement, 15 maart 1880.
  1078 AA, Acta Vicariatus XIV/2a-d, brief Labis aan Dechamps, 18 februari 1871 met kopie brief Eugène
  de Ligne, 6 december 1862; ‘Funérailles de S.A. le Prince de Ligne’, Journal de Bruxelles, 27 mei 1880.
  1079 ‘Les funérailles du Comte de Mérode à Westerloo’, Journal de Bruxelles, 10 en 13 april 1892; ‘Les
  funérailles du Comte de Mérode à Westerloo’, Journal de Bruxelles, 23 juli 1908.
  1080 Archief Bisdom Luik, Fonds Van Bommel, 67, kopie brief van Bommel aan Rogier, 31 juli 1834.
  1081 Zie Cimetières: rapport de la commission du contentieux sur l’inhumation de l’évêque de Gand
  (Gent: Annoot-Braeckman, 1864) en Théo Verheyden, “L’inhumation clandestine de Monseigneur
  Gaspard-Joseph Labis dans la cathédrale de Tournai le 18 novembre 1872”, Mémoires de la société
  royale d’histoire et d’archéologie de Tournai, Tome IV, 1983-1984, 277-315.
  1082 De socialist Victor Ernst maakte in het parlement een opmerking over de illegaliteit van Merciers
  begrafenis in de kathedraal. ‘Séance du 26 janvier 1926’, Annales parlementaires. La Chambre des
  Représentants, 668.
  1083 Art en D’hondt, “Waar de Gentse gelovigen rusten”, 266.
   2023 Le suprême hommage.indd 402
  
  15/12/2022 10:48
  
  eindnoten
  
  403
  
  1084 L’Indépendant, 20-21 mei 1834.
  1085 Le Messager de Gand, 23 mei 1834.
  1086 L’Indépendance Belge, 14 oktober 1850; Géruzet, Funérailles de S. A. R. Louise-Marie, 7; Lepage, À la
  mémoire, 17.
  1087 ARA, Papiers Charles Rogier, 269, brief d’Hoffschmidt aan Rogier, 11 oktober 1850.
  1088 AKP, Archief Conway, 112, Neerlegging testament Louise, 17 oktober 1850; AKP, Kopieën brieven
  Leopold I aan Victoria, V/2, brief Leopold I aan Victoria, 14 november 1850.
  1089 Géruzet, Funérailles de S. A. R. Louise-Marie, 11-12; Lepage, À la mémoire, 233-234; AKP, Kopieën
  brieven Leopold aan Victoria, V/2, brief Leopold I aan Victoria, 8 november 1850.
  1090 ‘Souscription de reconnaissance, d’affection et de regret à la mémoire de la Reine’, L’Indépendance
  Belge, 14 oktober 1850; L’Émancipation, 17 oktober 1850; ‘Monument à la mémoire de la Reine’,
  Journal des Flandres, 15 oktober 1850.
  1091 L’Observateur Belge, 26 oktober 1850.
  1092 RAB, Archief OLV-Parochie Laken, 36159, Annales parlementaires. Chambre des Représentants.
  Séance du 23 mai 1860. Rapport faut au nom de la section centrale par M. Hymans.
  1093 Receuil des pièces imprimées par ordre de la Chambre des Représentants, Session de 1865-1866, Tome
  II (Brussel, 1866, n° 143), VI.
  1094 Le Norman-Romain, Mémoire de Marbre, 194.
  1095 L’Indépendance Belge, 21 april 1876; Le Monde Illustré, 6 mei 1876, 293.
  1096 L’Indépendance Belge, 21 april 1876.
  1097 ARA Papiers Van de Weyer, 129, minuten brieven Van de Weyer aan Hertog van Brabant, 11 en
  13 december 1865.
  1098 SAB, Archives de la Police (XXe siècle), D8/143, Visites au tombeau du Roi Albert, rapport visite de
  la crypte royale, mei 1934; AKP, GLIII, 69, bezoekerslijst crypte, september-december 1935.
   1099 AKP, GLIII, 71, programme premier anniversaire de la mort du Roi Albert/programme premier
  anniversaire de la mort de la Reine Astrid.
  1100 AKP, GLIII, 66, brieven Smeets aan Leopold III, 17 en 28 april 1934 en 11 november 1935; La Libre
  Belgique, 28 augustus 1936.
  1101 SAB, Cultes, 1561, nota dispositif général ‘Funérailles d’un membre de la Famille Royale’, niet gedateerd.
  1102 Majerus, “La mort à Bruxelles”, 74.
  1103 Toebosch, Het parlement anders bekeken, 49-67.
  1104 Nathan Lauwers, Georges Lorand (1860-1918): een transnationale progressieve liberaal (Brussel/
  Gent: ASP Editions/Liberaal Archief, 2018), 26.
  1105 De liberale Huysmans wenste een burgerlijke uitvaart en was vrijmetselaar. Hij behoorde tot de
  generatie van liberale zwaargewichten zoals Jules Bara en Paul Janson. Schollaert was een toonaangevende katholieke persoonlijkheid die een belangrijke rol heeft gespeeld in de schoolstrijd.
  1106 In de Italiaanse Kamer van Volksvertegenwoordigers werd in 1917 door de Kamervoorzitter en een
  regeringslid naar aanleiding van het overlijden van Schollaert hulde gebracht aan het Belgische volk
  ‘qui a donné un exemple éclatant du progrès civil en Europe et qui dans son martyre donne l’exemple de la sérénité et de la grandeur de ses idéals et de son patriotisme’. Zie ‘Une manifestation de
  sympathie de la Chambre italienne’, Le Vingtième Siècle, 4 juli 1917. Lorand, die zich op het Italiaanse schiereiland met honderden lezingen rond het martelaarschap van België had ingezet om
  Italië te laten deelnemen aan de oorlog, werd in heel wat Italiaanse kranten bij zijn overlijden uitvoerig geëerd voor zijn patriottisme. Zie Lauwers, Georges Lorand, 26.
  1107 ‘Died for Belgium, says Huysman’s note’, The New York Times, 15 september 1915; ‘La mort de
  M. Louis Huysmans’, L’Indépendance Belge, 15 september 1915; ‘L’adieu de M. Louis Huysmans’,
  L’Indépendance Belge, 16 september 1915.
   1108 Karel van de Woestijne, Verzameld journalistiek werk. Deel 8: Nieuwe Rotterdamsche Courant februari 1915 - maart 1916, ed. Ada Deprez (Gent: Cultureel Documentatiecentrum, 1992), 310.
  1109 ARA, Archief Frans Schollaert en Joris Helleputte, 1106, brieven aan Louise Schollaert, juli 1917.
  1110 Frans Van Cauwelaert, Gedenkschriften over Vlaamse Beweging en Belgische politiek. Uit het archief
  van Frans van Cauwelaert 1, ed. Reginald De Schryver (Antwerpen: De Nederlandsche Boekhandel, 1971), 326 en ARB, Archief Frans Schollaert en J. Helleputte, 1106, brief Van Cauwelaert aan
  Helleputte, juli 1917.
  2023 Le suprême hommage.indd 403
  
