title: WP 07-20 - Les branches clés de la R&D en Belgique - Évolutions structurelles et stratégie d’entreprise
text: Zijn alle activa in dezelfde verhouding gestegen of gedaald? Tussen 2009 en 2019 is de samenstelling
  van de netto kapitaalvoorraad gewijzigd in elk van de bestudeerde bedrijfstakken (figuur 12). Het
  aandeel van O&O-activa is sterk gestegen in Vervaardiging van informaticaproducten en van
  elektronische en optische producten (C26) (+13 procentpunt) en Informaticadiensten (J62-63) (+11
  procentpunt). De toename was beperkter in Vervaardiging van farmaceutische grondstoffen en
  producten (C21) die reeds zeer O&O-intensief was. De bedrijfstak Informaticadiensten (J62-63) is de
  enige bedrijfstak waar het aandeel van de overige immateriële vaste activa (software) daalt tussen 2009
  en 2019.
  Alle immateriële vaste activa (O&O, software en originele werken) van de bestudeerde bedrijfstakken
  bereiken in 2019 een intensiteit tussen 48 % (Informaticadiensten) en 66 % (Vervaardiging van
  farmaceutische grondstoffen en producten) van de netto voorraad van de bedrijfstak, tegenover een
  
  19
  
  WORKING PAPER 7-20
  
  intensiteit van 6 % in de totale economie. De productieprocessen van de bestudeerde bedrijfstakken zijn
  dus in sterke en steeds grotere mate gebaseerd op het immateriële kapitaal en in het bijzonder op O&O.
  Dit immateriële kapitaal dat in de productieprocessen van de bestudeerde bedrijfstakken wordt
  gebruikt, heeft vooral de materiële activa overige machines en werktuigen vervangen die in de periode
  2009-2019, in procent van de totale voorraad, 3 procentpunt hebben verloren in Vervaardiging van
  farmaceutische grondstoffen en producten, 22 procentpunt in Vervaardiging van informaticaproducten
  en van elektronische en optische producten en 5 procentpunt in Informaticadiensten. In die laatste
  bedrijfstak daalde ook het aandeel niet-residentiële gebouwen in procent van de totale voorraad (-5
  procentpunt).
   Figuur 12
  
  Samenstelling van de netto voorraden in lopende prijzen, materiële en immateriële activa, 2009 en
  2019
  In %
  
  100%
  90%
  80%
  70%
  60%
  50%
  40%
  30%
  20%
  10%
  0%
  
  2009
  
  2019
  
  2009
  
  C21
  
  2019
  C26
  
  Materiële activa
  
  O&O-activa
  
  2009
  
  2019
  
  2009
  
  J62-63
  
  2019
  Totaal
  
  Overige immateriële activa
  
  Opmerking: Er zijn geen gegevens beschikbaar voor M71.
  Bron: INR.
  Hoewel het verschillende concepten zijn, kan de toename van de O&O-investeringen in een
  internationale vergelijking worden beoordeeld aan de hand van de indicator voor O&O-uitgaven uit de
  Europese enquête. Elke beschouwde bedrijfstak heeft zijn O&O-uitgaven in de periode 2010-2017
  sterker verhoogd dan andere vergelijkbare bedrijfstakken in de EU27, zoals blijkt uit tabel 8. Het aandeel
  van de O&O-uitgaven van elke Belgische bedrijfstak in het totaal van de bedrijfstak op Europees niveau
  is immers gestegen tussen 2010 en 2017. Voor Vervaardiging van farmaceutische grondstoffen en
  producten (C21) was de toename het sterkst. Daardoor is het O&O-aandeel van de Belgische sector in
  de totale O&O van de Europese farmaceutische sector gestegen van 11,3 % in 2010 tot 17,3 % in 2017.
  20
  
  WORKING PAPER 7-20
  Tabel 8
  
  C21
  C26
  J62-63
  M71
  
  Aandeel van de O&O-uitgaven van de Belgische bedrijfstak in de totale O&O-uitgaven van de bedrijfstak op
  Europees niveau (EU27), 1995-2018
  In % (op basis van de uitgaven in miljoen euro)
  2010
  2017
  11,3
  17,3
  2,3
  3,1
  4,1
  5,5
  5,6 (2013)
  7,2
  
  Opmerkingen: Het Europese gemiddelde wordt geraamd zonder Luxemburg. De ontbrekende gegevens werden geraamd via een trend op basis
  van de beschikbare gegevens in andere jaren voor dezelfde bedrijfstak in hetzelfde land.
  Bron: Eurostat.
  In veel bedrijfstakken ontwikkelt het ICT-kapitaal zich ook steeds meer binnen de productieprocessen.
   Het
  
  ICT-kapitaal
  
  omvat
  
  twee
  
  materiële
  
  vaste
  
  activa,
  
  het
  
  informaticamateriaal
  
  en
  
  de
  
  communicatieapparatuur en één immateriële vaste activa, de software. Het ICT-kapitaal dat in grote
  mate aanwezig is in het kapitaal van de Informaticadiensten (J62-63), is qua aandeel licht gedaald in die
  bedrijfstak tussen 2009 en 2019, door de activa software. Het aandeel van het ICT-kapitaal is tussen
  2009 en 2019 ook gedaald in Vervaardiging van farmaceutische grondstoffen en producten (C21), waar
  het aandeel in het totaal reeds zeer laag is. Het aandeel is daarentegen gestegen voor Vervaardiging van
  informaticaproducten en van elektronische en optische producten (C26).
  Figuur 13
  
  100%
  
  Samenstelling van de netto voorraden in lopende prijzen, ICT- en niet-ICT-activa, 2009 en 2019
  In %
  
  90%
  80%
  70%
  60%
  50%
  40%
  30%
  20%
  10%
  0%
  
  2009
  
  2019
  
  2009
  
  C21
  
  2019
  C26
  
  ICT activa
  
  2009
  
  2019
  J62-63
  
  2009
  
  2019
  Totaal
  
  Niet-ICT activa
  
  Opmerking: Er zijn geen gegevens beschikbaar voor M71.
  Bron: INR.
  Samenvattend kan worden gesteld dat, hoewel de kapitaalintensiteit van de farmaceutische sector over
  de beschouwde periode licht is gedaald, de samenstelling van het kapitaal is verschoven ten gunste van
  het O&O-kapitaal. Volgens de O&O-enquête wordt de plaats van de Belgische farmaceutische sector
  steeds belangrijker in de Europese O&O van de farmaceutische sector.
  De kapitaalintensiteit van de productie van bedrijfstak Vervaardiging van informaticaproducten en van
  elektronische en optische producten (C 26) is sterk gedaald over de periode. De samenstelling van het
  kapitaal is verschoven ten gunste van het immateriële kapitaal, O&O en overig immaterieel kapitaal en
  ICT.
  21
  
  WORKING PAPER 7-20
  
  De kapitaalintensiteit van Informaticadiensten (J62-63) is sterk gestegen over de periode. De
  samenstelling van het kapitaal is verschoven ten gunste van O&O.
   Impact van de veranderingen op de beloning van de productiefactoren
  De veranderingen in de combinatie van de twee productiefactoren binnen een bedrijfstak worden ook
  weerspiegeld in de wijziging van het aandeel van hun respectieve beloning in de nominale toegevoegde
  waarde.
  Met uitzondering van Architecten en ingenieurs (M71) daalt het aandeel van de beloning van
  werknemers in de toegevoegde waarde in alle bedrijfstakken (figuur 14). Die daling doet zich tijdens de
  laatste twee jaar voor in Vervaardiging van farmaceutische grondstoffen en producten (C21); de enige
  beschouwde bedrijfstak waar het aandeel ruim onder dat van de totale economie ligt. De daling van het
  aandeel van de beloning van werknemers komt meer voor in het begin van de periode voor de
  bedrijfstakken C26 en J62-63.
  Figuur 14
  80
  
  Aandeel van de beloning van werknemers in de toegevoegde waarde (D1/B1G), 2009-2019
  
