title: ORGANISATIEPROBLEMEN IN DE ADMINISTRATIEVE ORGANISATIE
text: O RGANISATIEPROBLEM EN IN DE A D M INISTRATIEV E
  O RGAN ISATIE
  door Drs. Sj. Muller
  In 1929 werd door Van Essen in zijn openbare les voor het eerst het woord
  inrichtingsleer vervangen door administratieve organisatie. Het woord heeft sinds­
  dien bij velen burgerrecht gekregen. In 1959 werd deze term overgenomen in het
  studieprogramma voor het N.I.v.A.
   Merkwaardig is het te constateren dat niettemin slechts weinigen een poging
  ondernomen hebben te omschrijven wat ermee wordt bedoeld. In de toelichting
  op het studieprogramma wordt wel gezegd dat administreren is „het systematisch
  vastleggen, verwerken en verstrekken van informatie ten behoeve van het bestu­
  ren en doen functioneren van een huishouding en ten behoeve van de verantwoor­
  ding welke daarvoor moet worden afgelegd” . Wat in dit verband onder organisatie
  dient te worden verstaan, blijft echter buiten beschouwing. In hun bespreking
  van het nieuwe studieprogramma in het M.A.B. van juni 1959 wijzen Spits en
  Zandstra er op, dat organisatievraagstukken toenemende belangstelling trekken,
  dat administratieve werkzaamheden zelf object van organisatie kunnen zijn en
  dat verschillende vraagstukken van de administratieve organisatie specifieke or­
  ganisatievraagstukken zijn. Voorts merken zij op dat „de doelstellingen van het
  administreren en dus ook van de administratieve organisatie moeten worden
  gezocht in de interne organisatatie van het bedrijf” . Organisatie wordt echter in het
  algemeen opgevat als de structuur van de leiding of als structuur van de werk­
  verdeling *). Organiseren is dan de zorg voor het creëren van de voor de doel­
  stelling van het bedrijf (de organisatie) benodigde organen en voor hun onder­
  linge samenwerking. Welke dan het verband is tussen de begrippen organisatie en
  administratie ligt niet direct voor de hand. Een nadere aanduiding wordt gegeven
  door Starreveld in zijn openbare les in 1952 *2), waarin hij opmerkt dat „onder
  administratieve organisatie niet alleen de organisatie van de administratie te ver­
  staan (is), doch de gehele organisatie met betrekking tot de administratie”.
   Niettemin wordt ook door deze omschrijving het verband tussen organisatie
  en administratie niet voldoende duidelijk. Wel kan worden aangenomen dat men
  door introductie van de term heeft willen aangeven dat de administratie een
  belangrijker rol kan spelen in de organisatie dan vroeger het geval was, voorts
  dat administratie en organisatie elkaar wederzijds beïnvloeden en wellicht ook dat
  de doelstelling van de administratie is gelegen in de organisatie. Vermoedelijk is
  de term echter mede geïntroduceerd om de aandacht te vestigen op het toenemend
  belang van de vele efficiency-vraagstukken die zich in de administratie voordoen
  als gevolg van haar toenemende betekenis en omvang en voorts als gevolg van
  een toenemend aantal alternatieve werkmethoden. De inhoud van het nieuwe
  studieprogramma moge deze veronderstelling steunen. Sinds lang worden - hoewel
  ten onrechte - de begrippen organisatie en efficiency door en naast elkaar gebruikt.
  Zorg voor de administratieve organisatie zou dus wellicht omschreven kunnen
  !) zie bijv.: E. F. L. Brech; Organisation, The framework of management, pag. 14, „ . . . . in
  the present context the use of the term „organisation” (is) . . . . related to the structure or pattern
  of responsibilities. . . .”.
  2) R. W. Starreveld, Enkele beschouwingen over de ontwikkeling van de administratieve or­
  ganisatie, pag. 19.
  mab
  
