title: None
text: Wanneer ons nu bekend is dat tijdens de 16e en 17e
  eeuw het altaar van het H . Kruis in verscheidene kerken 18
  voorkwam op het koordoksaal aan de voet van het triomf­
  
  17. K. Verschelde, a.w. blz. 146.
  18. In Aarschot kwam een kapelanie voor gesticht in 1508 aan
  het Kruisaltaar boven op de doksaaltribune (J. Steppe, a.w. blz. 116).
  kruis, dan mag de vraag wel gesteld of die retabel-taferelen
  oorspronkelijk niet bedoeld werden als altaarretabels ? Een
  ernstige studie over dit onderwerp zou ongetwijfeld heel
  wat bewijsgronden kunnen aanbrengen.
   W ij durven het dan ook aan verder door te redeneren en
  de vraag te stellen of een oud-bewaard veelluik 19 van de
  Ieperse St .-Maartenskerk niet in verband kan gebracht met
  het triomfkruis (en H. Kruisaltaar) vóór 1566 ? Bedoeld
  worden hier de vier zijluiken van het vroegere Kruisaltaar
  waarover de Ieperse kanunnik Antonius Sanderus het heeft
  in zijn Flandria Illustrata (uitg. 1641, dl. I, blz. 3 5 7 ):
  «In pronao ad altare S. Crucis excidium Hierosolymae, Adamus item et Eva nudi, à peritissimà manu». Het woord «p ro­
  naos» zou kunnen duiden op de voorkerk — bepaald de
  zijkoren — waar Sanderus met hetzelfde woord de begraaf Een H. Kruisaltaar stond op de doksaalverdieping te Lier; met dit
  altaar waren de drie steunen verbonden die uitrezen boven de oos­
  telijke borstwering en waarop de triomfgroep rustte (J. Steppe,
  a.w. blz. 103). De Poperingse Rederijkersgilde «Cruusbroeders licht
  ghelaeden» hadden ( 1530 ) «huerlieder outaer vanden heleghen cruuce
  up den docsael binnen sinte Bertens kerke» (D. Van de Casteele,
  Notices historiques sur l’ancienne chambre de rhétorique dite «Cruusbroers» à Poperinghe, in Ann. Soc. hist. arch, et litt, de la ville
  d’Ypres, dl. 5 (1872) blz. 13-77). - Vóór de 17° eeuw kwam op het
  koordoksaal hoogstens een klein orgel (positief) voor om de Jcoorzang te steunen. Het groot orgel hing gewoonlijk op aan een zij­
  wand in het middenkoor of kerkschip, ofwel stond het opgesteld
  boven de ingangsboog van de kooromgang (Gent, St.-Baafs; Leuven,
  St.-Pieter). Eerst met de aanvang van de 18,e eeuw zien wij om­
  vangrijke orgelmeubelen het koordoksaal bekronen, veelal ten koste
  van de triomfgroep (Brugge: St.-Anna, 1709; St.-Salvator, 1718).
   19. Deze schilderstukken worden breedvoerig behandeld door:
  F. Vande Putte, De quelques œuvres de peinture conservées à Ypres
  (Ann. Soc. hist.. d’Ypres, dl. 2 (1862) blz. 201-207) - H. Hymans,
  Notes sur quelques œuvres d’art conservées en Flandre et dans le
  Nord de la France (Bull. Comm. roy. d’art et d’arch., dl. 22 (1883),
  blz. 268) - H. Hymans, Bruges et Ypres (Villes de l’art célèbres)
  Parfis 1903, blz. 97-99. Verder in de beschrijvende catalogi en de
  verslagen o.m. door Hymans, Hulin de Loo, Weale i.v.m. de Expo­
  sition des primitifs flamands et d’art ancien à Bruges, 1902, waar
  de Ieperse panelen voorkwamen onder n° 389. In 1866 ging in leper
  een grote liefdadigheids Exposition artistique door ( Actes de la ville
  d’Ypres, dl. 7, blz. 291) met het veelluik als n° 131. Tijdens wereld­
  oorlog I berustten de vier panelen te Parijs in het Petit Palais ( On­
  ze Kunst, dl. 28 (1915) blz. 43),
  
  plaats aanduidt van de vermoorde magistraten uit 1303 20.
