title: Berberse Lente in theater en literatuur. Passionate Magazine, 2006, 13 (2), pp.23-25. &#x27E8;hal-01508118&#x27E9;
text: Berberse Lente in theater en literatuur
  Daniela Merolla
  
  To cite this version:
  Daniela Merolla. Berberse Lente in theater en literatuur. Passionate Magazine, 2006, 13 (2), pp.23-25.
  �hal-01508118�
  
  HAL Id: hal-01508118
  https://inalco.hal.science/hal-01508118
  Submitted on 13 Apr 2017
  
  HAL is a multi-disciplinary open access
  archive for the deposit and dissemination of scientific research documents, whether they are published or not. The documents may come from
  teaching and research institutions in France or
  abroad, or from public or private research centers.
  L’archive ouverte pluridisciplinaire HAL, est
  destinée au dépôt et à la diffusion de documents
  scientifiques de niveau recherche, publiés ou non,
  émanant des établissements d’enseignement et de
  recherche français ou étrangers, des laboratoires
  publics ou privés.
  Berberse Lente in theater
  en literatuur
  Een belangrijke rol in de huidige bloei van de Berberse literatuur wordt gespeeld door
  bet theater, en de literaire produtlies van Bcrbertalige auteurs in Nederland, die in het
  Berber en/of in het Nederlands schrijven. De Berberse (ofAmazigh) literatuur is een terrein
  geworden van artisliek experiment en is een krachtig middel van sociale kritiek en discussie
  over identiteit. Vooral het theater maakt een betere communicatie tussen auteur en
  publiek mogelijk, in een cultureel veld dat nog Sterk wordt gekenmerkt door oraliteit. Dat wil
  niet zeggen dat orale Amazighgenres verdwijnen. Integendeel. Çedichten, spreekwoorden
  en sprookjes zijn nog volop in leven. Maar het vernieuwen van mondelinge vormen en
  thema's vindt tegenwoordig vooral plaats door de interacJie tussen oraliteit, schrift en 'mediaoraliteit'.
   Tamazight
  Het Tamazight of Berber hoort bij de Afro-Aziatische taalfamilie, waar het
  Arabisch en het Hebreeuws ook deel van uitmaken, en is, na het Arabisch, de
  tweede grote taal van Noord-Afrika. Het wordt door ongeveer 15 miljoen mensen
  gesproken: ongeveer 40 procent van de bevolking in Marokko spreekt Berbers,
  20 procent van de bevolking in Algerije, terwijl het percentage in de andere
  Noord-Afrikaanse landen, zoals Mali, Niger, Libië en Tunesië, veel lager is. In dit
  enorme gebied spreekt men verschillende vormen van Berber.
  Als nationale taal erkend in Mali en Niger, heeft het Tamazight, dankzij het
  initiatief van vele academici, schrijvers en andere intellectuelen en onder druk van
  publieke manifestaties, zeer recentelijk ook enige erkenning gekregen in Algerije
  en Marokko.
  Het Tamazight is vooral bekend als een orale taal, wat wil zeggen dat mensen die
  Tamazight spreken andere talen gebruiken Frans of bijvoorbeeld het Nederlands.
  Dat is niet altijd en overal het geval geweest.
  Vóór en ook tijdens het Romeinse Rijk, sprak men in Noord-Afrika een oude
  vorm van Berber, het Lybisch-Berber, dat ook werd geschreven in een geometrisch
  alfabet, het Tifinagh. Dit oude schrift kan beschouwd worden als de voorouder van
  het huidige Tifinagh dat door de Toearegs gebruikt wordt om korte en persoonlijke
  teksten te schrijven. Het gaat hierbij bijvoorbeeld om informatie over wie
  er bij een afspraak zal verschijnen en hoe laat, of welke route je moet nemen naar
  een afspraak, te vergelijken met het versturen van een SMS met een mobieltje.
  Het Tifinagh werd recentelijk gebruikt voor het schrijven van educatieve teksten
  in Mali en nog recenter werd het Neo- Tifinagh gekozen voor het onderwijsexperiment
  in het lager onderwijs in Marokko.