  In %
  
  70
  
  60
  
  50
  
  40
  
  30
  
  20
  2009
  
  2010
  
  2011
  
  2012
  
  C21
  
  2013
  C26
  
  2014
  J62-63
  
  2015
  
  2016
  M71
  
  2017
  
  2018
  
  2019
  
  Totaal
  
  Bron: INR.
  Aangezien het gaat om bedrijfstakken met een hoge O&O-intensiteit moeten de loonsubsidies (deels
  geregistreerd in rubriek D39 van de nationale rekeningen) ook meegerekend worden in de analyse. Die
  subsidies omvatten de vrijstellingen van doorstorting van bedrijfsvoorheffing op de lonen van O&Opersoneel en verminderen dus de beloning van werknemers die effectief door de werkgevers wordt
  betaald.
  Als de werkgelegenheidssubsidies worden meegeteld (figuur 15) blijft het evolutieprofiel van het
  aandeel van de loonkosten in de toegevoegde waarde ongewijzigd voor de drie bedrijfstakken
  waarvoor gegevens beschikbaar zijn.
  22
  
  WORKING PAPER 7-20
  
  Figuur 15
  
  Aandeel van de beloning van werknemers met inbegrip van werkgelegenheidssubsidies in de
  toegevoegde waarde ((D1 + werkgelegenheid deel van de D39)/B1G), 2009-2019
  
  In %
  
  Bron: INR.
   Het aandeel van het bruto exploitatieoverschot in de toegevoegde waarde is gestegen in Vervaardiging
  van farmaceutische grondstoffen en producten (C21), vooral vanaf 2017. Dat aandeel ligt over de
  volledige beschouwde periode ruim hoger dan het aandeel in de totale economie. Ook voor
  Vervaardiging van informaticaproducten en van elektronische en optische producten (C26) is dat
  aandeel gestegen en ligt het hoger dan dat van de totale economie sinds 2010. De twee dienstentakken
  hebben een vrij stabiel aandeel van het bruto exploitatieoverschot in de toegevoegde waarde en lager
  dan dat van de totale economie.
  Figuur 16
  
  Aandeel van het bruto exploitatieoverschot in de toegevoegde waarde, 2009-2019
  
  In %
  
  80
  
  70
  
  60
  
  50
  
  40
  
  30
  
  20
  2009
  
  2010
  
  2011
  C21
  
  2012
  
  2013
  C26
  
  2014
  J62-63
  
  2015
  
  2016
  M71
  
  2017
  
  2018
  
  2019
  
  Totaal
  
  Bron: INR.
  23
  
  WORKING PAPER 7-20
  
  4.2. Analyse op basis van bedrijfsgegevens
  Analyses op bedrijfstakniveau, zoals hiervoor beschreven, kunnen worden aangevuld met cijfers op
  basis van bedrijfsgegevens. Deze kunnen een beeld geven van de mate waarin ontwikkelingen op
  bedrijfstakniveau een algemene tendens weerspiegelen of eerder verklaard worden door de activiteiten
  van een beperkt aantal grote bedrijven. Voor de analyses in deze paper wordt gebruik gemaakt van een
  intern gegevensbestand dat door het Federaal Planbureau werd ontwikkeld in het kader van de
  activiteiten van het Instituut voor de Nationale Rekeningen (INR), op basis van gegevens zoals de
  jaarrekeningen van vennootschappen. Dit gegevensbestand hanteert de toewijzing van bedrijven aan
  bedrijfstakken (NACE 2008 code) die ook voor de Nationale Rekeningen wordt gebruikt. Dit garandeert
  een zo groot mogelijke vergelijkbaarheid tussen de analyse op basis van bedrijfstakgegevens en de
  analyse op basis van bedrijfsgegevens wat met andere bronnen van bedrijfsgegevens niet altijd mogelijk
  is.
   In sectie 2 werd aangetoond dat de uitgaven voor Onderzoek en Ontwikkeling (O&O) in België minder
  geconcentreerd blijken te zijn binnen bepaalde bedrijfstakken dan het geval is voor de beschouwde
  referentiegroep van landen. In 2017 blijkt België van een groep van 21 OESO-landen wel de op zes na
  (vier na) hoogste concentratie te hebben van O&O-uitgaven bij de 50 (100) grootste O&O-bedrijven. Van
  de in sectie 2 beschouwde referentiegroep had enkel Zweden en Zwitserland een hogere concentratie
  (Appelt et al. 2020).5
  Figuur 17 t.e.m. 21 toont voor de vier bedrijfstakken met de hoogste O&O-uitgaven in België de evolutie
  voor de periode 2009-2017 6 van de concentratie van de toegevoegde waarde (figuur 17), het aantal
  werknemers in voltijdse equivalenten (figuur 18), de materiële vaste activa (figuur 19), de immateriële
  vaste activa (figuur 20) en de intermediaire leveringen (figuur 21). De concentratie wordt berekend met
  de Herfindahl–Hirschman Index (HHI) die de kwadraten van de aandelen van bedrijven, voor een
  bepaalde variabele, in een bedrijfstak sommeert. Hoe hoger de HHI, hoe meer de bedrijfstak
  geconcentreerd is wat de beschouwde variabele betreft.
  De definitie van immateriële activa zoals opgenomen in de Nationale Rekeningen, zoals gebruikt in de
  vorige sectie, verschilt van de definitie van immateriële vaste activa op de balans van de jaarrekening
  van vennootschappen. Immateriële vaste activa op de balans omvatten kosten van Onderzoek en
  Ontwikkeling; Concessies, octrooien en licenties, knowhow, merken en soortgelijke rechten; Goodwill 7
  en vooruitbetalingen8. Deze post is dus ruimer dan O&O-uitgaven. Voor sommige bedrijven kunnen
  met name concessies, octrooien en licenties een aanzienlijke waarde op de balans vertegenwoordigen.
   Het betreft bovendien enkel de O&O-uitgaven die worden geactiveerd op de balans en niet als lopende
  uitgaven in de resultatenrekening worden opgenomen. Een verdere complicatie is dat sinds 2016 de
  kosten van onderzoek niet meer op de balans mogen worden opgenomen (Commissie voor
  Boekhoudkundige Normen 2016).
  5
  6
  7
  
  8
  
  24
  
  Denemarken, Finland en Slovenië zijn niet opgenomen in de OESO-studie.
  De gegevens voor 2018 waren nog niet volledig en worden voor de analyse op basis van bedrijfsgegevens niet beschouwd.
  Onder Goodwill moet worden verstaan, de prijs die wordt betaald voor de verwerving van een onderneming of van een
  bedrijfsafdeling voor zover die hoger is dan de nettowaarde van de actief minus passiefbestanddelen van de verworven
  onderneming of branche (Commissie voor Boekhoudkundige Normen 2012).
  Vooruitbetalingen betreft de contractuele verbintenis van een onderneming om immateriële vaste activa aan te schaffen
  waarbij een som wordt vooruitbetaald als waarborg van de uitvoering van het contract.
  WORKING PAPER 7-20
  
  Figuur 17 Concentratie van de toegevoegde waarde, 2009-2017
  
  0,40
  
  Herfindahl–Hirschman Index (HHI)
  
  0,35
  0,30
  0,25
  0,20
  0,15
  0,10
  0,05
  0,00
  2009
  
  2010
  
  2011
  
  C21
  
  2012
  
  2013
  
  2014
  
  C26
  
  2015
  
  J62-63
  
  2016
  
  2017
  
  M71
  
  Bron: NBB, FPB.
  Figuur 18 Concentratie van het aantal werknemers (VTE), 2009-2017
  
  0,20
  
  Herfindahl–Hirschman Index (HHI)
  
  0,18
  0,16
  0,14
  0,12
  0,10
  0,08
  0,06
  0,04
  0,02
  0,00
  2009
  
  2010
  
  2011
  
  C21
  
  2012
  C26
  
  2013
  
  2014
  J62-63
  
  2015
  
  2016
  
  2017
  
  M71
  
  Opmerking: Voor M71 ontbreekt de waarde voor 2016.
   Bron: NBB, FPB
  
  25
  
  WORKING PAPER 7-20
  
  Figuur 19 Concentratie van materiële vaste activa, 2009-2017
  
  0,30
  
  Herfindahl–Hirschman Index (HHI)
  
