title: Lye M. YOKA, ‘Lettres d’un Kinois à l’oncle du village’ Cahiers Africains - Afrika Studies, Afrika-Instituut - Asdoc (Brussel) / L’Harmattan (Paris), n° 15, 1995 (verschenen in 1996). Reeks “Zaïre, Années 90”, Vol. 5. ISBN 2-7384-3693-5.
text: Afrika Focus, Vol. 12, nr. 4, 1996, pp. 225-229.
  Lye M. YOKA, 'Lettres d'un Kinois a l'oncle du village'
  Cahiers Africains - Afrika Studies, Afrika-Jnstituut - Asdoc (Brussel) I
  L 'Harmattan (Paris), n° 15, 1995 (verschenen in 1996).
  Reeks "Zaire, Annees 90", Vol. 5. ISBN 2-7384-3693-5.
  Brieven aan mijn oom van het dorp
  Wie gedurende de laatste jaren nog wijs raakt uit het rijke politieke leven in Zaire
  is een knappe kop: Zalrese politici kunnen ongeveer elke dag van positie
  veranderen, de allianties verschijnen en verdwijnen om de haverklap, een
  getekend akkoord wordt de dag ema al verworpen. De sfeer van de politiek is er
  een zonder regels. In Zaire misschien meer nog dan elders omdat de inzet van een
  benoeming in de politiek zo hoog is en de strijd om invloed en inkomsten zo fel.
  De politieke wereld - door de Nigeriaanse politoloog Peter Ekeh reeds in 1975
  amoreel genoemd- leeft op het ritme van de samenleving, en omdat de Zalrese
  politiek zich vooral in Kinshasa afspeelt, is die samenleving vooral die van de
  hoofdstad. Het leven in Kinshasa leeft zich van dag op dag ("au taux du jour"), en
  ook de morele referentiekaders worden er voortdurend overhoop gehaald, net
  zoals in de "grote" politiek het geval is. Een Kinois verliest er af en toe het hoofd
  bij. Soms letterlijk.
  Misschien heeft niemand de voortdurende dubbelzinnigheid van het leven en de
  politiek in de hoofdstad zo schitterend onder woorden gebracht als Lye Yoka.
   Sedert 1991 schrijft deze professor aan de universiteit van Kinshasa en rector van
  het Universitair lnstituut Kardinaal Matula regelmatig zijn cursiefje in de krant
  "Le Soft", in de vorm van een brief aan ''l'oncle du village". Een aantal daarvan
  zijn gebundeld en dit jaar uitgegeven in de reeks "Zaire gedurende de jaren
  negentig" van het nog steeds ontstellend ondergewaardeerde Belgische Afrika
  lnstituut. Dit gebeurde heel terecht: een literair werk geeft je vaak een veel rijkere
  informatie over Zaire dan een wetenschappelijke analyse.
  225
  
