title: Le suprême hommage
text: De idee om
  gewone mannen die geen enkele religieuze of vorstelijke sacraliteit bezaten de eer te
  geven van een beeld is in wezen humanistisch en progressief en wortelt veel makkelijker in een liberaal, seculier en pedagogisch begeesterd wereldbeeld dan in een katholiek traditionalistisch wereldbeeld.1940 De selectie van liberale figuren die vereeuwigd
  werden in steen en brons was vanuit conservatieve en katholieke hoek in het gepolariseerde België dan ook meermaals het onderwerp van discussie en kritiek. Naar
  aanleiding van de antiklerikaal gekruide inhuldiging van Verhaegens standbeeld werd
  de herinnering aan de figuur van Verhaegen in de katholieke en ultramontaanse persbladen beschimpt om de stelling te ondermijnen dat deze ‘bourgeois obèse et chauve’
  een standbeeld verdiende als een belangrijk figuur in de nationale geschiedenis.1941
  Bij de inhuldiging van een gedenkfontein ter ere van Auguste Orts aan de Beurs in
  Brussel in 1888 wijdde gewezen Kamervoorzitter Jules Guillery uit over de antiklerikale ideeën van de doctrinaire liberaal voor een prominent publiek van liberalen uit
  verschillende hoeken van het land, tot ongenoegen van de katholieke pers. 1942 Zelfs
  op het standbeeld van de liberale grondlegger van de Belgische natie, Charles Rogier,
  was er enige kritiek in de katholieke pers door het uitblijven van standbeelden voor
  patriottische katholieke staatsmannen zoals Étienne de Gerlache en Jean Raikem.1943
  Voor Orts werd in de hoofdstad niet toevallig een fontein gekozen met een wit
  marmeren buste van de staatsman in een nis. Met de aanleg van nieuwe lanen en
  pleinen in een uitbreidende en transformerende stad zoals Brussel werd meerdere
  malen gekozen voor semi-utilitaire bouwwerken met allegorieën, zoals fonteinen,
  om de herinnering aan bepaalde voorbeeldrijke liberale bourgeoisfiguren op stedelijk niveau te eren.1944 Ter ere van burgemeesters werden sinds het midden van de
  19e eeuw verschillende via openbare inschrijving gefinancierde monumentale fonteinen geplaatst in de hoofdstad. Beeldhouwwerk met allegorieën die de stad
  
  2023 Le suprême hommage.indd 322
  
  15/12/2022 10:48
  
  s p i r i t u e l e e n m at e r i ë l e h e r d e n k i n g
  
  323
  
  uitbeeldden werden gecombineerd met ere-inscripties en/of bustes van de burgemeesters.  Kosten noch moeite werden gespaard voor de Brusselse fonteinen ter ere van
  Nicolas-Jean Rouppe, Charles de Brouckère en Jules Anspach, maar de drie projecten
  werden geplaagd door organisatorische en financiële problemen en liepen vertraging
  op.1945 Door de nauwe band tussen liberalisme en de vrijmetselarij in de 19e eeuw en
  de macht van de liberalen in het Brusselse stadsbestuur zien we in de hoofdstad, net
  als in andere steden, vaak vrijmetselaars vereeuwigd worden in gedenktekens, bustes en beelden door beeldhouwers die tevens vrijmetselaar (actief en minder actief)
  waren. Zowel Geefs als Fraikin waren vrijmetselaar en maakten beelden van en ter ere
  van vrijmetselaars zoals Rouppe en Verhaegen, maar ze maakten ook beeldhouwwerken met een katholieke connotatie (zie hoger).1946
  Publieke standbeelden in de stad kregen in elk geval meer aandacht en belang
  toegewezen bij de liberale burgerij dan huldemonumenten op begraafplaatsen omdat
  ze beter geschikt waren om de doden te eren als leerzaam voorbeeld voor voorbijgangers. Niet toevallig besloot een speciaal samengestelde commissie van Luikse
  gemeenteraadsleden in 1859 om bij de keuze van projecten voor grafmonumenten
  voor de twee eminente Luikse liberalen Jamme en Delfosse op de begraafplaats van
  Robermont vrijstaande portretstandbeelden uit te sluiten. De commissie was van oordeel dat dergelijke standbeelden beter tot hun recht kwamen in het stadscentrum dan
  op een begraafplaats.1947
  Zo valt het beeld van Verhaegen door Geefs wat uit de toon op de hoofdstedelijke begraafplaats te Evere. Verhaegens nieuwe grafmonument op de begraafplaats
  van Brussel was uiteindelijk slechts een licht aangepaste kopie van Geefs’ beeld van
  1865 en was duidelijk oorspronkelijk geconcipieerd als een herdenkingsmonument
  in een publieke stedelijke ruimte en niet als een grafmonument. De inhuldiging van
  het grafmonument in 1883 werd dan ook met minder luister georganiseerd door de
  Brusselse maçonnieke burgerij dan de inhuldiging van het bronzen standbeeld aan de
  nieuwe gebouwen van de ULB in 1865.1948 Jules Anspachs grafmonument werd op de
  begraafplaats door de stad Brussel zelfs niet plechtig onthuld.  Voor de onthulling van
  zijn gedenkfontein op het Brouckère-plein tijdens het expo-jaar 1897 werd daarentegen maar liefst 80 000 frank vrijgemaakt.1949
  Bij de onthulling van het mausoleum van Charles Rogier op de nieuwe begraafplaats van Sint-Joost-ten-Node in 1892 werd dit enorme monument, dat meerdere
  jaren van Isidore De Rudder had gevergd, slechts gezien als een project in afwachting
  van de geplande onthulling van het nationaal gefinancierd standbeeld van Rogier op
  het Vrijheidsplein in Brussel.1950 De inhuldiging op de begraafplaats kende maar een
  matige opkomst, met vooral lokale autoriteiten, ‘dans l’intimité du cimetière’. Er was
  niet één regeringsminister aanwezig.1951 Het initiatief tot een nationale geldinzameling voor het monument van Rogier in de hoofdstad werd snel na de dood van de
  staatsman genomen door de Brusselse gemeenteraad. Na financiële steun van de stad
  
  2023 Le suprême hommage.indd 323
  
  15/12/2022 10:48
  
  324
  
  le suprême hommage
  
  en de regering en een moeizaam productieproces vond de inhuldiging van het beeld
  van Guillaume De Groot plaats in juli 1897, het jaar van de Wereldtentoonstelling in
  Brussel (zie illustratie 8.14).1952 De onthulling van het Rogier-monument werd opgevat als een patriottisch eerbetoon aan de onafhankelijke en rijke Belgische natie waarvoor Rogier symbool stond. De onthulling van de Anspach-fontein werd dan weer
  een glorificatie van de bloeiende hoofdstad belichaamd door de figuur en het beleid
  van Anspach.1953
  
  Illustratie 8.14.: Postkaart met foto herdenkingsmonument Charles Rogier (1897) op het Vrijheidsplein
  te Brussel (Universiteitsbibliotheek Gent)
  
  De plechtige onthullingen van de monumenten ter ere van Anspach en Rogier in
  1897 geven aan hoezeer dergelijke evenementen politieke, sociale en artistieke evenementen van betekenis waren geworden.  De liberale staatsmannen en volksvertegenwoordigers werden realistisch en staand
  afgebeeld, in tijdsgebonden klederdracht, mogelijk gekarakteriseerd door beroepsattributen, alleen of in gezelschap van vrouwelijke allegorieën of secundaire personages.
   Ook beroemde citaten uit redes van de staatsmannen konden worden weergeven op
  dergelijke monumenten. Dit was bijvoorbeeld het geval bij de beelden van Verhaegen
  en Frère-Orban. Verhaegen houdt een papier vast met de woorden ‘l’enseignement
  de la science par la science et pour la science’. Op de sokkel van het Frère-Orbanmonument werd een uitspraak van de staatsman, ‘Je combattrai pour la liberté jusqu’à mon dernier souffle’, in de steen vereeuwigd. De sokkels waren meermaals het
  werk van architecten en de inscripties op de sokkel dienden vooral de kwaliteiten en
  carrière van de figuur weer te geven. De sokkel van het Verhaegen-monument werd
  door de stad Brussel toevertrouwd aan Antoine Trappeniers en de later aangebrachte
  inscripties benadrukken Verhaegens inzet voor het hoger onderwijs in de hoofdstad
  met de oprichting van de ULB en het schenken van 100 000 frank aan de stad. Op de
  sokkel van het Rogier-monument werden op de vier zijden zijn belangrijkste verwezenlijkingen in chronologische volgorde gegraveerd. De allegorische figuren naast de
  sokkel van Frère-Orban verbeelden de vrijheid van handel en vrijheid van denken en
  werden speciaal ontworpen door architect Ernest Acker.1959
  