   Maar er bestaan ook nog andere vormen van het Tamazightschrift. Uit oude
  Arabische bronnen weten we dat middeleeuwse Berberse geleerden gedichten
  componeerden, historische verhalen in het Tamazight vertaalden en op papier
  zetten in het Arabische schrift. De middeleeuwse teksten waren meestal kronieken,
  verzamelingen van woorden en hun betekenis, en andere werken van didactische
  aard, religieus of geneeskundig. Ook zijn er nog enkele manuscripten bekend
  in Chleuh uit de 19e en 20e eeuw, bijvoorbeeld van het 'Gedicht van Saby', een
  beroemd religieus verhaal over de heldendaden van Jozef.
  Het Tamazight heeft eeuwenlang naast de prestigieuze Arabische taal en schrift
  geleefd, en dan voornamelijk naast het geschreven woord uit de koran. De sociale
  en politieke veranderingen, die werden veroorzaakt door de verspreiding van
  de islam en de Arabische taal in Noord-Afrika, hebben geleid tot de vorming van
  diglossie waar 'orale' talen (Riffins, Chleuh en andere Tamazightvarianten,
  maar ook meerdere Arabische dialecten) voor de dagelijkse communicatie, voor handel
  en ook voor de lokale artistieke productie werden gebruikt terwijl het klassieke
  Arabisch de taal van de godsdienst, van de geschreven communicatie en van
  literaire uitingen van geleerden en stadsbestuurders bleef.
  Toch, vanaf het begin van de vorige eeuw begonnen steeds meer geletterde
  Berbers/Imazighen teksten te schrijven, in Latijnse en Arabische schriften, waardoor
  er nu een aardig corpus van moderne geschreven genres in het Tamazight
  bestaat, zoals verzamelingen van verhalen en gedichten, romans en theater.
   Literatuur en 'Berberse Lente'
  Het schrijven in het Tamazight is voornamelijk het werk geweest van individuen en
  van culturele verenigingen. Intellectuelen, studenten, zangers, en werknemers hebben,
  in Noord-Afrika en in Europa, taalkundige instrumenten gebruikt en
  verspreid, zoals de bijzondere schriftsystemen, ontwikkeld door universiteiten om
  het Berber te transcriberen. Vanaf 1980 worden de eerste romans in het Kabylisch
  Berber gepubliceerd. Het is het jaar van verschillende manifestaties tegen de regering
  in Kabylië (Algerije), die de Berberse Lente worden genoemd. De kruising tussen
  literaire creatie en historische context verduidelijkt de militante indruk die de
  eerste romans maken zoals Asfel (1981) en Faffa (1986) van Aliche, enAskuti (1983)
  van Sadi. Engagement blijft eveneens een karakteristiek van de recentere romans
  van Mezdad en Zenia. De Marokkaanse Riffijnse schrijvers brengen ook een verzet
  tegen de bestaande maatschappelijke orde aan het licht, maar in een meer naar
  binnen gekeerd vorm. Mohamed Chacha snijdt het onderwerp aan van de breuk van
  de sociaal-culturele taboes in zijn Breek het taboe en laat de zon verschijnen. Mustafa
  Ayned, in De pijn van de schaduw, korte verhalen in het Rif-Tamazight, behandelt
  met subtiele ironie en grappige beelden de absurde aspecten van het alledaagse
  leven. Recentere romans werden door Mohamed Bouzaggou gepubliceerd en zijn
  Jar u jar ('Er tussenin') werd met een internationale prijs voor Berberse literatuur
  bekroond. Bovendien hebben de in het Nederlands vertaalde gedichtenbundels
  van Ahmed Essadki (Tussen hemel en aarde; Verstoppertje), Mimoun El Oualid (Rijkend
  naar bet licht), en Ahmed Ziani (In sJeen zal ik schrijven; Jubelzang voor de bruidegom)
  een goede ontvangst gekregen.
   De huidige creatie van geschreven literatuur in het Tamazight brengt de communicatieproblemen
  tussen de 'geletterde' auteurs en hun publiek, dat geen Tamazight op school spreekt, aan het
  licht. Het is dus niet verbazingwekkend als tegenwoordig de artistieke creatie in
  het Tamazight vooral bloeit via genres en media die, zoals eerder gezegd, de orale
  communicatie bevorderen, dus in het bijzonder muziek en theater.
