title: Emotie, Perceptie en Cognitie
text: Emotie, Perceptie en Cognitie
  I. Inleiding
  
  Het ligt in de bedoeling van dit artikel enkele punten aan te stippen
  waar we vruchtbaar onderzoek mogelijk achten om een nader inzicht te
  krijgen in de invloed die perceptie en cognition hebben op het ontstaan
  van het emotief proces.
  Derhalve zullen we eerst kort dienen aan te geven wat we verstaan onder
  emotie en emotief proces. Deze behandeling van het emotief proces zal
  kort zijn, omdat het bepalen en beschrijven van emoties een afzonderlijke
  stu die vergt. We kunnen hier vertrekken van een werkdefinitie van emotie
  en een korte bespreking van het verloop van het emotief proces, om onze
  aandacht te concentreren op de relaties die we wensen te bespreken, zonder in te gaan op de exacte inhoud van de emotieve sector.
  Vertrekkende van deze werkdefinitie van emotieve processen, zullen we
  in de volgende hoofdstukken perceptie en cognition elk op hun beurt situeren in hun verbondenheid tot het emotieve proces.
  We nemen perceptie en cognition hier afzonderlijk omdat het opportuun
  is beide aktiviteiten afzonderlijk te relater en tot de emotieve processen.
  We zijn ons bewust van het feit dat men ook perceptie tot de cognitieve
  aktiviteiten kan rekenen. Door perceptie en cognition als afzonderlijke
  verschijnselen te beschouwen verdelen we het terrein van de kennisverschaffende aktiviteiten in twee subsectoren die elk hun typische relatie
  hebben tot het emotieve. Hierbij zullen we ons nooit bezighouden met
  de specifieke verhouding tussen perceptie en denken. In het laatste deel
  zullen we trachten enkele tentatieve besluiten te trekken in verb and met
  de verhouding tussen de emotieve sektor en de perceptief-cognitieve.
  Plan.
   1. Inleiding
  II. Emotief proces :
  1. terminologie
  2. psychische mechanism en
  
  130
  
  M. MICHIELSENS
  
  3. komponenten van het emotief proces
  4. verloop van het emotief proces
  5. emotieve selektie
  III. Perceptie en emotie:
  1. perceptief proces
  1.1. perceptieve selektie
  1.2. relatie tussen stimulus en waarnemingsbeeld
  1.3. experimentele gegevens
  2. relaties tussen perceptie en emotie
  IV. Cognition en emotie :
  1. de niet perceptief gegeven objecten van het emotief proces
  2. cognitieve selektie
  2.1. conceptvorming
  2.2. geheugen
  2.3. interiorisatie en integratie
  2.4. anticipatie
  3. appraisal
  3.1. situering
  3.2. experimentele gegevens
  V. Besluiten
  
  II. Het emotief proces
  1. TERMINOLOGIE
  We geven er de voorkeur aan te spreken over « emotieve processen»
  in plaats van over « emoties ». Op deze voorkeur kunnen we hier niet uitgebreid ingaan: het hangt samen met een dynamische visie op de mens.
  De mens is geen statisch wezen dat zou bestaan uit bepaalde entiteiten;
  zo is emotie of affekt geen afgesloten entiteit die ergens in een statische
  mens zit ingekapseld.
  Deze voorkeur impliceert niet dat we de term « emotie» helemaal ter
  zijde kunnen laten. We moeten inderdaad in de bespreking een onderscheid
  kunnen maken tussen « emotion felt» (d. w. z. de psychofysische ervaring)
  en anderzijds het totale proces dat ook de input en de output omvat.
  Met « emotie » bedoelen we dus een sekwentie uit het emotief proces.
  EMOTIE, PERCEPTIE EN COGNITIE
  
  131
  
  Er dient een onderscheid gemaakt te worden tussen ongedifferentieerde
  en gedifferentieerde emoties. Met gedifferentieerde of eigenlijke emotie
  bedoelen we de psychofysische ervaring, tot stand gekomen als het resultaat van het begrijpen van een bepaald object door een subject (1), begeleid door en resulterend in specifieke lichaamsveranderingen (al dan niet
  intens), motorische expressie en eventueel in aangepaste aktie.
   Met niet-gedifferentieerde emoties bedoelen we de toestand van opwinding, die het beginpunt kan vormen voor de verdere lichaamsveranderingen
  en de eigenlijke emotie. Ret wordt ervaren als lust of onlust, en als de
  uiting van de persoonlijke betrokkenheid bij het object. Arnold (1) noemt
  deze toestand van niet-gedifferentieerde emotie « feeling )}.
  2. PSYCHISCHE MECHANISMEN NOODZAKELIJK VOOR HET TOT STAND KOMEN
  VAN EEN EMOTIEF PROCES :
  
  2.1. Een gevoel van betrokkenheid :
  
  Zonder dat het individu geengageerd is t. o. v. een object, een persoon
  of een situatie zal er geen emotie optreden. Ego-involvement is noodzakelijke voorwaarde voor het tot stand komen van een emotief proces. De
  betrokkenheid resulteert uit een konfrontatie van de perceptief-cognitieve
  input met de bestaande behoeften en waarden. Objecten, personen of
  situaties waarbij men betrokken is duidt erop dat deze objecten relevantie
  bezitten t. o. v. de eigen behoeften en waarden.
  2.2. Ervaring van eeil object en interpretatie van die ervaring:
  
  Datgene wat zich aan het bewustzijn opdringt noemen we ervaring.
  Deze ervaringen bestaan uit een verzameling van partikuliere gegevens
  (prikkels, sense-data) die los staan van elkaar. Ret subject heeft evenwel
  behoefte aan een onderling relateren van deze gegevens. Daartoe is het
  noodzakelijk dat zij geYnterpreteerd worden, dat zij een betekenis krijgen,
  d. w. z. ingeschakeld worden in een geheel. De geYnterpreteerde ervaringsgegevens zijn dan de bewustzijnsinhouden. Bij de emotie is er een interpreteren van de ervaringsgegevens, bijgevolg zijn ook deze bewustzijnsinhouden, maar typisch voor de emotie is dat de interpretatie gebeurt in
  funktie van het IK.
  Ze krijgen niet aIleen een plaats in de cognitieve struktuur, maar worden
  ingeschakeld in het geheel van behoeften, strevingen, doeleinden en waarden.
  (1) Begrijpen betekent dat het object in relatie geplaatst wordt tot de behoeften
  en waarden van het subject en in zijn volledige kontext wordt gezien.
   132
  
  M. MICHIELSENS
  
  2.3. Evaluatie van de ervaring als zijnde aangenaam of onaangenaam, en
  
  het bepalen van de betekenis van de ervaring en het object voor het individu als persoon.
  2.4. De ervaring van een aktieneiging, een impuls naar het object toe,
  
  of ervan weg.
  3. COMPONENTEN VAN HET EMOTIEF PROCES :
  
  Een emotief proces ontstaat door inwerking van een object op een subject.
  Gezien de dynamische gerichtheid van het menselijke subject formuleren
  we het bij voorkeur als zijnde het resultaat van een kontaktname door het
  subject met een object. Een object van een emotief proces is een ding,
  een persoon, een situatie, een zich afspelend proces, zoals dit door het
  subject gekend is.
  Zo krijgen we als komponenten van het emotief proces :
  arousal
  psychische ervaring
  object ---+- subject ----+- aktieneiging - - - - - - + ) aktie
  lichaamsveranderingen
  