  De voortzetting van traditionele herdenkingspraktijken
  in het interbellum
  Binnen de katholieke herdenkingstraditie bleven (portret)doodsprenten populair in
  de eerste helft van de 20e eeuw. Wat betreft de druktechniek verdrong de fotogravure
  en bromogravure na 1900 de fototypie voor het drukken/reproduceren van portretfoto’s.1960 Zo vinden we statige fotoportretten op de doodsprenten van de katholieke
  ministers van staat Joseph Devolder (1919) en Paul de Favereau (1922). Deze staatsmannen staan op hun doodsprenten plechtstatig afgebeeld in officiële kledij met
  hun opgestelde eretekens (zie illustraties 8.16a-b).1961 De doodsprenten van Charles
  Woeste (1922) en Julien Liebaert (1930), katholieke staatsmannen die vooral voor de
  oorlog op de nationale politiek wogen, en Charles de Broqueville (1940) waren dan
  weer hoogst gepersonaliseerde herinneringsobjecten die de oorspronkelijke functie
  van de bidprent ruimschoots overstegen met een selectie van citaten en uitspraken
  van de overledenen en getuigenissen/huldes. Op Liebaerts doodsprent werd duidelijk gemaakt hoezeer hij in zijn publieke carrière en private leven werd gedreven
  door onvoorwaardelijke trouw aan de Kerk.  Ook gebeden met gedeeltelijke aflaten kwamen nog veelvuldig voor op doodsprenten
  van katholieke politici zoals de Favereau, Woeste, Devolder en Liebaert om lafenis te
  schenken aan hun ziel.1963
  
  Illustraties 8.16a-b.: Doodsprenten Joseph Devolder (1919) en Paul de Favereau (1922) (Archief
  Koninklijk Paleis)
  
  Ook in de jaren 1920 en 1930 gaven drukkers commerciële doodsprenten uit voor
  overleden leden van de koninklijke familie en andere publieke figuren. Deze wijdverspreide prenten spraken op ingenieuze wijze en op brede schaal zowel de religieuze als de patriottische sentimenten aan van diegenen die ze in handen kregen.
  Voor kardinaal Mercier werden verschillende doodsprenten uitgegeven waarin eeuwige rust werd gevraagd voor de aartsbisschop. In de prentenproductie in 1926 in
  
  2023 Le suprême hommage.indd 327
  
  15/12/2022 10:48
  
  328
  
  le suprême hommage
  
  binnen- en buitenland ter ere van de gevierde kardinaal was er duidelijk sprake van
  een verschuiving van bidprenten naar loutere herdenkings- of gedachtenprenten. Zo
  brachten Belgische en buitenlandse drukkers prenten uit met louter extracten uit
  Merciers testament uit 1908 en zijn laatste herderlijke brief uit 1926, zonder gebeden of Bijbelcitaten. Beide teksten getuigden van Merciers ideaal van een zich totaal
  aan Jezus Christus toevertrouwende clerus. De gespecialiseerde Parijse uitgeverij Art
  Catholique, opgericht door Louis Rouart, bracht bijvoorbeeld verscheidene prenten
  uit met ascetische portretfoto’s van Mercier in de typische sepiakleur van de uitgever,
  met op de achterzijde Merciers laatste pastorale brief of zijn testament.1964
  
  Illustraties 8.17a-b.: Doodsprenten koning Albert en koningin Astrid, met versiering in kenmerkende
  stijl door de Benedictessen van Maredret (Albert: Archief Koninklijk Paleis, Astrid: Liberas/Liberaal
  Archief )
  
  Ook de Benedictinessenabdij van Maredret in de provincie Namen legde zich toe op
  religieuze miniatuurkunst. Sinds 1905 kwam de prentenproductie tegemoet aan de
  apostolische zorg om gelovigen via beelden in contact te brengen met heilige teksten.
   Foto’s werden in sepiatinten gedrukt en met de hand bijgekleurd door de Benedictinessen.1965 Het overlijden van koning Astrid en koningin Albert in 1934-1935 waren
  belangrijke gelegenheden voor de abdij om een serie prenten te vervaardigen die
  gebruikt konden worden als bidprenten en herdenkingsprenten. De prenten kwamen
  
  2023 Le suprême hommage.indd 328
  
  15/12/2022 10:48
  
  s p i r i t u e l e e n m at e r i ë l e h e r d e n k i n g
  
  329
  
  tegemoet aan zowel religieuze als patriottische sentimenten bij het Belgische volk (zie
  illustraties 8.17a-b).1966 Drukkers uit heel het land brachten prenten uit waarin opgeroepen werd te bidden voor de ziel van koning Albert. Deze prenten herinnerden het
  volk aan Alberts wijze beleid en dappere verzet in 1914-18.1967 De bidprenten die voor
  Astrid verschenen maakten gebruik van verscheidene foto’s van de koningin, gekleed
  als burgervrouw, in rouwkledij of met kroon en sieraden zoals in de wereldberoemde
  portretfoto van Robert Marchand. Citaten uit herderlijke brieven over Astrid als
  voorbeeld van moederlijke en echtelijke deugden verschenen vaak op de doodsprenten voor de koningin (zie illustraties 8.18a-b).1968
  
  Illustraties 8.18a-b.: Voor- en achterzijde doodsprent koningin Astrid, 1935 (Liberas/Liberaal Archief )
  
  Het episcopaat engageerde zich om de jaarlijkse verjaardagen van het overlijden van
  Albert en Astrid tot dagen van gebed en kerkvieringen te maken. Op 2 februari 1935
  werd in alle kerken in het land voorgelezen dat op 17 februari in alle parochiekerken eucharistievieringen zouden gehouden worden ter nagedachtenis van en voor
  de ziel van Albert, gezien jaargetijden (requiemmissen op verjaardagen) met absouten niet mogelijk waren door de liturgische kalender op zondag 17 februari.1969 In
  Marche-les-Dames werd aan de voet van de rots een mis opgedragen door de bisschop
  van Namen.1970 Ook bij de eerste verjaardag van het overlijden van Astrid trachtten de
  
