title: De eerste Italiaanse vertaling van Hendrik Conscience. Een imagologische verkenning. Grensverleggende beelden. Literaire transfer uit de Lage Landen naar Zuid-Europa, Academia Press, pp.123-148, 2020, 978 94 014 5817 7. &#x27E8;hal-03716946&#x27E9;
text: Er moet overigens niet vergeten worden dat ten tijde van de Italiaanse eenwording wel vaker werd gehoopt op de steun of interventie van Frankrijk in het schiereiland. Gar zelf was ervan overtuigd dat steun vanuit Parijs onontbeerlijk was om succesvol tegen de Habsburgse reus op te komen. Zo werd hij in 1848 enkele maanden ambassadeur in Parijs van de voor korte tijd (1848-1849) onafhankelijk geworden Republiek van Sint Marcus (Venetië), in opdracht van president Daniele Manin (Cessi Drudi 1966, p. 7; Zieger 1971, p. 12). Het lijkt me dus aan nemelijk dat Gar op zoek was naar een manier om Consciences anti-Franse toon af te zwakken, want deze was overdreven en ook nog politiek gevoelig. En wellicht kwam hij zo tot de beslissing meer ‘authentieke’ Franse zinnen in de tekst in te lassen om zodoende het Frans en de Franse cultuur meer ruimte – meer recht van spreken, als het ware – te geven. Of dat effect zo ook bereikt kon worden, valt te betwijfelen, gelet op de algemene toon van het verhaal. Maar de Franse inserts blijven eens te meer interessant: ze zijn een van de passages in Gars tekst waaruit blijkt dat hij, ondanks een niet altijd even duidelijke vertaalstrategie op andere niveaus, ook bewust omging met zijn taak als vertaler. Zo liet hij zijn werk duidelijk voorafgaan door de nodige reflectie, zij het dat die vooral was gebaseerd op extra-tekstuele overwegingen (zijn eigen agenda en de politiek-culturele context in Italië). Conclusie Het beeld van Vlaanderen uit Consciences
  
  Vita domestica dei Fiamminghi in Italiaanse vertaling vloeit voornamelijk voort uit intern-tekstuele elementen die al in het origineel aanwezig waren. België stond in de jaren 1830 en 1840 algemeen bekend, vermoedelijk ook in Italië, als een modern, liberaal en snel industrialiserend land, maar uit de hier geanalyseerde verhalen moeten de lezers al gauw de indruk hebben gehad dat dit imago dringend aan herziening toe was. De moderniteit, met haar duidelijk Franse stempel, wordt er voorgesteld als bron van immoraliteit die de traditionalistische, ambachtelijke en religieuze inborst van de Vlaamse cultuur ondermijnde. De correspondentie tussen Conscience en de Duitse vertaler, Melchior von Diepenbrock, bevestigt dat de Vlaamse auteur deze verhalen doelbewust als een politieke aanklacht tegen de anti-Vlaamse elite in eigen land bedoelde. Diepenbrock zal vooral door de katholieke, conservatieve toon van de novellen zijn gecharmeerd, waarvan de anti-Franse inborst het logische gevolg was. Zijn uitgave bevat in elk geval ook interessante aanpassingen, het gebruik van afbeeldingen en een lichter notenapparaat in het bijzonder. De sympathie van de Italiaanse vertaler, Tommaso Gar, ging eerder naar de strijd van de Vlamingen voor de erkenning van hun eigen nationaliteit binnen België, vermoedelijk met het proces van de Italiaanse eenwording in zijn achterhoofd. De anti-Franse houding, die vooral in Siska van Roosemael zo expliciet naar voren komt, stelde hem echter voor een probleem. Hij verwachtte namelijk dat die bij de Italiaanse lezers, een stuk francofieler dan de Vlaamse auteur, niet zo goed in de smaak zou vallen. In zijn vertaling zijn dan ook strategieën te vinden waarmee de Franse cultuur enigszins meer ruimte toegewezen krijgt, onder meer door middel van Franstalige gespreksfragmenten. van dit Franse element
  
  en
  
  een paar grep
  
  en in de Italiaanse verta
  