  4. VERLOOP VAN HET EMOTIEF PROCES :
  De perceptie verschaft een object voor een eventuele emotie, een object
  dat in iijn kontext dient begrepen te worden, herinneringen oproept aan
  vroegere ervaringen, om zo te komen tot het (< object known ». De overgang van « object» naar « object known» gebeurt door wat Anorld (2)
  « appraisal » noemt.
   sense judgement
  '----+-liked/disliked
  --+- animal
  object known - - - appraised
  recall of
  reflective judgement
  similar things
  good/bad
  ~--+- man
  action tendency
  (< wanting to know»
  (attention)
  
  t
  recall of good /
  bad of liked/
  -'--I--+- spontaneous I--+- animal
  disliked events--------,.and actions
  -+ deliberated .--+- man
  
  t
  
  133
  
  EMOTIE, PERCEPTIE EN COGNITIE
  
  ~
  action tendency
  « wanting to do
  something »
  
  t
  imagining possible
  events and actions
  
  t
  action tendency
  .}
  
  appraised as good
  
  « wanting to do this »
  
  ~
  appraised as bad
  
  t
  
  t
  
  action
  
  action
  
  Deze appraisal doet een aktieneiging ontstaan die op haar beurt geevalueerd wordt. Op basis van de geevalueerde aktieneiging ontstaan anticipaties van mogelijke gebeurtenissen en akties. Dit heeft tot gevolg dat
  de diffuse aktieneiging oplost in een neiging tot het doen van een welbepaalde aktiviteit. Deze specifieke aktieneiging wordt geevalueerd. Indien
  de evaluatie positief is treedt aktie op, indien negatief treedt inhibitie op.
  De appraisal in al zijn stadia kan zow~l een zintuigelijk als een reflektief
  oordeel zijn. In zijn geheel bestaat de appraisal uit verschillende stadia,
  die talrijker kunnen zijn naarmate de evaluatie grotere graad van reflektiviteit bezit. Arnold kon algemeen volgende stadia onderscheiden:
  a. De ervaring van een aktieneiging, die zich uit in een neiging om meer
  informatie op te doen in verband met het object en zijn situatie. Dit
  impliceert aandachtskoncentratie.
  b. Daardoor gaat men zich vroegere gebeurtenissen en akties herinneren
  en vergelijken met de huidige situatie; deze herinneringen kunnen
  spontaan of beredeneerd zijn.
  c. De aktieneiging wordt nu ervaren als een iets-willen-doen, i. p. v. het
  meer willen weten uit het eerste stadium.
  d. Om dit « iets willen doen » te konkretiseren beeldt men zich in wat de
  mogelijke gebeurtenissen en akties zijn; anticipatie en verbeelding
  spelen hier een rol.
   e. Daardoor komt men ertoe « dit » (i. p. v. « iets ») te willen doen. Deze
  aktieneiging wordt ervaren als een emotie, en is begeleid door typische
  lichaamsveranderingen.
  Wanneer de appraisal lang heeft geduurd en uitermate reflektief was, is
  het mogelijk dat deze aktieneiging niet langer een emotie is (ook de li-
  
  134
  
  M. MICHIELSENS
  
  chaamsveranderingen zijn tijdens die duur uitermate verzwakt), zodat men
  het aanvoelt als een wilsbeslissing i. p. v. als een emotie.
  Arnold onderscheidt in het geheel van het emotief proces twee belangrijke overgangen: van perceptie tot emotie;
  van emotie tot aktie.
  Ze betreurt in dit verb and dat in de verschillende studies over emoties
  de tweede overgang in belangrijke mate meer besproken is geworden dan
  de eerste.
  Van perceptie tot emotie :
  Zowel in perceptie als in emotie is er een subject en een object. Objectloze emoties zijn abnormale verschijnselen zoals dit het geval is bij angstneurosen en depressie. Het object kan van allerlei aard zijn en hoeft niet
  konkreet aanwezig te zijn; het dient enkel op een of andere manier te
  kennen te zijn. De emotie kan niet geidentificeerd worden met de perceptie
  omdat bij emotie het object op een speciale manier te kennen is, nl. niet
  enkel objectief maar ook zoals het subject de relatie opvat tussen het object
  en zichzelf. Het object is voor het subject wenselijk of te vermijden, waardevol of schadelijk, zodat het er zich toe aangetrokken voelt of er een afkeer
  van heeft.
  Om een emotie op te roepen moet het object geevalueerd worden zoals
  het subject er op een bepaalde manier door geraakt wordt.
   De emotie valt nochtans niet samen met de appraisal. De evaluatie is
  noodzakelijke voorwaarde en begeleiding van de emotie, maar valt er
  niet mee samen omdat het subject ook volledig emotieloos kan evalueren.
  Emotie sluit niet enkel evaluatie in, maar ook een sterke neiging naar het
  object toe of ervan weg. Als ik iemand uitsluitend ken NAAST mij dan is
  er geen emotie. Maar als ik denk dat het goed is voor mij hic et nunc,
  en er naar gedreven ben (soms tegen beter weten in), dan is mijn ervaring
  emotioneel.
  De appraisal is onmiddellijk en in eerste instantie intuitief. Bij nadere
  reflexie kan de appraisal eventueel herhaald worden. Dit impliceert de
  mogelijkheid tot leren. Anderzij ds is de appraisal ook voorwaarde voor
  ander leren: men moet leren een situatie als wenselijk of te vermijden
  beoordelen opdat verdere mogelijkheid tot leren zou bestaan.
  Bij volwassenen en oudere kinderen is de beoordeling in het emotief proces zowel intuitief als reflektief. Maar het intuitief oordeel is onmiddellijk,
  het reflektief oordeel voIgt erop. Dit wordt aangetoond door het feit dat
  intuitieve appraisal dikwijls aangevuld of veranderd wordt door latere reflektie. Als dit gebeurt verandert de emotie met de nieuwe intuitieve ap-
  
  EMOTIE, PERCEPTIE EN COGNITIE
  
  135
  
  praisal die er op voIgt. Als er geen intuitieve appraisal van een object of
  een situatie is, maar voortdurend aIleen een reflektief oordeel, dan wordt
  alles zuiver spekulatief en is er geen echte emotie meer mogelijk.
  De appraisal voIgt zo dicht op de perceptie dat de keten perceptie-appraisal-emotie moeilijk te scheiden is, en men veelal de indruk heeft dat
  de emotie onmiddellijk na de perceptie voIgt. Ret feit dat perceptie en
  appraisal van elkaar kunnen onderscheiden worden, toont echter aan dat
  perceptie aIleen niet voldoende is voor een emotie.
   Van emotie tot expressie en aktie :
  De lichaamsveranderingen die de sekwentie emotie-aktie begeleiden kunnen we hier onmogelijk verder als studieobject nemen. Merken we enkel
  op dat er voor elke emotie een verschillend patroon van lichaamsverandering en is dat karakteristiek is voor die emotie. De fysiologie van schrik
  hangt niet af van het object van de schrik. Ret zijn typische fysiologische
  reakties die bepalend zijn voor elke schril{-reaktie en die verschillend zijn
  van de reakties bij bijvoorbeeld woede. De fysiologische veranderingen
  die met de emotie gepaard gaan, worden op hun beurt gevoeld en beoordeeld. Ze kunnen geevalueerd worden als hebbende een bepaalde betekenis. Ze kunnen ook nieuwe emoties uitlokken. Later iworden deze tekenen
  herinneTd als bewijzen van bijvoorbeeld vroegere schrik.
  Bepaling van emotie bij Arnold (3)
  « ••• we can now define emotion as the felt tendency toward anything
  
  appraised as good (beneficial), or away from anything intuitively
  appraised as bad (harmful). This attraction or aversion is accompanied
  by a pattern of physiological changes organized toward approach or
  withdrawal. The pattern differs for different emotions. )}
  