  Het theater
  Het theater, in de vorm van een voorstelling die door acteurs in een gesloten
  zaal wordt gespeeld, is een nieuw genre in de Amazighproducties
  De eerste experimenten zijn de voorstellingen in de jaren zeventig van Kateb Yacine die
  het dialectale Arabisch en het Kabylisch Berber (Taqbaylit) gebruikte om dichter
  bij het Algerijnse publiek te komen. In dezelfde periode publiceerde Muhand
  U Yahya zijn herschrijving in Taqbaylit van internationaal bekende stukken van
  Beckett, Brecht, Molière en Pirandello. Tegenwoordig is er een aanzienlijk aanbod
  van Amazightheater in Frankrijk, waar de acteurs het Frans, het Kabylisch Berber, en
  het dialectale Arabisch gebruiken. In Marokko wordt het begin van het
  moderne Amazightheater in de jaren tachtig met de toneelstukken van Moumen Al
  Safi ingeluid. Daarnaast zijn in Casablanca verschillende acteurs en verenigingen
  van amateurs actief geworden. Ook in het noorden van Marokko, in de Rif, hebben
  Azreoual Fouad en Farouk Aznabet verschillende stukken kunnen produceren
  dankzij de medewerking van plaatselijke culturele verenigingen. Kritiek via spot
  en ironie kenmerkt het merendeel van de stukken van Aznabet, terwijl stukken van
  Fouad meer over moeilijkheden van het leven op het land en na de emigratie gaan.
   Aznabet heeft zijn stukken niet alleen in de Rif gespeeld, maar ook in verschillende
  Marokkaanse, Belgische en Nederlandse steden. Er is dus een uitwisseling en voortzetting
  van de culturele productie te constateren tussen het geboorteland en de
  Riffïjnse emigratie in België, Nederland en, nog recenter, in Spanje.
  Open discussies
  
  Een eerste, brede discussie betreft de taal van de nieuwe producties in Tamazight.
  Een aantal schrijvers wil de personages laten praten in een taal die het best
  met hun sociaal-culturele positie overeenstemt, dus ook met woorden uit het
  Arabisch en het Frans. Anderen vinden dat het Tamazight steeds meer met de concurrentie
  van andere talen (dominanter omdat zij nationale talen zijn) geconfronteerd
  wordt. Hun werk moet dus het risico van het verlies van levenskracht van het
  huidige Tamazight tegenhouden door de leenwoorden te negeren, en het vocabulaire
  te vernieuwen met oude en nieuwe termen die gebaseerd zijn op al aanwezige
  
  woorden in andere regionale varianten.
  De beperkte deelname van vrouwelijke toneelspelers aan het Amazightheater,
  in het bijzonder van jonge vrouwen, wordt door verschillende schrijvers en
  Marokkaanse verenigingen betreurd. Dat komt overeen met de eveneens beperkte
  deelname aan de literatuur van Berberse vrouwen in Marokko. Tijdens mijn onderzoek
  in Marokko heb ik drie vrouwelijke schrijvers in het Tamazight ontmoet:
  Aicha, Fatima Bouziane en Fatima Bouchane. Slechts één heeft gepubliceerd
  (in het Arabisch). Deze schrijvers hebben moderne verhalen gecreëerd die gebaseerd
  zijn op thema's van Berberverhalen.
  Fatima Bouchane, de jongste, heeft geprobeerd een roman en een scenario in het
  Berber te vertalen. Een laatste belangrijke onderwerp van
  discussie betreft de professionalisering van het Amazightheater. Alle geïnterviewde
  acteurs en schrijvers zijn het eens over het feit dat de ontwikkeling van het
  Amazightheater verband houdt met de institutionele middelen en de materiële
  voorzieningen waar nog altijd ruim gebrek aan is.