  2023 Le suprême hommage.indd 329
  
  15/12/2022 10:48
  
  330
  
  le suprême hommage
  
  bisschoppen via een collectieve herderlijke brief een heropleving van religieus sentiment te koppelen aan de herdenking van de vierde koningin van België. De gelovigen
  werden opgeroepen om de eerste verjaardag van het overlijden van Astrid een waarlijk religieus karakter te geven via collectief gebed en misvieringen.1971
  Mercier, Albert en Astrid werden ook het onderwerp van een daadwerkelijke
  katholieke personencultus. In de tussenoorlogse periode nam Mariaverering in België
  een hoge bloei.  Na de Eerste Wereldoorlog promootte Mercier de devotie tot Maria
  als bemiddelares tussen de wereld, Christus en God en ook zijn opvolger Van Roey
  wenste de Mariaverering te stimuleren.1972 De grote gevoeligheid voor het religieuze
  en mystieke en de populariteit van Mercier, Albert en Astrid leidden in dit klimaat
  tot fenomenen die de controle van de Kerk en het hof overstegen. Mercier, Albert en
  Astrid verkregen na hun dood voor heel wat burgers de status van iconen/idolen met
  een sacraal en heilig karakter. Zowel de kardinaal als de koning en koningin vielen
  na hun overlijden in verschillende kringen een spontane volkse canonisering te beurt
  omdat ze geacht werden te behoren tot een andere heilige bestaansorde.1973
  Merciers privésecretaris, kanunnik Francis Dessain, ontving aanvragen om ‘relieken’, objecten aangeraakt door en van Mercier, op te sturen om miraculeuze genezingen af te dwingen en de bisschop van Namen, Thomas Louis Heylen, stelde een gebed
  op ter zaligverklaring van Mercier. Dit gebed werd vanuit Mechelen wijd verspreid
  in het aartsbisdom.1974 Ook koningin Elisabeth ontving na de dood van Albert brieven waarin mensen om objecten van Albert vroegen om ze te bewaren als relieken.1975
  De hofaalmoezenier was bijzonder op zijn hoede voor een werkelijke canonisering
  en theologische cultus rond Albert vanwege het gevaar van de ridiculisering van de
  herinnering aan de vorst.1976
  De herinnering aan Mercier en Astrid kristalliseerde en materialiseerde zich voor
  katholieken ook rond speciaal opgerichte kapellen als publieke ‘lieux de mémoire’. De
  populaire devotie voor Mercier zorgde ervoor dat mensen de kathedraal van Mechelen bezochten om er voor de interventie van Mercier te bidden.1977 De crypte van
  de aartsbisschoppen was echter niet toegankelijk voor het publiek. De eenvoudige
  steen die de plaats aanduidde waar de aartsbisschoppen begraven lagen was duidelijk
  onvoldoende vanwege de vele Belgen en buitenlanders die het graf van Mercier wilden bezoeken.1978 Merciers secretaris Dessain vatte het plan op geld in te zamelen voor
  een nieuwe crypte in de kathedraal. Dessain wenste een publiek toegankelijke crypte
  met in het centrum Merciers graf (een bronzen gisant) en een altaar zodat er missen konden worden opgedragen.1979 Dessain zamelde geld in bij vrienden en bewonderaars van Mercier in de Verenigde Staten.  2023 Le suprême hommage.indd 330
  
  15/12/2022 10:48
  
  s p i r i t u e l e e n m at e r i ë l e h e r d e n k i n g
  
  331
  
  De gisant was van de hand van de Poolse kapucijn Ephrem-Marie (kloosternaam van
  Stanislaw Klawitter) die door Mercier tot priester was gewijd.1981 Het lichaam van de
  kardinaal werd vereeuwigd in de houding zoals vele duizenden burgers hem aanschouwden bij de publieke opbaring in de kathedraal. Hoewel Ephrems beeld aanvankelijk niet kon rekenen op veel bijval van de Koninklijke Commissie voor Monumenten en Landschappen, raakte het hyperrealistische beeld van de stoffelijke resten
  van de fel vermagerde Mercier vanuit katholiek oogpunt wel de juiste snaar door de
  evocatie van de bezieling die de stoffelijke dood oversteeg (zie illustratie 8.19).1982
  
  Illustratie 8.19.: Mercier-kapel met grafmonument in Sint-Romboutskathedraal, 1930 (© Koninklijk
  Instituut voor het Kunstpatrimonium)
  
  Na Astrids overlijden werd door een oorlogsinvalide voorgesteld om door het Oeuvre
  Nationale des Invalides de la Guerre een memoriaal ter ere van de koningin te laten
  oprichten in het Zwitserse Küssnacht, op de plek waar de koningin was verongelukt.
   Er werd gekozen voor een katholieke kapel waar missen voor de koningin zouden
  kunnen worden opgezegd. Als architect werd de jonge Paul Rome gekozen, die sinds
  kort ook verantwoordelijk was voor de verdere bouw van de gigantische Heilige
  Hart-basiliek van Koekelberg.1983 Vanuit het hof wenste men de kapel zo toegankelijk
  mogelijk te maken zodat Belgische priesters op doortocht in Zwitserland er makkelijk missen konden opzeggen en het initiatief kreeg de volledige steun van aartsbisschop Van Roey.1984 Het witte gezegende kruis aan de overkant op de plaats van het
  ongeluk, de glasramen met de afbeelding van Astrid in witte jurk en het beeld van de
  
  2023 Le suprême hommage.indd 331
  
  15/12/2022 10:48
  
  332
  
  le suprême hommage
  
  Heilige Maagd met kind boven de ingang geven de kapel de allure van een plek die
  gewijd is aan een ware heilige (zie illustratie 8.20).1985 De presentatie van Astrid als een
  Maria-figuur was trouwens niet ongebruikelijk in royalistische kringen.1986 De jezuïet
  Théophile Henusse beschreef op de plechtige inhuldiging van de kapel in 1936 de plek
  van het ongeval als een ‘lieu sacré’. De nieuwe hofaalmoezenier Georges Colle verwees
  in zijn rede dan weer naar arme gezinnen die tot Astrid bidden en door haar interventie van tegenspoed werden gespaard.1987
  
  Illustratie 8.20.: Plechtige inhuldiging Astrid-kapel te Küssnacht, redevoering door gewezen legeraalmoezenier Théophile Henusse, uit Le Patriote Illustré, 5 juli 1936 (Liberas/Liberaal Archief )
  
  Astrids herinnering werd ook op een meer aards niveau ingeschakeld in een brede
  herkersteningsbeweging. De Kerk (met de pauselijke encycliek Casti Connubii uit
  1930) en bladen zoals het maandblad van de Bond der Talrijke Huisgezinnen en het
  tijdschrift van het Verbond van Belgische Katholieke Vrouwen maakten zich openlijk
  zorgen over de trend bij echtparen om in plaats van drie maar twee kinderen of minder te krijgen. Deze bladen lieten er geen twijfel over bestaan dat geboortebeperking
  in directe relatie stond met secularisering en het daarmee gepaarde ‘zedenverval’.1988
  Toen Astrid verongelukte was Léon Degrelle kort voordien in de politieke arena getreden. De Rex-beweging was een zelfstandige beweging geworden die los stond van
  kerkelijke bevoogding en maakte gebruik van brutale demagogie tegen de katholieke
  partij en het parlementaire regime.1989 De Rex-beweging hanteerde een traditioneel
  