  15/12/2022 10:48
  
  404
  
  le suprême hommage
  
  1111 ‘Condoléances’, L’Indépendance Belge, 15 september 1915; ‘Les condoléances royales’, Le Vingtième
  Siècle, 3 juli 1917 en ‘Hommage au défunt du Roi’, L’Indépendance Belge, 6 september 1918.
  1112 Majerus, “La mort à Bruxelles”, 77-79.
  1113 KADOC, Archief Gérard Cooreman, 2.6.15, druksels Les funérailles de M. Franz Schollaert, 3 juli
  1917; ‘Les funérailles de M. Schollaert’, Le Vingtième Siècle, 4 juli 1917; ‘Ses funérailles’, L’Indépendance Belge, 13 september 1915.
  1114 Pieter Verstraete & Christine Van Everbroeck, Verminkte stilte. De Belgische invalide soldaten van de
  Groote Oorlog (Namen: Presses Universitaires de Namur, 2014), 52-54.
  1115 ‘La mort de M. Schollaert’, Le Vingtième Siècle, 3 juli 1917.
  1116 KADOC, Archief Gérard Cooreman, 2.6.15, druksels Les funérailles de M. Franz Schollaert, 3 juli
  1917.
  1117 ‘Aux funérailles de M. Hymans’, L’Indépendance Belge, 14 september 1915.
  1118 ARA, Archives de la famille Goblet d’Alviella, 74, brouillon.
  1119 ‘Les funérailles de Lorand’, L’Indépendance Belge, 14 september 1918; ‘Discours prononcé par M. Le
  comte Goblet d’Alviella’, Informations Belges, 13 september 1918.
  Hoofdstuk 5. Twee pleisterplaatsen van het geheugen
  1120 Arina Makarova, “La fonction sociale de la rubrique nécrologique. L’annonce de décès à travers la
  presse des XVIIIe-XIXe siècles”, Hypothèses, 10, no. 1 (2007): 121.
   1121 Voor een sociologische analyse van necrologische artikels in The Times, met een classificatie naargelang verschillende klassengroepen, zie Fowler, The Obituary as Collective Memory.
  1122 Makarova, “Dits et non-dits”, 108-110.
  1123 Zie bijvoorbeeld de necrologische artikels over oud-regent Érasme-Louis Surlet de Chokier, Brussels burgemeester Nicolas-Jean Rouppe en Gents burgemeester Joseph van Crombrugghe. ‘Nécrologie’, L’Indépendant, 10 augustus 1839; ‘Nécrologie’, L’Indépendant, 4 augustus 1838; ‘Nécrologie’,
  L’Indépendant, 12 maart 1842.
  1124 Zie bijvoorbeeld de necrologische artikels over het overlijden en het leven van Auguste Duvivier,
  Louis Évain, Goswin de Stassart en Constant de Kerchove de Denterghem. ‘Nécrologie’, L’Indépendance Belge, 2 juli 1846; ‘Nécrologie’, L’Indépendance Belge, 26 mei 1852; ‘Nécrologie’, L’Indépendance
  Belge, 12 oktober 1854; ‘Nécrologie’, L’Indépendance Belge, 14 juli 1865.
  1125 Zie bijvoorbeeld de necrologische artikels over het overlijden en leven van Auguste Delfosse, Isidore
  Fallon, Félix De Mûelenaere, Pierre-Théodore Verhaegen en Joseph Lebeau. ‘Nécrologie’, Journal de
  Bruxelles, 23 februari 1858; ‘Nécrologie’, Journal de Bruxelles, 24 januari 1861; ‘Nécrologie’, Journal
  de Bruxelles, 7 augustus 1862; ‘Nécrologie’, Journal de Bruxelles, 9 december 1862; ‘Nécrologie’, Journal de Bruxelles, 21 maart 1865.
   1126 Zie bijvoorbeeld de discussie tussen La Gazette de Liège en L’Indépendance Belge rond de beslissing van Auguste Delfosse om zich uit de Kamer terug te trekken, de discussie tussen de Journal
  de Bruxelles en L’Observateur Belge rond de laatste verkiezing van Augustin Dumon-Dumortier als
  Senaatsvoorzitter, de discussie tussen de Journal de Bruxelles en La Meuse over de politieke erfenis
  van Barthélemy de Theux de Meylandt, de twist tussen de Journal de Bruxelles en L’Écho du Parlement die het katholieke blad ervan beschuldigde weinig of geen info te publiceren over het overlijden en de carrière van Sylvain Van de Weyer, de kritiek van Le Courrier de Bruxelles op de necrologie die L’Indépendance Belge publiceerde over de katholieke staatsman Barthélémy Dumortier en
  de kritiek van L’Indépendance Belge op de necrologie die de Journal de Bruxelles publiceerde over
  Jean-Baptiste Nothomb. Journal de Bruxelles, 2 februari 1852; Journal de Bruxelles, 27 januari 1858;
  Journal de Bruxelles, 30 augustus 1874; ‘Mensonges et calomnies doctrinaires’, Journal de Bruxelles, 1
  juni 1874; L’Indépendance Belge, 13 juli 1878; Journal de Bruxelles, 24 september 1881.
  1127 Zie bijvoorbeeld het uitgebreid eerbetoon voor de ministers van staat Eudore Pirmez, Jean-Joseph
  Thonissen, Henri de Brouckère, Pierre de Decker en Victor Jacobs in de vroege jaren 1890. ‘Eudore
  Pirmez’, L’Indépendance Belge, 3 maart 1890; ‘J. J. Thonissen’, L’Indépendance Belge, 19 augustus 1891;
  ‘Notes quotidiennes’, Journal de Bruxelles, 20 augustus 1891; ‘Henri De Brouckère’, L’Indépendance
  Belge, 26 januari 1891; ‘M. De Decker’, L’Indépendance Belge, 5 januari 1891; ‘Victor Jacobs’, Journal
  de Bruxelles, 22 december 1891.
  2023 Le suprême hommage.indd 404
  
