title: Evangelie en wet in de Exegese van het Oude Testament
text: regverdiglik deur die owerheid ter dood gebring kan word, of
  dat die owerheid oorlog kan maak, o f dat die owerheid ede kan laat
  sweer, ens.
  W an t as God die veiligheid van sy volk wil bewerkstellig deur
  die owerheid aan wie dit as dit ware gegee is 'n vader van die wéreld
  te wees, so word aan alle onderdane beveel om hierdie w eldaad van
  G od in die owerheid te erken. D aarom moet hulle die owerheid eer
  en vrees as die dienaar van God; hulle moet hom liefhê en begunstig,
  vir hom bid as vir hulle vader; hulle moet sy regte en billike gebooie
  gehoorsaam . Tenslotte moet hulle belastings en skattings en alle ander
  soortgelyke verpligtings getrou en gewillig betaal. En as die gemeenskaplike veiligheid van die land, en geregtigheid dit vereis, en die
  owerheid uit noodsaaklikheid oorlog maak, moet hulle selfs hul lewe
  feil hê en hul bloed gee vir die verdediging van die owerheid; en dit
  moet in die naam van God, vrywillig, dapper en blymoedig geskied.
  W an t hy wat homself teen die owerheid stel, verwek die toorn van
  God teen hom.
  D aarom veroordeel ons alle veragters van owerheid, rebelle,
  vyande van die staat, en in een woord almal wat in die openbaar of
  in die geheim weier om hulle verskuldigde pligte te doen.
  S . P. E N G E L B R E C H T.
   E V A N G E L I E E N W E T IN D E E X E G E S E V A N H E T O U D E
  T E S T A M E N T .')
  D e onderlinge verhouding van Evangelie en wet is het probleem
  bij uitnemendheid der exegese. Z e vormt het middelpunt, dat allen
  uitleg beheerscht. V roeger of later wordt alle exegese naar deze
  norm geoordeeld. V an het antwoord op de vraag, hoe wij de onder­
  linge verhouding van Evangelie en wet zien, zijn n aast andere dingen
  onze opvatting van den Kanon, ons verstaan van de H . Schrift en
  onze vertaling van iedere bladzijde van den Bijbel afhankelijk. Ander­
  zijds moet ook erkend worden, dat onze opvatting omtrent de verhou­
  ding van Evangelie en wet bepaald wordt door ons buigen voor den
  Kanon, ons Reformatorisch verstaan van de Schrift, en ons geloovig
  vertalen der teksten. Hier is een circulus, die door ieder, die zich er
  niet in beweegt, ongetwijfeld met het epitheton „vitiosü s" bestempeld
  zal worden. Z o o moet het ook zijn. E r leidt geen menschelijke, in
  étappes uiteen te leggen, weg naar het geloof. Theologie is geen
  logica, m aar gram m atica/) en elke gram m atica veronderstelt bij het
  begin reeds het geheel.
  ') O orgen eem u it: O nder etpen V aan de/ )3, 2 ( ]938).
  Z on en, W agen in gen.
  L u th e r: T h eo !o gie ist Gram m atik.
   U itg. V eenm an en
  
  157
  
  In nr. 32 van de serie Theologische Existenz Heute heeft Barth
  de onderlinge verhouding van Evangelie en wet uiteengezet/) M is­
  schien w as het echter beter, zoo wij het woord „verhouding" hier
  vermeden; Evangelie en wet zijn immers zoozeer één in G od, dat men
  haast niet meer van een „verhouding" spreken kan. Z oo d ra wij dat
  woord gebruiken, trekken wij die beide een eind w eegs uit elkander,
  en dat is al weer een spreken vanuit het ongeloof. W a t wij wet
  noemen, is als Evangelie gegeven, en w at ons als Evangelie gegeven
  is, wordt wet, zoodra wij vergeten dat het ons generen is. Barth
  sch rijft: „W an n eer ook de wet G ods woord is, wanneer het echter
  genade is, dat G ods woord klinkt en hoorbaar wordt, en w anneer
  genade niets anders heeten kan dan Jezus Christus, dan is het niet
  slechts onzeker en gevaarlijk, m aar bepaald verkeerd, G ods wet uit
  eenig ding, uit eenig gebeuren te willen a f lezen, dat te onderscheiden
  valt van het gebeuren, w aarin ons de wil G ods, den sluier van onze
  theoriëen en uitleggingen verscheurend, zoowel n aar inhoud als vorm
  als genade zichtbaar wordt (p. 9). D at is hetzelfde, als den Joden in
  Joh. 6 vs. 28,29 geantw oord wordt op hun v r a a g : W at zullen wij
  doen, opdat wij de werken G ods mogen werken? Christus antw oordt
  d aar immers o p : D it is het werk G ods, dat gij gelooft in Hem, dien
  H ij gezonden heeft.
   Hieruit kunnen wij in de eerste plaats opmaken, dat het onm ogelijk is, een Christelijke ethiek op te bouwen, door van de dram atiek
  van zonde en genade terug te keeren naar de scheppingsordeningen.
  Het is een hoogst opmerkelijke zaak, dat vrijwel iedere C hristelijke
  ethiek, die verder wil gaan dan het ééne gebod, te gelooven in Jezu s
  Christus, zijn b asis zoekt in de scheppingsordinantiën. N atu u rlijk
  kan men niet loochenen, dat er op de een of andere wijze scheppings­
  ordinantiën kunnen zijn. M aar wanneer men van da leer van dit
  verbond iets meer wil maken dan de erkenning van de o:Arono?n:a fon
  i&eoH, wanneer men poogt de scheppingsordinantiën hier voor ons
  kenbaar te maken, ze met behulp der empirie tracht aan te wijzen, dan
  valt men in een dubbele fout; in de eerste plaats verraadt men, dat
  men nog niet verstaan heeft qHani; poncferis
  peccafHm; men laat d e
  scheppingsordinantiën rustig doorwerken, also f de zonde de o:'&onom:'a -ion iheou althans voor ons oog niet radicaal verbroken had. M ett
  draagt geen leed over deze wereld, en nog veel minder over het eigen
  hart. Het eenige bezw aar, dat deze wereld vertoont, zijn de anderen,
  die niet dezelfde levensbeschouwing hebben als wij. M aar als ,,ons
  Christelijk volksdeel de overwinning bij de stembus heeft behaald, is
  de handhaving der scheppingsordinantiën in de handen van „o n z e "
  mannen veilig.
   *)K . B a rth : E:'an<ye/[*um und G cscfr, München 1935. ^
  