  2023 Le suprême hommage.indd 332
  
  15/12/2022 10:48
  
  s p i r i t u e l e e n m at e r i ë l e h e r d e n k i n g
  
  333
  
  maar uitvergroot antifeminisme.  Kroostrijke gezinnen werden nodig geacht voor
  morele en economische vooruitgang en de moeder was in het gezin essentieel vanwege de opvoeding van de kinderen die ze op zich nam. In de Rexistische pers werd
  vaak verwezen naar de voorbeeldfunctie van Maria als moeder van Jezus.1990 Wanneer
  Astrid overleed werd zij een modelvoorbeeld van de ideale echtgenote en moeder, een
  voorbeeld van morele zuiverheid dat contrasteerde met de gecorrumpeerde katholieke partij.1991 Volgens Jean Denis, de huisideoloog van Rex, leefde men in tijden van
  egoïsme waar vrouwen geen moeder meer wensten te worden en het materialisme de
  moederliefde had verstomd. Er werden te weinig kinderen geboren. De vruchtbaarheid lag in het interbellum in België inderdaad laag. In zijn boek ter ere van Astrid
  huldigde Denis de koningin omdat ze haar volk opnieuw ‘la suprême dignité maternelle’ leerde kennen en terug een morele richtlijn aan de maatschappij gaf.1992 In het
  speciale herdenkingsnummer van het Rex-orgaan Soirées beschreef Denis hoe Astrid
  als modelechtgenote én moeder perfect de rol van de vrouw in de moderne wereld
  vervulde.1993
  Dergelijk antifeministisch discours vond ook ingang binnen de katholieke partij
  en binnen bredere conservatieve kringen. In een lezing in november 1935 recupereerde katholiek oud-minister Henri Jaspar de herinnering aan Astrid in een antimaterialistisch en moraliserend wereldbeeld.1994 Jaspar was ook betrokken bij het initiatief om twee meisjesscholen op te richten in Schaarbeek die de herinnering aan
  Albert en Astrid zouden levend houden door het verzorgen van religieus onderwijs
  voor toekomstige moeders.1995 Ook de katholieke ministers Paul Van Zeeland en
  Philippe Van Isacker eerden na het tragische ongeval koningin Astrid op de radio als
  de ideale moeder en echtgenote die in functie van haar kinderen en echtgenoot leefde.1996 De bisschoppen benadrukten in hun herderlijke brieven op hun beurt de ‘echtelijke en moederlijke zelfverloochening’ van Astrid en herinnerden de gelovigen en
  clerus in hun bisdommen vooral aan Astrids wijze beslissing om zich te bekeren tot
  het katholicisme.1997
  Naast de hulde vanuit rechtse en katholieke hoek werd Astrid opmerkelijk genoeg
  ook in het maçonnieke tijdschrift Revue Maçonnique geëerd omdat ze zou opgevoed
  zijn ‘dans la pratique des vertus maçonniques’.1998 Ook de Belgische vrijmetselarij
  hechtte in het interbellum nog steeds belang aan dodenherdenking, zowel binnen de
  drie basisgraden als de hogere graden.  Het Belgische episcopaat was in 1920 overtuigd dat vrijmetselaars met de propaganda voor crematie wensten de sterfelijkheid van de ziel en een materialistische
  levensbeschouwing te verspreiden.2000 Ook Léon Degrelle verweet in zijn populistisch
  
  2023 Le suprême hommage.indd 333
  
  15/12/2022 10:48
  
  334
  
  le suprême hommage
  
  pamflet tegen crematie vrijmetselaars via lijkverbranding de band tussen mens en
  God te willen vernietigen.2001 Dergelijke houding gold in elk geval niet voor de gehele
  Belgische vrijmetselarij en al zeker niet voor Goblet d’Alviella, de meest voorname
  Belgische crematie-bepleiter en vrijmetselaar in het land. Goblet d’Alviella was zeker
  geen atheïst/aanhanger van materialisme en hing het liberaal protestantisme aan (zie
  hoofdstuk 7). De vrijmetselaars die tot de hoge graden onder de Opperraad behoorden, hielden aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog vast aan een bijzonder
  vage invulling van de Opperbouwmeester van het heelal.2002 In een rouwplechtigheid
  in 1906 georganiseerd door de Opperraad bevestigde de Grootredenaar van de obediëntie, Jean-Laurent Hasse, bijvoorbeeld de zeer open invulling van de Opperbouwmeester voor de hogere graden:
  Le Dieu des païens, le Dieu des Inquisiteurs, le Dieu des Pie IX, des Léon XIII et des
  Pie X, n’existe pas pour nous pas plus que Allah, Bouddha ou Vishnou. Il existe un
  pouvoir que nous ne pouvons définir, dont nous ne pouvons dire l’influence, dont
  nous ne pouvons concevoir le but, c’est celui qui règle l’harmonie des mondes. (…)
  cette Énergie, nous en reconnaissons l’existence et nous l’appelons le Grand Architecte
  de l’Univers.2003
  
  Goblet d’Alviella was Grootcommandeur van de Opperraad vanaf 1900 tot zijn
  dood in 1925. Hij interpreteerde in 1908 in een voordracht in zijn werkplaats Les
  Amis Philanthropes n° 2 de Opperbouwmeester als een abstracte ordenende kracht
  in het universum die door iedereen anders kon ingevuld worden.2004 Dit pluralistisch
  wereldbeeld ging niet verloren na de Eerste Wereldoorlog in de hoge graden. Goblet
  d’Alviella stelde in zijn testament uit 1921 te willen sterven volgens de principes van
  de Schotse ritus zoals hij deze interpreteerde. Hij bevestigde zijn geloof in ‘God’ als
  een ondoorgrondelijke universele energie die orde schiep in het universum op zowel
  fysiek als moreel niveau.  Wat betreft de onsterfelijkheid van de ziel in het hiernamaals
  geloofde de graaf dat enkel de persoonlijkheden van diegenen die een zeker intellectueel en moreel niveau hadden verworven voortleefden op een hoger niveau.2005 In
  het rouwritueel dat voor Goblet d’Alviella door de Opperraad in 1926 werd gehouden was allesbehalve sprake van een puur atheïstische visie maar eerder van een
  maçonnieke betekenisgeving rond de Opperbouwmeester/‘énergie mystérieuse’ die
  open stond voor een pluraliteit van interpretaties van de dood en het hiernamaals. De
  nieuwe Grootcommandeur van de Opperraad, Brussels gemeenteraadslid Armand
  Anspach-Puissant, liet tijdens het rouwritueel ter ere van zijn voorganger verstaan dat
  binnen de universele vrijmetselarij allerlei ideeën en theorieën over de dood en het
  hiernamaals hun plaats hadden. De Aloude en Aangenomen Schotse ritus in België
  liet aan iedere vrijmetselaar de vrijheid de Opperbouwmeester naar eigen wens in te
  vullen.2006 Anspach-Puissants rede was trouwens een letterlijke kopie van de rede die
  
  2023 Le suprême hommage.indd 334
  
  15/12/2022 10:48
  
  s p i r i t u e l e e n m at e r i ë l e h e r d e n k i n g
  
  335
  
  Goblet d’Alviella als Grootcommandeur zelf uitsprak tijdens een door de Opperraad
  georganiseerd rouwritueel op 2 november 1906 ter ere van Inspecteurs-Generaals van
  de 33e graad die gedurende de laatste zestien jaar waren overleden.2007
  Zowel in 1906 als in 1926 lieten Goblet d’Alviella en Anspach-Puissant duidelijk
  verstaan dat crematie, waarvoor Goblet d’Alviella uiteindelijk bewust koos, nauw aansloot bij een troostende en verheven symboliek van vuur waarvan de vrijmetselarij
  gebruikt maakte. Tijdens de rouwrituelen in 1906 en 1926 werd crematie in de tempel
  van het graf ook geëvoceerd door het werpen van wierook in vuur.  Hierbij symboliseerde de geur en rook die vrijkwam ‘une essence subtile’ die los kwam van de stoffelijke resten na de dood en in de herinnering voortleefde.2008 Goblet d’Alviella had het
  reeds in 1886 in zijn Histoire religieuse du feu over de rol van het vuur in het verteren
  van het offer en het voeren van de ziel naar de hemel in de mythologie en bij de Germanen, vuur als transportmiddel voor de veranderde materie.2009
  Ook binnen het Grootoosten kwam men reeds in de late 19e eeuw duidelijk tot
  een meer agnostische dan wel eclectische invulling waarin de antwoorden op de grote
  levensvragen werden opengelaten, met vooral de nadruk op het voorbeeld en de herinnering en niet zozeer op de onsterfelijkheid van de ziel (zie hoger).2010 Het maçonnieke discours waarin de antwoorden op de vragen van leven, dood en onsterfelijkheid
  onbeantwoord bleven, drukte zich tijdens het interbellum door in rouwrituelen georganiseerd door het Grootoosten en loges die onder de obediëntie opereerden. In het
  rouwritueel voor Goblet d’Alviella dat op 20 december 1925 werd georganiseerd door
  het Grootoosten positioneerde de Grootredenaar de vrijmetselarij buiten de dogma’s
  van zowel gelovigen als atheïsten die met zekerheid het bestaan of niet bestaan van het
  hiernamaals uitriepen. De vrijmetselarij oordeelde niet, aldus de Grootredenaar, maar
  erkende enkel een zekere immortaliteit in de voorbeeldfunctie van de herinnering van
  overleden vrijmetselaars voor komende generaties.2011 Het ultieme belang van deze
  immortaliteit in de herinnering aan het leven en de daden van de overleden vrijmetselaar ter inspiratie van toekomstige generaties en de onzekerheid over de vorm en
  het karakter van hiernamaals kwamen ook sterk naar voor in het rouwritueel voor
  de overleden leden van Les Amis Philanthropes n° 3 in 1926 en het rouwritueel georganiseerd door het Grootoosten voor Victor Carpentier, Gents liberaal en gewezen
  Grootmeester, in 1938.2012
  Hoe verging het, tot slot, het fenomeen van de ‘statuomanie’ tijdens het interbellum in de hoofdstad voor wat betreft het herdenken van liberale staatsmannen? De
  liberale partij gaf geen blijk van grote levenskracht als kleine derde partij bij nationale
  verkiezingen maar behield wel haar dominantie in Brussel.  Ze was permanent aanwezig in het bestuur van de hoofdstad in liberaal-katholieke colleges onder leiding van
  Adolphe Max, die met een ongeëvenaard prestige bekleed was door zijn weerstand
  aan de bezetter.2013 In een dergelijke context hoeft het niet te verbazen dat in het interbellum in de hoofdstad voor de eerste maal een buste van een katholiek staatsman,
  