  E ling, bijvoorbeeld in enkele voetnoten, blijft Gar over het algemeen getrouw aan Diepenbrocks vertaalkeuzes. Soms iets te veel, hetgeen ten koste gaat van de leesbaarheid van de tekst, bijvoorbeeld als hij verwijzingen naar andere boeken van Conscience of andere Vlaamse schrijvers overneemt, maar dan zonder dat beetje uitleg dat Diepenbrock in zijn voorwoord had geplaatst. Als het waar is dat disseminatie van nationale zelf- en heterobeelden vaker het product is van (onbewust) mentioning dan van (bewust) using, dan komt het hybride karakter van een tussentekst hierdoor duidelijk naar voren. De tussentekst wordt immers doorgaans bewust gekozen, maar het vormt wel een keuze die potentieel leidt tot het onbewust overnemen – zonder mogelijkheid tot toetsing bij de originele brontekst – van allerlei imagologische elementen zoals deze te vinden zijn in de tussenvertaling. Het geval van Gars vertaling van Conscience laat zien dat het niet alleen om een keuze gaat die te maken heeft met de taalkennis van Gar zelf, maar voor een belangrijk deel ook met zijn eigen agenda binnen het Italiaanse literaire circuit en indirect ook de agenda van Diepenbrock. Het is namelijk duidelijk dat beide vertalers zich graag als cultuurbemiddelaar wilden profileren. Diepenbrocks waardering voor Conscience was ongetwijfeld oprecht, maar die was tevens gebaseerd op een goed netwerk van contacten in Belgische culturele kringen. Conscience en de schilder Gustaaf Wappers schijnen hem als een belangrijke schakel te hebben gezien om hun werken in de Duitse landen te verspreiden. Dat Diepenbrock her en der in zijn tekst – en vooral in de voetnoten en in het voorwoord – extra culturele informatie verschaft, duidt dan ook op een strategie van zijn kant om zichzelf als kenner van de Belgische cultuur in Duitsland te profileren. Het is maar de vraag of Gar ook een soortgelijke intentie heeft gehad en als bemiddelaar tussen Vlaanderen en Italië erkend wilde worden. Zijn interesse voor Conscience blijkt immers vooral het gevolg van diens populariteit in Duitsland. Gar, zelf afkomstig uit het Italiaanstalige gedeelte van het Habsburgse Rijk en oud-student in Wenen, zou later bekendheid verwerven als specialist van de Duitse literatuur in Italië. Aan de andere kant was hij in de jaren 1840 ook actief in het diplomatieke netwerk rond de eenwording van Italië en had hij veel hoop gesteld op mogelijke steun vanuit Parijs. Het ligt dan ook meer voor de hand dat hij als belangrijkst doel had aan zijn reputatie te werken als bemiddelaar tussen Italiaanse en Duitse culturele kringen – en als verspreider van wat hierin als waardevol werd beschouwd. Tegelijkertijd voelde hij her en der de behoefte om door middel van Franstalige inserts de sterk anti-Franse instelling van Consciences novellen te nuanceren en, in Europees perspectief, elke tegenstelling tussen Duitse en Frans cultuur te vermijden. 1 Zie in het bijzonder het colloquium ‘De leeuw leeft! Hendrik Conscience in Europees perspectief’, gehouden in 2012 in de Antwerpse Consciencebibliotheek (Couttenier & Verschueren, 2013a), en het onderzoekswerk rond Consciences De Leeuw van Vlaanderen in het kader van het CODL-project (Circulation of Dutch Literature, 2012-2015), waarvan de output onder meer bestaat uit een themanummer van Internationale Neerlandistiek (met o.m. Dagnino, 2016). 2 Het overzicht van Consciences receptie in Italië uit deze en de voorgaande alinea is gebaseerd op Dagnino 2013 en Dagnino 2016. 3 ‘fine morale’, ‘verità delle persone e delle cose rappresentate’, ‘universalità’. 4 Het lijkt erop dat Wenen voor ons verhaal een belangrijk doorgeefluik is geweest. Een andere vroege vertaling van Conscience in het Duits – die van het verhaal Het beulskind – was namelijk in 1844 anoniem verschenen door toedoen van Eduard Duller, Weense intellectueel met contacten in Vlaamse culturele kringen (Ceuppens, 2013, p. 236). En de tweede Italiaanse vertaling van Conscience, in 1856, zou uit de pen vloeien van Nicola Negrelli, toen docent in – jawel – Wenen. 