  blz. 195
  
  worden als de zorg dat de administratie op doelmatige wijze de haar toekomende
  rol in de organisatie speelt, m.a.w. dat de voor het functioneren en besturen van
  de organisatie noodzakelijke gegevens op efficiënte wijze worden verzameld en
  verwerkt en dat daarvan t.b.v. het geheel een doelmatig gebruik wordt gemaakt.
   Degene die geroepen is de zorg voor een goede administratieve organisatie op
  zich te nemen zal zich rekenschap moeten geven van de aard der zich in de praktijk
  veelvuldig voordoende gebreken en van hun grondoorzaken. Hierna zullen deze
  achtereenvolgens aan de orde worden gesteld waarna nog enkele opmerkingen
  zullen worden gemaakt over de mogelijke rol van de accountant-adviseur in dit
  verband.
  De meest voorkomende gebreken die in de praktijk leiden tot een niet doel­
  matige of niet doeltreffende administratie zou men ruwweg in drie categorieën
  kunnen indelen, n.L:
  -a- de wijze van verzamelen en verwerking der gegevens is niet efficiënt;
  -b- het produkt voldoet niet aan daaraan te stellen eisen;
  -c- van het op zichzelf aan redelijke eisen voldoende produkt wordt onvoldoende
  gebruik gemaakt.
  Wat de sub a genoemde uitvoeringsefficiency betreft, kan worden opgemerkt dat
  hierbij een groot aantal elementen een rol spelen. Zo is het o.m. van belang dat:
  - het voor het betrokken geval meest geschikte systeem wordt gekozen. In een
  bedrijf met ordersgewijze produktie en relatief groot aantal orders kan het
  bijv. van belang zijn om de nadruk te leggen op een goede voorcalculatie en een
  ordersgewijze nacalculatie te vervangen door een afdelingsgewijze.
  - doelmatige procedures zijn gekozen. Zo kan het bijv. van belang zijn de facture­
  ring aan de verzending te laten voorafgegaan of bijv. te trachten van de
  peg-board-methode gebruik te maken als daardoor kan worden bereikt dat
  cijfers t.b.v. zekere groeperingen niet behoeven te worden overgeschreven.
  - de juiste hulpmiddelen op de juiste wijze worden gebruikt. Voor eenvoudig
  boekingswerk zoals in de meeste debiteurenadministraties is het bijv. van belang
  het gebruik van dure machines te vermijden, vooral als deze niet vol bezet
  zouden zijn. Een ander voorbeeld is de keuze van voor een bepaald bedrijf
  meest geschikte reproduktie-apparatuur.
   - de voor het werk meest geschikte werkkrachten worden geselecteerd. Het maken
  van routine-loonberekeningen door personen die volledig op de hoogte zijn
  van loon- en premieregelingen, sociale wetgeving, e.d. is bijv. een verspilling.
  - een doelmatige werkverdeling wordt toegepast, d.w.z. niet alleen rekening
  houdend met de eisen van de interne controle en met de bij elk individu aan­
  wezige bekwaamheden, maar op zodanige wijze dat het werk zonder veel onder­
  brekingen voortgang kan vinden. Het combineren van te verschillende handelin­
  gen (bijv. typen en opzoeken van te typen gegevens als adressen, prijzen, e.d.)
  dient met het oog hierop te worden beperkt.
  - de juiste werkmethode wordt gekozen. Zo dient b.v. te worden overwogen
  onder welke omstandigheden het voorsorteren en opbergen van documenten
  en rekeningkaarten het beste door degene die boekt of door een ander kan wor­
  den uitgevoerd.
  - aandacht wordt geschonken aan het vermijden van dubbel en overbodig werk,
  