  15/12/2022 10:48
  
  eindnoten
  
  405
  
  1128 ‘Mort de Charles Rogier’, La Gazette, 28 mei 1885; ‘Mort de Charles Rogier’, La Réforme, 28 mei
  1885; ‘Mort de M. Jules Malou’, Journal de Bruxelles, 13 juli 1886.
   1129 R. De Marès, ‘Lambermont’, L’Indépendance Belge, 7 maart 1905; R. De Marès, ‘Mort de Jules Le
  Jeune’, L’Indépendance Belge, 20 februari 1911.
  1130 De Bens, De pers in België, 37.
  1131 Zie portrettekeningen van Auguste Lambermont, Émile De Mot, Auguste Beernaert, Jules Le Jeune,
  Paul Janson, Alfons Hertogs, Pierre Tack, koningin Marie-Henriette en Leopold II in Le Peuple,
  Vooruit en Het Laatste Nieuws en de portretfoto’s van Paul de Smet de Naeyer en Charles Buls in La
  Dernière Heure. Le Peuple, 11 maart 1905; Le Peuple, 7 oktober 1912; Le Peuple, 19 februari 1911; Le
  Peuple, 24 november 1909; Vooruit, 21 april 1913; Het Laatste Nieuws, 20 oktober 1908; Het Laatste
  Nieuws, 13 april 1910; Het Laatste Nieuws, 21 september 1902; Het Laatste Nieuws, 18 december
  1909; La Dernière Heure, 11 september 1913; La Dernière Heure, 14 juli 1914.
  1132 Zie de portretfoto’s van koningin Marie-Henriette, de Graaf van Vlaanderen en regeringsleider
  Jules de Trooz op de voorpagina’s van Le Patriote Illustré en L’Illustration Européenne in 1902, 1905
  en 1908. Le Patriote Illustré, 26 november 1905; L’illustration Européenne, 28 september 1902; Le
  Patriote Illustré, 12 januari 1908.
  1133 Zie portretfoto’s van ministers van staat Albert Mechelynck, Eugène Goblet d’Alviella, Joris
  Helleputte en Gérard Cooreman, luitenant-generaal Alphonse Jacques de Dixmude en Senaatsvoorzitter Henri t’ Kint de Roodenbeke in de jaren 1920. Het Laatste Nieuws, 11 maart 1924; La Dernière
  Heure, 10 september 1925; Le Peuple, 10 september 1925; De Standaard, 23 februari 1925; Le Peuple,
  23 februari 1925; Le Peuple, 4 december 1926; La Libre Belgique, 23 november 1928; Le Vingtième
  Siècle, 12 augustus 1928.
  1134 Van Ypersele, Le Roi Albert, 202; Schwarzenbach, “Rêves royaux”, 14.
   1135 Schwarzenbach, “Rêves royaux”, 29; Le Soir, 30 augustus 1935; Het Laatste Nieuws, 30 augustus 1935;
  Le Peuple, 30 augustus 1935; L’Indépendance Belge, 29 augustus 1935.
  1136 Singelyn, ‘Le culte des morts... une forme de patriotisme?’, 60, 90.
  1137 Zie bijvoorveeld ‘Le Roi Chevalier dans la paix et la guerre’, Le Soir, 19 februari 1934; ‘La mort du roi
  Albert’, L’Indépendance Belge, 19 februari 1934.
  1138 ‘La Belgique a fait à son roi des funérailles grandioses’, La Dernière Heure, 23 februari 1934; ‘La Belgique survit’, Le Vingtième Siècle, 26 februari 1934.
  1139 Van Ypersele, Le Roi Albert, 50-51; ‘Un terrible malheur pour la Belgique’, La Dernière Heure, 19
  februari 1934.
  1140 ‘Albert Ier Roi Chrétien’, Le Vingtième Siècle, 22 februari 1934; Van Ypersele, Le Roi Albert, 135.
  1141 Van Ypersele, Le Roi Albert, 112-113.
  1142 ‘Le roi et les huit heures’, Le Peuple, 19 februari 1934; ‘Le Peuple s’incline avec respect’, Le Peuple, 19
  februari 1934; ‘Vandervelde nous dit’, Le Peuple, 19 februari 1934.
  1143 Van Ypersele, “Les héros nationaux de la Grande Guerre en Belgique”, 443; ‘De dood van Koning
  Albert’, Het Laatste Nieuws, 19 februari 1934; ‘Het land in rouw gedompeld’, De Standaard, 19 februari 1934; ‘Herinneringen uit het jubeljaar 1930’, De Standaard, 19 februari 1934.
  1144 ‘De Koningin en haar gezin’, Het Laatste Nieuws 31 augustus 1935; ‘La Reine et ses enfants’, La Dernière Heure, 31 augustus 1935; ‘Koningin Astrid als moeder’, Het Laatste Nieuws, 30 augustus 1935.
  1145 Schwarzenbach, “Rêves royaux”, 31-32.
  1146 Deneckere, Leopold I, 20.
   1147 Lepage, À la mémoire, 39-45; L’Observateur Belge, Journal de Bruxelles en L’Indépendance Belge, 12
  en 13 oktober 1850; L’Émancipation, 13 oktober 1850; Le Journal de Liège, 13 oktober 1850. Voor de
  connectie tussen huiselijkheid, genegenheid en liefdadigheid in de Britse ‘welfare monarchy’ sinds
  George III, zie Frank Prochaska, Royal Bounty: the Making of a Welfare Monarchy (Yale: Yale University Press, 1995).
  1148 Louis Labarre, ‘Les larmes des courtisans’, La Belgique Démocratique, 15 oktober 1850; La Nation,
  11 oktober 1850; La Nation, 13 oktober 1850.
  1149 ‘La Reine Louise-Marie’, L’Indépendance Belge, 18 oktober 1850.
  1150 Giloi, Monarchy, 335.
  1151 L’Indépendane Belge, 12 oktober 1850; Journal de Bruxelles, 12 oktober 1850, Lepage, À la mémoire,
  39-45.
  1152 Zie bijvoorbeeld artikels uit Sancho en Journal de Bruxelles in Lepage, À la mémoire, 39-41, 50-54.
  2023 Le suprême hommage.indd 405
  