5 ‘I Fiamminghi attendono [...] a ravvivare collo studio della storia e della lingua loro il sentimento della propria nazionalità [...]. Noi Italiani non vorremo per questo farci severi riprensori della esagerazione di quella nobil tendenza’. 6 ‘vita operosa’, ‘infrancesarsi’ en ‘cittadini della vecchia razza fiamminga’ (12). Er is leesbaarheidshalve voor gekozen om de Italiaanse vertalingen in de eindnoten weer te geven en de originele citaten in de hoofdtekst. Deze zijn afkomstig uit de uitgaven van Consciences volledige werken, vgl. Conscience 1843, 1857a en 1857b. Om het notenapparaat niet onnodig uitgebreid te maken, zijn de vindplaatsen uit het Nederlandse origineel in de hoofdtekst tussen haakjes aangegeven en de Italiaanse respectievelijk Duitse vertaling in de noten. 7 ‘erano timorati di Dio, laboriosi, modesti, e soprattutto pacifici’ (13), ‘metter da parte ogni giorno un soldo onestamente guadagnato, di quello che con astuzia e con frode arricchire in due o tre anni, [...]’ en ‘In somma erano essi fiamminghi d’antica data’ (13). 8 Het mag duidelijk zijn dat Conscience dit nadrukkelijk ook in politieke, anti-liberale zin bedoelde. In zijn brieven aan Diepenbrock hekelde hij ‘l’esprit d’invidualité (sic)’, het ‘égoïsme’ en de ‘haine contre tout devoir social et religieux’, maar evengoed het ‘Voltairisme’ en het ‘communisme’, vgl. Nowack 1933, pp. 405 en 410. 9 ‘religiosa, ubbidiente, amorosa, riserbata, attiva, condiscendente’ (14), ‘sui quindici anni, bella, svelta della persona, d’occhi azzurri e capelli biondi, d’atti leggiadri: une vera e gentile brabanzese’ (13). 10 ‘politura francese’ (17), ‘occhiate e [...] gesti da civetta’ en ‘bella e amorosa lingua francese’ (20). 11 ‘Benedetta la gioventù francese; con essa almeno c’è da far bene; – ogni mese un pajo di stivali, fatti in un attimo e ben pagati’ (17). 12 ‘si comprende quante belle doti traggano la loro origine dal sentimento di patria, e come sia pericoloso l’abbandonare a straniere influenze questo sacro terreno’ (24). 13 ‘nella cultura francese non si conoscono doveri da padre a figlio’ (46). 14 ‘bizzarrie francesi’, patrie costumanze’ e ‘rettitudine fiamminga’ (45). 15 ‘solida e nazionale educazione’ (70). 16 ‘Della geografia aveva ritenuto, che Parigi è la prima città del mondo, il paradiso delle giovani donne, dove si scherza e si danza continuamente [...]. Di mitologia non aveva imparato altro, se non che la Dea dell’amore si chiama Venere, e che il piccolo Cupido è suo figlio. Di più, sapeva il nome francese di tutti i vestiti e tessuti, di tutti gli ornamenti del capo, di tutte le pomate, profumi ed essenze, di tutti i pasticcini e confetti...’ (69). 17 ‘Meglio pentirsi tardi, che mai’ (71). 18 ‘Liberaci, o Signore, dalla scostumatezza francese!’ (82). 19 ‘vestito delle povere popolane e artigiane di Anversa’ (88). 20 ‘semplici cittadini’ (11); 'Nota del Trad.' (ibid.). 21 ‘noi ci siamo permesso [sic, RD] di chiamarli arpie’ (13). 22 ‘Fin qui il venerando traduttore tedesco, a cui l’italiano procacciò d’attenersi più fedelmente che gli era possibile’ (105). 23 ‘ne chiedo perdono ai colti lettori’ (49). 24 ‘uomo per potenza d’ingegno e bontà di cuore grandissimo’ (5). 25 Zie Buschmann 1839. Buschmann was overigens ook de uitgever van de eerste uitgave van Hoe men schilder wordt en Siska van Roosemael in 1843 en 1844. Volgens Nowack zou Buschmann ook Wat eene moeder lyden kan hebben uitgegeven (vgl. Nowack 1933, p. 399), maar daar heb ik in de beschikbare catalogi geen bevestiging voor kunnen vinden. 