  2023 Le suprême hommage.indd 335
  
  15/12/2022 10:48
  
  336
  
  le suprême hommage
  
  weliswaar uit een ander tijdperk, Barthélemy de Theux Meylandt, werd opgericht. De
  buste werd plechtig onthuld in het kader van de tussenoorlogse verheerlijking van de
  nationale onafhankelijkheid met een hulderede van Max.2014
  De hoofdstad werd onder het bestuur van Max weliswaar nog steeds hoofdzakelijk versierd door bustes en beelden van liberale en vrijzinnige figuren. Zo was
  er de plechtige onthulling door de liberale partij van de buste van de progressist Paul
  Janson, niet ver van de Sint-Michiels en Sint-Goedelekerk, en het standbeeld van de
  liberale industrieel Ernest Solvay aan het Terkamerenbos. Beide monumenten waren
  van de hand van Egide Rombaux en collectief via comités gefinancierd.2015 Max was
  ten slotte de drijvende kracht achter het initiatief van een huldemonument voor zijn
  twee voorgangers, Charles Buls en Émile De Mot, en de organisatie van de plechtige
  onthulling van het monument aan de Louizalaan in 1928. Het Buls & De Mot-monument bestaat uit een allegorische beeldengroep en portretbustes in profiel van beide
  liberale burgervaders (zie illustratie 8.21).2016 In lijn met wat zich inzake vormgeving
  op begraafplaatsen afspeelde, zien we hoe in plaats van het klassieke beeld van de
  rechtstaande figuur in gewone kledij in het interbellum meerdere malen werd gekozen voor (minder monumentale) bustes met nadruk op het gelaat van de overledene,
  een evolutie die zich ook in de Derde Republiek voordeed.2017
  
  Illustratie 8.21.: Monument ter ere van Charles Buls en Émile De Mot aan de Louizalaan, 1928 (Liberas/
  Liberaal Archief )
  
  2023 Le suprême hommage.indd 336
  
  15/12/2022 10:48
  
  s p i r i t u e l e e n m at e r i ë l e h e r d e n k i n g
  
  337
  
  Voor het nationale monument ter ere van Leopold II op het Troonplein, waarvoor de publieke geldinzameling reeds van start ging aan de vooravond van de Eerste
  Wereldoorlog, greep beeldhouwer Thomas Vinçotte wel terug naar een traditionele
  monumentale vormentaal (zie illustratie 8.22).  Hij vervaardigde een klassiek bronzen ruitersstandbeeld ter ere van de vorst en zijn voornaamste erfenis: de Congokolonie. Delegaties van kinderen van zowel katholieke als gemeentelijke scholen uit de
  Brusselse agglomeratie werden in 1926 opgetrommeld voor de plechtige onthulling in
  aanwezigheid van de koninklijke familie, regeringsministers, parlementsleden, diplomaten, de nuntius, de aartsbisschop, kolonialen, afgevaardigden van oudstrijdersverenigingen en burgerlijke verenigingen.2018 Premier Jaspar en koning Albert benadrukten in hun toespraken het belang van Leopolds koloniale project voor de Belgische
  
  Illustratie 8.22.: Plechtige inhuldiging standbeeld Leopold II op het Troonplein te Brussel, uit Le
  Patriote Illustré, 21 november 1926 (Liberas/Liberaal Archief )
  
  2023 Le suprême hommage.indd 337
  
  15/12/2022 10:48
  
  338
  
  le suprême hommage
  
  economie. De monarchistische pers vatte de onthulling van het monumentale ruitersstandbeeld op als een eerherstel voor de controverse en kritiek die Leopold II te
  beurt viel op het einde van zijn leven (zie hoofdstuk 5).2019 Hoewel de socialistische
  ministers en parlementsleden niet deelnamen aan de ceremonie in 1926, schreef zelfs
  de socialistische tenor Louis Bertrand in Le Peuple over ‘la grande œuvre coloniale’.2020
  De plechtige onthulling van het monument maakte duidelijk hoezeer tijdens
  het interbellum, ten tijde van Belgisch-Congo, een positieve beeldvorming rond de
  Congo-Vrijstaat de officiële kijk op het nationale verleden kenmerkte. Belgiës meest
  prominente monument ter ere van Leopold II bevat weliswaar geen expliciete koloniale symboliek of verwijzingen, maar de koper en tin werden geleverd door de
  Union Minière de Haut-Katange en verschillende koloniale ondernemingen schonken
  natuurlijk aanzienlijke sommen geld voor dit nationale eerbetoon.2021 De prominente plaats van het standbeeld en de representatie en receptie van het monument bij
  zowel voor- als tegenstanders van de Congo-kolonie zorgen ervoor dat deze ‘lieu de
  mémoire’ in de hoofdstad steevast geassocieerd werd en wordt met een verheerlijking
  van Belgisch kolonialisme. Inmiddels is de representatie van het koloniale verleden
  in de publieke ruimte het onderwerp van publiek debat over de bredere omgang van
  België met zijn koloniale geschiedenis. In december 2015 werd een door het Brusselse stadsbestuur georganiseerde plechtigheid aan het Troonplein ter herdenking van
  de 150-jarige troonsbestijging van Leopold II en zijn stedenbouwkundige verwezenlijkingen geannuleerd wegens publieke kritiek op het evenement. Als protestreactie
  werd het beeld met rode verf besmeurd.2022
  
  2023 Le suprême hommage.indd 338
  
  15/12/2022 10:48
  
  Conclusie
  In dit boek onderzochten we het private en publieke sterven, begraven en herdenken
  van een afgebakende groep elitefiguren tussen 1830 en 1940.  Sociale stratificatie van de dood: impact van sociale klasse en status
  Michel Vovelles bevindingen rond ‘la mort bourgeoise’ werden grotendeels bevestigd
  voor onze groep figuren in de drie afgebakende fases. Sociale stratificatie had in de
  19e en eerste helft van de 20e eeuw een grote invloed op het sterven, begraven en herdenken van burgers die verschillende posities innamen in de maatschappelijke hiërarchie op basis van hun inkomen, sociaal prestige en politieke autoriteit. Vovelle benadrukte dat de familie een belangrijk ankerpunt was in ‘le nouveau rituel de la mort
  dans la société bourgeoise du XIX siècle’. De katholieke en liberale burgerij (maar ook
  de adel) binnen de Belgische politieke elite stierf inderdaad grotendeels thuis in nabijheid van enkele naaste verwanten. Pas in de tweede helft van de 20e eeuw kwam ‘la
  mort familiale à domicile’ in België net als in de buurlanden echt in het gedrang. Bij
  de koninklijke familie schemerde de publieke en theatrale dood van koninklijke figuren uit het Ancien Régime wel nog steeds door in de aanwezigheid van leden van de
  hofhouding, geneesheren, geestelijken en mogelijk ministers als getuigen van de laatste momenten van de hoofden en telgen van de Belgische Coburg-dynastie. Ook aan
  het sterfbed van belangrijke politici en figuren met een nationale uitstraling werd de
  intimiteit van de familie mogelijk doorbroken door officiële bezoeken uit de hoogste
  kringen.
   Ondanks de bindende kracht van koninklijk familiegeluk voor de natie bereikten Leopold I en Louise-Marie niet de huiselijke familiemonarchie van Albert en
  Victoria in het Verenigd Koninkrijk. De Brusselse burgerij morde toen Leopolds echtelijke ontrouw publiek zichtbaar werd op een moment dat Louise-Marie doodziek in
  Oostende verbleef. De koningin was bijzonder begaan met het ideaal van de mooie
  en romantische dood en stierf in de armen van Leopold in 1850. De stichter van de
  