  158
  
  In de tweede plaats wordt hier genade tot een soort van boven­
  natuurlijke verlichting, w aardoor de wedergeboren mensch een
  speciaal vermogen krijgt om in den chaos van deze wereld een goddelijken kosm os na te speuren. D at is de g rai:a in^usa der Roomsche
  kerk in het intellectueele overgebracht; tegelijkertijd speelt hier de
  piëtistische verheerlijking van den wedergeboren mensch een rol. M en
  zou haast kunnen vragen, waarom de bekeerde mensch nog sterven
  moet, en hoe Luther zijn „Serm on von den guten W erken " besluiten
  kan met de belijdenis, dat de lichamelijke dood om der zonden wil
  juist voor den geloovigen mensch nuttig en wenschelijk is, „des helff
  uns G ott."
  JDaar komt nog een derde overweging bij. W a t uit de schep­
  pingsordinantiën wordt afgeleid komt wonderwel overeen met de
  burgerlijke levenswijze van den democratisch gezinden middenstands
  waaruit vrijwel al deze theologen stammen, en w aar zij hun lezers en
  volgelingen vinden. W anneer de andere klassen ook nog den tijd
  vonden, om zich met de scheppingsordinantiën bezig te houden, zouden
  wij naar alle waarschijnlijkheid systemen opgediend krijgen, die nauw
  verwant waren met de levenswijze b.v. van een werklooze of van een
  grootkapitalist. Z ulke systemen zouden op ons ongetw ijfeld een zeer
  onbehagelijken indruk maken, even onbehaaglijk als de middenstandsscheppingsordinantiën den werklooze of den grootkapitalist voorko­
  men.
   Iedere politiek en economische opvatting kan met scheppings­
  ordeningen verdedigd en bestreden worden. O p zich zelf is dat niet
  zoo erg; naar onze meening mag men niet zeggen, dat G ods wil voor
  alle tijden het eene dan wel het andere staatkundige en sociale sy s­
  teem eischt. M aar de ethiek, die haar steun zoekt in de scheppings­
  ordinantiën, heeft de pretentie, daarin materieele geboden te vinden,
  en wil richtlijnen trekken voor de keuze tusschen de verschillende
  mogelijkheden op het gebied van staat en m aatschappij, die zich op
  ieder willekeurig oogenblik der geschiedenis kunnen opdoen. Dat
  moet onkritisch heeten. M en meent iets uit de schepping a f te lezen,
  en wil niet tegenover zich zelf erkennen, dat men in zijn keuze
  tusschen de oneindig vele mogelijkheden der scheppingsordinantiën
  subjektief bepaald is.
   D aaruit volgt derhalve/ dat wij voor onze kennis omtrent hetgeen
  wij „w et" noemen, niët naar de schepping toe moeten, maar aan ge­
  wezen zijn op de W oordopenbaring. T erstond komt nu een tweede
  v raag op, namelijk deze, of wij werkelijk, zooals het citaat uit Barth
  scheen te zeggen, in het W oord nooit iets anders kunnen vinden dan
  de boodschap van G ods genade, anders gezegd het Evangelie van Jezus
  Christus. N iem and zal loochenen, dat wij den geheelen Bijbe! door
  159
  
  het getuigenis van Christus kunnen hooren'). M aar is ons in diezelfde
  boeken van O ude en Nieuwe Verbond ook nog niet iets anders
  gegeven, richtlijnen voor den opbouw van het aardsche leven? Is er
  niet een wet, die in zich zelf iets te zeggen heeft, hetzij ze aan het
  E vangelie voorafgaat, hetzij ze als taak ons opgedragen wordt, nadat
  het Evangelie ons geworden is? Kunnen wij niet op de een of andere
  wijze wet en Evangelie een eind w eegs uit elkander houden, zoodat
  wij de hand leggen op iets, dat wij als wet kunnen gebruiken en
  toepassen, zonder terstond door het Evangelie bij deze bezigheid
  gestoord te worden?
  D e dialectische theologie beantwoordt deze vraag ontkennend,
  en dat n aar onze meening terecht. E r is geen aparte wet, die als
  wet gelden kan, ook wanneer men ze losgewrongen heeft van de
  belofte. H et heeft echter zijn nut, aan te toonen, hoe deze stelling
  door de exegese gesteund wordt, en anderzijds, hoe deze stelling de
  exegese leiden kan; ook hier weer een cirk elgan g!
  In de eerste plaats willen wij vaststellen, dat het onmogelijk is,
  het O .T . te vereenzelvigen met de wet, en het N .T . met het Evangelie.
   Het is onm ogelijk vol te houden, dat het O .T . Evangelielooze wet is,
  als men let op het zeven keer") voorkom ende: Barm hartig en genadig
  is de Heere, lankmoedig en groot van goedertierenheid— dat telken­
  male de inleiding is tot een getuigenis van de vergeving der zonden.
  De inwendige dialectiek der zaak, het zij in het voorbijgaan opge­
  merkt, komt in Jona 4 duidelijk aan het licht. D aar wordt immers
  juist G ods barm hartigheid voor Jona een ergernis en een o o rd eel: het
  Evangelie van de vergeving der zonden is den profeet tot een wet,
  die doodt, geworden.
  W anneer niettemin eenige malen in het N .T . het O .T . kortweg
  met het woord „w e t" aangeduid wordt'), hebben wij daarin een enkel
  formeele aanduiding te zien. Hier zou overigens de vraag gesteld
  kunnen worden, of de Septuaginta een gelukkige hand had, toen zij
  het Hebreeuwsche fora w eergaf met het Grieksche no/nos. G elijk
  bekend is, is het w oord fora verwant met jara ), w elks H ifi! „onder­
  w ijzen" beteekent. T ora kan dus het beste met „on derw ijzin g" weer­
  gegeven worden. N iet met „leer", want „leer" kon verkeerd worde
  opgevat als een afgesloten en afgerond systeem van geopenbaarde
  waarheden, een systeem , welks openbaring een prijsgave aan de verD it „kunn en " duidt natuurlijk een theologische, geen psy ch o lo gisch e m oge­
  lijkheid aan.
  = )E x . 3 4 : 6; N eh . 9 : 17; P s. 8 6 : 15; 103: 8; 145: 8; Jo n a 4 : 2; Joël
  2 : 13.
   ') B. v. G al. 4 : 21, w a a r het g a a t over een gesc/]:*edent's uit het O .T.
  ) E en directe afhankelijkheid van Babylonisch têrtu is op grond van de
  vokalen onw aarschijn lijk te achten.
  160
  