26 In het geraadpleegde exemplaar van de eerste uitgave van Diepenbrocks vertaling ontbreken bl. 54 en 55 helaas. 27 Het is niet mogelijk gebleken de oorspronkelijke (Franstalige) brief van Conscience te vinden, die ook niet in Nowack 1933 opgenomen is. Het is wel zo dat Conscience zich in de wel uitgegeven brieven nogal fel uitlaat tegen ‘le parti ultra-français’ en ‘le parti ultra-libéral’, die hem en andere Vlaamse schrijvers zo dwarszaten in hun carrière. Een zeker pangermanistisch penchant van zijn kant – weliswaar belgicistisch te interpreteren, blijkens het tweede deel van het citaat – kan hier vermoedelijk mee in verband worden gebracht. Dat Conscience in de jaren 1840 juist in Duitse pangermanistische kringen grote belangstelling had gewekt wordt bevestigd door Ceuppens 2013, pp. 235-242. 28 Gelet op Gars bewondering voor zowel de originele verhalen als de Duitse versie daarvan, lijkt het mij onwaarschijnlijk dat het idee om de afbeeldingen te laten varen, van hem zou zijn gekomen. 29 Jaren later, in 1857, zou Gar expliciet pleiten voor meer samenwerking tussen het ‘overweldigende sensualisme’ van de Italiaanse cultuur en het ‘overweldigende idealisme’ uit Duitsland (Allegri 1987, p. 16). 30 ‘Ed io ne affretto col desiderio il fortunato momento, credendo che queste due grandi e generose nazioni siano degne d’intendersi, di stimarsi e di amarsi’. Dit eerste voorbeeld zou ook een aanwijzing kunnen zijn dat Gar Consciences origineel bij de hand hield tijdens zijn vertaalwerk. Tegelijkertijd is dit de enige passage waaruit zoiets met enige zekerheid geconcludeerd zou kunnen worden. Het lijkt mij daarom veiliger om dit fragment als een van de Franse invoegsels uit Gars koker te beschouwen.
  
  Bibliografie Allegri, M. (Red.) (1987). Carteggio Niccolò Tommaseo-Tommaso Gar (1840-1871). Temi. Allegri, M. (Red.) (1999). Dizionario biografico degli Italiani. Istituto della Enciclopedia Italiana (vol. 52), pp. 215-217. Beller, M. (2007). Perception, image, imagology. In M. Beller & J. Leerssen (Red.), Imagology: The Cultural Construction and Literary Representation of National Characters: A Critical Survey (pp. 3-16). Rodopi. Bemong, N. (2004). Nulla fides Gallis. De Belgische historische roman als medicijn tegen de Franse pest. In R. De Bont & T. Verschaffel (Red.). Het verderf van Parijs (pp. 223-242). Universitaire Pers Leuven. Benvenuti, S. (1963). Le lettere di Tommaso Gar negli archive e nelle biblioteche del Trentino. Rovereto: Istituto per la storia del Risorgimento italiano-Comitato trentino. Buschmann, J. E. (1839). L’écuelle et la besace. Scènes historiques du XVIe siècle. De Cort. Cessi Drudi, M. (Red.) (1966). Lettere di Tommaso Gar. Comitato per le celebrazioni del centenario della battaglia di Bezzecca 1866-1966. Ceuppens, J. (2013). De Germaanse leeuw. Consciences Leeuw van Vlaenderen als inzet van DuitsVlaamse betrekkingen, 1840-1918. Verslagen en Mededelingen van de KANTL, 123(2-3), 233247. Conscience, H. (1843). Hoe men schilder wordt. Een ware geschiedenis. Buschmann. Conscience, H. (1845a). Flämisches
  
  leben, drei kleinen Erzählungen. Aus dem Flämischen übersetzt von Melchior Diepenbrock. I) Siska Rosemal. Wahre Gegebenheit einer Jungfrau, die noch lebt. Bustet. Conscience, H. (1845b). Flämisches Stillleben, drei kleinen Erzählungen. Aus dem Flämischen übersetzt von Melchior Diepenbrock. II) Wie man Maler wird. Bustet. Conscience, H. (1845c). Flämisches Stillleben, drei kleinen Erzählungen. Aus dem Flämischen übersetzt von Melchior Diepenbrock. III) Was eine Mutter leiden kann. Eine wahre Gegebenheit. Bustet. Conscience, H. (1846). Vita domestica dei Fiamminghi, descritta in tre racconti da Enrico Conscience, volgarizzati da Tommaso