  15/12/2022 10:48
  
  406
  
  le suprême hommage
  
  1153 Reeser, ‘Geen Nood! Al is de koning dood!’, 33-34.
  1154 Schulte, “The Queen”, 277-284; Giloi, Monarchy, 167-176.
  1155 ‘La dernière couronne’, Le Soir, 21 september 1902; ‘La reine’, L’Indépendance Belge, 21 september
  1902; ‘Mort de Sa Majesté la Reine’, Journal de Bruxelles, 21 september 1902.
  1156 Le Soir, 21 september 1902.
  1157 Schulte, “The Queen”, 285; Giloi, Monarchy, 334.
  1158 Dollinger, “Das Leitbild”, 339-342, 359-36; Kroll, “Zwischen europäischen Bewußtsein und nationaler Identität”, 357-358.
  1159 Stengers, De koningen, 311.
  1160 ‘Uit het leven des Konings’, Het Laatste Nieuws, 18 december 1909; ‘Grandeurs et misères royales’, La Chronique, 18 december 1909; ‘Mort de SM Leopold II’, La Meuse, 17 december 1909; ‘Le
  règne de Leopold II’, Le Soir-supplément, 18 december 1909; ‘Un grand règne’, L’Indépendance Belge,
  17 december 1909; ‘Faiblesse de l’idée republicaine’, Journal de Bruxelles, 23 december 1909.
   1161 Franz Fischer, ‘Léopold II’, Le Peuple, 18 december 1909; ‘De koning is dood! Leve de Republiek’,
  Vooruit, 18 december 1909.
  1162 Fowler, The Obituary as Collective Memory, 18-19.
  1163 Franz Fischer, ‘Léopold II’ en ‘Léopold II et le Congo’, Le Peuple, 18 december 1909.
  1164 Laurence Van Ypersele, “Leopold II in potloodtrekken (1865-1909)” in Leopold II. Ongegeneerd
  Genie? Buitenlandse politiek en kolonisatie (Tielt: Lannoo, 2009), 212-215.
  1165 ‘Feu Leopold II’, Les Hommes du Jour, 25 december 1909.
  1166 Deneckere, “1878-1905”, 466.
  1167 ‘La vie du prince’ en ‘Le prince Baudouin en public’, Journal de Bruxelles, 24 januari 1891; ‘Capitaine
  aux carabiniers’, Le Soir, 24 januari 1891; ‘Uit het leven van prins Boudewijn’, Het Handelsblad van
  Antwerpen, 24 januari 1891.
  1168 ‘La vie intime du Comte de Flandre’, L’Indépendance Belge, 18 november 1905; ‘Dood van den Graaf
  van Vlaanderen’, Het Laatste Nieuws, 18 november 1905.
  1169 L’Illustration Européenne, 28 november 1905; 3 december 1905.
  1170 ‘Dood van H.K.H. de Gravin van Vlaanderen’, Het Volk, 27 november 1912; ‘Mort de la Comtesse de
  Flandre’, La Meuse, 27 november 1912; ‘Mort de SAR la Comtesse de Flandre’, Journal de Bruxelles,
  27 november 1912.
  1171 Van Ypersele, Le Roi Albert, 121-126, 267.
  1172 Van Ypersele, Le Roi Albert, 121-130.
  1173 Zie Vovelle, La mort, 631-350; Kselman, Death, 165-221; Fureix, La France, 74-93.
  1174 Xavier Deflorenne, “Les leçons des morts. Balises pour l’observation de la réalité sépulcrale du XIXe
  siècle” in Jacky Legge, Le Cimetière du Nord à Tournai, 96-102.
  1175 Vovelle & Bertrand, La ville des morts, 25.
  1176 Kselman, Death, 183.
   1177 Zie bijvoorbeeld reglementen voor de Brugse en Luikse stedelijke begraafplaatsen. ‘Règlement pour
  les concessions de terrains dans le cimetière communal, 21 août 1841’, Bulletin municipal ou recueil
  des arrêtés et règlements de l’administration communale de Liège. Tome 3 (Luik: Dessain, 1846), 170172; ‘Reglement voor den dienst der begraevingen, 5 juni 1841’, Verzameling der communale akten
  en reglementen der stad Brugge. Eerste deel (Brugge: Imprimeur de la ville, 1843), 317-359. In een
  reglement uit 1838 verordende de gemeenteraad van Doornik dat de eeuwige concessies op de
  begaafplaats Doornik-Zuid langs de buitenmuren werden gegroepeerd. Zie Legge, Le Cimetière du
  Sud Tournai, 10.
  1178 Kselman, Death, 184.
  1179 Vovelle & Bertrand, La ville des morts, 25; Meillander & Hollebosch-Van Reck, Rendez-vous, 73.
  1180 Henaux, “Le cimétière de la ville de Liège”, 58-59.
  1181 Ariès, Het uur, 539; Fureix, La France, 76-77.
  1182 De Groote, Campo Santo, 8.
  1183 RAB, Archief OLV-Parochie Laken, 36111, Liste des concessions de terrains accordés, lijst 1860.
  1184 SAB, Cultes, 723, nota stadsbestuur Brussel aan burgemeester en schepenen van Antwerpen,
  5 december 1862.
  1185 Kselman, Death, 186; Vovelle & Bertrand, La ville des morts, 26; ‘Séance du 18 juin 1874’, Bulletin
  Communal de la ville de Bruxelles, 402-403.
  2023 Le suprême hommage.indd 406
  