  0,25
  
  0,20
  
  0,15
  
  0,10
  
  0,05
  
  0,00
  2009
  
  2010
  
  2011
  
  C21
  
  2012
  
  2013
  
  C26
  
  2014
  
  2015
  
  J62-63
  
  2016
  
  2017
  
  M71
  
  Bron: NBB, FPB
  
  Figuur 20 Concentratie van immateriële vaste activa, 2009-2017
  
  0,60
  
  Herfindahl–Hirschman Index (HHI)
  
  0,50
  
  0,40
  
  0,30
  
  0,20
  
  0,10
  
  0,00
  2009
  
  2010
  C21
  
  Bron: NBB, FPB
  
  26
  
  2011
  
  2012
  C26
  
  2013
  
  2014
  J62-63
  
  2015
  
  2016
  M71
  
  2017
  
  WORKING PAPER 7-20
  
  Figuur 21 Concentratie van intermediaire leveringen, 2009-2017
  
  0,45
  
  Herfindahl–Hirschman Index (HHI)
  
  0,40
  0,35
  0,30
  0,25
  0,20
  0,15
  0,10
  0,05
  0,00
  2009
  
  2010
  C21
  
  2011
  
  2012
  C26
  
  2013
  
  2014
  J62-63
  
  2015
  
  2016
  
  2017
  
  M71
  
  Bron: NBB, FPB
  
  Figuur 17 toont dat de concentratie van toegevoegde waarde in de bedrijfstak Vervaardiging van
  farmaceutische grondstoffen en producten (C21) veel hoger ligt dan in de vier andere bedrijfstakken en
  ook de enige bedrijfstak is met een stijgende trend van de concentratie tussen 2009 en 2017, op een sterke
  terugval in het laatste jaar na. Hetzelfde geldt voor de concentratie van het aantal werknemers (figuur
  18), al is die minder geconcentreerd dan de toegevoegde waarde in Vervaardiging van farmaceutische
  grondstoffen en producten. De concentratie van de toegevoegde waarde en het aantal werknemers is
  ook hoger in Vervaardiging van informaticaproducten en van elektronische en optische producten
  (C26) dan in de overige twee bedrijfstakken. Voor Informaticadiensten (J62-63) valt vooral de sterke
  toename op van de concentratie van materiële vaste activa (figuur 3).
   Haskel en Westlake (2017) wijzen op een verschuiving van materiële naar immateriële vaste activa de
  afgelopen decennia (zie ook figuur 12). Immateriële vaste activa worden recent aangehaald als een
  mogelijke verklaring voor de daling van de productiviteitsgroei omdat ze grote investeringen vereisen
  en gepaard gaan met aanzienlijke schaalvoordelen die technologische diffusie van de meest efficiënte
  ondernemingen naar de andere ondernemingen binnen een bedrijfstak bemoeilijken (Berlingieri et al.
  2020). Van de vier beschouwde variabelen zijn de immateriële vaste activa het meest geconcentreerd in
  alle bedrijfstakken (figuur 20) al is die wel in alle bedrijfstakken afgenomen, het meest uitgesproken
  voor Architecten en ingenieurs (M71), dat van de hoogste concentratie afzakt tot net boven het laagste
  niveau van Informaticadiensten (J62-63). De cijfers voor immateriële vaste activa tonen alvast geen
  stijging van de concentratie aan voor België, eerder het tegendeel.
  Het verschil in concentratie tussen Vervaardiging van farmaceutische grondstoffen en producten (C21)
  en de drie andere bedrijfstakken is het meest uitgesproken voor intermediaire leveringen (figuur 5).
  Deze concentratie is ook meer dan verdubbeld tussen 2009 en 2017. De sterke stijging in intermediaire
  leveringen voor deze bedrijfstak, zoals vastgesteld in tabel 9, blijkt dus ook sterk geconcentreerd te zijn
  geweest. De toename van de concentratie blijkt verklaard te worden door een beperkt aantal van de
  
  27
  
  WORKING PAPER 7-20
  
  grootste bedrijven. De enorme stijging in 2017 is zelfs bijna volledig toe te schrijven aan slechts 1
  onderneming.
  Mudambi (2008) stelt dat het stijgend aandeel van immateriële activa in de wereldeconomie wijst op
  het toegenomen belang van kennisintensieve en creatieve activiteiten voor het genereren van
  toegevoegde waarde. De fragmentering van de toegevoegde waardeketen (zie figuur 22) resulteert in
  concurrentie tussen mogelijke locaties voor de verschillende activiteiten binnen de keten.
   Figuur 22 Fragmentering van de toegevoegde waardeketen, Mudambi (2008)
  
  Ondernemingen kunnen volgens Mudambi opteren tussen twee verschillende strategieën met
  betrekking tot de fragmentering van de toegevoegde waardeketen. Met een strategie van verticale
  integratie kan een onderneming proberen de verschillende activiteiten te controleren om door
  synergieën de efficiëntie van de verschillende activiteiten te verhogen. Een alternatieve strategie bestaat
  erin dat de onderneming zich specialiseert in de creatieve activiteiten (zoals O&O en design of
  marketing en diensten na verkoop), die zoals de figuur aangeeft meer toegevoegde waarde genereren,
  en de activiteiten die minder waarde genereren, zoals assemblage en standaarddiensten, uit te besteden.
  Een multinationale onderneming die een strategie van verticale integratie hanteert kan volgens
  Mudambi nog een verschillende strategie hebben wat de locatie van de afzonderlijke activiteiten betreft.
   De onderneming kan de activiteiten concentreren op dezelfde locatie (Onshore in-house) of verspreiden
  over verschillende locaties (Captive offshore). Hierbij kan de nationaliteit van de multinationale
  onderneming van belang zijn aangezien die bepaalt waar de beslissingsmacht ligt. Voor een land als
  België met relatief veel dochterbedrijven van buitenlandse multinationale ondernemingen kan dit
  eventueel een nadeel zijn. Overigens kan een bedrijf dat zich specialiseert andere activiteiten
  uitbesteden aan bedrijven in eigen land (Onshore outsourcing) of in buitenland (Offshore outsourcing)
  wat uiteraard vanuit nationaal oogpunt ook verschillende implicaties heeft. De laatste twee decennia
  blijkt offshoring van productie en assemblage minder belangrijk te zijn geworden en is er een duidelijke
  toename van offshoring van diensten en kennisintensieve activiteiten met betrekking tot O&O en
  innovatie (Huergo en Garcia-Vega 2018). Hoewel informatie- en communicatietechnologie vaak wordt
  28
  