  5. EMO'l'IEVE SELEKTIE:
  
  5.1. Belang van de hersenkortex.
  We hebben met nadruk in de voorgaande paragraven nagelaten in te
  gaan op de neurologische mechanismen die noodzakelijk zijn om te komen
  tot een emotief proces. Dit blijft binnen dit bestek onmogelijk. We dienen
  hier echter toch te verwijzen naar het centrale belang van de hypothalamus
  en de werking van het autonoom zenuwstelsel in het verloop van het emotief proces. Dat emotionele expressie en de autonome effecten van de
  emotie zich enkel kunnen voordoen indien de hypothalamus intact is \4)
  lmpliceert echter niet dat emoties uitsluitend een subkortikale aktiviteit
  zouden zijn.
   136
  
  M. MICHIELSENS
  
  Dekortikatie-experimenten brengen hier verheldering: observaties van
  dieren waarvan de hersenkortex verwij derd is tonen aan dat deze dieren
  bijna uitsluitend in staat zijn tot de manifestatie van « sham rage ». De
  objecten die deze woede opwekken zijn sterk gereduceerd in aantal. Buiten
  « sham rage» treedt ook soms een vluchtige en heftige schrikreaktie op;
  dit na een sterke geluidsprikkel. De « sham rage » verdwijnt wanneer men
  de prikkel wegneemt. Zolang de prikkel aanwezig blijft houdt de emotie
  pas op bij totale uitputting.
  Besluiten:
  -
  
  -
  
  -
  
  deze reakties kunnen blijkbaar ontstaan door prikkels die subkortikaal
  kunnen waargenomen worden;
  op prikkels die moeten begrepen worden kan niet meer worden gereageerd, met het gevolg dat er een sterke reductie van het aantal mogelijke objecten optreedt;
  voor de meeste emoties blijkt de hersenkortex noodzakelijk te zijn;
  z?nder hersenkortex is echter nog weI heftig emotioneel reageren mogelijk wat slechts kan ophouden (als de stimulus aanwezig is gebleven)
  bij voIledige uitputting;
  interpretatie van Arnold (5) :
  - de kortex heeft een inhiberende funktie op de emotieve aktieneigingen (komende van het hypothalamisch relaisstation) ;
  - de emotionele prikkeling is kontinu, maar de kortex selekteert de
  expressies ;
  - de hersenkortex biedt de mogelijkheid van een durende emotie,
  zonder permanente aanwezigheid van de betrokken prikkeling ;
  - de hersenkortex is verantwoordelijk voor het feit dat in normale
  omstandigheden een emotief proces kan ophouden, ondanks het
  feit dat het object of de stimulus die oorspronkelijk de emotie
  deed ontstaan aanwezig blijft.
  Dus: emotionele mechanismen zijn niet totaal verschillend van cerebrale
  mechanismen. Emoties zijn geen reflexen, zelfs geen subkortikale reaktiepatronen. Met het denken hebben ze in aIle geval reeds gemeen dat de
  hersenkortex er een belangrijke rol in speelt.
   Dat de hersenkortex een inhiberende funktie zou hebben (Arnold) is
  tegengesteld aan de stelling van Cannon (6) die zegt dat kortikale excitatie
  en hypothalamische inhibitie optreedt. Arnolds interpretatie is wegens
  verschillende redenen meer te aanvaarden, o. a.
  EMOTIE, PERCEPTIE EN COGNITIE
  
  137
  
  a. in waken de toestand is er een voortdurende perceptie; niet elk potentieel-emotief percept geeft aanleiding tot een emotionele reaktie, zodat
  er in elk geval erg ens een selektor moet tussenkomen ;
  b. de werking van het selektief apparaat bestaat niet in het opnemen van
  bepaalde percepten, maar in het uitsluiten van andere. Deze werking
  is te vergelijken met aandachtskoncentratie ;
  c. er is een autogene aktiviteit van de kortex (te merken in het EEG);
  ook niet gestimuleerde neuronen zijn niet inaktief. De transmissie van
  die aktiviteit is een kortikale aangelegenheid.
  d. Cantril (7) deed experimenten die te vergelijken zijn met deze van
  Maranon. In verb and met de « as if» emotie na adrenaline-inj ectie
  komt volgende passage voor in het rapport van een proefpersoon:
  {( Decided predisposition to an emotion. Only constant conscious
  attempt to keep calm prevented an emotion. It was an effort
  to keep calm. »
  Hier gebeurt met een zeer bewuste inspanning wat in normale omstandigheden (d. w. z. wanneer er geen aandrang is die ten gevolge van de adrenaline in het bloed zo uitermate sterk is) spontaan gebeurt. Elke menselijke
  emotie blijkt reeds een - in zekere mate - beheerste emotie te zijn.
  Dit wil niet zeggen dat de handelingen noodzakelijk gematigd zijn, maar
  zoals de emotie zich manifesteert in het bewustzijn en in de handelingen
  is ze reeds door de kortex gecontroleerd.
   De kortikale inhibitie speelt een belangrijke rol als selektiemechanisme,
  dit nochtans in samenwerking met: gedifferentieerdheid van de perceptie,
  frekwentie van aandachtskoncentratie, omvang van de gamma van waarden
  en doeleinden, werking van het endocrien systeem, werking van sympatisch
  en parasympatisch zenuwstelsel.
  Opmerkingen :
  1. We beschouwen het individu als een systeem, en de emotionaliteit
  als een systeem binnen dat systeem, naast en in samenwerking met andere
  systemen. Dan zien we dat binnen het emotief systeem het ervaren van
  emoties een kortikale inhibitie veronderstelt (er is een voortdurende stimulatie, en door selektie wordt een emotief proces tegelijk doorgelaten).
  T. o. v. het totale systeem echter heeft het emotief proces een facilerende
  (of aktiverende, maar totale inaktiviteit is het levende organisme volkomen
  vreemd) werking.
  2. Bij dieren en kleine kinderen spelen de hogere hersencentra een veel
  klein ere ro!. Toch zijn er tekenen van affektief-emotieve processen. Deze
  processen en de manifestaties ervan zijn echter weinig gedifferentieerd.
  138
  
  M. MICHIELSENS
  
  Ze zijn te herleiden tot lust-onlust reakties die fysische behoeften en evenwichtsverlies begeleiden. Watson (9) heeft aangetoond dat de primaire
  emoties slechts bestaan uit reakties op plots verlies van evenwicht, intense
  auditieve stimulatie en bittere smaken.
  5.2. Emotieve selektie: besluiten.
  Dit alles om aan te tonen dat emotieve processen in hun gedifferentieerde
  vormen cerebrale processen zijn.
  Aan de hand van neurologisch materiaal hebben we kunnen aantonen
  dat de hogere centra een fundamentele rol spelen in het emotief proces.
  Emoties in de mens zijn niet uitsluitend viscerale processen, zijn geen reflexen en worden niet uitsluitend door de hypothalamus beheersd. Zonder
  er hier verder over uit te weiden hebben we het voor bekend aangenomen
  dat ook het denken en de perceptie een hersenproces is.
  Op grond van de gegevens betreffende de permanente neurale aktiviteit en de kortikale inhibitie voeren we het begrip emotieve selektie in.
   Van nu af zullen we ons niet meer afvragen of deze selektie nu uitgevoerd wordt door de hersenkortex of eventueel door andere strukturen
  en mechanismen. Wat alleszins blijkt is dat niet aIle objecten die in potentie een emotie zouden kunnen verwekken inderdaad aanleiding geven
  tot emoties. Er moet dus ergens een selektie uitgevoerd zijn. De selektie
  van een stimulus-object impliceert de annulering van andere. We zullen
  echter de term « inhibitie» die Arnold hiervoor gebruikt niet verder hanteren omdat deze verwarring zou kunnen doen ontstaan met een frekwenter
  gebruik van deze term in verb and met remming van emotionele expressie
  van een reeds geselekteerde emotie, en met gedragsremmingen.
  De emotieve selektor kiest welke potentieel emotieve stimuli de start
  zullen vormen van een emotief proces. We noemen een stimulus potentieel
  emotief op het ogenblik dat hij nog niet geselekteerd is. Een stimulus is
  niet « geladen » tenzij men er door emotieve selektie een lading aan geeft.
  We willen hier vermijden te zeggen dat schrik zou optreden bij de perceptie van een schrikaanjagend object. In principe zou men kunnen zeggen
  dat aIle objecten met emoties te beladen zijn.
  III. Perceptie en emotie
  1. RET PERCEPTIEF PROCES.
  1.1. De perceptieve selektie:
  Door perceptie komt men in kontakt met de stimuli uit de buitenwereld.
  Deze kontaktname gebeurt langs de receptoren, die bij de mens te vereen-
  