  starring beteekende. D e substantiva met t-praefix zijn meer aandui­
  ding van handelingen dan van resultaten o f voorwerpen der hande­
  ling/) V an d aa r de vertalin g: onderwijzing.
  Iedere onderwijzing
  heeft als zoodanig een normatief karakter, en is zoodoende eenigermate verwant met datgene, wat wij wet noemen; maar iedere onder­
  w ijzing wordt gedragen door Eén, die zich nederbuigt om op te heffen,
  derhalve door de barmhartigheid. D e onderwijzing is niet enkel eisch;
  zij doet ook iets, zij brengt iets tot stand, en is zoo eenigermate
  verwant met datgene, wat wij Evangelie noemen.
  W anneer de apostel Paulus dus het woord nor?:os gebruikt, zullen
  wij dat niet terugvertalen met fora. M en zou beter aan woorden als
  e.d. kunnen denken, maar moet vóór alles zich er rekenschap
  van geven, dat feitelijk niet het O .T . of een deel daarvan bedoeld is,
  doch bepaalde functies van de openbaring, die ons in het O .T . ten
  deel geworden is, w aarbij wij dan opmerken, dat ook de N .T.-ische
  openbaring dergelijke functies kan vervullen.
   Kunnen wij de tegenstelling Evangelie-w et dus niet verdeelen over
  N ieuw e en O ude Testam ent, een andere vraag is het, of er in het Oude
  T estam en t geen stukken aan te wijzen zijn, die wij, zonder aan onze
  betrekking tot deze stukken te denken, in zichzelve reeds als ,,wet"
  zouden kunnen bestempelen. Zulk een isoleering van een stuk der
  H eilige Schrift moet echter als ongeoorloofd worden beschouwd. Het
  is zeker w aar, dat wij bij het kerkelijk gebruik der Schrift, hetzij bij de
  openbare godsdienstoefening, hetzij bij persoonlijke Bijbellectuur,
  steeds slechts met een bepaald gedeelte te doen hebben, met een pericoop, m aar evenzoo w aar is het ook, dat het „afbikken", begrenzen,
  het &opie:n, altijd slechts per:, rondom, gescheidt, en dus enkel een
  horizontale grens markeert.
  N aar boven en naar beneden, in de
  hoogte en in de diepte, bewaart ook het afgezonderde stuk zijn
  gem eenschap met het geheel, d.w.z. wij mogen nooit vergeten, dat ook
  zulk een afzonderlijk stuk deel van den kanon is, en slechts door zijn
  betrekking tot het geheel zin en beteekenis voor ons krijgen kan.
  A nders w as er immers in het geheel geen aanleiding om zulk een
  brokstuk oude literatuur te lezen. W ie een deel der Heilige Schrift
  leest, leest dit altijd als cfe Heilige Schrift, d.w.z. als het getuigenis
  van Jezus Christus. H ij nadert het gedeelte met een zekere verwach­
  ting. D eze verwachting is het geloof, dat wij in iedere Schrift het
  W oo rd G ods, ^n dat is immers altijd Jezus Christus, hooren moeten
  en hooren kunnen. N atuurlijk is het denkbaar, dat de Schrift ook
  op een andere wijze gelezen wordt, b.v. op historisch-literaire wijze,
  doch wij hebben zulke gewoonte niet, noch de gemeenten G ods.
   Z o o kunnen wij dus nimmer het stuk der Schrift isoleeren, zonder
  V gt. bv. focAè/ei, verw achting, fo^rácAaf, terechtw ijzing, fo d a, lofzegging,
  enz.
  161
  T .S . 2
  