  2023 Le suprême hommage.indd 339
  
  15/12/2022 10:48
  
  340
  
  le suprême hommage
  
  Belgische dynastie stierf op zijn beurt in 1865 vereenzaamd van zijn familie. De schijn
  kon in Laken evenwel hooggehouden worden door het ingrijpen van de Hertogin
  van Brabant aan het sterfbed van de ijdele monarch. Wat betreft de intieme gevoelswereld en emoties werd duidelijk dat zowel Louise-Marie als Leopold volledig doordrongen waren van de romantische melancholie die het overlijden van dierbaren met
  zich meebracht en in de literatuur toen zo centraal stond. Leopold II doorbrak bij het
  overlijden van zijn echtgenote in 1902 op brutale wijze het ‘family on the throne’ideaal van de burgerlijke deugdzame vorst als trouwe echtgenoot en liefhebbende
  vader, een intussen belangrijk onderdeel van de populariteit van Europese koninklijke
  families. Zowel koningin Marie-Henriette als koning Leopold II (1909) stierven uiteindelijk zonder familie aan hun zijde.
  De medicalisering van de samenleving en de dood voltrok zich in de 19e eeuw
  eerst bij de elites en dan pas bij de lagere klassen. De speciaal opgeleide arts trad op
  de voorgrond als ‘raadgever’ (hun therapeutische mogelijkheden waren nog lange tijd
  beperkt) bij het ziekbed van verschillende figuren uit onze selectie. Aan een koninklijk
  ziekbed speelde reputatie en prestige voor internationale specialisten geen geringe rol.
   Leopold I werd als proefkonijn onderworpen aan verschillende chirurgische interventies door buitenlandse specialisten in de jaren 1860. In 1909 hadden belangrijke
  artsen verbonden aan de Université Libre de Bruxelles genoeg professioneel en wetenschappelijk aanzien verworven om Leopold II te opereren.
  Wat betreft het beheer van de stoffelijke resten konden de aristocratie en de hoge
  burgerij enorme sommen uitbesteden aan begrafenisplechtigheden om het onderscheid met lagere klassen duidelijk te maken. Ze werden daarin tegemoetgekomen
  door een funeraire in klassen ingedeelde dienstverlening die naargelang de regio en
  periode werd georganiseerd vanuit het stadsbestuur, vanuit de kerkfabrieken of door
  private ondernemers. De sociale ongelijkheid in de omkadering van het lijkenvervoer
  en de kerkdienst was in de 19e eeuw enorm. Liberale burgemeesters van grote steden
  kregen plechtige door de stad georganiseerde en betaalde begrafenissen als eerbetoon,
  met vaak een rouwkapel in het stadhuis. De stoffelijke resten van prominente figuren
  uit de nationale politiek werden in een rijkversierde rouwkapel in het sterfhuis opgesteld voor een laatste afscheid met verschillende lijkredes. Genodigden werden op de
  hoogte gebracht met gedrukte doodsbrieven. Ook de lijkstoet werd een belangrijke
  manifestatie van eerbetoon met symbolisch gekozen slippendragers, militair eerbetoon van garnizoenen en monumentale lijkwagens. In de kerk werden de genodigden
  geïmponeerd door uitvoerige decoratie en magnifieke katafalken. Het gebruik van
  plechtige kerkdiensten op dagen na de begrafenis bleef in België in de 19e en eerste
  helft van de 20e eeuw gehandhaafd vanuit prestige-overwegingen.
   Vanaf de laatste decennia van de 19e eeuw zien we weliswaar de vraag naar een
  intieme uitvaart zonder militaire eer meermaals opduiken bij katholieke en liberale
  staatsmannen. Deze versobering zette zich door bij de katholieke en liberale hoge
  
  2023 Le suprême hommage.indd 340
  
  15/12/2022 10:48
  
  conclusie
  
  341
  
  burgerij na de Eerste Wereldoorlog. Het officiële eerbetoon en de praal waarmee de
  socialistische leiders Edward Anseele en Émile Vandervelde eind jaren 1930 nog naar
  de begraafplaatsen van Gent en Brussel werden vervoerd, stond symbool voor de volledige integratie van de Belgische Werkliedenpartij in het politieke en maatschappelijke bestel. De uitvaart van Joris Helleputte werd dan weer een manifestatie van de
  dynamiek van de uitbreidende katholieke zuil met de standsorganisaties.
  De stedelijke ‘pompes bourgeoises’ kregen een grote spektakelwaarde bij koninklijke begrafenissen en staatsbegrafenissen door de mobilisering van leger en burgerwacht, speciaal ontworpen lijkkoetsen, de neobarokke decoratie van de straten
  en kerken (vaak de Sint-Goedelekerk) en de opvoering van requiems van Belgische
  componisten. Allerhande ambtenaren en officiële delegaties wensten vanuit prestigeoverwegingen dan ook een zo prominent mogelijke plaats in een koninklijke lijkstoet
  en in de kerk. Het meelopen van buitenlandse prinsen en monarchen in officiële uniformen droeg bij tot het aanzien van de Belgische monarchie.
   Vooral de immense sommen geld die werden vrijgemaakt voor de ‘grandes
  funérailles’ en plechtige requiemdiensten voor Louise-Marie en Leopold I in 1850
  en 1865 spraken boekdelen. Beide begrafenissen werden geregeld in overleg tussen
  het ministerie Binnenlandse Zaken, het hof en de kerkelijke en Brusselse autoriteiten. De publieke opbaring (in open kist of op praalbed in het Koninklijk Paleis) van
  populaire koningen en koninginnen die de nationale eenheid symboliseerden zoals
  Leopold I, Albert I en Astrid brachten enorme mensenmassa’s op de been. Voor
  minister van staat Charles Rogier, secretaris-generaal van Buitenlandse Zaken
  Auguste Lambermont, kardinaal-aartsbisschop Désiré Mercier en zes luitenantgeneraals die zich tijdens de Eerste Wereldoorlog hadden bewezen als bevelhebbers
  werd een staatsbegrafenis op kosten van de overheid georganiseerd, met de gebruikelijke stemming in Kamer en Senaat. Deze figuren werden in het parlement geëerd
  vanwege hun daden voor het welzijn van de natie.
  Bij koninklijke begrafenissen en staatsbegrafenissen speelden voor deelnemers
  en toeschouwers immers niet enkel status, prestige en spektakel een rol maar ook en
  vooral de wil om een nationaal eenheidsgevoel te manifesteren. De lijkstoeten van
  Louise-Marie, Leopold I en prins Leopold in 1850 en de jaren 1860 en die van Albert
  en Astrid in de jaren 1930 waren ‘fused performances’ waarin de stoffelijke resten, de
  vlaggen, het publiek en diegenen die in de lijkstoet meeliepen voor een korte periode
  één symbolisch geheel werden. De loyaliteit ten aanzien van de Belgische constitutionele monarchie stond hier centraal. Het succes van deze evenementen werd in de
  hand gewerkt door de bijzonder kwetsbare geopolitieke positie van België in de jaren
  1860 en de grote populariteit van Albert en Astrid na de oorlog. De lijkstoeten van
  Marie-Henriette en Leopold II slaagden hier niet in en bleven beperkt tot een spektakel dat werd opgevoerd voor een passief of zelfs vijandig publiek.
   2023 Le suprême hommage.indd 341
  