  Op het schilderij van Jan Thomas (1 6 4 5 ) echter komt dit
  Kruisaltaar voor tegen de zuidwestelijke vieringspijler, zo­
  dat elke twijfel over de plaats uitgesloten blijft. Onder een
  soort baldakijn zien wij er bovenaan een afbeelding van het
  Calvariegebeuren: Christus aan het kruis met Maria (en
  Johannes). Van geopende zijluiken valt niets op te mer­
  ken; deze komen gesloten voor onderaan het boventafereel,
  achter de altaarkandelaars. Een soortgelijke dubbele schil­
  derijen-dispositie zien wij eveneens in het St.-Andriesaltaar
  aan de noodwestelijke vieringspijler. Beide altaren komen
  voor als Renaissancegewrochten die stellig nà de laatste
  kerkbraak (1 5 7 8 ) werden opgericht.
  De vier bewaarde altaarluiken (H . 1.80 m. - B. 0.80 m.)
  dragen volgende taferelen:
  1. De slag van Pa via 21 in grijsschildering op de gesloten
  luiken.
   a. Op het rechterpaneel komt een stad voor omringd
  door krijgers die lansen en zwaarden dragen. Op het
  voorplan brengt een soldaat een bal naar de schietens­
  gerede kanonnen. Temidden een strijdbare groep staat
  de keizerlijke veldtent met ernaast de krijgsbanier
  waarop een zwarte dubbelarend. Achter de tent
  ( rechts ) merken v/ij Keizer Karei op, gezeten op zijn
  strijdros, de lans in aanvalshouding.
  (20) E. Vanden Bogaerde, L’église de St-Martin à Ypres, meer be­
  paald Bijlage A. Memorie (27 april 1788 i.v.m. het verwijderen) van
  de zark steenen der Wethouders van Yper, vermoord ten jaere 1303,
  in Ann. Soc. hist...d^Ypres, dl. 2, 1862, blz. 284-287.
  21.
  Sanderus spreekt over de belegering van Jerusalem; hierin
  wordt hij bijgetreden door Hymans die een andere maal schrijft «Ie
  siège de Béthulie». Nochtans had Vande Putte reeds gewezen op de
  slag van Pavia (24 febr. 1525) waar de franse koning Frans I gevan­
  gen werd genomen door het leger van Karel V en medegevoerd
  naar Spanje. Deze overwinning moet in de Nederlanden een gewel­
  dige zegeroes hebben verwekt; er komen heelwat toespelingen of
  herinneringen (o.m. in klokkenopschriften) en afbeeldingen (o.m. in
  de edelsmeedkunst) voor die deze zege memoreren. Voor die af­
  beelding op de Ieperse luiken moet dan ook naar geen speciale re­
  denen gezocht.
  Ds slag van Pavia (linkerpaneel in gesloten toestand).
  Copyright A.C.L. Brussel.
  De slag van Pavia (rechterpaneel in gesloten toestand).
  Copyright A.C.L. Brüssel.
  De Calvarietocht van Christus.
  (achterzijde van het middenpaneel)
  Copyright A.C.L. Brussel
  
  De kruisafneming, graflegging en verrijzenis
  van Christus.
  (achterzijde van het middenpaneel)
  ^ Copyright A.C.L. Brussel.
   b. Het linkerpaneel stelt de zege-intrede voor van Ka­
  rei V in de veroverde stad. Op het voorplan maakt
  een soldaat zijn trom klaar; in het midden bemerken
  wij de dubbelarend en een ruiter die de klaroen
  blaast. Bovenop de stadspoort zien wij Frans I gevan­
  gen gehouden door twee soldaten. Keizer Karei stapt
  in de richting van de poort, 'gevolgd door twee trom­
  melaars, een dwarsfluitspeler en een menigte soldaten.
  Op elk paneel komen onderaan twee cijfers voor van het
  jaartal 1525 22.