Gar. Poligrafia Italiana. Conscience, H. (1857a, [18441]). Siska van Roosemael. Van Dieren. Conscience, H. (1857b, [18431]). Wat eene moeder lyden kan. Van Dieren. Couttenier, P. & Verschueren, W. (2013a). Hendrik de veroveraar. De wereld van Conscience/Conscience in de wereld (1812-2012), Verslagen en Mededelingen van de KANTL, 123(2-3). Couttenier, P. & Verschueren, W. (2013b). Inleiding. In Couttenier, P. & W. Verschueren, (Red.). Hendrik de veroveraar. De wereld van Conscience / Conscience in de wereld (1812-2012), Verslagen en Mededelingen van de KANTL, 123(2-3), 95-106. Dagnino, R. (2013). Een genoeglijk avontuur. De Italiaanse vertalingen van ‘Enrico’ Conscience (1846-1967), Verslagen en Mededelingen van de KANTL, 123(2-3), 335-366. Dagnino, R. (2016). De lange weg van De Leeuw naar Italië. De Italiaanse vertaling van De Leeuw van Vlaanderen (1945), Internationale Neerlandistiek, 54(3), 215-234. Diepenbrock, M. (1845). Vorrede. In H. Conscience, Flämisches Stillleben, drei kleinen Erzählungen. Aus dem Flämischen übersetzt von Melchior Diepenbrock (pp. vii-xiv). Bustet. D’hulst, L. (2018). Mediating Flemish folk songs across cultural s during the Nineteenth century. In D. Roig-Sanz & R. Meylaerts (Red.), Literary Translation and Cultural Mediators in ‘Peripheral’ Cultures. Customs Officers or Smugglers? (pp. 235-262). Palgrave MacMillan. Florack, R. (2007). French. In M. Beller & J. Leerssen (Red.), Imagology: The Cultural Construction and Literary Representation of National Characters: A Critical Survey (pp. 154-159). Rodopi. Flynn, P., Leerssen, J. & van Doorslaer, L. (2016). On translated images, stereotypes and disciplines. In L. van Doorslaer, P. Flynn & J. Leerssen (Red.), Interconnecting Translation Studies and Imagology (pp. 1-18). John Benjamins. Gar, T. (1868). Quadro storico-critico della letteratura germanica nel secolo nostro. Prolegomeni (vol. 14, pp. 73-156). Memorie del Reale veneto istituto di scienze, lettere ed arti. Hallet, W. & Neumann, B. (2009). Raum und Bewegung in der Literatur: Zur Einführung. In W. Hallet & B. Neumann (Red.), Raum und Bewegung in der Literatur. Die Literaturwissenschaften und der Spatial Turn (pp. 11-32). Transcript. Hermans, Th. (2011). Tusschen Europaensche vermaerdheden. Het vertalen van Hendrik Conscience. Filter 18(3), 27-34. https://www.tijdschrift-filter.nl/jaargangen/2011/183/tusschen-europaensche-vermaerdheden Laiho, L. (2009). A literary work – translation and original. In Y. Gambier & L. van Doorslaer (Red.), The Metalanguage of Translation (pp. 105-121). John Benjamins. Nowack, A. (1933). Brieven van Hendrik Conscience aan Melchior Baron von Diepenbrock, prinsbisschop van Breslau, uit het Erzbischöfliches Diözesan-Archiv te Breslau, Verslagen en Mededelingen van de KANTL, 43, 399-413. Roig-Sanz, D. & Meylaerts, R. (2018). General introduction. Literary translation and cultural mediators. Toward an agent and process-oriented approach. In D. Roig-Sanz & R. Meylaerts (Red.) Literary Translation and Cultural Mediators in ‘Peripheral’ Cultures. Customs s or Smugglers? (pp. 1-37). Palgrave MacMillan. Soenen, J. (1992). Imagology and translation. Linguistica Antverpiensa, 26, 127-139. 13.book Van Doorslaer, L. (2012). National and cultural images. In Y. Gambier & L. van Doorslaer (Red.) Handbook of Translation Studies (vol. 3, pp. 122-127). John Benjamins. Verschaffel, T. (2012). L’ennemi préféré. La France comme contre-image pour la Belgique à la recherche d’une identité nationale (1830-1914). In L. Fournier Finocchiaro & T.I. Habicht (Red.), Gallomanie et gallophobie. Le mythe français en Europe au XIXe siècle (pp. 73-82). Presses Universitaires de Rennes. Zieger, A. (1971). Tommaso Gar nel centenario della morte. Seiser. 148.