  15/12/2022 10:48
  
  342
  
  le suprême hommage
  
  In het interbellum werden staatsbegrafenissen van militaire en nationale symboolfiguren een gelegenheid om nationaal en publiek uiting te geven aan rouw voor de
  overleden oorlogsslachtoffers en patriottische sentimenten. Deze traditie begon met
  de staatsbegrafenissen van luitenant-generaal Gérard Leman en kardinaal Désiré
  Mercier en kreeg zijn meest intense en grootschalige uiting in de uitvaart van koning
  Albert door de massale participatie van oud-strijders. Albert, Mercier en Leman
  waren dan ook belangrijke figuren in het pantheon van nationale helden die veelvuldig werden geëerd in het naoorlogse België.
  De keuze van de begraafplaats was niet zonder betekenis en stond in relatie met
  rijkdom, sociale status en met religieuze affiliatie. Rond het midden van de 19e eeuw
  werden begraafplaatsen idealiter aanzien als respectvolle en serene plaatsen waar de
  stoffelijke resten van dierbaren onder gedenkstenen en monumenten rustten. Het
  kerkhof van het nog landelijke Laken werd in de 19e eeuw al snel een geliefkoosde
  begraafplaats voor de katholieke bourgeoisie uit Brussel, zeker sinds er voor de
  koninklijke familie een nieuwe kerk werd gebouwd met grafkelder. Ook het Campo
  Santo te Sint-Amandsberg werd een necropool bij uitstek voor de Gentse katholieke
  bourgeoisie sinds het midden van de 19e eeuw. De onder het Oostenrijkse regime
  opgerichte begraafplaatsen van Brussel en Gent zelf waren niet gegeerd bij de gegoede
  klassen vanwege het plaatstekort en de soms erbarmelijke hygiëne. De prijzen van
  de grafconcessies in Sint-Amandsberg en Laken lagen niet toevallig hoog. Adellijke
  staatsmannen van de unionistische generatie van 1830 werden vaak begraven in familiekelders in kleine kerkhoven rond parochiekerken buiten de grote steden.
   Enkele voorname politiek actieve telgen van de Belgische adel werden nog in landelijke kerken begraven in grote familiekelders. De nieuwe door Père-Lachaise geïnspireerde stedelijke begraafplaatsen van Brussel en Gent die werden geopend in de
  jaren 1870 werden doelbewust als laatste rustplaats gekozen door belangrijke figuren
  uit de antiklerikale bourgeoisie. Ook op deze begraafplaatsen verdween de manifestatie van klassenongelijkheid niet met de speciale plaatsing van eeuwige concessies
  langs hoofdlanen en centrale rotondes. De laatste rustplaats van de koning(inn)en en
  prins(ess)en van België in de crypte te Laken had een grote symbolische betekenis, en
  de intieme wensen van Leopold I en Louise-Marie om in het buitenland te worden
  begraven werden in de jonge natiestaat dan ook geheimgehouden om het populaire
  beeld van het koningspaar dat hun nieuwe land liefhad niet te ondermijnen. Decennia
  later werd de teraardebestelling van enkele Belgische staatsmannen in Franse grond
  tijdens de Eerste Wereldoorlog onderdeel van een patriottisch discours van martelaarschap en opoffering. Ook hier bleek de locatie van de laatste rustplaats van grote
  symbolische en emotionele waarde.
  In de fase van het beheer van de herinnering speelde de politisering van grafmonumenten als pleisterplaatsen van het geheugen in België veel minder dan in Frankrijk een rol. We vonden voor onze selectie figuren ook maar weinig sporen van de
  
  2023 Le suprême hommage.indd 342
  
  15/12/2022 10:48
  
  conclusie
  
  343
  
  voor Zuid-Europa typerende 19e-eeuwse theatralisering van grafmonumenten met
  beeldhouwwerk van heiligen, engelen, pleuranten en de overledene (in nabijheid van
  familie). Enkel de collectief gefinancierde grafmonumenten van Pierre-Théodore
  Verhaegen en Charles Rogier uit de jaren 1880 en 1890 beantwoorden aan dit model.
   Vrijstaande abstracte neoclassicistische en neogotische monumenten (met mogelijk
  wel portretbustes) waren binnen onze selectie veel populairder dan figuratieve portretbeelden. De verticaliteit van 19e-eeuwse huldemonumenten bekostigd door het
  stadsbestuur voor liberale (oud-)burgemeesters zoals Louis Jamme, Jules Anspach en
  Leopold de Wael verdween in het interbellum.
  (De)christianisering en laïcisering van de dood: impact van religie
  Religie bepaalt zowel de fases van het sterven en het begraven als die van het herdenken. De controle over het dode lichaam en het lot van de ziel is sinds eeuwen een
  belangrijke component van de machtsaanspraken en het morele monopolie van de
  katholieke Kerk. De Kerk was vrij snel opnieuw sterk aanwezig in het onafhankelijke
  België. In de regel beschouwen sociologen de 19e eeuw als een eeuw van secularisering
  waarbij kerk en religie hun invloed prijsgaven aan de wetenschap en de laïciserende
  staat met een daling van religieus-kerkelijke praktijken tot gevolg. Dergelijke syntheses worden vaak toegepast op de evolutie van funeraire cultuur. Ook Michel Vovelle
  lijkt dechristianisering van de dood te zien als een van de meest dominante processen
  in zijn synthesegeschiedenis van de omgang met de dood.
  In ons onderzoek naar de impact van religie op de funeraire cultuur bij de besproken elites sloten we meer aan bij sociologische en historische analyses die de nadruk
  leggen op de conflicten, dialectiek en pluraliteit in het 19e-eeuwse religieuze leven
  door middel van een onderscheid tussen culturele secularisering en laïcisering. Op
  het culturele niveau bleek louter dechristianisering van de dood bij onze elites, maar
  ook bij bredere groepen in de Belgische samenleving, een problematisch concept in
  de drie fases van sterven, begraven en herdenken.
   Allereerst was er in de fase van het sterven een succesvolle rechristianisering
  gaande binnen het katholieke reveil met de oprichting van vrome verenigingen/broederschappen die de armen een goede katholieke dood garandeerden. Verder werd het
  katholieke sterfbed van belangrijke publieke figuren in de pers uitvoerig geïdealiseerd.
  Vooral het overlijden van Louise-Marie in 1850 gaf de Kerk en de katholieke pers
  een unieke gelegenheid om in ware ‘Ars Moriendi’-stijl heel de natie te wijzen op ‘la
  sainte mort’ van de koningin als een waardig en katholiek einde van een vroom leven
  ten dienste van anderen. Het sterfbed van de Lutherse Leopold werd in 1865 daarentegen onderwerp van discussie. Binnen de vrijmetselarij werd de nadruk gelegd op
  