  2. Wanneer wij die buitenluiken openen dan verschijnt een
  pseudo-drieluik 23 met:
  a. links: de schepping van Eva op het voorplan. Boven­
  aan in de wolken zien wij G od de Vader als schepper
  van het heelal. In het midden wordt Hij voorgesteld
  als schepper van de planten en van het dierenrijk
  (éénhoorn). Het berglandschap vertoont — hoe on­
  logisch ook — verscheidene bouwwerken.
  b. midden: de zondeval. Eva staat aan de boom der ken­
  nis waarin het serpent (met meisjesgezicht en -arm)
  verscholen zit. Zij reikt een aangebeten appel naar
  Adam toe terwijl zij een tweede vrucht in haar linker­
  hand houdt.
  22. In de 16° eeuw werd het cijfer 2 geschreven in de vorm van
  een z; dit gaf (en geeft) soms aanleiding tot een slechte lezing.
   Vande Putte (a.a. blz. 201) haalt i.v.m. het Kruisaltaar een tekst aan
  uit een verlorengegane kroniek van de Ieperse Grauwbroeders: «An­
  no 1575 (lees 1525) wierd binnen Ipre in St Maertens kerke gesteld
  een autaer van ’t H. Cruys, aen den welken vier deuren zyn, op
  welke deuren van binnen geschilderd zyn te weten op d’eerste de
  schepping van Adam en Eva, op de tweede hunne val in de sonde en
  op beide de midden deuren staen hunne afbeeldsels, seer kunstig ge­
  schilderd, welke schilderyen van veele vreemdelingen dikwils besich­
  tigt syn geweest en van alle voornaemste schilders voor de beste van
  geheel Vlaenderen geacht. Nota dese afbeeldsels zyn geheel naekt en
  daerom nooyt openbaerlyk getoond». Dat deze tekst niet eigentijds
  is, maar uit de 18“ eeuw stamt, kan gemakkelijk opgemaakt uit de
  redaktie; bedoeld wordt het altaar zoals het door Sanderus en Tho­
  mas bevonden werd vooraan in de kerk.
  23. Wij schrijven pseudö-triptiek omdat het middenstuk bestaat
  uit twee deuren,
  
  c. rechts: de uitdrijving uit het Paradijs. Een in damast
  geklede engel met zwaard, drijft het eerste mensen­
  paar uit de tuin waarin een Renaissance kunstwerk
  prijkt: een bronzen sierstuk waar bovenop een fi­
  guurtje is gezeten met geopende zonnescherm. Op een
  rots in het berglandschap staat een kasteel dat aan het
  instorten is; onderaan komen verscheidene personengroepen voor. W ellicht heeft de schilder hier willen
  de Babelverwarring uitbeelden.
  3. Aan de achterkant van deze middenluiken komen twee
  passietaferelen voor:
  a. de Calvarietocht van Christus met op het voorplan
  de kruisiging;
  b. de kruisafneming, graflegging en verrijzenis van Chris­
  tus.
   Terloops — want het gaat ons niet om een iconografische
  noch om een stijlkritische ontleding van het schilderstuk —
  willen wij er op wijzen dat het schilderwerk, vooral in de
  uitbeelding van de passietaferelen, sterk herinnert aan het
  werk van onze laat-primitieven, bepaald aan de luiken van
  het Lübecker Passions-Altar (1 4 9 1 ) door H . Memling. De
  Adam- en Evafiguren — op bijna levensgrootte uitgebeeld
  — werden stellig geïnspireerd door de naaktfiguren van Jan
  Gossaert, genaamd Mabuse (ca. 1470-1532), zoniet gecopieerd naar de tekeningen en gravuren van Albrecht Dürer
  (1471-1528). In het middentafereel is bv. een sterke in­
  vloed vast te stellen van Dürers Adam- en Eva-kopergravure (1 5 0 4 ) waar de beenstand van Adam aan ontleend
  werd evenals het boomtwijgje dat met zijn topbladeren de
  schaamdelen bedekt; daar heeft Eva eveneens in de linker­
  hand een appel waaraan nog een stuk twijg met bladeren
  vastzit. Deze manier om de schaamdelen te bedekken en
  het voorkomen van meerdere appels vinden wij terug op
  Dürers dubbelluik (1 5 0 7 ) in het Prado 24. Na Dürer werd
  24.