  EMOTIE, PERCEPTIE EN COGNITIE
  
  139
  
  zelvigen zijn met de zintuigen. Telkens we over perceptie zullen spreken
  bedoelen we hiermee zintuigelijke waarneming. We onderscheiden visuele,
  tactiele, auditieve, olfactorische en smaak perceptie. De belangrijkste informatoren over de buitenwereld zijn voor de mens het oog en het oor.
   Perceptie is echter geen zuiver registreren van wat er aan stimuli in de
  buitenwereld voorhanden is. Twee belangrijke eigenschappen van perceptie duiden dit aan:
  a. Perceptie is een poging tot betekenisgeving; « an effort after meaning»
  (Adcock 11).
  We nemen inderdaad geen agglomeraat van stimuli waar, maar lETS.
  Waarneming is een proces van betekenisgeven. De stimuli worden omgezet in waarnemingsbeelden die voor het subject van betekenis zijn.
  b. Ret potentieel perceptieveld is zeer groot. Niet aIle stimuli die zich
  daarin voordoen worden omgezet in waarnemingsbeelden. Er worden
  er bepaalde geselekteerd, andere worden niet geselekteerd.
  Perceptie is funktie van de aard van de fysische stimuli, de fysiologische
  toestanden van de waarnemer, en van de psychische toestand van de waarnemer (Krech 11):
  -
  
  de aard van de fysische stimuli :
  Dat bepaalde stimuli geselekteerd worden en andere niet kan afhankelijk zijn van de sterkte van de stimulus, de nabijheid of verwijderdheid,
  de duidelijkheid, de helderheid en andere eigenschappen van het waarnemingsveld en de stimuli. Rierdoor komt men tot een selektie die
  nagenoeg voor iedere waarnemer dezelfde is. Een optische illusie die te
  wijten is aan de eigenschappen van de stimuli is voor iedereen gelijk ;
  vb. MiiIler-Leyer-illusie, distorted room.
  -
  
  de fysiologische toestand van de waarnemer :
  De selektie is voor een groot deel ook afhankelijk van de fysische mogelijkheden van de waarnemer: de kleurenblinde kan uiteraard geen
  kleuren waarnemen, een dove is niet gevoelig voor geluidsprikkels.
  Deze voorbeelden zijn zeer extreem gekozen : menkan hier nog moeilijk van een selektie spreken vermits het over een volledige blokkering
  gaat van bepaalde stimuli. Ret zijn pathologische gevallen waar er
  een volledige annulering is van de stimuli van een bepaalde s~ort.
   -
  
  de psychische toestand van de waarnemer :
  De perceptieve selektie heeft vooral betrekking op dat proces dat er
  verantwoordelijk voor is dat niet iedereen (met dezelfde fysische uit-
  
  140
  
  M. MICHIELSENS
  
  rusting) hetzelfde waarneemt uit een identisch waarnemingsveld. We
  kunnen dit samenvatten als: persoonlijke factoren spelen een belangrijke rol in de perceptie. Wat een individu ziet, voeIt, hoort, ruikt of
  smaakt wordt be'invloed door zijn toestand van behoeften, emoties,
  mental set en persoonlijkheid. Krech (12) noemt dat verschijnsel het
  resultaat van een perceptual set, en bepaaIt dit als een paraatheid van
  het organisme om stimuli op een bepaalde manier te organizeren.
  Bruner en Postman (13) spreken van {< the defense proces >} en {< the
  sensitization proces >}. Dit betekent dat er bij het aanbieden van een reeks
  stimuli bij het subject de neiging bestaat om bepaalde stimuli niet waar
  te nemen, terwijl men gevoeliger is voor andere.
  Mc Ginnies (14) laat zich bovendien uit over de funktie van dit mechanisme : Het is duidelijk dat de perceptuele filtering van de visuele stimuli
  dient om de observator zolang mogelijk te bewaren voor het bewust zijn
  van objecten die een onaangename emotionele betekenis voor hem hebben.
  In de perceptieve selektie speeIt ook de aandacht een belangrijke ro!.
  Psychologisch gezien is het niet zo dat een stimulus zich aan ons opdringt, maar als waarnemer richten wij ons tot een bepaalde stimulus.
  Deze activiteit van zich richten naar een stimulus noemt men aandacht,
  {< set >} of {< verwachting >}.
   Het is moeilijk juist te bepalen wat aandacht
  eigenlijk is, maar duidelijk is in elk geval dat persoonlijke belangstelling,
  behoeften en emoties (of anticipatie op toekomstige emoties) er een belangrijke rol in spelen. Sommige dingen worden weI {< gezien >} zonder werkelijke aandachtskoncentratie, maar ze kunnen dan niet later herinnerd worden. lets dat niet bewust geregistreerd is geworden kan niet wederopgeroepen worden.
  In verband met de graad van aandachtskoncentratie dienen we een onderscheid te maken tussen toevallige waarneming en observatie. In observatie hebben we een speciale vorm van selektie. Het is een doelgerichte
  waarneming, met intense aandachtskoncentratie. Hierbij is men zich duidelijk bewust wat geselekteerd zal worden en wat niet dient geselekteerd.
  De selektie kan hier objectief (d. w. z. gebonden aan duidelijke regels) genoemd worden; terwijl de selektie in toevallige waarneming subjectief is.
  1.2. Relalie lussen slimulus en waarnemingsbeeld :
  
  De stimulus is niet gelijk aan het waarnemingsbeeld of percept. In de
  eerste plaats is er een transformatie gebeurd van fysisch naar psychisch
  vlak. Het percept is de ideeele transformatie van de geselekteerde stimulus.
  Of het waarnemeningsbeeld een ware kopie is van de stimulus impliceert
  een filosofische diskussie waar we hier niet verder op in gaan.
  EMOTIE, PERCEPTIE EN COGNITIE
  