  15/12/2022 10:48
  
  eindnoten
  
  407
  
  1186 ‘Séance du 26 mai 1874’, Bulletin Communal de la ville de Bruxelles, 382-383.
  1187 ‘Séance du 18 octobre 1862’, Bulletin Communal de la ville de Bruxelles, 339.
  1188 Administratie Begraafplaats Brussel, vergunningsdossier familie Orts, N° 432, aanvraag Orts,
  7 januari 1873; vergunningsdossier familie De Mot, n° 83, brief stadsbestuur aan Jean-André De
  Mot, 29 december 1873.
  1189 ‘Séance du 18 juin 1877’, Bulletin Communal de la ville de Bruxelles, 397-419.
   1190 Zie de gratis schenking van concessies voor familiekelders aan liberaal regeringsleider Charles
  Rogier en gouverneur Charles Liedts door de kerkfabriek van Laken. RAB, Archief OLV-Parochie
  Laken, 36124, Extrait du registre aux délibérations du conseil de la fabrique de l’église, séance du
  6 octobre 1861.
  1191 ‘Charles Rogier’, L’Écho du Parlement, 29 mei 1885.
  1192 RAB, Archief OLV-Parochie Laken, 36111, lijst 1861 en 36116, Etat des concessions accordées par
  la fabrique en 1861; ARA, Fonds Charles Rogier, 528, brief De Grelle aan gemeenteraad Laken en
  nota’s familie, niet gedateerd en brieven in naam van burgemeester en schepencollege aan De Grelle,
  27 en 28 mei 1885; ‘Charles Rogier’, L’Écho du Parlement, 29 mei 1885.
  1193 Le Norman-Romain, Mémoire de Marbre, 44.
  1194 Van Santvoort, “Negentiende-eeuwse grafmonumenten”, 89; Vandervelde, La nécropole, 69.
  1195 Alexandre Henne & Alphonse Wauters, Histoire de la ville de Bruxelles. Tome 3 (Brussel: Librarie de
  Perichon, 1845), 642; RAB, Archief OLV-parochie Laken, 36111, lijst 1838; Administratie Kerkhof
  Laken, vergunningsdossier N°17 A, proces-verbaal zitting gemeenteraad 5 november 1838; Cosyn,
  Le cimetière de Laeken, 29; Luc François, Elite en gezag. Analyse van de Belgische elite in haar relatie
  tot de politieke regimewisselingen, 1785-1835 (Onuitgegeven doctoraatsverhandeling aan de Rijksuniversiteit Gent, 1987), 1401; L’Indépendant, 28 juni 1839.
  1196 Fureix, La France, 80; Vandervelde, La nécropole, 72.
  1197 Vovelle, “Le deuil bourgeois”, 244.
  1198 Pierret, Les pierres qui nous parlent, 148.
  1199 Havermans, Grafmonumenten. Deel 1, 128.
  1200 De Groote, Campo Santo, 26-27.
  1201 De Groote, Campo Santo, 43-44.
  1202 Legge en Piérard, Le Cimetière de Mons, 24, 133-136.
  1203 https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.en
  1204 Journal de Bruxelles, 5 januari 1857.
  1205 Celis, Brusselse wandelingen. Het Kerkhof van Laken, 11.
  1206 Zie Administratie Begraafplaats Brussel, vergunningsdossier familie Verhaegen, n° 489 en Tyssens
  & Verhaegen, “De dood van Pierre-Théodore Verhaegen”.
   1207 Le Norman-Romain, Mémoire de Marbre, 73; Fureix, La France, 365-366; Danielle Tartakowsky,
  Nous irons chanter sur vos tombes. Le Père-Lachaise, XIXe-XXe siècle (Parijs: Aubier, 1999), 27-29.
  1208 Zie modellenboek Jules Fonteyne, Receuil d’Architecture Funéraire. Spécimens de tombeaux (Brussel:
  J. Bouwens, ca. 1886).
  1209 ‘Séance du 16 février 1861’, Bulletin Communal de la ville de Bruxelles, 67; Vandervelde, La nécropole, 53.
  1210 L’Indépendance Belge, 6 januari 1896; ‘À Liège’, Journal de Bruxelles, 4 januari 1896; Yves Dubois, “Le
  tombeau de Frère-Orban au cimetière de Robermont”, Bulletin de l’Institut archéologique liégeois,
  116 (2012): 251-252.
  1211 Verpoest, “Een vreemd, gotisch gevoel”, 414.
  1212 Vovelle, La mort, 610-618.; Kselman, Death, 205; Vovelle & Bertrand, La ville des morts, 15.
  1213 Marie-Rose Thielemans, Goswin, baron de Stassart, 1780-1854 (Brussel: Académie Royale de Belgique, 2008), 712-713.
  1214 Vovelle, La mort, 613.
  1215 Vovelle & Bertrand, La ville des morts, 17.
  1216 Ariès, Het uur, 558; Van Santvoort, “Negentiende-eeuwse grafmonumenten”, 93.
  1217 Zie Administratie Kerkhof Laken, vergunningsdossier Van Volxem, n° 398.
  1218 De Groot, Campo Santo, 26, 48-49.
  1219 Legge, Le cimetière du Sud Tournai, 22-23.
  2023 Le suprême hommage.indd 407
  