  2023 Le suprême hommage.indd 343
  
  15/12/2022 10:48
  
  344
  
  le suprême hommage
  
  Leopolds weigering om als katholiek te sterven, daar waar de katholieke opiniemakers
  en Leopolds omgeving vooral de christelijke wijze van zijn heengaan benadrukten.
   Heel wat prominente leden van de stedelijke liberale bourgeoisie in Brussel
  (Fontainas, de Brouckère, Rogier, Orts), Gent (d’Elhougne), Antwerpen (de Wael) en
  Luik (Delfosse) stierven uit conformisme nog binnen de Kerk tot laat in de eeuw. Binnen een dynamiek van polariserende wisselwerking vond niettemin een proces plaats
  waarbij een minderheid vrijdenkers en vrijmetselaars die langzaam aangroeide zelf
  overging tot een autonome secularisering van het sterfbed door groeiende onmin met
  de intimidatie vanuit de Kerk en katholieke pers. In de jaren 1860 en 1870 kwam er
  een versnelling van dit proces met de gemediatiseerde en symbolische weigering van
  oud-Kamervoorzitter Pierre-Théodore Verhaegen om binnen de Kerk te sterven in
  1862. Eind jaren 1870 was de lijst van hooggeplaatste figuren die bewust stierven zonder de laatste sacramenten reeds aanzienlijk aangegroeid. Rond de eeuwwisseling gaf
  het buitenkerkelijk sterven bij een liberale minderheid in een stedelijke context geen
  aanleiding meer tot hevige controverse. Dit nam niet weg dat ook in het interbellum
  de Kerk haar greep behield op het sterfbed, zelfs in grote steden. Katholieke elites hadden in deze nog steeds een voorbeeldfunctie, zo bleek uit het hevig gemediatiseerde
  sterfbed van kardinaal Mercier in 1926.
   Buiten de Kerk sterven betekende ook het uitblijven van een kerkelijke begrafenis met een requiemmis en de gebruikelijke gebeden en gezangen die in 1570/1614
  werden vastgelegd/geüniformeerd. In de 19e eeuw bleef de katholieke uitvaartliturgie
  een belangrijke troost en traditie voor het merendeel van de families waardoor heel
  wat liberale figuren uit onze selectie alsnog binnen de Kerk stierven, ook al manifesteerden ze zich tijdens hun leven als antiklerikaal. De kerkelijke omkadering van
  koninklijke begrafenissen was in het bijzonder van belang voor het Belgische episcopaat vanwege de gekoesterde band tussen de monarchie en de Kerk sinds de begindagen van de nieuwe natiestaat. De Belgische Kerkleiders namen de uitvaartliturgie
  voor Louise-Marie in 1850 te baat om het nationale religieuze bewustzijn te stimuleren en de positie van de Kerk in het land te verstevigen. De bisschoppen speelden een
  opmerkelijk zichtbare rol in het vervoer van de stoffelijke resten van Louise-Marie van
  Oostende naar Laken. De wijdverspreide lijkrede/preek van Victor Dechamps op de
  nationale requiemdienst in de Sint-Goedelekerk aardde volledig in het reveil-ethos
  van opoffering en goddelijke voorzienigheid.
   Niet lang na de uitvaart van Louise-Marie werd in België de begrafenis het domein
  bij uitstek waarvoor vrijdenkers uit zowel de bourgeoisie als de artisanale arbeidersklasse actief zochten naar een seculier alternatief. De eerste burgerlijke begrafenis van
  een belangrijk figuur uit de hoge burgerij, die van Pierre Destriveaux in 1853, bleef
  binnen het normale op aanzien en respectabiliteit gerichte stramien van ‘les pompes
  bourgeoises’, zonder openlijke verwijzingen naar het buitenkerkelijk karakter van
  deze plechtigheden. De uitvaart van Pierre-François Van Meenen in 1858 zat al iets
  
  2023 Le suprême hommage.indd 344
  
  15/12/2022 10:48
  
  conclusie
  
  345
  
  meer in het vaarwater van de levensbeschouwelijke polarisering die met de burgerlijke begrafenissen van de universiteitsstudent Adolphe Dufranne later dat jaar en
  Pierre-Théodore Verhaegen in 1862 te paar ging. Dergelijke begrafenissen werden
  door katholieken in een waar angstklimaat gezien als een immense morele bedreiging.
  De katholieke krachten in de samenleving organiseerden zich tegen de achtergrond
  van de congressen van Mechelen met de oprichting van verenigingen die instonden
  voor de katholieke begrafenissen van behoeftigen. Deze initiatieven kenden direct
  een opmerkelijk succes en de Brusselse clerus kreeg van Leopold I een symbolische steun in haar rechristianiseringsmissie. Het katholieke episcopaat wenste dan
  ook in de mate van het mogelijke een deel te hebben in de uitvaart van de Lutherse
  Leopold I wiens steun ze steeds had genoten. Alvorens de protestantse clerus de gebeden begon in de rouwkapel, maakten de bisschoppen afzonderlijk in het paleis hun
  rouwbeklag over aan de troonopvolger. De Brusselse deken en pastoors liepen op hun
  beurt mee in de stoet naar Laken. Verder vermeed aartsbisschop Sterckx een hoogoplopend conflict door toe te laten dat de kist met de stoffelijke resten van de protestantse vorst langs de kerk van Laken mocht worden bijgezet in de grafkelder van de
  Sint-Barbarakapel.
   Rond de eeuwwisseling was er in de steden niettemin een duidelijke normalisering
  opgetreden van buitenkerkelijke begrafenissen. Tegen dan was ook de retoriek en de
  doodsideologie binnen de Belgische vrijmetselarij geseculariseerd, zonder evenwel tot
  een veralgemeend atheïsme te komen. Toch bleef het aantal burgerlijke begrafenissen
  zelfs in de grote steden slechts een fractie van het aandeel kerkelijke begrafenissen.
  Hoewel de Belgische hoofdstad in het midden van de eeuw een belangrijke rol speelde
  in het ontstaan van een op burgerlijke begrafenissen gericht vrijzinnig verenigingsleven, bleef het aandeel buitenkerkelijke begrafenissen in Brussel steeds ver beneden
  het aandeel in Parijs tijdens de Derde Republiek. In de jaren van het Second Empire
  werd naargelang het levensbeschouwelijke kamp nog met bewondering dan wel
  afgrijzen gekeken naar burgerlijke begrafenissen in Brussel maar dit zou veranderen
  na 1870. Op 1 juni 1885 kregen in Parijs en in Brussel zowel Victor Hugo als Charles
  Rogier een staatsbegrafenis. Inmiddels gaf Parijs de toon aan in het gebruik van de
  burgerlijke begrafenis als statement. Victor Hugo kreeg een burgerlijke begrafenis die
  in de ultramontaanse pers als een heidens antikatholiek spektakel werd gezien. Rogier
  kreeg daarentegen een kerkelijke uitvaart met verschillende geestelijken die achter
  de lijkwagen volgden. De voornaamste liberale staatsman van België kreeg een kerkdienst in Sint-Goedele terwijl Frankrijks voornaamste schrijver werd bijgezet in het
  gelaïciseerde Pantheon.
   Philippe Ariès en Michel Vovelle hebben weinig of geen aandacht voor de strijd
  rond de controle van de Staat op het grafgebeuren in de 19e eeuw. Deze strijd had
  belangrijke implicaties voor het beheer van de stoffelijke resten van de figuren uit
  onze selectie. Hoewel de stelling van een louter culture dechristianisering van de
  
  2023 Le suprême hommage.indd 345
  
  15/12/2022 10:48
  
  346
  
  le suprême hommage
  
  dood niet opgaat voor de gelaagde 19e-eeuwse realiteit, verloor de Kerk doorheen de
  eeuw wel haar materiële greep op de dodencultus. De laïcisering van begraafplaatsen
  en het lijkenvervoer werd in België niet doorgevoerd via nationale legislatieve weg
  zoals in Frankrijk, maar door het lokale optreden van een antiklerikale burgerij in de
  schepencolleges en gemeenteraden, geruggesteund door het hoogste rechtscollege van
  het land. Het Hof van Cassatie gaf gemeentebesturen in 1864 de toekenning van concessies in handen. Wat betreft de nog gevoeligere problematiek van de confessionele
  compartimentering van begraafplaatsen durfden pragmatische liberale en katholieke
  regeringen het niet aan om een oplossing in het voordeel van de liberalen of de Kerk
  via een wet definitief door te drukken. In Brussel, Antwerpen, Gent en Luik werden
  katholieken en vrijdenkers op de stedelijke befgraafplaatsen vanaf de jaren 1870 naast
  elkaar begraven door beslissingen vanuit de liberale stadsbesturen. De Kerk diende
  zich in België uiteindelijk bij de feiten neer te leggen en afzonderlijke grafwijding toe
  te laten. In de jaren 1880 en 1890 werd ook het lijkenvervoer in Brussel, Gent en Luik
  gelaïciseerd door de stedelijke autoriteiten. Opnieuw vonden de liberalen steun vanuit
  de magistratuur met een arrest in 1882 dat inging tegen het decreet van 1804.
  