  dit tot iets anders dan Heitige Schrift te maken. Hier moet on s
  verlangen naar abstracties halt houden, leder stuk staat in levende
  gemeenschap met het geheel der openbaring, en wordt door ons altijd
  in het geloof aan dit geheel gelezen. Het w as echter wellicht niet
  overbodig, deze stelling ook practisch uit te werken in de exegese van
  enkele pericopen uit het O .T .. en dat dan met bijzondere aandacht
  voor het probleem, aangeduid in de woorden Evangelie en wet.
  V an Evangelie en wet kan eerst dan sprake zijn, als de zonde
  binnengedrogen is, d.w.z., als er een mensch is in dezelfde kommervolle om standigheden als wij. W enden wij ons derhalve tot de
  vervloekingen, door G od gesproken onmiddellijk nadat door Hem de
  zonde aangew ezen is. De arbeid van man en vrouw wordt onder den
  vloek geplaatst. M en wachte zich voor de gnostieke gedachte, als
  zou arbeid en baren in zich zelf iets vloekw aardigs zijn. M en wachte
  zich echter evenzeer— en . dat gevaar is actueerler!— voor het onbe­
  schaamde optimisme van burgerlijke moralisten, die altijd weer over
  den zegen van den arbeid spreken, of voor de smakeloze praat van de
  beoefenaren der sexueele ethiek, die zich te!kens weer inspannen, om
  ons aan te praten, als zou het geslachtsleven iets heel gewoons, in^
  het geheel niets geheimzinnigs zijn. men zou haast zeggen, iets heel
  gemoedelijks. D at beteekent immers niets anders dan een poging
  om de dingen te bevrijden van den vloek, die van G ods w ege op hen
  rust.
   D e hoogste verschijnselen in het menschenleven, arbeid en baring,
  die bij de heidenen altijd den mensch G ode gelijk maken, worden
  onder den vloek gebracht. Formeel bevestigt deze vloek hun hooge
  waarde; hij bewerkt echter hun vernedering. Doch daaraan vooraf
  gaat het woord van vijandschap tusschen de vrouw en de slang, het
  woord, dat de kerk het proiet?an#e/:on genoemd heeft. D e M essiaansche uitleg van * Gen. 3 :1 5 is niet in het N .T . te vinden, doch
  behoort tot den schat der Kerk. Het moet daarom betreurd worden,
  dat men telkens tracht, dit woord van zijn karakter van proieran ge/ion te berooven. O ngetw ijfeld heeft Th. C. Vriezen, om een voor­
  beeld te noemen, volkomen gelijk, als hij het ,,zaad" van E va als
  aanduiding van een collectivum opvat, niet als heenwijzing naar een
  speciaal individu'); m aar afgezien van het feit, dat de tegenstelling
  individu en collectivum in het geheel niet past in het oud-O ostersch
  denkleven'), het dus ook geen uitgangspunt voor het stellen van
  exegetische problemen mag zijn, moet toch altijd bedacht worden,
  dat het eigenlijke Evangelie in dezen tekst niet gelegen is in de even*)T h . C . V riezen, in zijn voortreffelijk O nderzoek n aar de paraA /s^oor^fc?de oude SenuefiescAe foMren, W ageningen, 1937, p. 184.
  '") M en zie bv. in 1 K ron. 7 :2 2 dat Effraim als persoon rouw d raag t o v er den
  dood van zijn nakom elingen uit het zevende geslacht; v gl. ook Jer. 3 1 : 15 en M t. 2 ;
  18.
   Hng
  
  162
  
  tueele daden van een nakomeling der vrouw, doch in de door G od
  gestelde vijandschap. Dit is de belofte, die als belofte G ods in het
  menschenleven, zoolang ze ..slechts" belofte blijft, werkende werke­
  lijkheid is, namelijk dat er vijandschap is en blijft tusschen de zon­
  d aars en hun verleider. E r zal vijandschap z ijn : ook als zondaar zal
  men den duivel haten, en dat niet omdat men nog niet geheel en al
  zondaar is, maar enkel krachtens de nieuwe daad van God. het stellen
  van de vijandschap. Deze is dus geen natuurlijke, van zelf sprekend?
  zaak, maar berust op het woord G ods. Z ij is er nu, en stoort de
  volledige gem eenschap van den mensch met den duivel.
   E n wat is het eigenlijk duivelsche? H et is de macht, die G ods
  w et misduidt, die uit de wet G ods. welke in zich zelf Evangelie is—
  gegeven, opdat de mensch niet zou sterven, maar het eeuwige leven
  hebbe— de mogelijkheid der overtreding afleidt; dus de macht, die het
  gebod aanwendt als een uitgangspunt tot een van G od losgemaakte
  vrijheid. Alzoo is dan de wet heilig, en het gebod is heilig en recht­
  vaardig en goed. M aar de zonde, oorzaak genomen hebbende door het
  gebod, heeft mij verleid, en door hetzelve gedood.")
  M et deze misduiding van G ods wet, met deze zondemacht zal
  krachtens G od genadebeschikking de mensch te strijden hebben. Hij
  zal geen vrede hebben met de zonde. D at is genade, dat is het
  Evangelie reeds. G ods treedt hier immers tusschen den mensch en de
  zonde, al is het slechts met het woord vijandschap. O f moeten wij
  dit een wet noemen? Dit woord schijnt namelijk tot den mensch
  te zeggen : G ij moet strijden, immer opnieuw den kamp aanvaarden,
  na duizend nederlagen en vernederingen moet gij het gevecht opnieuw
  beginnen, en nimmer moogt gij rust vinden. D at kan inderdaad een
  zeer strenge wet worden, waaronder de mensch uitroept: W at is de
  mensch, dat G ij hem groot acht, en dat G ij uw hart op hem zet? En
  dat Gij hepi bezoekt in eiken morgenstond? D at G ij hem elk oogenblik beproeft? H oe lang keert G ij u niet af van mij? en laat niet
  van mij af, totdat ik mijn speeksel inzw elge? Heb ik gezondigd,
  w at zal ik U doen, o M enschenhoeder? waarom hebt Gij mij U tot een
  tegenloop gesteld, dat ik mijzelven tot een last zij? En waarom
  vergeeft G ij niet mijne overtredingen, en doet mijne ongerechtigheid
  niet w eg? W an t nu zal ik in het stof liggen; en G ij zult mij vroeg
  zoeken, m aar ik zal niet zijn.
   D at is inderdaad leven onder de wet; m aar de wet is niet los van
  het Evangelie. D it leven, gelijk het in al zijn vertwijfeling geteekend
  is, wordt niettemin gedragen door een belofte, die zich zelve juist in
  deze klachten en verwijten voor G ods aangezicht openbaart, en die
  onbekend is aan degenen, over wie Ps. 73 sp ree k t: hunne oogen
  puilen uit van vet; zij gaan de inbeeldingen des harten te boven . ..
  " )R o m . 7 :1 2 en 11.
  163
  