  mab
  
  blz. 196
  
  zoals het op verschillende plaatsen aanleggen van gelijksoortige archieven of
  het herhaald typen als met een stencil zou kunnen worden volstaan.
  - aandacht wordt geschonken aan de plaatsing van de afdelingen in het gebouw,
  van elk der werkers binnen de afdeling en aan de werkplaats van de individuele
  werkers. Door het onderbrengen van kaartsystemen in trogbureaus, of door
  het gebruik van roterende kaartsystemen e.d. kan bijv. onnodig tijdverlies door
  heen en weer lopen worden vermeden.
  Wat de sub b genoemde mogelijke lacunes betreft kan er op worden gewezen dat
  het produkt van de administratie niet aan de te stellen eisen voldoet als:
  - de cijfers te laat komen om nog van belang te zijn resp. niet ter beschikking zijn
  op het moment of op de plaats dat daaraan behoefte bestaat.
  - een overmaat aan gegevens wordt verstrekt waarmee de - niet administratieve lezer geen weg weet.
   - onvoldoende detailcijfers ter beschikking staan (bijv. ter verklaring van zgn.
  efficiency verschillen).
  - de cijfers niet onderling in verband zijn gebracht, zodat het trekken van con­
  clusies wordt bemoeilijkt.
  - de cijfers slechts de stand op een zeker moment weerspiegelen en niet de ont­
  wikkeling tonen.
  Is de produktie en verwerking van gegevens doelmatig geregeld en voldoen de
  geproduceerde opstellingen aan redelijke eisen, dan kan het nog zijn dat - zoals
  sub c werd opgemerkt - hiervan in onvoldoende mate gebruik wordt gemaakt. De
  reden hiervan kan zijn dat:
  - de belangstelling - tijdelijk of blijvend - op andere zaken is gericht (bijv. op
  loononderhandelingen, nieuwe exportmogelijkheden, nieuwe produkten, e.d.).
  - de ontvanger niet goed weet wat hij met de verstrekte gegevens zou kunnen doen.
  - de ontvanger de juistheid van de verstrekte gegevens bestrijdt of daar anderszins
  bezwaar tegen maakt. Gegevens over rendementsverliezen, improduktieve ar­
  beidsuren, onnodige stilstandstijden, overbodige vertegenwoordigersbezoeken,
  onrendabele investeringen en weinig effectief gebleken administratieve reorgani­
  saties worden - met name door de betrokken subalterne leiding - vaak niet of
  met merkbare tegenzin aanvaard. Men blijft soms irrationeel financieren, on­
  nodig grote voorraden aanhouden, niet lonende artikelen voeren, ongunstige
  geproportioneerde afdelingen handhaven, en de afzet bij klanten zonder toe­
  komstmogelijkheden stimuleren met verwaarlozing van gunstiger alternatieven.
  Hierbij wordt niet gedoeld op een somtijds bewust aanvaarden van tijdelijk on­
  gunstige verhoudingen met het oog op toekomstmogelijkheden, maar aan het
  voorbijzien aan hetgeen uit de opstellingen kan worden geconcludeerd. In der­
  gelijke gevallen wordt het doel van de administratie niet bereikt. Het verband
  tussen de kosten van de administratie en het daardoor gestichte nut dreigt ver­
  loren te gaan.
   Vraagt men zich af welke de grondoorzaken zijn van de - geenszins als limitatief
  bedoelde - lijst van zich min of meer veelvuldig voordoende lacunes, dan zal het
  duidelijk zijn dat deze van verschillende aard zijn. Soms kan de oorzaak van een
  onbevredigende situatie binnen de administratie zelf worden gezocht, zodat maat­
  regelen ter verbetering door de administratie ook min of meer zelfstandig kunnen
  
  m ab
  
  blz. 197
  
  worden getroffen. Voor zover de laatstgenoemde reeks oorzaken van invloed is
  geweest kan een verbetering van de situatie echter nooit komen door het nemen
  van maatregelen door de administratie alleen. Er is hier geen sprake van een
  probleem van administratietechniek maar van onvoldoende organische samenhang,
  van een gebrek in het samenspel tussen instanties en personen.
  Ook bij de beide eerstgenoemde reeksen oorzaken spelen de gebreken in het
  samenspel trouwens vaak een grote rol. Gaat men immers de redenen na waarom
  op de genoemde punten geen of onvoldoende maatregelen ter verbetering zijn
  genomen, dan blijkt dat deze slechts ten dele voortkomen uit onbekendheid met de
  mogelijkheden. Voor een min of meer belangrijk deel blijkt het handhaven van
  een onbevredigende toestand veelal te zijn terug te voeren tot een houding bij de
  administratieve leiding, variërend tussen ongeïnteresseerdheid en onwilligheid.
   Men weet wel hoe het beter zou kunnen, maar men „komt er niet toe” of verzint
  bezwaren, die min of meer duidelijk terug te voeren zijn tot uitvluchten. Er ont­
  staat een angst voor verandering en desnoods worden redenen om alles bij het
  oude te laten gecreëerd. Het lijkt onwaarschijnlijk dat degenen die regelmatig
  trachten verbeteringen in te voeren resp. anderen bij het treffen van dergelijke
  maatregelen bij te staan, dit verschijnsel niet zouden kennen. Bij uitvoerend organisatiewerk is het niet ongebruikelijk dat het behandelen van dit soort kwesties een
  veelvoud van de tijd in beslag neemt die gemoeid is met het uitdenken van een
  verbeterde werkwijze of cijferopstelling. De oorzaak hiervan - evenals van het
  onvoldoende gebruik maken van de door de administratie geproduceerde gege­
  vens - zal gezocht moeten worden in onvolkomenheden in het samenspel tussen
  instanties en personen.
  Samenvattend zou kunnen worden gezegd dat er vele redenen kunnen zijn
  waarom de administratie niet aan haar doel beantwoordt en zorg eist, maar dat er
  steeds twee grondoorzaken zijn aan te wijzen:
  - onbekendheid met mogelijke alternatieven
  - onvolkomenheden in het samenspel m.n. tussen administratie en overige or­
  ganen.
  In vele gevallen zal er sprake zijn van een mengvorm en spelen beide soorten
  oorzaken een rol.
  Als de voorgaande analyse juist is, ligt het voor de hand te concluderen, dat het
  nodig zal zijn dat er tweeërlei voorzieningen worden getroffen om de administratie
  de rol te laten spelen die haar toekomt, n.1. te zorgen dat:
  - de betrokkenen op de hoogte geraken van de verschillende alternatieven.
  - getracht wordt bij de betrokkenen zoveel mogelijk de beletselen weg te nemen
  die aan een positieve ondersteuning van de te treffen maatregelen in de weg
  staan.
   Daarbij moet helaas worden geconstateerd dat de omvang en de moeilijkheids­
  graad wat beide grondoorzaken betreft gedurende de laatste decennia en met name
  het laatste 10-tal jaren belangrijk is toegenomen. Het vereist een uitgebreide studie
  om op de hoogte te geraken of te blijven van administratieve mogelijkheden en
  middelen, zelfs als men afziet van eventuele toepassing van electronische infor­
  matieverwerking. De veelsoortigheid van andere hulpmiddelen, toepassing van
  arbeidsstudie op administratief werk, training, werkplanning, e.d. zijn onderwer­
  pen waarvan de mogelijkheden bekend moeten zijn om het administratieve werk
  