  Downloaded from Brill.com 05/19/2024 06:40:31AM
  via Open Access. This is an Open Access article distributed under the terms
  of the prevailing CC BY-NC license at the time of publication.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  Elk cursiefje is telkens een heerlijke oefening in spitse satire: Lye Yoka speelt de
  nar, die met veel humor en intelligentie de zeden en gewoonten van zijn
  stadsgenoten over de hekel haalt. En zoals zo vaak is echte humor tegelijk bedekt
  verdriet.
  Yoka voert in zijn cursiefjes verschillende personages ten tonele, die
  hoofdprotagonist spelen van de scheuren in de Zalrese samenleving. De
  geadresseerde van de "brieven" van Yoka is l'oncle du village, onze oom van het
  dorp. Het oudere familielid van het dorp die het leven in de stad met een mengsel
  van fascinatie en afkeer bekijkt, en die er eigenlijk niet zo veel meer van snapt.
  Hij probeert nog met dorpswaarden te leven, maar ook hij is het slachtoffer van
  buitenstaanders die in zijn dorp de plak zwaaien: de administratieve autoriteiten
  in de figuur van de "commissaire de zone" die de geestelijke erfgenaam is van
  "les flamands".
   "Waarde oom, (. ..) ik weet ook dat in plaats van de Vlaamse bestuurder, die
  lachte als een gorgelende bron als hij sloeg met de chicote, nu de "commissaire
  de zone" is gekomen, die zich beschouwt als de geestelijke erfgenaam van de
  Vlamingen. Het schijnt dat hij ju/lie allemaa/ niet al/een "macaques" noemt
  maar ook dat hij elke dag ju/lie graanschuren en ju/lie kippenhokken tot op de
  grond leegrooft, ook al zijn zeal zo pover1."
  De tegenpool van l'oncle is de buurvrouw van de schrijver, de prostituee. Die kan
  van alle hout pijlen maken, ze profiteert van alle geboden gelegenheden om haar
  leven draaglijk te maken, en ze gooit zich zelfs in de politiek als lid van de "Parti
  Unifie pour Travailleuses Activistes Independantes et Noctambules"
  (P.U.T.A.I.N.). Bestaat er een mooier beeld voor het verlies van alle
  referentiepunten: de prostituee? Ze is eigenlijk de blootgegeven weerspiegeling
  van de politicus, of van een samenleving die het ook allemaal niet meer weet.
  Wie het zou moeten weten, de intellectueel, weet het niet: de student, de
  professor, ze zijn in het hedendaagse Zaire helemaal geproletariseerd en hebben
  enkel nog hun reputatie om hun zelfrespect te kunnen behouden. De professor
  verdient niets, en is verplicht om door zijn student gelogeerd te worden. De
  student logeert bij zijn vriendin en heeft van zijn studies enkel nog de naam over.
  In deze wereld verliezen woorden als "universiteit" of "transitie" hun betekenis.
   Zo krijgen heel veel woorden er een nieuwe, in een rondedans van creativiteit die
  1 "Je sais aussi qu'a la place de l'administrateur jlamand, qui riait comme une source qui se
  gargarise tout en injligeant la chicote, c'est le regne de ton fameux commissaire de zone, qui
  se prend disormais pour /'heritier spirituel des Flamands. II parait que non seu/ement ii vous
  appelle tous "macaques", mais qu'aussi ii rajle quotidiennement le fond de vos greniers et de
  vos poulaillers deja si pauvres. "(p. 23).
  226
  Downloaded from Brill.com 05/19/2024 06:40:31AM
  via Open Access. This is an Open Access article distributed under the terms
  of the prevailing CC BY-NC license at the time of publication.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  de richtingloze Ieegte wil opvullen. Als Lye Yoka dit register bespeelt is hij
  onovertroffen. Hij schrijft zijn "lettres" op het ritme van de modieuze
  uitdrukkingen uit de kranten van Kinshasa ("especes sonnantes et trebuchantes",
  "depuis belle lurette", "tous azimuts" ... ), uit de spetterende creativiteit van de
  volkstaal ("Jes mamans cent-kilos" ... ), uit de verwarring van de politieke
  cenakels ("bipolarisation" ... ). In Zarre is, zoals bij alle repressieve regimes, de
  taal en de humor een politiek wapen, en als er iemand is die dat in zoveel
  scbakeringen schildert is het we! Lye Yoka. Dit wapen kan dodelijk zijn, als een
  dee! van je volksgenoten "kakkerlakken" of "insecten" worden.
   In deze dans van betekenissen, in de opperste verwarring van de wereld van
  Kinshasa, waar de gewone mensen uiteindelijk niets meer snappen van wat er
  gebeurt, wordt alles nogal vlug tovenarij, en zo ook in de "lettres": de razende
  inflatie wordt een duivelswerk, de toekomst is enkel nog bebeersbaar voor wie
  magiscbe kracbten bezit, elke ziekte wordt een vervloeking. Het geld wordt bet
  opperste tovermiddel, dat zicb op een mysterieuze wijze vermenigvuldigt, dat
  alles en iedereen doet ontaarden en tegelijk macbt geeft, dat 's nacbts in
  gebeimzinnige vliegtuigen wordt aangevoerd ricbting Gbadolite.
  Ook bet Ebolavirus lijkt op te duiken uit de wereld van de kwade krachten. Yoka
  gebruikt scberpe woorden voor de hele mediaheisa die rond deze -in Zarre relatief
  onbelangrijke- ziekte werd gecreeerd door de "professionelen van de humanitaire
  hulp":
  