  141
  
  1.2.1. Ve r i f i kat i e mid del en:
  We aanvaarden als verifikatiemiddelen om het percept te kontroleren
  intersubjectiviteit en meting.
   Intersubjectiviteit: als een stimulus bij verschiIlende personen aanleiding geeft tot identische of vergelijkbare percepten, dan nemen we aan
  dat dit percept « waar » is. Als een stimulus voor een aantal mensen (x)
  tot een totaal verschillend percept aanleiding geeft dan dit bij persoon a
  het geval is dan kunnen we hieruit besluiten dat er tussen x en a signifikante
  verschillen in psychische toestand zuIlen bestaan (onder voorwaarde dat
  bij x of a geen fysische deficienties voorkomen).
  Meting: is een vorm van indirekte waarneming (te reduceren tot het
  samenvaIlen van twee lijnsegmenten) waarin de rol van de menselijke
  waarnerner tot een minimum wordt herleid, ter voorkoming van illusies.
  Deze werkwijze kan dienstig zijn voor de korrektie van optische illusies
  die bij aIle mensen voorkomen ten gevolge van de aard van de fysische
  stimuli en de typische eigenschappen van de werking van het gezichtsapparaat (bv. MiiIler-Leyer-illusie).
  1.2.2. Dis tor tie :
  De waarnemingsbeelden die, nadat de stimuli geselekteerd werden, een
  afwijking vertonen zodat ze niet aan meting of intersubjectieve vergelijking .:louden kunnen weerstaan, noemen we het resultaat van distortie
  of verdraaiing. IVlogelijke oorzaken van distortie zijn : a) er is een te zwakke
  stimulus en deze wordt cognitief aangevuld; b) fysische deficienties van
  de zintuigen ; c) de term distortie slaat echter meer bepaald op de deformaties van de waarneming in funktie van de behoeften en verlangens van
  het organisme.
  1.3. Experimentele gegevens betreffende selektie en distortie:
  1.3.1. Bruner en Postman (15) trachtten experimenteel aan te tonen dat
  wat het organisme waarneemt en hoe het zijn omgeving manipuleert ten
  minste gedeeltelijk gedetermineerd is door faktoren als behoeften, attitudes
  en individuele gewoonten-systemen.
   Het experiment bestond uit twee delen:
  a. de proefpersonen moesten associaties vinden op een lijst van woorden ;
  deze associatie-tijd werd gemeten;
  b. ook de herkenningsdrempel werd gemeten; de woorden werden tachitoscopisch getoond en men mat de tij d die de personen nodig had den
  voordat een woord herkend werd.
  142
  
  M. MICHIELSENS
  
  Voor de associatieproef werden 99 woorden getoond en men mat de
  snelheid waarmee op deze woorden een associatie werd gevonden.
  Uit deze 99 werden voor elke proefpersoon drie reeksen weerhouden voor
  het volgende deel van het experiment: 6 waarop de reaktie het vlugst
  was gekomen, 6 met de traagste reaktie en 6 uit de middengroep (traag,
  vlug en medium werden niet gemiddeld bepaald maar in funktie van elke
  proefpersoon afzonderlijk).
  Deze verschillen in associatietijd waren verwacht, vermits er in de oorsponkelijke woordenlijst een reeks potentieel emotieve woorden waren.
  Twee weken na het associatie-experiment werden de geselekteerde woorden tachitoscopisch aan de proefpersonen getoond, en men vroeg na elk
  beeld te zeggen wat men waarnam of dacht waar te nemen. De expositietijd was 0.01, 0.02" en zo voort tot het woord juist waargenomen werd.
  Tussen de twee metingen werd een relatie gevonden :
  -
  
  hoe langer de proefpersonen nodig hadden om een associatie te vinden,
  hoe langer het ook duurde eer het woord herkend werd ;
  wanneer de associatie-tijd extreem lang is dan daalt de herkenningstijd.
  Bruner besluit hieruit tot de aanwezigheid van een « defense process»
  en een « sensitization process ».
  defense process:
  Bruner zoekt een verklaring voor het feit dat stimuli die slechts na een
  relatief lange tijd een associatie krijgen, ook slechts na relatief lange tijd
  herkend worden.
   Blokkering bij associatie is bekend als zijnde funktie van verdediging
  tegen emotioneel geladen stimuli. Hij leidt daaruit af dat een soortgelijk
  proces werkzaam is in de perceptie.
  Wanneer de potentiele emotiviteit van de stimuli stijgt zou dat aanleiding kunnen geven tot schrik, en dit wordt zo lang mogelijk vermeden.
  V oor bepaalde proefpersonen geldt dit niet aIleen voor schrik, maar voor
  elke te verwachten emotie.
  Het is echter niet noodzakelijk dat perceptieve selektie het enige mechanisme is dat hier werkzaam kan zijn. Zowel de associatie- als herkenningstijd kan funktie zijn van vertrouwdheid met de stimuluswoorden.
  De vertrouwdheid met de woorden bleek echter niet steeds verantwoordelijk voor het vlugger of langzamer reageren.
  Anderen hebben trouwens soortgelijke experimenten gedaan met gelijkaardige resultaten, met een reeks woorden die aIle even goed bekend waren.
  EMOTIE, PERCEPTIE EN COGNITIE
  
  143
  
  sensitization process:
  Sommige proefpersonen herkenden woorden waarbij de associatie lang
  uitbleef aanzienlijk vlugger dan hun gemiddelde herkenningstijd. Dit fenomeen, van het meer gevoelig zijn voor bepaalde stimuli, is het omgekeerde
  van de verdedigingsreaktie. Deze bijzondere gevoeligheid treedt op ten
  opzichte van stimuli die bijzonder gewaardeerd worden, of bij taboewoorden
  (crime, penis, bitch, dream, fairly, death, fight).
  Er blijkt bij bepaalde personen een kritische graad van emotionaliteit
  te bestaan waarboven de perceptieve verdediging niet meer werkt. Ret
  blijkt dat in elke situatie het organisme uitmaakt wat het meest relevante
  aspect is t. o. v. de adaptatie aan de situatie. Zolang de situatie niet te
  bedreigend is of te opwindend, kan het vermijden van het vatten van de
  betekenis emotioneel het meest economische antwoord zijn. Maar als de
  situatie hoogst gevaarlijk is en opwindend dan is het perceptueel meest
  adekwate antwoord datgene dat rekening houdt met de werkelijkheid.
   In aanwezigheid van potentieel emotief stimulusmateriaal kunnen beide
  mechanismen werkzaam zijn. Hoe bepaald wordt welke van de twee (verdediging of gevoeligheid) zal optreden werd in deze experimenten niet
  onderzocht.
  In de term « selektie » hebben wij deze verdediging en gevoeligheid samen
  genomen. Selektie betekent zowel diskriminatie als sensibilisatie. Daar waar
  bepaalde stimuli geselekteerd worden, worden er andere geelimineerd.
  1.3.2. MeG inn i e s (16):
  Zijn stelling is dat percepties niet aIleen gestruktureerd zijn in funktie
  van de beperking van de stimulusvoorwaarden, maar ook in funktie van
  de mogelijkheden van beloning, behoefte bevrediging, attitude, orientatie,
  potentiele angst, symbolische waarden, ontlading van spanning e. d.
  De focus van zijn experiment is het onderzoeken hoe de herkenningsdrempel kan veranderen v66r de observator de objecten kan diskrimineren
  . . . zich zo kan bewust worden van het eventueel bedreigend karakter.
  Er is dus blijkbaar in bepaalde gevaIlen een reaktie op de stimulus voordat het eigenlijke woord herkend is, voor het in het bewustzijn is getreden.
  In het experiment werd als index voor emotionaliteit de GSR gebruikt.
  Er wordt de proefpersonen een lijst van 18 woorden aangeboden waarvan
  11 neutrale en 7 kritische of potentieel emotieve. De proefpersonen waren
  niet ingelicht over de aard van het experiment. Er werd hen verteld dat
  er woorden zouden getoond worden die ze miss chien niet, misschien weI
  zouden herkennen. Er werd hen opgedragen te zeggen wat ze zagen of
  dachten te zien ..
   144
  