  15/12/2022 10:48
  
  408
  
  le suprême hommage
  
  1220 Birgitte Vermaelen, Het kerkhof aan de Dieweg (Brussel: Solibel Edition, 2010), 10; Cecilia
  Vandervelde, “Les styles ‘néo’ dans la nécropole de Bruxelles”, Les nouvelles du patrimoine, 25,
  februari 1989, 12-13.
  1221 Voor een uitstekende studie van de betekenis van dit monument, zie Dierkens, “Un ‘tombeau portrait’ maçonnique de la fin du XIXe siècle”.
  1222 ‘Monument funéraire à Court-St-Étienne’, L’Émulation, t. 13, 1888, planche 20-21.
  1223 Fonteyne, Receuil d’Architecture Funéraire; Jules de Saint-Genois & Ph. Blommaert, Graf- en gedenkschriften der Provincie Oost-Vlaenderen. 27e aflevering. Sint-Amandsberg, 1 (Gent, 1861), plaat 8.
   1224 Valerie Billiet, Het funerair oeuvre van Charles Emile Janlet: in het kielzog van de traditie (Onuitgegeven Masterproef aan de Universiteit Gent, 2009), 155-158; Heemels, ‘Open den akker des doods,
  waar allen gelijk worden…’, 142-143.
  1225 Heemels, ‘Open den akker des doods, waar allen gelijk worden…’, 139; Lorent-Follebouckt, Le cimetière du Dieweg à Uccle (1868-1946), 103.
  1226 Le Norman-Romain, Mémoire de Marbre, 122. Voor het monument van Willems, zie Tyssens,
  “Geene rouwplechtigheid, een feest der Onsterfelijkheid”, 81-82.
  1227 Meillander en Hollebosch-Van Reck, Rendez-vous, 74; Vovelle & Bertrand, La ville des morts, 118.
  1228 Vovelle & Bertrand, La ville des morts, 117.
  1229 Havermans, Grafmonumenten. Deel 1, 121 en 128.
  1230 ‘Conseil communal. Séance du 5 mars 1858’, Bulletin administratif de la ville de Liège (Luik: Ledoux,
  1858), 78-79; ‘Conseil communal. Séance du 18 mars 1859’, Bulletin administratif de la ville de Liège
  (Luik: Ledoux, 1859), 131-133. Voor Castermans, zie Dirk Van de Vijver, “Castermans, Auguste”
  in Repertorium van de architectuur in België van 1830 tot heden, ed. Anne Van Loo (Antwerpen:
  Mercatorfonds, 2003), 196.
  1231 Zie SAB, Cultes, 1711.
  1232 Vandervelde, La nécropole, 162.
  1233 SAB, Cultes, 1711, Résumé des déliberations du Collège et de la Section des Beaux-arts; Linda
  Van Santvoort, “De ornamentele beeldhouwkunst van Georges Etienne Houtstont (Parijs, 1832 –
  Sint-Gillis,1912). De synergie van kunst(ambacht) en architectuur”, Gentse Bijdragen tot de Interieurgeschiedenis, 35 (2012): 13-14.
  1234 Havermans, Grafmonumenten. Deel 1, 54-57.
   1235 Celis, Kerkhoven en begraafplaatsen, 32-33; ‘Monument Charles Rogier’, Journal de Bruxelles, 6 juni
  1885; MADOC, Moskou-archief, 114-2-0225, doc. 105, uitnodiging gemeentebestuur Sint-Joostten-Node, 13 juni 1885; ARA, Papiers Charles Rogier, 531, briefwisseling De Rudder-De Grelle,
  augustus-november 1891; brief schepencollege Sint-Joost-ten-Node aan De Grelle, 5 augustus 1891;
  brief De Grelle aan burgemeester Sint-Joost-ten-Node, 12 februari 1887; nota voor burgemeester, 8 maart 1888. Hier wordt de vage grens duidelijk tussen een officieel herdenkingsmonument
  en de wens van families voor de oprichting van een passend pronkerig familiegraf. Zie Vovelle &
  Bertrand, La ville des morts, 118.
  1236 FA, Archieven stad Antwerpen, Ruimtelijke ordening en openbare werken, Begraafplaatsen,
  begraafplaats Kiel, 480-348, affiche, 3 maart 1893; programma van de prijskamp, 11 januari 1893;
  verslag van de Commissie voor Schone Kunsten, 18 februari 1893; verslag collegezitting, 2 december 1893.
  1237 Havermans, Grafmonumenten Deel 1, 99.
  1238 Vandervelde, La nécropole, 260.
  1239 Celis, Snaet, & De Clercq, “Antoine & Emile Beernaert, steenhouwers”, 47-48; Dierkens-Aubry,
  “Victor Horta. Architecte de monuments civils et funéraires”, 59 en 81.
  1240 Hernalsteen, Westerbegraafplaats, 14.
  1241 Administratie Begraafplaats Elsene, division de l’état civil (cimetière), dossier Francqui-Ferguson
  (n°2721), kopie brief Beernaert aan burgemeester en schepenen, 15 oktober 1919 en plan monument Beernaert.
  1242 Celis, Snaet & De Clercq, “Antoine & Emile Beernaert”, 45.
  1243 Celis, Snaet & De Clercq, “Antoine & Emile Beernaert”, 43.
  1244 Anne-Françoise Morel, “Vier grafmonumenten naar ontwerp van Emile Beernaert onder de loep”,
  Epitaaf, 18, no. 0 (2004): 7.
  1245 Vovelle, “Le deuil bourgeois”, 244; Vovelle & Bertrand, La ville des morts, 15.
  2023 Le suprême hommage.indd 408
  