  WORKING PAPER 7-20
  
  aangehaald om de toenemende fragmentering van de toegevoegde waardeketen en offshoring te
  verklaren wijzen sommige recente studies op een tendens van ‘herlokalisering’ (Backshoring of
  Reshoring) van productie naar het thuisland van moederondernemingen als gevolg van nieuwe digitale
  technologieën die een mogelijk nadeel van hogere loonkosten kunnen compenseren met grotere
  flexibiliteit en een kortere doorlooptijd (Dachs et al. 2019). Soms speelt de verbondenheid met O&O en
  innovatie een rol bij het terughalen van productieactiviteiten maar dit blijkt wel specifiek te zijn voor
  bepaalde bedrijfstakken. Voor de ontwikkeling van processen is de nabijheid van een
  productievestiging zeer belangrijk net zoals het integreren van nieuwe ontwerpen in het
  productieproces nauwe samenwerking vereist met leveranciers van werktuigmachines. De
  verbondenheid tussen O&O en productie is doorgaans groter hoe hoger de O&O-intensiteit en hoe
  groter de complexiteit van het product en het onderliggend productieproces (Eurofound 2016).
   De verschillende strategieën met betrekking tot de fragmentering van de toegevoegde waardeketen
  kunnen ertoe leiden dat binnen een bepaalde bedrijfstak activiteiten samen evolueren (verticale
  integratie) of eerder van elkaar losgekoppeld worden (specialisatie). De aanwezigheid van
  multinationale ondernemingen en hun nationaliteit maar ook verschillen in productieprocessen,
  technologische opportuniteiten en de voorkeur van consumenten kunnen mogelijks verschillende
  evoluties tussen bedrijfstakken verklaren.
  In een studie voor de Europese Commissie stellen onderzoekers dat er drie groepen van ondernemingen
  kunnen worden onderscheiden met betrekking tot de keuze om O&O-activiteiten, de ontwikkeling van
  nieuwe producten en processen en de eigenlijke productie al dan niet op dezelfde locatie samen te
  brengen (colocatie). Van de 10 in de studie opgenomen gevalstudies van ondernemingen, o.a. met
  hoofdkwartier in België, bleek in vijf gevallen dat de productie niet gerelateerd was met of ondersteund
  werd door de O&O-activiteiten. In twee gevallen was er sprake van partiële colocatie waarbij
  voornamelijk activiteiten van ontwikkeling en aanpassing van producten werden verplaatst naar de
  locatie van de productie. In drie gevallen was er volledige colocatie waarbij O&O-activiteiten en
  productie elkaar onderling versterken en ondersteunen. Door de toegenomen product- en
  procescomplexiteit en de vraag naar snellere innovatie zou volgens de onderzoekers de noodzaak tot
  colocatie van O&O en productie zijn toegenomen. De volledige colocatie van O&O en productie zou
  enkel plaatsvinden in historisch verankerde kenniscentra van een bedrijfstak of een waardeketen. Ook
  de omvang van de markt speelt een belangrijke rol bij de beslissing over de (co)locatie. Overheidssteun
  zou minder cruciaal zijn en enkel een rol spelen als ondernemingen moeten kiezen tussen twee
  evenwaardige locaties (European Commission 2014).
   Uit een studie voor Denemarken blijkt dat ondernemingen die productieactiviteiten verplaatsen naar of
  uitbesteden aan het buitenland hun O&O-activiteiten in Denemarken verhogen, hetgeen wijst op
  specialisatie als gevolg van de fragmentering van de toegevoegde waardeketen. Wel blijkt offshoring te
  resulteren in een verschuiving naar O&O-uitgaven voor productinnovatie ten nadele van
  procesinnovatie. Het ontbreken van eigen productie vermindert dus innovatie-inspanningen met
  betrekking tot het productieproces maar verhoogt de inspanningen om nieuwe producten te
  ontwikkelen vanwege het hoger winstpotentieel als gevolg van het toegenomen gebruik van
  intermediaire leveringen (Andersen 2020).
  29
  
  WORKING PAPER 7-20
  
  Onderzoek van Wang et al. (2020) op basis van bedrijven in schaal-intensieve en wetenschapgebaseerde bedrijfstakken in Duitsland toont wel aan dat bedrijven die interne O&O-activiteiten
  combineren met de aankoop van nieuwe technologieën, belichaamd in kapitaalinvesteringen, beter
  presteren op het vlak van product- en procesinnovatie dan bedrijven die slechts 1 van de twee
  innovatiestrategieën hanteren. Dit wijst alvast voor de beschouwde bedrijfstakken op een competitief
  voordeel van de colocatie van O&O en productie.
  Correlaties tussen een aantal bedrijfsvariabelen kunnen een aanwijzing geven van de mate waarin er
  binnen een bedrijfstak eerder sprake lijkt te zijn van integratie of specialisatie van de verschillende
  activiteiten uit de toegevoegde waardeketen. De volgende figuren tonen voor de vier beschouwde
  bedrijfstakken de evolutie van de correlatie tussen de toegevoegde waarde van ondernemingen en het
  aantal werknemers, de materiële vaste activa, immateriële vaste activa en intermediaire leveringen. De
  mogelijke specialisatie van bedrijven in O&O en de loskoppeling van deze activiteiten van eigen
  productie zou kunnen blijken uit een daling van de correlatie tussen toegevoegde en materiële activa
  en een stijging van de correlatie tussen toegevoegde waarde en immateriële activa en ook eventueel uit
  een stijging van de correlatie tussen toegevoegde waarde en intermediaire leveringen.
   Figuur 23 toont de evolutie van de correlatie voor Vervaardiging van farmaceutische grondstoffen en
  producten (C21). Niet geheel verrassend is de correlatie tussen de toegevoegde waarde en de vier
  andere variabelen zeer hoog. Iets opvallender is de duidelijke daling van de correlatie met de materiële
  activa. De correlatie tussen toegevoegde waarde en immateriële activa is daarentegen sterk
  toegenomen, van de laagste correlatie in 2009 tot de hoogste in 2017. Deze evolutie bevestigt de
  verandering in samenstelling van kapitaal die werd getoond in de vorige sectie.
  Figuur 23
  
  Correlatie tussen toegevoegde waarde en andere variabelen (C21), 2009-2017
  
  1
  0,9
  0,8
  0,7
  0,6
  0,5
  0,4
  0,3
  0,2
  0,1
  0
  2009
  
  2010
  Werknemers (VTE)
  
  2011
  
  2012
  Materiële activa
  
  2013
  
  2014
  Immateriële activa
  
  2015
  
  2016
  
  2017
  
  Intermediaire leveringen
  
  Bron: NBB, FPB
  
  Ook de correlatie tussen toegevoegde waarde en het aantal werknemers is gedaald over de beschouwde
  periode. De correlatie tussen toegevoegde waarde en intermediaire leveringen is redelijk constant
  
  30
  
  WORKING PAPER 7-20
  
  gebleven, op een zeer hoog niveau. De correlaties in figuur 23 lijken voor de bedrijfstak Vervaardiging
  van farmaceutische grondstoffen en producten te wijzen op een specialisatie in kennisintensieve
  activiteiten waarbij de rol van immateriële activa steeds belangrijker wordt en een gedeeltelijke
  loskoppeling van activiteiten waarbij materiële activa en arbeid belangrijk zijn, zoals productie. Dit lijkt
  in lijn met de O&O-intensiteit die tussen 2009 en 2017 sterk is toegenomen in deze bedrijfstak (zie
  tabel 2) en het gestegen aandeel in de totale O&O-uitgaven binnen Europa (zie tabel 8).
   Figuur 24 toont de evolutie van de correlatie tussen toegevoegde waarde en de vier andere variabelen
  voor Vervaardiging van informaticaproducten en van elektronische en optische producten (C26). De
  correlatie tussen toegevoegde waarde en immateriële vaste activa is in deze bedrijfstak ook sterk
  toegenomen met wel een redelijk grote daling in de twee laatste jaren van de beschouwde periode. De
  correlatie tussen toegevoegde waarde en materiële vaste activa is echter ook toegenomen wat erop lijkt
  te wijzen dat in deze bedrijfstak er geen loskoppeling is geweest tussen kennisintensieve activiteiten en
  activiteiten die ook investeringen in materiële activa vereisen. De toegenomen correlatie impliceert niet
  noodzakelijk een toename van kapitaalinvesteringen. Zoals uit figuur 11 blijkt is de kapitaalintensiteit
  in Vervaardiging van informaticaproducten en van elektronische en optische producten sterk gedaald
  tussen 2009 en 2018. De toename van de correlatie kan evengoed wijzen op een reallocatie van
  toegevoegde waarde naar kapitaalintensieve ondernemingen. Ook in deze bedrijfstak is de correlatie
  tussen toegevoegde waarde en het aantal werknemers gedaald over de beschouwde periode.
   Figuur 24 Correlatie tussen toegevoegde waarde en andere variabelen (C26), 2009-2017
  