  mab
  
  blz. 198
  
  naar behoren te laten verlopen. Alleen al te weten wat met een bepaalde wijziging
  bereikt zou kunnen worden - waarbij dan de uitwerking aan een specialist zou
  worden overgelaten - stelt al zeer vergaande eisen aan degenen die hiervoor de
  verantwoording dragen of op dit gebied de behulpzame hand bieden.
   Minstens evenzeer geldt dit t.a.v. het bevorderen van bevredigende onderlinge
  relaties als voorwaarde voor het met succes doorvoeren van verbeteringen. Tot
  kort voor de laatste oorlog werd een maatregel meestal uitgevoerd na een daartoe
  gegeven bevel. Successievelijk ging het bevel over in een verzoek, terwijl het thans
  op vele plaatsen onontkoombaar is dat betrokkenen worden overtuigd, hetgeen
  uiteraard tijdrovend is. Een moeilijkheid die zich hierbij voordoet is dat betrokke­
  nen vaak niet werkzaam zijn op een plaats van waaruit zij de betekenis van ver­
  schillende maatregelen kunnen beoordelen. In de gevallen dat er een geest is ont­
  staan van ongeïnteresseerdheid of zelfs van tegenzin of onwil is het overtuigen
  trouwens een geheel of nagenoeg geheel onmogelijke opgaaf. Sommigen beschou­
  wen het feit dat zich dergelijke situaties regelmatig voordoen wellicht nog als een
  soort conjunctuurverschijnsel. Het lijkt echter eerder aannemelijk dat het een uiting
  is van een toenemende behoefte zich als persoon te doen gelden. Daar er ander­
  zijds een tendens bestaat dat het werk wordt gedepersonaliseerd, moet dit wel tot
  zekere spanningen en anomalieën aanleiding geven. Wellicht komt de behoefte
  zich als persoon te doen gelden wel voort uit de tendens tot depersonalisatie. In
  elk geval staat het vast dat het voor het beoordelen van de mogelijkheden van
  verbetering van de administratieve organisatie van belang is zich rekenschap te
  geven van de geest in het bedrijf en van de factoren die deze hebben beïnvloed.
   Betekent dit laatste nu dat de hulp van een specialist op het betrokken gebied
  (sociaal-psycholoog of socioloog) onontbeerlijk gaat worden voor het verzorgen
  van de administratieve organisatie? Het lijkt te vroeg om op een dergelijke vraag
  een antwoord te kunnen geven. Wel lijkt het moeilijk voor bestrijding vatbaar
  dat van de kant van de psychologie een uiterst waardevolle bijdrage is geleverd
  voor het onderkennen van de verhoudingen die wel en niet bevorderlijk zijn voor
  het tot stand brengen van een situatie waarin van de administratie - evenals trou­
  wens van andere complexen - gezegd kan worden dat die bevredigend werkt.
  In vele - wellicht zelfs in de meeste of in nagenoeg alle - gevallen zal de oplossing
  echter niet (nog niet?) door de beoefenaren van de psychologie gegeven kunnen
  worden. De psychologie lijkt niet alleen nuttig maar is wellicht zelfs onmisbaar
  voor het verklaren van de situatie, d.w.z. voor de diagnose en de analyse. Maar afgezien van pathologische gevallen - zal de genezing toch moeten komen door
  het nemen van organisatorische maatregelen, d.w.z. van maatregelen die beogen
  dat de ingestelde organen op doelmatige wijze samenwerken ter bereiking van het
  gestelde doel. D at dergelijke maatregelen de oplossing bieden, lijkt ook zeer ver­
  klaarbaar. Persoonlijke tegenstellingen en ongewenste persoonlijke verhoudingen
  ontstaan niet omdat men met ongewenste personen te maken heeft maar door de
  situatie waarin die personen gedwongen zijn te werken. Deze situatie wordt door
  hen als een rem gevoeld en voortdurende remming wordt een keurslijf dat aan een
  gewenste ontwikkeling van de persoonlijkheid in de weg staat. Waar de oorzaak
  veelal in de situatie gezocht moet worden lijkt het logisch dat een verbetering ver­
  wacht mag worden door wijziging van die situatie en niet door het nastreven van
  een beïnvloeding der personen.
   Nu is het helaas zo dat de ontwikkeling heeft meegebracht dat in het algemeen
  