  Wilhelm Waetzoldt, Dürer und seine Zeit mit 350 Bildern,
  Wien 1935.
  deze manier van voorstellen overgenomen door zijn tijdge­
  noten en epigonen 25. Deze aanwijzingen laten ons toe het
  gehele werk te dateren rond 1525 of kort daarna. Aldus
  zijn wij eveneens zeker dat de luiken bij de verschillende
  kerkbraken (1566 en 1578) in veiligheid konden gebracht
  en bewaard bleven. Zij werden in het nieuwe Kruisaltaar
  van ca. 1600 opnieuw in gebruik genomen en dit volgens
  hun oorspronkelijke schikking 26.
   H oe het oorspronkelijk Kruisaltaar (ca. 1525) opgevat
  was blijft ons onbekend; de plaats waar het voorkwam
  evenzeer. W ij kunnen veronderstellen dat er een — hetzij
  gebeeldhouwd — middentafereel met de Calvarie-voorstelling voorkwam, waarbij de passieluiken (links de kruisi­
  ging, rechts de kruisafneming) rechtstreeks aansloten. Re­
  tabels met dubbele deuren kwamen bij het begin van de
  16e eeuw wel meer voor 11.
  W ij moeten nu de vraag stellen: waarom is het midden­
  tafereel niet gered geworden ? Wellicht was het — in te­
  genstelling met de losse luiken — te zwaar of te nagelvast
  om te kunnen geborgen worden. Maar dan dringt zich een
  andere vraag op: wanneer een nieuw Kruisaltaar werd ge­
  maakt met ingebruikname van de oude luiken, waarom
  werden deze laatste niet aangebracht aan weerszijden van
  het nieuwe middentafereel ? Het feit dat de zijdeuren on25. Zie bv. Eva-afbeelding van zuidwest-duits anoniem schilder in
  Weltkunst, 1967, blz. 17. - Er is dus geen spraak van een latere toe­
  voeging om de schaamdelen te bedekken, naar de voorschriften van
  het concilie van Trente (sessio 25 in 1563) - Cfr. E. Mâle, L’art re­
  ligieux après le concile de Trente, dl. IV, Parijs 1932, blz. 1.
  26. Sanderus vermeldt eerst de belegering van Jerusalem en daar­
  na de Adam- en Evataferelen; het komt op zijn minst eigenaardig
  voor dat hij het hoofdtafereel en de passieluiken (het gaat toch om
  het Kruisaltaar) niet vernoemt. - Sedert het verdwijnen van het
  Kruisaltaar (ca. 1808) werden de luiken in omgekeerde volg­
  orde opgehangen in de kerk zodat nu de passietaferelen zichtbaar zijn.
  Wat er met het altaar en het boventafereel gebeurde bij de afbraak is
  ons niet bekend.
   27. Wij denken spontaan aan het Isenheimer-Altar (1513-1515),
  het bekende veelluik van Grünewald. De St.-Denijskerk te Vorst
  (Brussel) bewaart nog de dubbele deuren van het hoogaltaar uit de
  16’ eeuw (Mededeling R.H. Marijnissen, Brussel).
  deraan het hoofdtafereel werden aangebracht, schijnt te wij­
  zen op een teruggrijpen naar een vroegere toestand. En nu
  vragen wij ons af; zouden deze luiken oorspronkelijk niet
  hebben voorgekomen aan de voet van het triomfkruis, bo­
  ven het middeleeuwse koordoksaal, waarop wellicht ook
  het H . Kruisaltaar voorkwam 28 ? Dan zou ook in leper,
  evenals in Brugge, onderaan het triomfkruis de afbeelding
  van de zondeval hebben voorgekomen. Meteen zou dan ook
  een aanvaardbare verklaring gevonden voor het grote schaalverschil in de verscheidene taferelen. De slag van Pavia en
  de passietaferelen leunen meer aan bij de miniatuurkunst
  en moeten van dichtbij bekeken; de Adam- en Evafiguren
  daarentegen zijn zo opvallend groot dat zij bedoeld schijnen
  om van op afstand gezien te worden. O ok schijnen zij het
  hoofdtema te vormen van het schilderstuk 29. Dat de afbeel­
  ding van de zondeval aan de voet van het Verlossingskruis
  zijn betekenis heeft en zinrijk voorkomt, hoeft geen be­
  toog.