  M. MICHIELSENS
  
  De drempel bleek steeds groter te zijn voor de kritische woorden dan
  voor de neutrale woorden. In bepaalde gevallen trad GSR op voordat
  het kritische woord herkend was geworden. Men noemt dit « pre-recognitions to the stimulus words » of « discrimination without awareness. »
  Samenvattend :
  De herkenningsdrempel en galvanische huidreaktie tijdens de periode
  voor de herkenning van de woorden werd gemeten voor 16 proefpersonen
  bij tachitoscopische voorstelling van 11 neutrale en 7 kritische woorden.
  De proefpersonen reageerden met een aanzienlijk groter aantal galvanische huidreakties tijdens de pre-herkenningsperiode van de kritische
  woorden dan van de neutrale woorden. Bovendien was er een aanzienlijk
  hogere herkenningsdrempel voor de kritische woorden.
  De gegevens worden gelnterpreteerd als zijnde de gekonditioneerde avoidance van verbale symbolen die onaangename betekenissen hebben voor
  de waarnemer. Ret stimulus-woord fungeert als een « cue» voor diepgewortelde angst die gereveleerd wordt door de huidreaktie.
  1.3.3. J.
  C.
  Gil c h r is t e n
  
  L.
  S.
  N e s b erg (17):
  
  In deze experimenten hadden de proefpersonen zich gedurende 20 uur
  onthouden van voedsel. Er werd gevraagd enkele waarnemingsoordelen
  uit te spreken, direkt na de lunch, onmiddellijk na de tijd dat ze normaliter
  gedineerd zouden hebben en de volgende morgen, direkt na de tijd dat ze
  anders het ontbijt zouden gebruikt hebben.
  De waarnemingstest bestond in het rangschikken van gekleurde plaatjes
  met afbeeldingen van biefstuk, gebraden kuiken, e. d. naar graad van
  helderheid. Ieder plaatje werd eerst getoond met een standaard helderheid
  en men vroeg de proefpersonen dit te bekijken. Dan werd het na enkele
  seconden weer vertoond, nu met een lag ere of grotere graad van helderheid.
  Men vroeg hierbij de proefpersonen een regelknop zo te draaien dat de
  helderheid van het tweede beeld overeen kwam met deze van het eerste beeld.
   De proefpersonen dachten juist te oordelen, maar in feite maakten zij
  systematisch een fout: naarmate ze hongeriger werden maakten ze de
  plaatjes steeds heller.
  Kontrole-proefpersonen die zich niet onthouden hadden van voedsel
  vertoonden deze afwijking met.
  De schrijvers toonden ook aan dat dorstige proefpersonen plaatjes van
  sinaasappelsap, ijswater en andere dranken heller maakten naarmate
  ze dorstiger werden. Ret was niet zo dat de behoefte een invloed uitoefende
  op de perceptie in het algemeen : de verandering gold enkel voor de beelden
  in betrekking tot de behoefte.
  EMOTIE, PERCEPTIE EN COGNITIE
  
  145
  
  Hier zien we dus dat behoeften een verdraaiende invloed uitoefenen op de
  waarneming. Als we dit zeggen dan veronderstellen we dat de proefpersonen de plaatjes heller voorstellen omdat ze die in eerste instantie met
  een grotere helderheid hadden waargenomen.
  1.3.4. Te vergelijken met het vorige experiment is dit: men toont kinderen een geldstuk. Daarna wordt hen gevraagd een lichtvlek op een
  scherm zo te regelen dat ze dezelfde grootte heeft als het getoonde geldstuk.
  Een groep van minder gegoede kinderen maakte systematisch de fout de
  lichtvlek groter te maken dan het vertoonde geldstuk.
  1.3.5. Lev i n e, R. I. C h e i n enG. M u r p h Y (18):
  Er worden tachitoscopisch, met een hoge snelheid, een reeks willekeurige
  beelden getoond aan proefpersonen.
  "Naarmate ze hongeriger werden stijgt het aantal beelden inverband met
  voedsel die waargenomen worden. Deze stijging duurt tot ongeveer 6 uur
  na de laatste maaltijd, dan treedt een zekere apathie in en worden er in
  het algemeen meer fouten gemaakt.
  1.3.6. E r i k sen (19):
  Een aantal proefpersonen werden getest met de T.A.T.
   Toen hen later beelden getoond werden bleek dat personen met een
  hoge graad van aggressiviteit (gemeten met de T .A. T.) vlugger platen herken den die toneeltjes weergaven met aggressieve handelingen.
  Dergelijke verschijnselen werden ook gekonstateerd in verb and met streyen naar sukses, streven naar veiligheid en angst.
  1.3.7. Besluit
  
  uit
  
  de
  
  experimenten
  
  Uit deze gegevens blijkt dat persoonlijke behoeften en waarden een belangrijke rol spelen in de selektie en distortie tij dens het perceptief proces.
  Niet aIleen heeft men aangetoond waarvan deze selektie en distorie funktie
  zijn, maar belangrijker is dat aangetoond werd dat deze selektie en distortie
  inderdaad optreden.
  1.4. Besluiten in verband met het perceptief proces :
  1. Perceptie is een selektief proces; d. w. z. dat slechts een deel van de
  stimuli uit de buitenwereld aanleiding geven tot waarnemingsbeelden.
  We zien dit in de dagelijkse ervaring : niet alles wat zich in ons waarnemingsveld bevindt wordt waargenomen. We kunnen dit introspectief
  weten als we zeggen « ik heb dat niet gezien », terwijl het voor onze
  neus staat.
  146
  
  M. MICHIELSENS
  
  Experimenteel kan het aangetoond worden: uit een reeks woorden,
  die tachitoscopisch met dezelfde snelheid worden getoond, worden bepaalde woorden weI en andere niet gezien.
  2. Perceptie is een betekenisgevende aktiviteit.
  Beelden die waargenomen worden, maar waara an we geen bepaalde
  betekenis kunnen geven resulteren niet in waarnemingsbeelden en
  kunnen later niet herinnerd worden.
  3. Perceptie is niet altijd objectief.
  Met objectief bedoelen we hier: een door middel van intersubjectieve
  vergelijking of meting aantoonbare relatie tussen de stimulus en het
  waarnemingsbeeld.
  2.
  RELATIE TUSSEN PERCEPTIE EN EMOTIE :
  
  2.1. De invloed van emoties op de perceptie valt buiten ons terrein. We
  hebben gezien dat er een belangrijke invloed is, maar de gegevens in verband hiermee zullen we enkel verder beschouwen als selektieve factoren.
   2.2. Er is een duidelijk verschil tussen de perceptieve en de emotieve selektie. We hebben reeds vroeger het begrip « emotieve selektie >} ingevoerd.
  N adat we nu aangetoond hebben wat dient begrepen te worden door « perceptieve selektie >} dienen we uit te maken wat het verschil uitmaakt
  tussen beide selektoren.
  We noemen twee selektoren verschillend indien ze een ander keuzeveld
  hebben. Bij gelijk keuzeveld kunnen twee selektoren verder nog verschillend zijn wanneer ze selekteren volgens verschillende kriteria.
  Verschil in keuzeveld: Het keuzeveld van de emotieve selektor is uitgebreider dan dit van de perceptieve selektor. De mens krijgt inderdaad
  niet aIleen emoties bij het zien van bepaalde objecten maar emotie kan
  ook het resultaat zijn van denkbeelden en gewaarwordingen. Voorzover
  de emotie resulteert uit een waarneming zien we nog een verschil tussen
  de keuzevelden: de perceptieve selektor selekteert stimuli uit de buitenwereld, d. w. z. dat al datgene wat zich in de omgeving van het subject
  bevindt potentiele informatie is voor de perceptieve selektor. De emotieve
  selektor krijgt echter enkel zijn informatie uit datgene wat reeds door de
  perceptieve selektor doorgelaten is. lets wat niet gezien is geworden kan
  geen emotie opwekken. Dat betekent dat chronologisch beschouwd de
  emotieve selektor na de perceptieve komt.
  Verschil in selektiekriteria: Dat de kriteria bij de emotieve en de perceptieve selektie verschillend zijn hlijkt uit het feit dat niet alles wat waargenomen wordt aanleiding geeft tot emotie. Niet alles wat waargenomen
  