  1
  0,9
  0,8
  0,7
  0,6
  0,5
  0,4
  0,3
  0,2
  0,1
  0
  2009
  
  2010
  Werknemers (VTE)
  
  2011
  
  2012
  Materiële activa
  
  2013
  
  2014
  Immateriële activa
  
  2015
  
  2016
  
  2017
  
  Intermediaire leveringen
  
  Bron: NBB, FPB
  
  De evolutie van de correlatie tussen toegevoegde waarde en de andere variabelen voor
  Informaticadiensten (J62-63), zoals getoond in figuur 25, is grotendeels vergelijkbaar met die in
  Vervaardiging van informaticaproducten en van elektronische en optische producten (C26). Zowel de
  correlatie met immateriële vaste activa als die met materiële vaste activa zijn continu gestegen waarbij
  vooral de correlatie van de materiële vaste activa sterk is toegenomen. Overigens is in deze bedrijfstak
  de kapitaalintensiteit wel toegenomen, zoals blijkt uit figuur 11, wat erop zou kunnen wijzen dat
  
  31
  
  WORKING PAPER 7-20
  
  wijzigingen van aandelen in de toegevoegde waarde wel gekoppeld waren aan investeringen in
  materiële vaste activa. De concentratie van materiële vaste activa is ook sterk gestegen in deze
  bedrijfstak (zie figuur 19).
  Figuur 25 Correlatie tussen toegevoegde waarde en andere variabelen (J62-63), 2009-2017
  
  1
  0,9
  0,8
  0,7
  0,6
  0,5
  0,4
  0,3
  0,2
  0,1
  0
  2009
  
  2010
  
  2011
  
  Werknemers (VTE)
  
  2012
  
  2013
  
  Materiële activa
  
  2014
  
  2015
  
  Immateriële activa
  
  2016
  
  2017
  
  Intermediaire leveringen
  
  Bron: NBB, FPB
  
  Figuur 26 toont de evolutie van de correlatie tussen toegevoegde waarde en de andere variabelen voor
  Architecten en ingenieurs (M71).
  Figuur 26 Correlatie tussen toegevoegde waarde en andere variabelen (M71), 2009-2017
  
  1
  0,9
  0,8
  0,7
  0,6
  0,5
  0,4
  0,3
  0,2
  0,1
  0
  2009
  
  2010
  Werknemers (VTE)
  
  2011
  
  2012
  Materiële activa
  
  2013
  
  2014
  Immateriële activa
  
  2015
  
  2016
  
  Opmerking: De correlatie voor het aantal werknemers in 2016 en voor intermediaire leveringen in 2015 is weggelaten wegens onbetrouwbaar.
   Bron: NBB, FPB
  
  32
  
  2017
  
  Intermediaire leveringen
  
  WORKING PAPER 7-20
  
  Deze lijkt enigszins vergelijkbaar met Vervaardiging van informaticaproducten en van elektronische en
  optische producten (C26) en Informaticadiensten (J62-63) hoewel de correlatie tussen toegevoegde
  waarde en immateriële vaste activa in deze bedrijfstak enkel stijgt tussen 2009 en 2012 en dan geleidelijk
  daalt om in 2017 een niveau te bereiken beneden dat van 2009. Net als in de twee vorige bedrijfstakken
  is de correlatie tussen toegevoegde waarde en intermediaire leveringen gedaald. Van de vier
  beschouwde bedrijfstakken is Architecten en ingenieurs (M71) de enige waar de correlatie tussen
  toegevoegde waarde en het aantal werknemers is toegenomen tussen 2009 en 2017. Zoals uit tabel 3
  blijkt is deze bedrijfstak duidelijk de meest arbeidsintensieve en kende, zoals blijkt uit figuur 2, ook een
  sterke toename van het aantal werknemers ten opzichte van de totale economie.
   Zoals uit figuur 12 blijkt, is het aandeel van immateriële vaste activa in het kapitaal in de vier
  beschouwde bedrijfstakken gestegen tussen 2009 en 2018. Uit de voorgaande figuren blijkt dat ook de
  correlatie tussen toegevoegde waarde en immateriële vaste activa in drie van de vier bedrijfstakken is
  toegenomen. Op basis van gegevens uit de jaarrekening van bedrijven kan de post immateriële vaste
  activa verder worden uitgesplitst voor vennootschappen die een jaarrekening moeten neerleggen
  volgens het volledig model. Het betreft hier enkel grote vennootschappen. 9 Volgens cijfers van de
  Balanscentrale was van de vennootschappen die in 2019 een jaarrekening hebben neergelegd minder
  dan 5 % groot. Ongeveer 60 % van de vennootschappen waren klein en mochten een jaarrekening
  volgens het verkort model neerleggen en ongeveer 35 % waren micro-ondernemingen (jaarrekening
  volgens het micro-model). Voor de beperkte groep van grote ondernemingen, die wel een groot gewicht
  hebben in de meeste bedrijfstakken, kan de correlatie worden nagegaan tussen de toegevoegde waarde
  en de verschillende categorieën van immateriële activa. De categorie vooruitbetalingen is hierbij niet
  opgenomen aangezien die voor de meeste bedrijven niet van toepassing is.
  Figuur 27 Correlatie tussen toegevoegde waarde en immateriële vaste activa (C21), 2009-2017
  
  1
  0,9
  0,8
  0,7
  0,6
  0,5
  0,4
  0,3
  0,2
  0,1
  0
  2009
  
  2010
  O&O
  
  2011
  
  2012
  
  2013
  
  2014
  
  Concessies, octrooien, licenties ...
  2015
  
  2016
  
  2017
  
  Goodwill
  
  Bron: NBB, FPB
  
  9
  
  Voor de huidige regels wordt een vennootschap als groot beschouwd als ofwel 2 of 3 drempelwaarden zijn overschreden of
  als de vennootschap beursgenoteerd is. De drempelwaarden zijn: Personeelsbestand = 50 VTE; Omzet = 9 000 000 euro en
  Balanstotaal = 4 500 000 euro.
   33
  
  WORKING PAPER 7-20
  
  Figuur 28 Correlatie tussen toegevoegde waarde en immateriële vaste activa (C26), 2009-2017
  
  1
  0,8
  0,6
  0,4
  0,2
  0
  -0,2
  -0,4
  2009
  
  2010
  
  2011
  
  O&O
  
  2012
  
  2013
  
  2014
  
  2015
  
  Concessies, octrooien, licenties …
  
  2016
  
  2017
  
  Goodwill
  
  Bron: NBB, FPB
  
  Figuur 29 Correlatie tussen toegevoegde waarde en immateriële vaste activa (J62-63), 2009-2017
  
  1
  0,9
  0,8
  0,7
  0,6
  0,5
  0,4
  0,3
  0,2
  0,1
  0
  2009
  
  2010
  O&O
  
  Bron: NBB, FPB
  
  34
  
  2011
  
  2012
  
  2013
  
  2014
  
  Concessies, octrooien, licenties …
  
  2015
  
  2016
  Goodwill
  
  2017
  
  WORKING PAPER 7-20
  
  Figuur 30 Correlatie tussen toegevoegde waarde en immateriële vaste activa (M71), 2009-2017
  