  zij zijn niet in de moeite gelijk andere menschen, en worden met
  andere menschen niet geplaagd.
  Korten tijd later klinkt E v a 's jubel na de geboorte van K a ïn : Ik
  heb een man verworven met den H eere.") W a t heeft dat te beteekenen? D at kan toch wel niets anders aanduiden, dan dat de vrouw
  meent, dat zij den slangendooder ter wereld heeft gebracht. Deze
  man, dien zij gebaard heeft— zij het dan ook ,,met den Heere ', zij
  is het toch, die hem verworven h e eft!— deze man zal de belofte, die
  zij in het protevangelion meent gehoord te hebben, tot werktijkheid
  maken. D at wil dus z e g g e n : zij grijpt aan de wet voorbij naar het
  Evangelie, zij streeft n aar iets anders dan de van G ods wege inge­
  stelde vijandschap, zij meent, dat met deze geboorte de tusschengeschoven tijd van strijd voorbij zal zijn : het nieuwe leven zal er een
  zijn zonder moeite en benauwenis.
   V an daar, dat de naam van den tweeden zoon Hébel lu id t: „ijd el­
  heid", dat wat nergens toe dient. W aarom deze nieuwe geboorte­
  weeën, als de V erlosser reeds geboren is? D e menschheid neemt
  het Evangelie in eigen hand, grijpt naar de belofte, zonder zich onder
  de wet te stellen. Kaïn wil niet weten, dat hij onderworpen is aan
  G ods vrijmachtige beslissingen. Z oo wordt hij de broeder-moordenaar, en eerst als geoordeelde broedermoordenaar onder de dooding
  van G ods wet wegzinkende in vrees en beven, ontvangt hij het
  Evangelie, nl. het teeken des kruises, als wij V ischer's vermoeden
  volgen m ogen.")
  Heel de oergeschiedenis is van den val
  af een wonderlijk heen en weer tusschen wet en Evangelie, liever n o g :
  wij zien hier telkens Evangelie tot wet en wet tot Evangelie worden.
  Nimmer kan men zeggen : dit blijft wet; op het meest onverwachte
  oogenblik onthult het zich als Evangelie.
  V an de oergeschiedenis wenden wij ons tot het verbond met
  Abraham. In het middelpunt van de verbondssluiting staat de besnij­
  denis. In dit sacrament van het O ude V erbond zijn Evangelie en
  wet onscheidbaar één. D e besnijdenis wordt door G od gegeven als
  een teeken van zijn verkiezing en belofte. Niet natuurlijk in den zin,
  waarin vele nieuwere auteurs dit verstaan, als zou de besnijdenis
  (evenals de Sabbat, door een analoog misverstand) een teeken zijn,
  w aardoor men zich van de overige volkeren onderscheidde'*), m aar als
  een teeken voor Israël zelf, een voortdurende verzekering van het ver­
  bond, een dagelijksche troost en een gedurige herinnering aan G ods
  belofte.
   '") Z o o sta at het letterlijk in den H ebreeuw schen tekst. A lle vertaligen h aast
  w ijzigen „m e t" in „ v a n ", ook de Staten vertaling; deze w ijziging neemt de pointe van
  vrom e hoogm oed w eg.
  '*) W . V isch er, D a s C/irtsfuszeugm's des .A .7\, I. 1935, p. 91-95; v ro eger reeds
  in : Jahw e, der G ott K ain s, 1929.
  '*) B v. P. V olz, Di'e ht'Msc/ien .A/feriürner, 1914, p. 86.
  164
  
  D e belofte G ods aan Abraham w as bovenal, dat hij vader van
  menigte der volkeren worden zou. A ls teeken dezer belofte moet
  nu echter een verminking van het voortplantingsorgaan plaats vinden.
  E en erzijds ontvangt Abraham een klare en blijde belofte, die hem
  een wondere toekomst verzekert; anderzijds is zij onafscheidelijk met
  bloed en pijn verbonden. D at wordt nog veel duidelijker, als wij
  letten op den alouden zin der besnijdenis, dje velen volkeren bekend
  is. D e voorhuid staat volgens den regel van p ars pro iofo voor het
  mannelijk lid, dit wederom pars pro foio voor den geheelen mensch.")
  D e besnijdenis is dus de dood des menschen. D e mensch moet sterven;
  vleesch en bloed beërven het koninkrijk G ods niet. Het Godsvolk is
  het volk, dat gestorven is. Er geschiedt geen genade dan door den
  dood heen.
   M aar an d erzijd s: het doode volk is het volk van de opstanding
  uit de dooden. Abraham heeft zijn zoon bij gelijkenis uit de dooden
  w edergekregen (H ebr. 11 : 19). M en ziet, hoe wet en Evangelie hier
  weer één z ijn : dat de geheele mensch G ode toebehoort, en dat hij
  in zijn zonde zich slechts door den dood den Heilige toewijden kan,
  dat is wet en de vloek der wet; maar dat de mensch, die de belijdenis
  voltrekken moet, den nieuwen naam reeds ontvangen heeft', den naam
  A braham , die aan de menigte van volkeren herinnert, dat is Evangelie.
  E n Abraham wordt tot een groot volk gem aakt niet door eigen kracht
  o f godzaligheid, m aar door de genade van den G od, die de dooden
  levend maakt en de dingen, die niet zijn, roept, also f zij waren (Rom.
   4 : 17.)
  W a t zal men hier nog van een aparte ethiek spreken? Het
  eenige „g e b o d " bij de stichting van het Abrahamietisch verbond is
  juist het gebod, zich te besnijden, dat wil zeggen, te sterven met
  daarbij de belofte, dat G od levend maakt. W a t is dat anders dan het
  gebod te gelooven?
  M aar is er ook niet dat andere gebod, dat w aar Gen. 1 7 : 1 over
  sp reek t: „W an d el voor mijn aangezicht en wees oprecht?" D at kan
  verstaan worden als een aansporing tot een eerlijk burgerlijk leven
  M aar dat zou een misverstand zijn. „O p rech t" is de vertaling van
  het Hebreeuwsche
  volkomen. Abraham moet geheel en al
  overgegeven zijn aan den God. die hem geroepen heeft. Hij mag niet
  anders zijn dan een mensch, die onder G ods oordeel en G ods genade
  staat; hij moet geheel sterven, opdat zijn leven geheel en al G ods leven
  zij. H ij m ag niet in de positie zijn van een mensch, die ook nog iets
  ander heeft; famwn sluit eventueele reserves uit. Dit andere gebod
  is dus geen ander dan het eerste; Abraham moet en mag enkel geloo­
  ven. Dit is het werk G ods, dat hij gelooft.
  " ) F . M . T h . Böhl, H e f O .T ., p. 50.
   165
  