  15/12/2022 10:48
  
  eindnoten
  
  409
  
  1246 Vandervelde, La nécropole, 396-397.
   1247 Administratie Schoonselhofbegraafplaats, vergunningsdossier n° VDB /E/102, plannen monument,
  26 juli 1924; FA, Archieven stad Antwerpen, Ruimtelijke ordening en openbare werken, Begraafplaatsen, begraafplaats Schoonselhof, 480-402, brief hoofdbouwmeester van Averbeke aan college,
  14 oktober 1920; Emmanuel Gerard, “De democratie gedroomd, begrensd en ondermijnd, 19181939” in Nieuwe Geschiedenis van België. II. 1905-1950, ed. Vincent Dujardin et al. (Tielt: Lannoo,
  2005), 1007. Voor wat betreft de weinig strijdende iconografie op graven van niet-radicale Vlaamsvoelenden na de oorlog, zie Tyssens, “‘Geene rouwplechtigheid, een feest der Onsterfelijkheid’”,
  98-99.
  1248 Havermans, Grafmonumenten. Deel 1, 21.
  1249 Administratie Begraafplaats Brussel, vergunningsdossier Adolphe Max, N° 5076, kopie brief
  college aan Froment, 3 oktober 1941; vergunningsdossier Vandervelde, n° 4940, brief mevrouw
  Vandervelde aan hoofd Dienst Begrafenissen, 20 maart 1940; nota 14 januari 1943; IEV, Papiers
  Émile Vandervelde, EV/III/126, plan Auguste Delvaux, 24 april 1939.
  1250 Vandervelde, Les champs de repos de la région bruxelloise, 58.
  Deel III. ‘La mort déchristianisée’ bij Belgische koninklijke en politieke elites,
  1830-1940
  Hoofdstuk 6. ‘Ars Moriendi’ – de laatste beproeving
  1251 Gilliodts, Genootschap der goede dood, 11-12.
  1252 ‘Compte rendu des travaux de la première section’, Assemblée générale des catholiques en Belgique.
  Troisième session à Malines, 2-7 septembre 1867 (Brussel: Devaux et Cie, 1868), 8-11; ‘Association de
  Sainte Barbe’, Assemblée générale des catholiques en Belgique, Deuxième session à Malines, 29 août3 septembre 1864. Tome II (Brussel: Goemaere, 1865), 598-602.
  1253 Meillander & Hollebosch-Van Reck, Rendez-vous, 55-56; Beschryving van den oorsprong, voortgang
  en twee plegtige jubelfeesten van het hoog loffelyk Broederschap der Berechting (Gent: Vander
  Schelden, 1861); McManners, Death, 231; ‘Enterrement des pauvres dans le diocèse de Bruges’,
  Assemblée générale des catholiques en Belgique. Première session à Malines, 18-22 août 1863. Tome II
  (Brussel: Goemaere, 1864), 357-358.
   1254 ‘Rapport sur l’œuvre catholique de l’enterrement des pauvres et de la Bonne Mort’, Assemblée
  générale des catholiques en Belgique. Première session à Malines, 18-22 août 1863. Tome II (Brussel:
  Goemaere, 1864), 105-106.
  1255 Hellemans, Strijd, 69.
  1256 Aloïs Simon, Le Cardinal Sterckx et son temps (1792-1867). Tome 2. L’Église dans l’État (Mechelen:
  Editions Scaldis, 1950), 230-234.
  1257 Engelbertus Sterckx, Le catéchisme de Malines (Mechelen: van Elsen-van der Elst, 1844), 75-77, 195196, 230.
  1258 Makarova, “Dits et non-dits”, 112.
  1259 Voor dergelijke mechanismen in de Franse pers tijdens de Derde Republiek, zie Ben-Amos, Funerals, 281-282.
  1260 De Journal de Bruxelles steunde steeds Malous regering in de jaren 1870. Malous christelijk levenseinde werd als volgt beschreven: ‘Sa fin a été douce et sans secousse, chrétienne comme sa vie. Il
  avait reçu, la veille, les derniers Sacrements et avait édifié tous ceux qui l’entouraient par sa piété, sa
  foi et sa resignation en la volonté de Dieu’. Zie Journal de Bruxelles, 13 juli 1886. Victor Jacobs laatste
  uur werd als volgt beschreven: ‘M. Jacobs avait reçu les derniers sacrements le jour de l’Immaculée
  Conception; il est mort dans des sentiments de vive piété et de touchante résignation à la volonté de
  Dieu. Sa Saintété Léon XIII lui avait envoyé sa bénédiction le jour même où il recevait les derniers
  sacrements’. Zie ‘Mort de M. Victor Jacobs’, Journal de Bruxelles, 21 december 1891.
  1261 ‘Intérieur’, Le Moniteur Belge, 27e jaar, nr 40, 9 februari 1857; ‘Dood van graef Felix de Mérode’, Het
  Handelsblad van Antwerpen, 8-9 februari 1857.
  1262 Gossart, Notice historique, 13-16; Thonissen, Vie du comte Félix de Mérode, 310.
  1263 Van Osselaer, “Reform of Piety”, 117.
  2023 Le suprême hommage.indd 409
  