  1
  0,9
  0,8
  0,7
  0,6
  0,5
  0,4
  0,3
  0,2
  0,1
  0
  2009
  
  2010
  
  2011
  
  O&O
  
  2012
  
  2013
  
  2014
  
  Concessies, octrooien, licenties …
  
  2015
  
  2016
  
  2017
  
  Goodwill
  
  Bron: NBB, FPB
  
  Met uitzondering van Goodwill in de bedrijfstak Vervaardiging van farmaceutische grondstoffen en
  producten (C21) is de correlatie tussen de toegevoegde waarde van grote vennootschappen en de
  verschillende categorieën van immateriële vaste activa tussen 2009 en 2017 gestegen in alle beschouwde
  bedrijfstakken. De correlatie tussen toegevoegde waarde en O&O blijkt vooral in de bedrijfstak
  Architecten en ingenieurs (M71) sterk te zijn toegenomen. De grootste stijging van de correlatie zien we
  echter voor de twee andere categorieën. De correlatie tussen toegevoegde waarde en concessies,
  octrooien, licenties, knowhow, merken en soortgelijke rechten is zeer sterk gestegen in de bedrijfstakken
  Vervaardiging van informaticaproducten en van elektronische en optische producten (C26) en
  Architecten en ingenieurs (M71). Mogelijks heeft de introductie van de belastingaftrek voor inkomsten
  uit octrooien vanaf het aanslagjaar 2008 hierin een rol gespeeld. In de bedrijfstak Vervaardiging van
  informaticaproducten en van elektronische en optische producten (C26) is de correlatie tussen
  toegevoegde waarde en Goodwill enorm sterk gestegen wat erop lijkt te wijzen dat fusies en overnames
  in deze bedrijfstakken in de beschouwde periode een belangrijke rol hebben gespeeld in de dynamiek
  van de toegevoegde waarde.
   De mate waarin O&O-activiteiten en eigen productie samengaan of worden ontkoppeld kan voor een
  deel worden afgeleid uit de correlatie tussen O&O-uitgaven en investeringen in materiële vaste activa.
  Op basis van de beschikbare uitsplitsing van immateriële vaste activa voor grote vennootschappen
  toont figuur 31 voor de vier beschouwde bedrijfstakken de evolutie van deze correlatie tussen 2009 en
  2017. Enkel in twee bedrijfstakken is de correlatie licht gestegen, ondanks sterke daling in 2015 en 2016
  voor Vervaardiging van informaticaproducten en van elektronische en optische producten (C26) en
  ondanks een sterke daling in 2013 en 2014 voor Architecten en ingenieurs (M71). In Vervaardiging van
  informaticaproducten en van elektronische en optische producten (C26) is de correlatie tussen O&O en
  materiële vaste activa zeer hoog, op 2015 en 2016 na. In de drie andere bedrijfstakken is de correlatie
  afgenomen. Het meest uitgesproken was dit voor Informaticadiensten (J62-63) waarvoor de correlatie
  zeer hoog was in 2009 maar in 2017 bijna 60 % lager was. Ook in Vervaardiging van farmaceutische
  
  35
  
  WORKING PAPER 7-20
  
  grondstoffen en producten (C21) vertoont de correlatie tussen O&O en materiële vaste activa een licht
  dalende trend.
  Figuur 31 Correlatie tussen O&O-uitgaven en materiële vaste activa, 2009-2017
  
  1
  0,9
  0,8
  0,7
  0,6
  0,5
  0,4
  0,3
  0,2
  0,1
  0
  2009
  
  2010
  
  2011
  
  2012
  
  C21
  
  2013
  
  C26
  
  2014
  
  2015
  
  2016
  
  J62-63
  
  2017
  
  M71
  
  Bron: NBB, FPB
  
  Zoals al opgemerkt vinden Wang et al. (2020) voor Duitsland aanwijzingen dat bedrijven die O&Oactiviteiten
  
  combineren
  
  met
  
  de
  
  aankoop
  
  van
  
  nieuwe
  
  technologieën,
  
  belichaamd
  
  in
  
  kapitaalinvesteringen, een competitief voordeel hebben op het vlak van product- en procesinnovatie.
   Voor twee van de vier beschouwde bedrijfstakken in België is de correlatie tussen O&O en materiële
  vaste activa gedaald. Enkel voor Vervaardiging van informaticaproducten en van elektronische en
  optische producten (C26) is de correlatie behoorlijk hoog. Deze cijfers suggereren dat in België de
  colocatie van O&O en productie beperkt is en in elk geval niet is toegenomen in drie van de vier
  bedrijfstakken. Een mogelijke verklaring kan zijn dat in de beschouwde bedrijfstakken de grootste
  bedrijven vaak behoren tot een buitenlandse multinationale onderneming. Voor 2017 blijkt dat van de
  10 grootste bedrijven, volgens toegevoegde waarde, er negen dochterbedrijven zijn van een
  buitenlandse multinational in de bedrijfstak Vervaardiging van farmaceutische grondstoffen en
  producten (C21). Voor de andere bedrijfstakken is dit respectievelijk zes voor Vervaardiging van
  informaticaproducten
  
  en
  
  van
  
  elektronische
  
  en
  
  optische
  
  producten
  
  (C26),
  
  zeven
  
  voor
  
  Informaticadiensten (J62-63) en zes voor Architecten en ingenieurs (M71).
  Een recente studie van de lokalisatiefactoren van niet-Europese directe buitenlandse investeringen in
  Europa onderscheidt drie types van investeringen, innovatie (onderzoeks- en ontwikkelingscentrum),
  hoofdkantoor en productievestiging, voor 25 EU-lidstaten, Noorwegen en Zwitserland (Lachaux en
  Lallement 2020). Figuur 32 toont voor elk land de verhouding tussen het aandeel van buitenlandse
  investeringen in innovatie die het land ontvangt en zijn aandeel in de door het land ontvangen
  investeringen in productie. Deze ratio kan worden beschouwd als een indicator van specialisatie in
  Onderzoek en Ontwikkeling(O&O)/innovatie.
   36
  
  WORKING PAPER 7-20
  
  Figuur 32
  
  Specialisatie in O&O/innovatie van niet-Europese buitenlandse investeringen
  
  2,5
  2
  1,5
  1
  0,5
  
  Estland
  
  Bulgarije
  
  Letland
  
  Roemenië
  
  Portugal
  
  Hongarije
  
  Polen
  
  Slovenië
  
  Slowaakse Republiek
  
  Tsjechische Republiek
  
  Spanje
  
  Litouwen
  
  Griekenland
  
  VK
  
  Frankrijk
  
  Zweden
  
  Oostenrijk
  
  Italië
  
  Zwitserland
  
  België
  
  Duitsland
  
  Ierland
  
  Finlande
  
  Nederland
  
  Luxemburg
  
  Noorwegen
  
  Denemarken
  
  0
  
  Bron : Lachaux et Lallement (2020, Tableau 4). De indicator voor specialisatie werd berekend als de verhouding van het aandeel van het land in de niet-Europese
  buitenlandse investeringen in innovatie (O&O centrum) tot het aandeel van dat land in de niet-Europese buitenlandse investeringen in productie.
  Uit een analyse van de door Frankrijk ontvangen buitenlandse investeringen blijkt dat bedrijven als
  gevolg van synergieën de neiging hebben om hun productie-eenheden en hun innovatiecentra op
  hetzelfde grondgebied te vestigen. Het bestaan van een productievestiging in Frankrijk lijkt de kans op
  de oprichting van een innovatiecentrum met ongeveer 74% te vergroten en op zijn beurt verhoogt het
  bestaan van een innovatiecentrum in Frankrijk de kans op de oprichting van een productievestiging
  met 62%.
  De studie toont ook de resultaten van een simulatie van de effecten van een belastingharmonisatie op
  Europees niveau, dat wil zeggen een scenario waarin Europese regeringen coördineren om bedrijven
  hetzelfde belastingklimaat te bieden. De simulatie schat de verandering in de aandelen van de
  investeringen die elk land zou ontvangen voor de drie soorten investeringen als gevolg van de
  harmonisatie. Voor België zou de harmonisatie het aandeel in investeringen in innovatiecentra met 14%
  verhogen, investeringen in een hoofdkantoor met 37% en in een productievestiging met 8%. De
  resultaten wijzen er dus op dat belastingharmonisatie het aandeel van België in de drie soorten
  investeringen zou vergroten, maar ook dat het de specialisatie in innovatie en vooral in het aantrekken
  van hoofdkantoren verder zou vergroten.
   37
  