  mab
  
  blz. 199
  
  de materiële efficiency voorrang heeft gekregen boven het inzicht dat iedereen
  gelegenheid dient te krijgen zich in zijn werk te ontplooien. Het lijkt dan ook
  onwaarschijnlijk dat de dientengevolge ontstane problemen door een enkel bedrijf
  opgelost zouden kunnen worden. Anderzijds moet er wel rekening mee worden
  gehouden dat het in verschillende gevallen mogelijk kan zijn betrokkenen een - in
  de ogen van de hogere leiding - zeer geringe vrijheid te geven op een zeer beperkt
  gebied en dat dit reeds in belangrijke mate stimulerend kan werken. Het geeft in
  elk geval aan de uitvoerenden de kans binnen de mogelijkheden iets bij te dragen
  voor zichzelf. Men zou zich zelfs kunnen afvragen of het niet de wijze van be­
  nadering en de instelling van de leidenden is die de meeste invloed heeft op de door
  de uitvoerenden „gevoelde situatie” in plaats van de concrete taakbeperking die
  noodgedwongen (?) moet worden opgelegd.
   Op de hogere niveaus zijn vermoedelijk de onzekerheid t.a.v. de exact te ver­
  vullen functie en het verschil in de rol die men zou kunnen, zou willen en door
  de situatie gedwongen wordt te spelen, de belangrijkste oorzaken van het gebrek
  aan organische samenhang. Door het vormen van een duidelijke organisatiestruc­
  tuur kan de leiding hieraan veel verbeteren zonder daarbij gehinderd te worden
  door de situatie elders. Door taken en personen goed op elkaar af te stemmen,
  ervoor te zorgen dat ieder weet wat van hem verwacht wordt en dienovereenkom­
  stig te beoordelen, daarbij uitgaande van de doelstelling van de totale organisatie,
  kan worden bereikt dat een bereidheid tot medewerking ontstaat die voorwaarde
  is voor een tevredenstellende organisatie en ook voor het spelen van een adequate
  rol door de administratie in het geheel. Argyris, die deze verschijnselen vergaand
  heeft geanalyseerd en als autoriteit op dit gebied mag worden aangemerkt, ziet
  dit - in zijn algemeenheid - als de enige mogelijke oplossing (als men tenminste in
  de toekomst met volwaardige werkers te doen wil hebben) 3). Intussen is dit geen
  geringe taak. Het gaat er immers niet alleen om een organisatieschema te tekenen,
  de daarin voorkomende functies te omschrijven en de plaatsen te bemannen. Men
  schept dan slechts een formele organisatie op papier. Het gaat erom dat de be­
  trokkenen niet alleen weten wat van hen verwacht wordt, maar zich ook met de
  hun toegedachte rol identificeren en dit is een proces dat tijd vergt en een beroep
  doet op inzicht en inschikkelijkheid bij alle betrokkenen.
   Organisatiestructuur en gezindheid van de leiding zijn van uiterst groot belang,
  niet alleen voor de organisatie als totaliteit, maar ook voor elk der onderdelen
  ervan, dus ook voor de administratieve organisatie. Beide vormen de voorwaarde
  zowel voor een effectief gebruik als voor het tot stand komen van een doelmatige
  werkwijze. Wellicht kan dit een rechtvaardiging vormen voor het gebruik van de
  term organisatie in de uitdrukking administratieve organisatie 4).
  Van de accountant, die t.b.v. zijn cliënten mede de zorg heeft voor de admini­
  stratieve organisatie, mag worden verwacht, dat hij:
  - zoveel afweet van hetgeen de administratie kan bieden en van de wijze waarop
  3) Zie Chr. Argyris, Personality and Organisation, pag. 237, waar hij zegt dat „decreasing
  the basic antagonism between the individual and the formal organisation” . . . . mogelijk is
  door . . . . „change (of) the nature of formal organisation structure, directive leadership and
  management Controls”.
  *) S. C. Bakkenist merkt in een artikel, getiteld „De invloed van de opperste leiding op de gang
  van zaken in het bedrijf” in het M.A.B. van december 1959 op: „De bekwaamheid waarmede de
  opperste leiding zich van haar taak kwijt is van beslissende betekenis voor het doeltreffend
  functioneren van een organisatie” . Dit geldt dus ook voor de administratie als onderdeel van een
  organisatie.
  m ab
  