  15/12/2022 10:48
  
  410
  
  le suprême hommage
  
  1264 Le Bien Public, 18 maart 1871; Doodsprent de Gerlache op www.ars-moriendi.be.
   1265 ‘Il vit lui-même venir la dernière heure; il demanda avec le plus grande calme et la plus parfait
  sérénité d’esprit et de Coeur et reçut, avec la plus admirable piété, les derniers sacraments de
  Notre-Mère-la-Sainte Eglise. Avant de recevoir le Dieu de l’Eucharistie, il tint à exprimer à ceux qui
  l’entouraient les sentiments de foi et d’humilité qui remplissaitent son âme. Il mourut de la mort
  des justes, chargé des richesses de l’Evangile, et donnant au divin crucifié son dernier soupir’. Zie
  ‘Nécrologie’, Le Bien Public, 27 januari 1875.
  1266 Zie de lijkredes van d’Anethan in het sterfhuis van oud-minister van Justitie Édouard Joseph
  Mercier, in het kasteel van Scailmont voor minister van staat Adolphe Dechamps en in de woonst
  van Eugène de Ligne. Journal de Bruxelles, 23 januari 1870; Journal de Bruxelles, 23 juli 1875;
  ‘Funérailles du Prince de Ligne’, L’Écho du Parlement, 23 mei 1880.
  1267 Viaene, “De ontplooiing”, 90.
  1268 Witte, “De constructie van België”, 174; Gubin & Nandrin, “Het liberale en burgerlijke België”, 339.
  1269 Stengers, “De filosofische en godsdienstige opvattingen van Verhaegen”, 124; Desmed, “L’évolution
  du sentiment religieux”, 68.
  1270 KADOC, Archief Lammens-Verhaegen, 3.1, kopie niet-gedateerde getuigenis pastoor.
  1271 KADOC, Archief Lammens-Verhaegen, 3.1, rekening parochie voor dienst op 26 augustus 1858; Le
  Bien Public, 12 december 1862.
  1272 Le Bien Public, 11 januari 1872.
  1273 ‘M. Henri de Brouckere’, Journal de Bruxelles, 26 januari 1891.
  1274 ‘Couloirs du Parlement. Du sentiment religieux’, La Meuse, 16 maart 1912.
  1275 Zie Jeffrey Tyssens, “Liberaal en natievormer. Charles Rogier (1800-1885)” in Liberale leiders in
  Europa. Portretten van prominente politici in de negentiende en vroege twintigste eeuw, ed. Patrick
  van Schie (Amsterdam: Uitgeverij Boom, 2008), 123–141 en Ernest Discailles, Charles Rogier (18001885) d’après des documents inédits. Tome IV (1852-1885) (Brussel: Lebegue et Cie, 1895), 384-385.
   1276 ARA, Papiers Charles Rogier, 528, brief Bockstael aan De Grelle, 28 mei 1885; RAB, Archief
  OLV-Parochie Laken, 36123, Extrait du registre aux délibérations du conseil de la fabrique de
  l’église, séance du 6 octobre 1861.
  1277 Journal de Bruxelles, 25 februari 1858; Het Handelsblad van Antwerpen, 25 februari 1858.
  1278 Journal de Bruxelles, 27 maart 1865; L’Écho du Parlement, 23 maart 1865. Zie voor Lebeaus geloof,
  Erba, L’esprit laïque, 95.
  1279 Journal de Bruxelles, 18 maart 1880; Journal de Bruxelles, 5 november 1880; ‘Nécrologie’, Le Bien
  Public, 11 oktober 1884.
  1280 ‘Charles Rogier’, Le Courrier de Bruxelles, 28 mei 1885; Le Bien Public, 2 juni 1885; ‘Charles Rogier’,
  Journal de Bruxelles, 3 juni 1885; Journal de Bruxelles, 29 mei 1885; ‘Mort de Charles Rogier’, Journal
  de Bruxelles, 31 mei 1885.
  1281 L’Écho du Parlement, 29 mei 1885 en 31 mei 1885.
  1282 ‘Gent’, Het Handelsblad van Antwerpen, 24 maart 1892; ‘Ziet op ‘t einde’, Het Handelsblad van
  Antwerpen, 30 maart 1892; ‘Mort de François d’Elhougne’, L’Indépendance Belge, 29 maart 1892;
  ‘François d’Elhougne’, Journal de Bruxelles, 1 april 1892.
  1283 ‘Toestand van M. De Wael’, Het Handelsblad van Antwerpen, 17 augustus 1892; ‘Alweer een legende’,
  Het Handelsblad van Antwerpen, 25 augustus 1892. Op de doodsbrief wenste de familie duidelijk te
  benadrukken dat de Wael de laatste sacramenten had ontvangen. Zie Letterenhuis, W 1459, necrologia, doodsbrief.
  1284 ‘Charles Rogier’, Le Bien Public, 29 mei 1885.
  1285 Tyssens, “‘Adorateurs du diable’”, 99; idem, “Pratiques funéraires”, 200 en idem, “Sur les rites funéraires”, 168.
  1286 Tyssens, “‘Adorateurs du diable’”, 93, 99; Desmed, “L’évolution du sentiment religieux”, 60-61.
   1287 ‘Extrait du tracé de la tenue au grade d’Apprenti du 17e jour 7e mois 5836’ in Els Witte & Fernand
  Borné, Documents relatifs à la franc-maçonnerie belge du XIXe siècle, 1830-1855 (Leuven/Parijs:
  Nauwelaerts, 1973), 63-64; Fernand Clement, Histoire de la franc-maçonnerie belge au XIXème siècle. Première partie. De 1800 à 1850 (Brussel: s.n., 1949), 135-136.
  1288 François, Elite en gezag, 1377, 1400.
  1289 François, Elite en gezag, 1350-1351; ‘Nécrologie’, L’Indépendant, 4 augustus 1838.
  1290 L’Ami de la religion, 4 september 1838.
  2023 Le suprême hommage.indd 410
  
  15/12/2022 10:48
  
  eindnoten
  
  411
  
  1291 François, Elite en gezag, 1401.
  1292 Journal de Bruxelles, 21 april 1860.
  1293 Tyssens, “Sur les rites funéraires”, noot 27; Tracé des honneurs funèbres rendus à la mémoire du Fr.
  André Fontainas (Brussel: Lacroix, 1864), 19.
  1294 Isambert, “Les transformations du rituel catholique des mourants”, 97-98.
  1295 Kselman, Death, 100-101; idem, “Funeral Conflicts”, 322-323.
  1296 Zie bijvoorbeeld de discussie tussen de lokale vicaris en de familie wat betreft het sterfbed van
  Ambroise-François-Thomas Jouenne-Longchamps in 1828. Jouenne-Longchamps werd met de
  Bourbon-wet van januari 1816 verbannen uit Frankrijk en belandde net als vele andere ‘anciens
  conventionnels’ die voor Lodewijks executie hadden gestemd in Brussel. Zie AA, Acta Vicariatus
  XIV/2a-d, brief vicaris Vanderschoot, 2 maart 1828 en brief Vanderschoot aan vicaris Voet, 4 maart
  1828.
  1297 ‘Brief Van Bommel aan de Stassart, 16 juni 1839’ in Witte & Borné, Documents, 139-144; ‘Louis de
  Saint-Martin’ in Amand Neut, La franc-maçonnerie soumise au grand jour de la publicité, à l’aide
  des documents authentiques. Tome 1 (2e ed) (Brugge: Neut, 1866), 100. Voor meer over het sterfbed
  en de begrafenis van Saint-Martin, zie Jeffrey Tyssens, “Franse ballingen en liberale sentimenten:
  vroege sporen van politieke profilering in Belgische loges (1815-1820)” in In Vrijheid Verbonden,
  47-51.
  