  "Oom, het onge/uk van de ene maakt het geluk van de andere. (..) Het onge/uk
  van de ene ... en het geluk van de handelaars in humanitaire refreintjes: scouts
  zonder grenzen, het hart op de tong, de traantjes a/tijd gereed, de handen vol
  utopieen en schijnhei/igheid. Soms zelfs de vlaggedragers van bloeddorstige
  potentaten en negerkoningen" (p. 109/.
  "Zo wordt een tragische /egende geschreven, met bee/den van opgehoopte lijken,
  met het hele rijtje buitenaardse wezens in duikerpak in de aanva/ tegen de
  vrese/ijke plaag, omdat er geen witte reglementaire en rustgevende hemden zijn.
   Met de wo/ken buitenlandse joernalisten die a/s aasgieren gekomen zijn om de
  scoops in stukken te hakken en er op te k/oppen tot ze verworden zijn tot fails
  divers. Die op lijken be/uste joernalisten zullen nooit genoeg de he/dhaftigheid
  kunnen beschrijven van de Zai'rese dokters, die met blote handen en blote voeten
  het ongeneesbare moeten te lijf gaan. De enige feiten die deze roojlustige
  2 "Le ma/heur des uns... et le bonheur des marchands de couplets humanitaires: boy-scouts
  sans jrontieres, le coeur en bafldouliere, la larme facile, la main remplie d'utopies et
  d'hypcrisies. Parfois meme, porte-etendards des potentats sanguinaires et des rois negres".
  227
  Downloaded from Brill.com 05/19/2024 06:40:31AM
  via Open Access. This is an Open Access article distributed under the terms
  of the prevailing CC BY-NC license at the time of publication.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  joemalisten in de schijnwerpers zetten zijn, zoa/s altijd in een dergelijke
  situatie, de kleine gensters van vrijgevigheid van een of andere broussepriester,
  bij voorkeur een Belg; van een dokter-stagiair die zogezegd in a/le
  omstandigheden kan werken, bij voorkeur een Fransman; van een stoutmoedig
  peace corps, bij voorkeur een Amerikaans; allemaal voorgesteld als Tarzans,
  Kuifjes of Rambos van de laatste kans in een vermaledijd land, als het nog geen
  messiassen zijn. "(p. 117)3
  De pijn van Yoka over wat zijn voile allemaal moet verduren komt zuiver naar
  voor in een reeks portretten op het einde van het boek. Het zijn stuk voor stuk fijn
  geslepen juweeltjes en nog beter geschreven dan de cursiefjes, die zich soms wat
  verliezen in een kunstmatig woordenspel.
   Het laatste van deze reeks is "Le sandrumeur", en dit is een miniaturistisch
  meesterwerkje. Het geeft op een schitterende en schrijnende manier de vreselijke
  morele gespletenheid weer van Zaires strijd van alien tegen alien, in de figuur van
  een militair die de armen -zoals hij zelf er een is- heeft geplunderd en bestolen.
  Het geld dat hij gestolen heeft wordt behekst en vermaledijdt hem, de soldaat
  wordt er door verzwolgen, het wordt een ijselijke schreeuw van zijn geweten. De
  vrouw van de militair blijft kalm, zegt hem dat hij geen keus heeft, dat zij ook we!
  eens mooie kleren wil en dat iedereen steelt van iedereen. De droom van de
  welvaart, door eilee Zairees gekoesterd en oorzaak van zoveel geweld, wordt hier
  een nachtmerrie. Het drama van Zaire werd nog nooit zo scherp verteld.
  Iedereen die eventjes de polsslag wil voelen van de verwarring van het voile in het
  hedendaagse Zaire moet de brieven van Lye Yoka lezen. Wei zijn de stukjes niet
  altijd even toegankelijk, en begrijpt enkel de ingewijde alle woordspelingen en
  verwijzingen.
   3 "C'est une legemk tragique qui s'ecrit ainsi, avec des images de cadavres entesses, avec la
  
  noria des scaphandres extraterrestres a /'assaut du jleau horrible a defaut de blouses
  blanches reglementaires et rassurantes, avec la nuee de jouma/istes etrangers venus, tels des
  vautours, depecer des scoops pour /es reduire, aforce de matraquage, en faits divers. !ls ne
  diront jamais, ces journa/istes charognards, ainsi que le rapporte radio-trottoir, la bravoure
  des jeunes medecins zairois, medecins aux mains et pieds nus exposes a /'irremediable. Les
  seu/s fails hauts fails monies en epingle par eux, ces journa/istes predateurs, comme toujours
  en parei/s cas, ce sont /es etince//es de generosite de tel cure de campagne, de preference
  beige; de tels stagiaires medecins soi-disant tout-terrain, de preference franfais; de tel corps
  de la paix temeraire, de preference americain; tous presentes comme /es Tarzan, /es Tinlin ou
  /es Rambo de la derniere chance dans /es contrees maudites, a moins que ce ne soient des
  messies memes".
  228
  Downloaded from Brill.com 05/19/2024 06:40:31AM
  via Open Access. This is an Open Access article distributed under the terms
  of the prevailing CC BY-NC license at the time of publication.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  De verklarende noten mochten flink wat uitgebreider zijn. Maar geef toe, zelfs
  met voetnoten is het )even en de politiek in Kinshasa niet te verklaren.
  Bespreking door:
  
  ErikKennes
  College voor Ontwikkelingslanden (RUCA)
  Middelheimlaan 1
  2020 Antwerpen
  
  229
  Downloaded from Brill.com 05/19/2024 06:40:31AM
  via Open Access. This is an Open Access article distributed under the terms
  of the prevailing CC BY-NC license at the time of publication.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0.
  