  blz. 200
  
  de gegevens kunnen worden geregistreerd, verwerkt en gepresenteerd, dat hij
  de mogelijkheden tot verbetering in een bepaald geval kan onderkennen. Voor
  de uitwerking en invoering kan dan worden teruggevallen op specialisten uit de
  betrokken organisatie, van derden of uit het eigen kantoor.
   - in staat is aan te geven of en zo ja, op welke punten de structuur van de organisa­
  tie gebreken vertoont. Toont de leiding bereidheid op dit gebied tot verbetering
  te komen dan kan de behulpzame hand worden geboden, o.a. door hulp bij de
  analyse en door het dienen als gesprekspartner. Deze rol kan uiteraard ook door
  een ander worden gespeeld. Deze ander zal veelal iemand zijn met een andere
  ervaring dan de accountant. Alleen al vanwege de betekenis van de organisatie­
  structuur voor de administratieve organisatie is nauwe samenwerking dan zeer
  gewenst.
  - in staat is tot het stellen van een diagnose van de aard der zich voordoende
  problemen en van de oorzaken van een onbevredigende toestand op het onder­
  havige gebied. Dit is geenszins eenvoudig daar er vaak sprake is van een wissel­
  werking tussen onbekendheid met de mogelijkheden en onvolkomenheden in de
  organisatie als voorwaarde voor een doelmatige administratie. Door zijn on­
  partijdigheid en door de continuïteit in de relatie moet het voor de accountant
  echter gemakkelijker zijn dan voor vele anderen de oorzaken van een onbevre­
  digende toestand aan te geven. Inderdaad kan de accountant „als „katalysator”
  fungeren temidden van niet zelden voorkomende belangentegenstellingen en
  botsende persoonlijke aspiraties der betrokken functionarissen” 5).
   Tenslotte nog deze opmerking: men staat bij het verzorgen van de administra­
  tieve organisatie blijkbaar in sterke mate voor een vraagstuk van samenwerking,
  n.1.:
  - in het betrokken bedrijf
  - tussen accountant, bedrijf en andere specialisten
  Dit is logisch, want werkverdeling opent wel de mogelijkheid van grotere doel­
  matigheid maar stelt als voorwaarde voor het bereiken van dat doel nu eenmaal
  de eis tot samenwerking. Het is voor specialisten op een bepaald gebied wellicht
  goed te beseffen dat eenzijdigheid uit den boze en dat bereidheid tot samenwerking
  met anderen essentieel is voor het bereiken van het eigen doel.
  8) zie H. C. Treffers in M.A.B. dec. 1959, pag. 570: „Accountant of boekhoudkundig controleur”.
  mab
  
  blz. 201.
  