  WORKING PAPER 7-20
  
  5. Conclusie
  De vier bedrijfstakken die zijn gekozen om hun belang in de Belgische O&O, zijn ook bedrijfstakken
  waarvan de productie dynamischer was dan die van de totale economie. Twee van die bedrijfstakken,
  Vervaardiging van farmaceutische grondstoffen en producten (C21) en Vervaardiging van
  informaticaproducten en van elektronische en optische producten (C26), behoren tot de verwerkende
  nijverheid en de twee andere bedrijfstakken, Informaticadiensten (J62-63) en Architecten en ingenieurs
  (M71), behoren tot de diensten.
  Hoewel het aandeel van de productie van geneesmiddelen in de totale productie van de farmaceutische
  sector gestegen is, lijkt het productieproces tijdens de periode 2009-2019 wijzigingen te hebben
  ondergaan: het aandeel van het intermediair verbruik (vooral het ingevoerd intermediair verbruik
  waaronder O&O) is sterk gestegen, het reeds hoge aandeel van het hooggekwalificeerd personeel is
  blijven toenemen (vooral het O&O-personeel), de kapitaalintensiteit is gedaald vanaf 2015 met een
  verschuiving van de kapitaalvoorraad ten voordele van immateriële vaste activa (vooral O&O) en ten
  nadele van materiële vaste activa.
   De analyses op basis van bedrijfsgegevens geven een uiteenlopend beeld voor de vier beschouwde
  bedrijfstakken. Voor de bedrijfstak Vervaardiging van farmaceutische grondstoffen en producten (C21)
  zijn er aanwijzingen dat bedrijven zich specialiseren in kennisintensieve activiteiten, zoals O&O,
  waarbij immateriële vaste activa een belangrijkere rol zijn beginnen spelen en de aankoop van
  kapitaalgoederen, die nieuwe technologieën belichamen, aan belang inboeten. Dit lijkt te wijzen op een
  gedeeltelijke loskoppeling van O&O en productie. De concentratie van zowel O&O als toegevoegde
  waarde ligt in deze bedrijfstak veel hoger dan in de andere beschouwde bedrijfstakken. Bovendien
  behoren van de 10 grootste bedrijven er negen tot een buitenlandse multinationale groep. Het meest
  opvallend is de sterke toename van het intermediair verbruik dat toe te schrijven is aan een beperkt
  aantal van de grootste bedrijven. Het is dan ook duidelijk dat de evolutie van deze bedrijfstak voor een
  groot deel verklaard wordt door de activiteiten van een beperkt aantal grote bedrijven waarvan het
  beslissingscentrum zich niet in België bevindt.
  De productie van Vervaardiging van informaticaproducten en van elektronische en optische producten
  (C26) heeft zich gediversifieerd met een toenemende integratie van diensten (vooral: Reparatie en
  installatie en O&O). Het aandeel van het intermediair verbruik is daar vrij stabiel gebleven, ook al is het
  ingevoerde deel van dat verbruik gestegen. Terwijl het aandeel van het hoogopgeleid personeel is
  toegenomen, is het aandeel van het O&O-personeel de afgelopen jaren gedaald. Ook de
  kapitaalintensiteit daalde sterk tot 2016 en stabiliseerde zich daarna op een relatief laag niveau. Net als
  bij de Vervaardiging van farmaceutische grondstoffen en producten is de samenstelling van de
  kapitaalvoorraad verschoven ten gunste van de immateriële vaste activa.
   De productiegroei van de bedrijfstak Architecten en ingenieurs (M71) was tot 2014 zwakker dan die van
  de totale economie, en nadien iets hoger. De samenstelling is echter nauwelijks veranderd: de productie
  van de bedrijfstak heeft vrijwel uitsluitend betrekking op product 71 - Architecten en ingenieurs;
  technische testen en toetsen. Het aandeel van het intermediair verbruik is er ook stabiel gebleven over
  
  38
  
  WORKING PAPER 7-20
  
  de beschouwde periode, maar alleen in deze bedrijfstak is het ingevoerde deel van dat verbruik gedaald.
  Het aandeel hoogopgeleid personeel, dat al zeer hoog was, is licht blijven toenemen met een stijging
  van het aandeel van het O&O-personeel.
  Voor de bedrijfstakken Vervaardiging van informaticaproducten en van elektronische en optische
  producten (C26) en Architecten en ingenieurs (M71) zijn er iets meer aanwijzingen voor een integratie
  van activiteiten, met een toename van de correlatie tussen O&O en materiële vaste activa. Voor deze
  bedrijfstakken lijken er dus aanwijzingen van een colocatie van O&O en productie. De voordelen van
  colocatie kunnen verschillen tussen bedrijfstakken. De analyse van bedrijfsgegevens in deze sectie laat
  helaas niet toe om na te gaan in welke mate de evolutie vergelijkbaar is met die in dezelfde
  bedrijfstakken in andere landen. Wat wel opvalt is dat dit juist de twee bedrijfstakken zijn waar ‘slechts’
  zes van de tien grootste bedrijven in buitenlandse handen zijn. De bedrijfstak Vervaardiging van
  informaticaproducten en van elektronische en optische producten (C26) die een redelijks sterke stijging
  van de toegevoegde waarde liet optekenen tussen 2009 en 2019, zag ook zijn aandeel in de totale O&Ouitgaven binnen de bedrijfstak in Europa toenemen tussen 2010 en 2017, ondanks een daling van de
  O&O-intensiteit.
   De productie van de Informaticadiensten (J62-63) is duidelijk gestegen zonder dat de samenstelling
  ervan wijzigt. De bedrijfstak produceert bijna uitsluitend product 62-63 - Computerprogrammering,
  consultancy en aanverwante activiteiten; dienstverlenende activiteiten op het gebied van informatie.
  Het aandeel van het intermediair verbruik is ook stabiel gebleven, ook al is het ingevoerde deel van dat
  verbruik gestegen. Het aandeel van hoogopgeleid personeel, dat al hoog is zoals in bedrijfstak 71, neemt
  licht toe. In die bedrijfstak is er ook een toename van het aandeel van het O&O-personeel. Het is de
  enige beschouwde bedrijfstak die een toename van de kapitaalintensiteit kent, met name dankzij de
  accumulatie van immateriële vaste activa en in het bijzonder van O&O.
  Voor de bedrijfstak Informaticadiensten (J62-63) is er een toegenomen correlatie tussen toegevoegde
  materiële vaste activa maar dit is duidelijk niet gelinkt aan O&O-activiteiten aangezien de correlatie
  tussen O&O en materiële vaste activa sterk is gedaald tussen 2009 en 2017.
  In de meeste bedrijfstakken, ook die waar de correlatie met materiële vaste activa is gestegen, lijkt de
  creatie van toegevoegde waarde losgekoppeld te worden van jobcreatie en het belang van immateriële
  vaste activa te zijn toegenomen.
  De cijfers die in deze sectie worden getoond geven slechts een indicatie over de mate waarin
  verschillende activiteiten van de toegevoegde waardeketen samen evolueren of eerder wijzen op
  specialisatie in bepaalde kennisintensieve activiteiten zoals O&O. Gevalstudies op basis van meer
  gedetailleerde bedrijfsgegevens, bijvoorbeeld voor de grootste ondernemingen binnen een bepaalde
  bedrijfstak, zouden toelaten om dit grondiger te analyseren maar vallen buiten het bestek van deze
  studie.
  39
  
  WORKING PAPER 7-20
  
  40
  
  WORKING PAPER 7-20
  
  Referenties
  Andersen, S.G. (2020). Offshoring Brains? Evidence on the Complementarity between Manufacturing
  and R&D in Danish Firms, The Scandinavian Journal of Economics, forthcoming.
  https://doi.org/10.1111/sjoe.12388.
   Appelt, S., Bajgar, M., Criscuolo, C. en F. Galindo-Rueda (2020). The effects of R&D tax incentives and
  their role in the innovation policy mix: Findings from the OECD microBeRD project, 2016-19”, OECD
  Science, Technology and Industry Policy Papers, No. 92, OECD Publishing, Paris.
  Berlingieri, G., Calligaris, S., Criscuolo C. en R. Verlhac (2020). Laggard firms, technology diffusion and
  its structural and policy determinants," OECD Science, Technology and Industry Policy Papers 86,
  OECD Publishing.
  Commissie voor Boekhoudkundige Normen (2012). CBN-advies 2012/13 – De boekhoudkundige
  verwerking van immateriële vaste activa, Advies van 10 oktober 2012.
  Commissie voor Boekhoudkundige Normen (2016). CBN-advies 2016/16 – Kosten van onderzoek en
  ontwikkeling: wijzigingen door het koninklijk besluit van 18 december 2015, Advies van 7 september
  2016.
  Dachs, B., Kinkel, S. en A. Jäger (2019). Bringing it all back home? Backshoring of manufacturing
  activities and the adoption of Industry 4.0 technologies, Journal of World Business, 54(6), 1-15.
  Eurofound (2016). ERM annual report 2016: Globalisation slowdown? Recent evidence of offshoring
  and reshoring in Europe, Publications Office of the European Union, Luxembourg.
  European Commission (2014). Study on the relationship between the localisation of production, R&D
  and innovation activities, Final report ENTR/90/PP/2011/FC, prepared by Idea Consult, in
  partnership with Danish Technological Institute (DTI); Vienna Institute for International Economic
  Studies (WIIW).
  Haskel, J. en S. Westlake (2017). Capitalism Without Capital: The Rise of the Intangible Economy,
  Princeton, NJ: Princeton University Press.
  Huergo, E. en M. Garcia-Vega (2018). R&D&I and firms’ internationalization: introduction to the special
  issue, Economia Politica: Journal of Analytical and Institutional Economics, 35(2), 523-528.
  Lachaux, A. en R. Lallement (2020). Les facteurs de localisation des investissements directs étrangers en
  Europe : Le cas des sites de production, d’innovation et des sièges sociaux, Document de travail N°
  2020-16, France Stratégie.
   Mudambi, R. (2008). Location, Control and Innovation in Knowledge-Intensive Industries, Journal of
  Economic Geography, 8(5), 699-725.
  Wang, N., Xiao, M. en I. Savin (2020). Complementarity effect in the innovation strategy: internal R&D
  and acquisition of capital with embodied technology, The Journal of Technology Transfer,
  forthcoming, https://doi.org/10.1007/s10961-020-09780-y.
  41
  