   Amazightheater in Nederland
  In Nederland, waar vele Berberse immigranten wonen en werken, kan de situatie
  zich richting professionalisering ontwikkeling dankzij mogelijkheden tot specialisatie
  en dankzij financiële steun. Het traject van regisseur en acteur Chaib
  Massaoudi is wat dat betreft symbolisch: na experimenten op andere werkgebieden
  in Nederland, besloot hij zich volledig op het theater te storten, en is daar goed in
  geslaagd. Als gediplomeerd regisseur aan de Hogeschool voor de Kunsten in Utrecht
  heeft hij in 1998 de toneelgroep Stichting Amazigh, en nog recenter de groep
  Appolius opgericht. In de loop van 2000- 2003 heeft hij twee tragikomedies geregisseerd,
  Tasliten Roméo (in het Nederlands) en Rabiaa, Buzeyyan en de verblijfsvergunning
  (in Tarifit met ondertitels in het Nederlands), beide geschreven door Omar
  Boumazzough. In Taslit en Roméo slaagt hij erin het internationale thema van Romeo
  en Julia te verenigen met Berberse verhalen, terwijl hij in het stuk Rabiaa, Buzeyyan
  en de verblijfsvergunning sociale kritiek uit door het leven van de Riffijnse emigranten
  met ironie maar ook begrip te belichten. Deze voorstellingen hebben stuk voor
  stuk een positieve kritiek en een enthousiaste ontvangst in Nederland gekregen.
  Dankzij een subsidie van de Nederlandse Prins Claus Stichting, werd de laatste
  voorstelling eveneens in Ceuta gespeeld, de Spaanse enclave ten noorden van
  Marokko. Na groot succes, heeft de groep een vergunning gekregen voor een tournee
  door het noorden van Marokko. In 2004 heeft Chaib Massaoudi het
  toneelstuk f-fet tikken van de kraai opgezet in samenwerking met Abdelkader Benali,
  over polygamie, machtzucht, egoïsme en familieconflict als metafoor voor het
  (stads)leven. Vorig jaar heeft Massaoudi zich in Marokko teruggetrokken met de
  performance De vier elementen die in verschillende dorpen in het Rifgebergte werd
  gespeeld: weer een metaforische voorstelling, maar deze keer over de aardbevingen
  in Marokko. Massaoudi blijft ook actief in meerdere Nederlandse toneel- en filmproducties.
   Voordat Rabiaa, Buzeyyan en de verblijfsvergunning uitgebracht was, werd het stuk
  
  al bijzonder populair via de radio en in de cafés van de Rif door een versie op cassette
  die haar weg in het informele circuit had gevonden. Het succes van dit stuk is
  typerend wat betreft de interactie tussen theater en nieuwe media. Het is immers
  geen geïsoleerd geval. Bijvoorbeeld, een van de eerste stukken van theatergroep
  Tifawine, Tagodi, werd erg populair na de verschijning ervan op video in 1995. De
  populariteit van het Amazightheater blijft dus ook via video's in stand, of de video's
  nu officieel zijn of illegale kopieën. Ook schrijver, acteur en musicus
  Mustapha Ayned is zeer actief voor het Amazightoneel in Nederland geweest. Hij
  heeft op overtuigende wijze in het stuk Taslit en Roméo gespeeld, en vervolgens
  meerdere theaterstukken in het Riffijns en in het Nederlands zelf opgezet, zoals
  Passaporti en Kamelen in de polder. De recente voorstelling Wij zijn bet zat, met
  amateurtheatergroep Kaktus van jonge Marokkaanse acteurs, werd heel goed
  ontvangen tijdens het Amazigh Festival in Gouda in 2005. Ayned gebruikt altijd
  de stijl van 'absurdisme' om menselijk onvermogen bloot te leggen, wat in zijn
  toneel vaak gepaard gaat met een openlijk verzet tegen de onderdrukking van het
  Tamazight in Noord-Afrika. Een interessant voorbeeld daarvan kan men op de
  internetsite van de vereniging Tawiza bekijken, waar het videofragment uit het
  
  theaterstuk Tabrat (brief) van Nederlandse ondertitels wordt voorzien.
  Het Amazigh/Berber en de Nederlandse
  literatuur
  Vanaf de jaren negentig wordt de literatuur in het Nederlands gekenmerkt door
  de werken van schrijvers afkomstig van recente immigratiestromingen. Onder
  hen, hebben bijzonder succesvolle jonge schrijvers uit de Marokkaanse gemeenschap,
  zoals Hafid Bouazza en Abdelkader Benali, belangrijke literaire prijzen ontvangen.
   Bekend bij publiek en critici zijn ook de dichter Mustafa Stitou en de
  schrijvers Naima El Bezaz, Hans Sahar, Malika Al Houbach, Khalid Boudou en
  Said El Haji. In het muzikale veld zijn jonge auteurs van Marokkaanse afkomst
  ook zeer actief, zoals de waardering voor het werk van rappers zoals Ali B. en, meer
  controversieel, Raymzter wel aangeeft.