  EMOTIE, PERCEPTIE EN COGNITIE
  
  147
  
  wordt is in staat aanleiding te geven tot lust of onlust ervaring. Dit laatste
  is juist het selektiekriterium van de emotieve selektor.
   2.3. Gevolgen:
  In zoverre de emotie als object een aktueel aanwezig ding, persoon,
  situatie of zich afspelend proces heeft is de emotieve selektie afhankelijk
  van de perceptieve selektor. Dit impliceert dat de emotie. afhankelijk zal
  zijn van de aard van de selektie. Als ik bij de distortie verkeerd waarneem
  zal jk ook eep (< verkeerde emotie)} (2) hebben. Bij een stimulus waarvan
  ik geen duidelijk waarnemingsbeeld heb behoort deze stimulus niet tot
  het veld van de emotieve selektor. Voorbeeld: wanneer erg ens in mijn
  gezichtsveld een moord gebeurt, maar dit is voor mij geen geviseerde
  prikkel dan verwekt dit geen emotie (ik heb het eenvoudig niet gezien).
  In dit geval was de moordscene geen geselekteerde prikkel. Wanneer van
  dat blikveld een foto was gemaakt kan ik daarop eventueel weI de moordscene tot waarnemingsbeeld maken, wat kan resulteren in een emotie.
  2.4. Besluit:
  
  Riermee hebben we trachten aan te tonen dat de emotie, waarvan het
  object aktueel in de buitenwereld aanwezig is, in de eerste plaats het resultaat is van een perceptief proces. Ret aantal en de aard van de objecten
  van emotieve processen zijn beperkt door de aard van de input langs de
  zintuigen. Bovendien korresponderen de emoties met de aard van de waarnemingsbeelden, zodat ze in geval van distortie niet overeenkomen met de
  realiteit van het stimulusobject.
  Indien we ons beperken tot de aktueel aanwezige objecten dan blijkt
  dat de informatie voor de emotieve selektor volle dig afhankelijk is van
  de informatie die door de perceptieve selektor doorgegeven wordt.
  IV. Cognition en emotie
  1. DE NIET PERCEPTIEF GEGEVEN OBJECTEN VAN
  
  RET
  
  EMOTIEF PROCES.
  Ret is voor de mens niet noodzakelijk dat een object aktueel in de buitenwereld aanwezig is opdat het aanleiding zou kunnen geven tot emotie.
   (2) In 20verre we van een « verkeerde emotie ) mogen spreken betekent dit een emotie
  die niet aangepast is aan de aard van het stimulus object.
  148
  
  M. MICHIELSENS
  
  Cognition
  De informatie voor de emotieve selektor bestaat voor een deeI uit de
  resultaten van het perceptief proces; daarbij komen verder nog deze van
  het cognitief proces.
  In English and English (20) vinden we dat cogniton een algemene term
  is voor elk proces waardoor een organisme zich bewust wordt van, of kennis
  verwerft over een object. Ret sluit aktiviteiten in als perceiving, recognizing, conceiving, judging, reasoning.
  Ret verschilt van auteur tot auteur of perceptie bij de cognitieve aktiviteiten wordt beschouwd, of als afzonderlijke aktiviteit gesteld wordt. Perceptie is een cognitieve aktiviteit in die zin dat het deel uitmaakt van het
  proces dat leidt tot kennis. We hebben echter gemeend perceptie hier
  afzonderlijk van cognition te moeten behandelen omdat er een duidelijk
  verschil is tussen niet verder verwerkte waarnemingsbeelden enerzij ds, en
  voorstellingen, denkbeelden e. d. anderzij ds.
  De aktiviteit die tot cognitions leidt noemen we denken. Denken wordt
  dus ook in een zeer brede betekenis gebruikt. Ret is hier niet aIleen abstrakt
  denken, niet aIleen redeneren.
  Tompson (21) onderscheidt volgende vormen van denken:
  1. autistisch denken : fantaseren, dagdromen, ongericht associeren ;
  2. herinneren: d. i. een poging tot wederoproeping van wat we in het
  verleden waargenomen of beleefd hebben;
  3. verbeeldend denken : het verschil met autistisch denken is dat het veel
  meer aan de realiteit gebonden is. Ret ontstaat door externe impulsen,
  terwijl autistisch denken afhankelijk is van de innerlijke behoeften.
  Ret houdt meer rekening met de reeeIe mogelijkheden.
  4. denken in de betekenis van « aandacht besteden aan ».
   5. denken in de betekenis van « geloven » (belief). Ook deze betekenis
  heeft geen zelfstandige gevolgen; weI is het een richtinggevend geheel
  voor aIle andere vormen van denken, en aIle vormen van handelen.
  6. denken in de betekenis van « redeneren ».
  Uit deze indeling blijkt duidelijk dat een denkaktiviteit niet noodzakelijk
  ration eel is. Met rationeel bedoelen we: gehoorzamend aan de logische
  wetten, met uitsluiting van persoonlijke faktoren.
  Vinacke (22) beschouwt het denken als zich afspelend tussen twee polen :
  een interne pool en een externe. Deze polen zijn noodzakelijk in het menselijke denken steeds aanwezig. Wanneer de externe pool domineert noemt
  hij het denken « realistic ». Wanneer de interne pool domineert noemt hij
  het « imaginative ».
  EMOTIE, PERCEPTIE EN COGNITI E
  
  149
  
  2. COGNITIEVE SELEKTIE:
  Zoals de mens een kwasi oneindige mogelijkheid heeft tot de vorming
  van waarnemingsbeelden, en toch slechts tot een beperkt aantal komt,
  zo is het ook waar dat er in potentie een oneindige reeks cognitions gegeven
  zijn, en dat niet al deze mogelijkheden gerealiseerd worden. Naar analogie
  met emotieve en perceptieve selektor kunnen we daarom hier het begrip
  cognitieve selektor invoeren.
  Mechanismen in de cognitieve seleklie :
  
  2.1. V oor zover het denken gebeurt aan de hand van waarnemingsbeelden
  speelt de perceptieve selektor een rol. De cognitieve selektie vindt dan
  plaats na de perceptieve selektie. Het denken gaat echter de perceptie te
  boven, in die zin dat denken bestaat in het leggen van relaties tussen waarnemingsbeelden, tussen waarnemingsbeelden en reeds gevormde denkbeelden of tussen denkbeelden onderling. We zullen op de relatie tussen perceptie en denken niet verder ingaan. Stippen we enkel nog aan dat het
  denken en de perceptie elkaar wederzijds beinvloeden: de perceptie verschaft informatie aan het denken, en het denken orienteert mede de perceptie.
   2.2. Cognitieve selektie betekent vooral het selektief aanwenden van vroegere ervaring. In al zijn aspekten is het denken resultaat van vroegere
  ervaring. « Vroegere ervaring » is echter een zeer vage omschrijving. Een
  aantal rnechanismen die werkzaam zijn in het aanwenden van deze vroegere ervaring zullen we hier verder behandelen :
  - we denken met behulp van begrippen ; daar we kennisinhouden bewaren
  en manipuleren door middel van deze concepten treedt er hierdoor een
  zekere reductie op ;
  - geheugen: niet alles wat we ooit ervaren of geleerd hebben kan later
  gereproduceerd worden. Er treedt een proces van selektief vergeten op ;
  - enkel geinterioriseerde en geintegreerde ervaringen zijn in staat verder
  invloed uit te oefenen;
  - op basis van vroegere ervaring is men in staat tot anticipatie.
  2.2.1. Con c e p tv 0 r min g.
  Heel het menselijke denken is afhankelijk van de opbouw en hantering
  van begrippen. Behandelen we deze dus eerst.
  Begrippen zijn de uitgangspunten en instrumenten van het denken. Ze
  maken verdere manipulatie van zintuigelijke impressie mogelijk. Het
  zijn de in het bewustzijn aanwezige relaties tussen dingen, en de in het
  bewustzijn aanwezige eigenschappen van dingen. Het zijn tegelijk abstrakties en generalisaties van de werkelijkheid waarnaar ze verwijzen.
  150
  