  WORKING PAPER 7-20
  
  42
  
  WORKING PAPER 7-20
  
  Bijlage 1: Speur- en ontwikkelingswerk op wetenschappelijk
  gebied (M72)
  De bedrijfstak M71 is een gevarieerde bedrijfstak met ondernemingen die als hoofdproductie O&O
  hebben. Hij bevat ondernemingen die onderzoek verrichten in vele sectoren zoals biofarmaceutica,
  chemie, informatica en elektronica. Deze bedrijfstak vertegenwoordigde in 2019 0,4 % van de totale
  toegevoegde waarde en 0,3 % van de totale gewerkte uren (12 100 personen) in België.
  De tak kende een sterke groei van zijn productie in volume, met een gemiddelde van 8,5 % per jaar van
  2009 tot 2018. In het afgelopen jaar is de productie licht gedaald. De productie van de bedrijfstak per
  type product is licht gewijzigd in de loop van de tijd. Terwijl de productie van product 72 - Speur- en
  ontwikkelingswerk op wetenschappelijk gebied in 2010 87 % van de totale productie bedroeg, nam het
  belang van andere nevenproducten toe, waardoor het aandeel van de productie van product 72 in 2016
  daalde tot 83 % van het totaal. Die nevenproducten zijn bijvoorbeeld product 69-70 - Rechtskundige en
  boekhoudkundige diensten; diensten van hoofdkantoren, advies op het gebied van bedrijfsbeheer of
  product 77 - Huur en leasing.
   Het aandeel van het intermediair verbruik in de productie was stabiel tot 2013. Vanaf 2014 waren
  schommelingen zichtbaar met een daling van het aandeel in 2018, gevolgd door een sterke stijging
  tijdens het laatste jaar. Het intermediair verbruik is steeds meer van geïmporteerde oorsprong. De ratio
  van het ingevoerd intermediair verbruik op de productie is vrijwel verdubbeld tussen 2010 en 2015,
  waardoor de binnenlandse verankering van de productie verminderde. Tussen 2010 en 2016 is de
  belangrijkste wijziging op het niveau van de inputs de toename van het aandeel van product 72 - Speuren ontwikkelingswerk op wetenschappelijk gebied (+18 procentpunt) in het totaal van de inputs.
  Tabel A1 Aandeel van het intermediair verbruik in de productie (P2/P1), 2009-2019
  In %
  2009
  2010
  2011
  2012
  2013
  2014
  2015
  2016
  M72
  54,0
  53,9
  55,2
  54,9
  54,0
  55,9
  58,1
  54,7
  
  2017
  55,5
  
  2018
  51,5
  
  2019
  60,5
  
  Bron: INR.
  De banen in bedrijfstak M72 zijn vooral hooggekwalificeerde banen. In 2018 werd 89,6 % van de
  gewerkte uren verricht door hoogopgeleide personen. Dat is een lichte toename ten opzichte van 2019.
  Bedrijfstak M72 registreerde een sterke toename van het O&O-personeel en in het bijzonder van het
  aantal VTE-onderzoekers in procent van de totale werkgelegenheid. Het O&O-personeel uitgedrukt in
  VTE vertegenwoordigde in 2017 bijna 50 % van de totale werkgelegenheid van de bedrijfstak tegenover
  28 % in 2009. De onderzoekers maken 29 % uit van de totale werkgelegenheid in 2017, tegenover 16 %
  in 2009.
  De kapitaalintensiteit van de bedrijfstak (netto kapitaalvoorraad per gewerkt uur) is voortdurend
  gestegen over de beschouwde periode. Ze is verdubbeld tussen 2009 en 2019. Niet alle activa zijn op
  dezelfde manier toegenomen. Het aandeel van de O&O-activa is verdubbeld in de totale vaste activa
  ten nadele van overige machines en werktuigen.
   43
  
  WORKING PAPER 7-20
  
  Figuur A1 toont voor de bedrijfstak Speur- en ontwikkelingswerk op wetenschappelijk gebied (M72) de
  evolutie van de concentratie van vijf variabelen. Net zoals in de vier beschouwde bedrijfstakken is de
  concentratie van de immateriële vaste activa gedaald tussen 2009 en 2017. De concentratie van de
  intermediaire leveringen is zoals in de bedrijfstak Vervaardiging van farmaceutische grondstoffen en
  producten (C21) sterk gestegen. Voor de drie andere variabelen is de concentratie redelijk constant
  gebleven.
  Figuur A1 Concentratie van vijf variabelen (M72), 2009-2017
  
  0,3
  
  Herfindahl–Hirschman Index (HHI)
  
  0,25
  
  0,2
  
  0,15
  
  0,1
  
  0,05
  
  0
  2009
  
  2010
  2011
  Toegevoegde waarde
  Immateriële activa
  
  2012
  
  2013
  2014
  Werknemers (VTE)
  Intermediaire leveringen
  
  2015
  
  2016
  Materiële activa
  
  2017
  
  Bron: NBB, FPB
  
  De evolutie van de correlatie tussen toegevoegde waarde en de andere variabelen voor de laatste
  beschouwde bedrijfstak Speur- en ontwikkelingswerk op wetenschappelijk gebied (M72), weergegeven
  in figuur A2, is het meest vergelijkbaar met de bedrijfstak Vervaardiging van farmaceutische
  grondstoffen en producten (C21). De correlatie tussen toegevoegde waarde en materiële vaste activa is
  sterk afgenomen en die tussen toegevoegde waarde en immateriële vaste activa sterk toegenomen zij
  het met soms grillige jaar-op-jaar wijzigingen. In tegenstelling met de vier andere bedrijfstakken is de
  correlatie tussen toegevoegde waarde en intermediaire leveringen in deze bedrijfstak wel duidelijk
  gestegen tussen 2009 en 2017.
  44
  
  WORKING PAPER 7-20
  
  Figuur A2 Correlatie tussen toegevoegde waarde en andere variabelen (M72), 2009-2017
  
  1
  0,9
  0,8
  0,7
  0,6
  0,5
  0,4
  0,3
  0,2
  0,1
  0
  2009
  
  2010
  
  2011
  
  Werknemers (VTE)
  
  2012
  
  2013
  
  Materiële activa
  
  2014
  
  2015
  
  Immateriële activa
  
  2016
  
  2017
  
  Intermediaire leveringen
  
  Bron: NBB, FPB
  
  De correlatie tussen de toegevoegde waarde en de drie categorieën van immateriële vaste activa is sterk
  gestegen. Dit is vooral het geval voor Goodwill wat lijkt te wijzen op het toegenomen belang van fusies
  en overnames in deze bedrijfstak.
  