  Een aantal van deze schrijvers kent het Tarifit van thuis. Het Amazigh/Berber
  komt dus ook als narratief element in hun teksten. Een paar voorbeelden kunnen we
  in Abdelkader Benali's Bruiloft aan zee en Said El Haji's De dagen van Sjaitan vinden.
  De twijfelachtige held van Benali, Lamarat, keert voor de bruiloft van zijn
  zus Rebekka terug naar Marokko in de buurt van een stad die Nadorp (na-dorp)
  wordt genoemd, een woordspel met betrekking tot 'Nador', een stad in het
  Rifgebied. Daar ontdekt Lamarat dat hij de enige is die zijn oma niet goed begrijpt
  (ze spreekt Tarifit) en dat 'hij de analfabeet van de familie was, en dat was hij
  dan ook op dat moment'. Zonder het expliciet te benaderen, werkt Benali om
  de clichés over de culturele achterstand van het Berberse Rifgebergte heen. Nog
  speelser gebeurt het als de relatie met een Nederlandse verkoper en de oude generatie
  migranten aan bod komt:
  Lamarat kreeg een jongeman aan de deur - 'Floris-Jan, zeg maar Floor' - die
  hem toeriep met achter zich een stapeltje tuinstoelen opgesteld: 'Salaam moealeekoem,
  keen bak vie dharl'. 'Wat jij bedoelt is dat ik Arabisch moeten begrijpen,' dacht
  Lamarat hardop, 'maar helaas, dat taaltje van u begrijp ik niet.' 'Ach, zo, dan zeg ik
  het anders: eblelye sehlel ouid wewesch e mis n tefkecht' (vrije vertaling uit het Berbers
  naar het Nederlands: goedendag, haal je vader, zoon van een dikke portje wrok).
   Berbers, wist Floor, moest je altijd een beetje brutaal, boers bejegenen, anders
  kwam het niet over [...] 'Ja, dank je de koekoek,' en Lamarat trok zich van de voordeur
  terug, liet zijn vader daar achter, diede ene tuinstoel na de ander bekeek en d£
  grappen en grollen van Floris-Jan aanhoorde.
  Het thema van het zich (on)bewust zijnvan de eigen geschiedenis wordt satirisch
  behandeld door El Haji's De dagen van Sjaitan, in dialoog met de imam en andere
  oudere migranten uit de Rif: 'Jullie zijn opgegroeid in de Rif en hebben
  geen weet van wat hier speelt [...] De Hollanders beroemen zich op hun
  geschiedenis: zijn hebben Julius Civilis, Willem van Oranje en Thorbecke, zij hebben
  Cruyff en Lubbers, stuk voor stuk grote vaderlandse helden. Maar wat hebben
  jullie...?' Hij zweeg over berberkoning Juba II [...], hij zweeg over de moedige
  blad-essiba, over duizenden revolutionaire Marokkanen [...] hij zweeg over de heldhaftige
  Riffijn Abdelkrim El-Chattibi, die de Rif-Republiek stichtte... [...] Niemand
  kende die namen - en dat zei al genoeg. Zoals deze voorbeelden aantonen worden
  de Berber/Amazightaal en het culturele erfgoed niet etnografisch of didactisch
  besproken. Auteurs behandelen deze elementen om sociale en individuele tegenstellingen
  bloot te leggen, door middel van woordspel, spot en een bloemrijke
  stijl. De teksten weerspiegelen ervaringen in Nederland, en herinneringen aan het
  land van herkomst, die vele jongeren uit migrantengemeenschappen zullen herkennen,
  maar ze schetsen ook een beeld van een open en kosmopolitische toekomst.
  Vertaling: Diana Chin-A-Fat
  Bibliografie
  R.Buikema en M. Meijer (eds.),
  Kunsten in beweging, SDU,
  Den Haag, 2003.
  S.Ponzanesi en D.Merolla (eds.),
  Migrant cartographies,
  
  Lexingtong Books, USA, 2005.
   Daniela MEROLLA
  is universitair docent aan de Universiteit Leiden
  (Talen en Culturen van Afrika) en specialist in
  Berberse literatuur en maatschappij. Haar nieuwste
  boek De l'art de la narration tamazight (berbère) zal
  binnenkort bij uitgeverij Peeters verschijnen.
  