  V an d aar immers, dat alle menschelijke pogingen van Abraham ,
  om zich een nakroost te verschaffen, onder G ods bestel m islukken: Lot,
  Eliëzer (G en. 15 : 2) en Ismaël. Het uitvoerigst wordt de tragedie
  met Ismaël beschreven. Die is kennelijk de poging van mensch. om
  toch ook iets zelf te doen. V anuit deze gedachte wordt het duidelijk,
  dat Paulus in G al. 4 : 21-31 w aarachtige exegese heeft bedreven, en
  dat alle praat over Paulus' allegorese op deze plaats hieruit voortkomt,
  dat men zelf zoo druk bezig is geweest, een „volksverhaal" te interpreteeren, dat men aan exegese der Heilige Schrift niet meer toe
  gekomen is.
  W ij naderen thans den Sinaï en de „wet der tien geboden".
  V oorop gesteld zij, dat iedere goede Jood zich zeer en met recht er
  over ergert, dat wij altijd over „de tien geboden" spreken.- De
  Schrift noemt ze niet „geboden " maar „w oorden". O ngetw ijfeld is het
  Hebreeuwsche cfa^ar meer dan enkel „w oord" als aanduiding van een
  begrip: het is dynamisch, en gesproken door G od heeft het tegelijk
  scheppende en normatieve kracht"); maar de vertaling „ge b o d " brengt
  ons zeker niet in de rechte sfeer. Een werkelijk goede vertaling :s
  niet te vinden.
   Beschouwen wij het eerste „w oord" eens nader. Terecht legt
  Barth er telkens den nadruk op, dat dit eerste „geb o d " alle geboden
  in zich sluit. D e geheelé inleiding op den dekaloog, die in Deut. 6-13
  voor ons ligt. is niets anders dan één groote, indrukwekkende predi­
  king over den te k st: Gij zult geen andere goden voor mijn aan ge­
  zicht hebben. V an d aa r de gewichtige plaats, die het se/na /:sra éi in
  het Joodsche volk bekleedt: Hoor Israël! D e H E E R E , onze G od, is
  een eenig H E E R E ! Z oo zult gij den H E E R E uw God, liefhebben
  met uw gansche hart, en met uw gansche ziel, en met al uw vermogen.
  Het is in zijn kokertje op iederen deurpost bevestigd, en is het laatste
  woord, dat de stervende Israëliet hoort.' ). Gelijk Duhm ergens zegt,
  is dit het eenige dogm a, dat Israël gekend heeft. Alleen reikt di^
  eenige dogm a veel verder, dan Duhm heeft willen aanduiden.
  Gij zult geen andere goden voor mijn aangezicht hebben— zoo
  luide het eerste gebod. M aar is dat een gebod? Alleen een gebod?
  Is het een eisch, die wacht op zijn vervulling door den mensch? Ik
  zou Barth niet gaarne volgen, als hij met een soort „Entdeckerfreude"
  betoogt, dat in het Hebreeuwsch een futurum gebruikt w o rd t: G ij
  zult.") Het is immers een algemeen Semietische eigenaardigheid, dat
  " ) V gt. de beschouw ingen v a n Pedersen in israê/,
  A'^e and cu/fure.
  '*) D it m otief is op frqaie w ijze gebruikt door P euch tw angier in het s!ot v a n
  zijn rom an Jud Sü ss.
   " ) H et w are te w enschen, d at onze dogm atic! zich een huis-iiterator ais
  gedurigen mentor aansch aften, die hen beschermde tegen dergetijke vergissin gen ,
  die het w ezen der za ak niet raken, m aar een schijn van recht geven aan het g e ­
  schreeuw der Boeotiërs.
  166
  