  M. MICHIELSENS
  
  In principe komen begrippen tot stand door het detecteren van eigenschappen van een object en het konstateren dat die eigenschappen met andere
  objecten gedeeld worden. Zo vereist conceptvorming abstraktie om een
  eigenschap te kunnen isoleren; generalisatie om in te zien dat de eigenschap ook konstituerend is voor andere objecten.
   Conceptvorming is echter geen individueel leerproces : begrippen worden
  uitgedrukt in termen, m. a. w. in een taal. Elk individu neemt de taal van
  zijn sociale omgeving over, en in die zin is het begrippenkader socio-kultureel bepaald. Reeds in de mate dat de begrippeninstrumentaria aan deze
  konditionering onderworpen zijn is ook ons denken daarvan afhankelijk.
  Een begrip is een door het menselijke bewustzijn gesteld abstrakt teken,
  losgemaakt van de konkrete situatie (23). Ret is stabieler en simpeler
  dan de werkelijkheid die ermee samengaat. Ret menselijk bewustzijn
  opereert met deze algemene, relatief konstante, kategoriale ordeningsschemata om de werkelijkheid te vatten, in het bewustzijn te bewaren en te
  manipuleren.
  Adekwaat denken veronderstelt bijgevolg dat er een een-eenduidige relatie bestaat tussen de werkelijke eigenschappen en relaties in de werkelijkheid en de begrippen anderzijds. Zelfs als het begrip tot stand komt
  langs een exakte en verantwoorde abstraktie en generalisatie, impliceert
  het toch een reduktie van de informatie uit de werkelijkheid. Vinacke
  merkt daarbij op dat een concept beschouwd mag worden als een vorm van
  selektief systeem in de mentale organisatie. Aangezien hij vaststelde
  dat er tot op heden niet in geslaagd werd een bevredigende definitie van
  concept te formuleren beperkt hij zich derhalve tot het vermelden van enkele karakteristieke eigenschappen, zoals:
  - concepten zijn geen onmiddellijke sensorische gegevens, maar iets dat
  resulteert uit de uitwerking, verbinding en kombinatie ervan ;
  - concepten hangen af van vroegere ervaring van het individu;
  - concepten zijn systemen, binnen de mentale organisatie, die sensorische
  ervaringen met elkaar verbinden ; men reageert op verschillende stimuli
  op dezelfde wijze van het ogenblik dat deze stimuli onder hetzelfde
  concept vallen;
  - die verbanden zijn van symbolische aard: hetzelfde concept kan opgeroepen worden door verschillende stimuli;
  - concepten vertegenwoordigen selektieve faktoren;
  - concepten varieren in de konsistentie van hun organisatie.
   Belang van de conceptvorming in verband met cognitieve selektie:
  
  a. Conceptvorming is nauw verbonden met abstraktie, generalisatie,
  identifikatie en diskriminatie.
  EMOTIE, PERCEPTIE EN COGNITIE
  
  151
  
  b. De ontwikkeling van concepten is in de eerste plaats een akkumulatie
  van ervaringen, waaruit een zekere organisatie resulteert, en verder is het
  een naamgeving, een manipulatie en toepassing van aspekten van deze
  organisatie door middel van symbolen.
  c. De opbouw van concepten en het bestaan ervan is sociaal en kultureel
  bepaald.
  d. Ret gevolg van conceptvorming is dat de mens in staat is om op een
  effectieve manier (ondanks de reduktie in informatie die opgetreden is)
  gebruik te maken van vroegere ervaring ; het stelt in staat tot identifikatie
  en klassifikatie van objecten en tot symbolische manipulatie.
  e. Concepten zijn middelen om de cognitieve inhouden te organiseren en
  ze zo bruikbaar te maken voor verder denken en leren.
  2.2.2. G e h e u g en:
  
  a. Componenten:
  Geheugen is de mogelijkheid om ervaringsgegevens over de duur van
  hun konkrete aktuering heen te bewaren om ze later weer in werking te
  laten treden. Ret is een abstrakte term die verwijst naar de effekten
  van vroegere ervaring op het heden. Een herinnering is het hypothetisch
  restant van een vorige ervaring.
  In de geheugenfunktie dienen verschillende momenten ondel'scheiden
  te worden:
  - inprenting: iets moet bewust waargenomen worden of gedacht zijn
  geweest opdat het zou kunnen bewaard worden;
  - bewaring of retentie: de bewaringstijd kan lang of kort zijn; men
  maakt een onderscheid tussen onmiddeUijk geheugen en geheugen op
  lange termijn;
  - reproduktie : dit is een aktiviteit die duidt op het kunnen gebruiken van
  wat ingeprent en bewaard is geworden; niet enkel zelfstandige oproeping of reproduktie is het resultaat van geheugen, ook eenvoudige herkenning is er het resultaat van.
   Deficienties in de geheugenfunktie kunnen te wijten zijn aan slechte inprenting, mutaties tijdens de bewaring, niet gelukte reproduktie als gevolg
  van slechte inprenting, behoud of situationele omstandigheden op het
  ogenblik dat de reproduktie zou moeten gebeuren.
  b. Rerkenning en heroproeping:
  
  Beide operaties veronderstellen geheugen, maar Arnold (25) toont aan
  dat in beide aktiviteiten verschillende mechanismen betrokken zijn. Met
  herkenning wordt een eenvoudige ervaring van vertrouwdheid bedoeld.
  152
  
  M. MICHIELSENS
  
  Een paradoxale of vervalste vorm is de zgn. « deja-vu - ervaring»: men
  meent de ervaring, situatie of object reeds eerder beleefd of gezien te hebben, maar anderzijds weet men objectief met zekerheid dat men de situatie voor de eerste keer ontmoet. Deze ervaring komt in normale omstandigheden slechts zelden voor. Bij veelvuldig of permanent optreden in
  extreme vormen is het te wijten aan hersenletsel in de strukturen die betrokken zijn bij het geheugencircuit. Ret tegendeel van deze ervaring
  noemt men « alienatie »: dit is een ervaring waarin men zich vreemd voelt
  aan alles wat men rond zich ervaart, ondanks het bewustzijn dat men het
  tevoren beleefd of gezien heeft.
  Beide ervaringen kunnen - even goed als normale herinneringen - oorzaak zijn van emoties.
  Rerkenning veronderstelt vroegere ervaring en behoud van deze ervaring. Ret wordt beinvloed door verwachtingen (iets wat verwacht wordt,
  wordt vlugger herkend), en disposities, belangstelling en vooroordeel.
  Rerkenning is een aktiviteit die minder inspanning vraagt en eenvoudiger
  is dan heroproeping. Om iets weder op te roepen moeten we visuele, auditieve of andere soorten beelden of voorstellingen hermaken. Dit veronderstelt een zorgvuldig koncentreren op het vroegere ervaringspatroon.
  Ret kan spontaan en gewild gebeuren. De wederoproeping is steeds selektief. We roepen niet alles weder op wat we vroeger geregistreerd hebben,
  anderzijds is de reproduktie afhankelijk van de behoeften van het individu.
  