  jnen een imperativus niet met behulp van een negative tot een verbod
  maken kan. D e vorm van het vierde gebod „gedenk den Sabb ath d ag"
  toont wel, dat men uit het futurum als zoodanig niet te veel opdiepen
  moet.
   V eel meer zou ik de aandacht willen vestigen op de zoogenaamde
  inleiding van den dekaloog, het „Ik ben de H E E R E uw G od, die u
  uit E gypteland, uit het diensthuis uitgeleid heb," die in werkelijkheid
  in het geheel geen inleiding is. M et vergelijking van A ssyrisch mate­
  riaal, de beginregelen deur koningsinscripties, en opschriften of Syrische
  vorsten-stèles, is het door A. Poebel aannemelijk gem aakt, dat wij het
  „ Ik , de H E E R E " , enz., niet als een zelfstandige nominalen zin op te
  vatten hebben, doch als een bijstelling, staan de in een casus pendens
  bij het „ik ", dat in „voor mijn aangezicht" steekt.'°) D at leidt, tot een
  verbeterde vertaling, waarin wij het „voor mijn aangezicht" ter wille
  van het N ederlandsch met „n aast m ij" zullen w eergeven: „N a a st M ij,
  d e H E E R E uw G od die u uit E gypteland, uit het diensthuis, uitge­
  leid heb, zult gij geen andere goden hebben/")
  W anneer wij zoo den zin weergeven, verstaan wij, dat de deka­
  loog begint met het E v an g elie: er heeft een verlossing plaats gevon­
  den, de kinderen Israels zijn bevrijde slaven. De wet, die hun gege­
  ven wordt, wil niets anders dan dit ee n e : dat zij vrij blijven, wat
  onder de gegeven omstandigheden beteekent, dat zij bij hun Bevrijder
  blijven. D e vrijheid, waarin zij door de verlossing uit E gypte ge­
  plaatst zijn, is geen vrijheid, die in zichzelve of in henzelven zijn
  grond vindt; het is een geschonken vrijheid, die enkel zijn grond vindt
  in den
  Schenker.
   W illen
  zij
  derhalve
  vrij blijven, dan
  moeten zij bij hun V erlosser blijven, en dat kan enkel beteekenen,
  dat zij in hun G od, en alleen in Hem gelooven, d.w.z. verstaan en
  aanvaarden, dat hun geheele bestaan als verlosten slechts in Hem en
  nergëns anders gegrondvest kan zijn.
  D eze gedachte beheerscht de geheele wetgewing in Israël. De wet
  is een heining, om andere goden buiten te sluiten en het volk bij
  zijn V erlosser te houden. V an d aar de negatieve vorm der meerder­
  heid der geboden. Positief van vorm zijn vooral de dusgenaam de
  ófóf, de regelingen, die de verhouding tusschen G od en Israël tot
  uitdrukking brengen. D e positieve inhoud der geboden is samen
  vatten in het ééne gebod : Blijft bij uw Bevrijder. D aarom worden
  de spijzen, die anderen volken heilig waren, den Israëlieten juist on­
  rein; daarom zijn de heilige mysterie-riten, b.v. het koken van het
  bokje in melk der moeder, en alles wat met doodenriten tezamen
  hangt, voor Israël een gruwel. D oor al deze dingen zou Israël immers
  verleid kunnen worden, om zijn vertrouwen op menschelijke zekerheden
  " ) A . Poebe!, D a s appost'ftonei/ beshm m fe Pronom en der 1 Person st'nguian's
  .t'n den "'esfsem!*f:sc/ten /nsc/irtffen und <n A T . . C h icago . 1932.
  '") D en bew erkers van de nieuwe B ijb elv ertalin g a a n b e v o len !
  
  167
  
  te stellen, in plaats van reddeloos afhankelijk te blijven van zijn G od.
   De cultus spreekt van dezelfde dingen. Köhler**) behandelt hem
  onder de anthropologie, als zelfverlossing des menschen, m aar een
  dergelijke beschouwing is volstrekt onbijbelsch. D e geheele cultus
  zegt immers juist, dat de uitdelging der schuld G ods zaak is. D at de
  mensch in den cultus toch de situatie schijnt te scheppen, w aarin het
  goddelijk handelen zich gaat afspelen, doet niets ter zake, d aar ieder
  offer beeld en profetie is van het ééne offer op Golgotha, w aar G od
  de situatie schiep, H and. 2 : 23. B lijft bij uw V e rlo sse r: dat is
  Evangelie en wet tegelijkertijd.
  Het Evangelie gaat voorop; dat
  heeft Barth zeer goed gezien; en de wet is tenslotte niet anders dan
  de roep, bij zijn V erlosser te blijven, m.a.w. te gelooven, zijn ver­
  lossing aan te nemen. Het gebod tot geloof brengt tot dit geloof; het
  is te vergelijken met het lokken van de kuikens door de h e n : de
  geluiden, die de hen maakt, zijn niet enkel een objectieve m ededeeling:
  daar is gevaar en hier ben ik— neen, ze doen wat, ze brengen de
  kuikens n aar de moeder. M aar niet als stok en blok: Jeruzalem,
  Jeruzalem, hoe menigmaal heb Ik uwe kinderen willen bijeenvergade­
  ren, gelijkerw ijs een hen hare kiekens onder de vleugelen vergadert,
  en gijlieden hebt niet gew ild.")
  In de vierde plaats iets over Evangelie en wet bij de profeten.
   U it de onderzoekingen der laatste jaren wordt één ding steeds duide­
  lijker, namelijk dat het den profeten niet zoozeer om een zedelijken
  levenswandel als zoodanig te doen is, doch veeleer om het geloof in den
  levenden G od. T egen V olz, die onlangs nog eens in het kort de op­
  vatting heeft herhaald*'), welke vrijwel alle profeten-boeken der laatste
  vijftig jaar b eh eersch f), namelijk dat de profeten in de eerste plaats
  verkondigers van de zedelijke wereldorde waren, zou ik gaarne de
  stelling verdedigen, dat het zedelijke bij de profeten eerder een contingente rol speelt en geen doel in zich zelf is. Dit probleem eischt
  echter een afzonderlijke studie.
  W el staat het nu echter vast, dat wij niet meer alles, w at op
  een belofte lijkt, als een latere interpolatie schrappen kunnen; evenmin
  is het mogelijk, te zeggen, dat de profeten geen interesse voor den
  cultus gehad hebben. W anneer Micha b.v. de duizenden lammeren,
  de tienduizenden van oliebeken afw ijst"), w ijst hij niet den waarachtigen cultus af, m aar het menschelijk misverstand, dat deze inderdaad,
  " ') L . Köh!er. TA eo/opie ties
  1936, p. 169 e.w.
  " ) M t. 2 3 : 37; Luc. 13: 34; U it het „hoe m en igm aal" te willen concludeeren.
  dat ook de Syn optici v a n meer dan één verblijf te Jeruzalem weten, is een m isken­
  ning van het bew ustzijn,* d at uit het „ I k " spreekt.
  *') P. V olz, D ie radt'Ara/e -AMehnung' der /M freK gton durcA A'e a/ffesfamenM'cAe
  PropAefen, Z eitsch . f. system atisch e T h eologie, 1937, p. 63 e .w.
   "') Cornill. Duhm. H ölsch er; ten onzent D e Buck en B oschm a. T y p e e ren d is.
  hoe slecht Ezechiël en de na-exilische profeten er a f komen: In het boek van Edelkoort over N ahum . H abaku k en Z e fa n ja (1937) liggen de zaken al eenigszins anders
  " ) M icha 6 : 7 . "
  
  168
  
  zooals Köhler wilde, tot zelfverlossing des menschen maakte, en
  trachtte, door exorbitante prestaties het heil aan zich te trekken. En
  wanneer hij vervolgens zijn wet geeft, dan spreekt hij van rechtvaar­
  digheid, liefde en deemoed— juist die dingen, die slechts dáár kunnen
  zijn, w aar geloof is, d-w.z w aar de mensch zijn leven aan G od toe­
  vertrouw t: daar hoeft hij zijn eigen belang niet meer ten koste van
  dat van anderen te verdedigen (gerechtigheid); daar is liefde jegens
  G od en het m aaksel zijner handen; daar is, ongezocht en zonder eenige
  pretentie, het deemoedig wandelen voor G ods aangezicht.
  Enkele jaren geleden schreef ik in een opstel over Christus in
  het O ude Testam ent, dat men de geschiedenis van de profetie in
  Israël misschien het beste kon schrijven, uitgaande van de vraag, hoe
  groot bij iederen profeet de afstand tusschen oordeel en genade is.
  Dit program bleek onuitvoerbaar. W an neer men er aan vasthoudt,
  vergeet men, dat het feit van de profetie zelf, het feit, dat G od iets
  tot zijn volk te zeggen heeft, altijd oordeel en genade tegelijkertijd is.
  O ver geschiedenis en ontwikkeling der profetie kan men enkel spreken,
  als men de profetie los maakt van den G od, die ze tot zijn volk zendt,
  gelijk in de meeste studies over de profeten ook inderdaad geschiedt.
   N u zou men kunnen vragen, hoe de profeten hebben gesproken,
  w aar ze als zielszorgers en raadgevers optreden moesten. Allereerst
  moet worden opgemerkt, dat het rechte aequivalent voor ,,zielzorg"
  in het O ude Testam ent niet voorkomt."') W a a r wij echter meenen de
  zaak toch hier en daar te vinden, daar is het noodig, nauwkeurig toe
  te zien.
  Kittel heeft Ezechiël, voornamelijk op grond van het derde hoof­
  stuk zijne profetieën, dan eersten zielzorger onder de profeten ge­
  noemd. M aar men kan ook bij vroegere profeten iets dergelijks vin­
  den. Z o o b.v. is Jer. 45, w aar de profeet zijn secretaris Baruch
  troosten moet.
  D eze klaagt namelijk, dat de H E E R E droefenis
  tot zijn sm art gedaan heeft; hij is moede van zijn zuchten en vindt geen
  rust. Baruch zou graag toch zoo iets als resultaten in zijn leven zien.
  E n hoe luidt het antwoord van den profeet? Z o o spreekt de H E E R E :
  Z ie, dat Ik gebouwd heb. breek Ik af, en dat Ik geplant heb. ruk Ik
  uit, zelfs dit gansche land; en zoudt gij u groote dingen zoeken? Zoek
  ze n ie t: want zie, Ik breng een kw aad over alle vleesch, spreekt de
  H E E R E ; m aar ik zal u. uwe ziel tot een buit geven, in alle plaatsen,
  w aar gij zult henentrekken.
   W a t is hier zielzorg? Is dit scherpe woord een troost? Jeremia moet Baruch terechtw ijzen: bij de groote daden G ods in zijn
  oordeel over land, volk en tempel is het ongepast, dat een mensch
  over zijn particuliere belangen praat. En mag het een troost heeten,
  *') M et P s. t52 : 5c is dikw ijls op vrom e w ijze gesold.
  169
  
  dat Baruch zijn teven niet op gew elddadige wijze verliezen zal, w aar
  hij toch juist* over de vruchteloosheid van dit leven geklaagd heeft?
  Doch niettemin wordt hier goddelijke troost geh o ord : laat de mensch
  acht geven op het werk G ods, en daarbij afleeren naar resultaten te
  vragen; en hij mag weten, dat hij niet van G od vergeten is, evenmin
  als de vijf m uschjes, die voor twee penningskens verkocht worden.
   M en zou nog bij een vroegeren profeet zielzorg kunnen zo ek en :
  bij Je saja, die tot koning Achaz gezonden wordt (Jes. 7). Koning
  Achaz heeft het „G ebot der Stunde" verstaan en zorgt voor de w ater­
  toevoer in Jeruzalem, eer de vijand er het beleg voor slaat. Je saja
  zegt n ie t: het is goed, dat gij hiermede bezig zijt; hij zegt evenm in:
  het is verkeerd. H ad men de beroemde vraag g e ste ld : „M a a r wat
  moeten wij d o en ?" dan zou hij w aarschijnlijk geen antwoord gegeven
  hebben. Hij heeft m aar één ding te ze g g e n : dat Achaz niet bevreesd
  hoeft te zijn, doch gelooven m oet: Indien gijlieden niet gelooft, zeker­
  lijk gij zult niet bevestigd worden. Je sa ja 's zielzorg is geen oplossing
  van allehand practische of ethische vraagstukken; ze bepaalt zich
  tot het een e: gij moogt gelooven; en dat is blijde tijding en wet in
  één. Blijde tijding. E van gelie: want de profeet geeft te verstaan, dat
  wij G od aan het werk mogen laten. En w e t: als Achaz niet ingaat
  op de boodschap, lokt hij het oordeel u it: Is het ulieden te weinig, dat
  gij menschen moe m aakt, dat gij ook mijn G od ") moe m aakt? Doch
  in dit oordeel ligt de belofte \yeer verscholen, en nog wel die van den
  Immanuël! Het Evangelie, dat in deze aankondiging besloten ligt, is
  zoo machtig, dat de geheele historische aanleiding er zijn beteekenis
  door verliest. H et eenige, wat wij van de geschiedkundige om stan­
  digheden hoeven te onthouden, is dat er aan 's menschen zijde zond?
  is, gebrek aan geloof. G ods antwoord daarop is niet een psycholo­
  gische toeleiding tot geloof, maar de verkondiging van zijn werk.
  