  Blijft nog een laatste vraag op te lossen. Z o de dubbele
  deuren voorkwamen onderaan het grote triomfkruis, waaruit
  bestond dan het middentafereel wanneer alle luiken ge­
  opend waren ? Stellig was het niet het Calvarie-offer, aan­
  gezien Christus op zijn kruis met de Maria- en Johannes­
  beeiden de Calvariegroep vormden. Het is zeer goed moge­
  lijk en aanvaardbaar dat dit middenstuk een tekst droeg uit
  28. Zijluiken kwamen stellig voor aan het triomfkruis (ca. 1520)
  in de Celestijnenkerk te Leuven (Mededeling A. Groneman, Breda).
   - Vande Putte \a.a. blz. 201-203) situeert het kruisaltaar onder het
  koordoksaal en steunt hierbij — ten onrechte ! — op de hoger aan­
  gehaalde teksten van Sanderus en van de Grauwbroeders-kroniek. Hij
  doet dit om een oplossing te vinden vqor de veeEuiken; met het
  altaar te plaatsen in een van de open bogen onder het koordoksaal
  worden de achterluiken zichtbaar van uit het koor. Dat het hier
  gaat om een stel «dubbeldeuren» heeft hij nooit gevat omdat hij
  uitgegaan is van de passietaferelen die toen evenals nu, vooraan
  hingen. Archivalisch is bewezen dat onder het koordoksaal (rechts)
  het zielkensaltaar en (links) het vissersaltaar (St.-Pieter) voorkwa­
  men.
  29. Dit is zo waar dat alwie deze panelen heeft beschreven (zie
  hoger nota 19) het steeds had over de Adam- en Evataferelen.
  de H. Schrift, in geskulpteerde en vergulde gotieke letters.
  Tenslotte kan men nog op werpen: zo die geredde luiken
  herkomstig waren van het vernielde triomfkruis, waarom
  werden zij dan niet opnieuw in gebruik genomen bij de
  oprichting van het nieuwe kruis in 1593 ? Ons is bekend
  dat het vernielde koordoksaal eerst in 1609 is kunnen ver­
  vangen worden. Intussen zal men wel vroeger de verschei­
  dene altaren heropgebouwd hebben én omdat men die no­
  dig had in een bisschopskerk waaraan een kapittel verbon­
  den was én om de verplichtingen tegenover de vele stich­
  tingen te kunnen nakomen. Eenmaal de oude luiken in het
  nieuwe Kruisaltaar waren aangebracht zal men die toestand
  als definitief beschouwd hebben.
  ^
  
  DESCHREVEL
  
  BIJLAGE
  
  Kontrakt tussen Otmaer van Ommen, beeldsnijder te
  Antwerpen, en de Ieperse St.-Maartenskerk nopens het
  maken van een nieuw triomfkruis.
  29 april 1593
  Oorspronkelijk, leper, archief van de St.-Maartenskerk,
  papier, 4 bladen, h 28 x 18.8 cm.
   Rug 17° eeuw: accord van de kercke met mr Otmaer;
  accoordt van het maecken het cruijs boven den doxael
  van de kercke van St Maetens.
   Den xxixe van April xvc drieentneghentich heeft mr Otmaer van
  Ommen, beeldesnijder wonende tAndwerpen up de Meerebrugghe,
  jeghens dher Jan van de Capelle, Jooris van der Meersch, Joos van
  de Broucke en de Henrijck dë Codt, als kerckmeesters van de ker­
  cke van Ste Maertens tYpre, ghenomen te leveren en de maecken
  een crucifix boven den dossael der zelver kercke metten beelden
  van onser liever Vrauwen en de St Jan, metghaders den balck daerup
  twerck staen en de rusten moet inder vormen, ten prijze en de
  up de conditiën hiernaer volghende:
  Eerst, dat tvoors. crucifix zal wezen van ghelijcker grootte, langhde en de dicte als gheweest es tghene dat ter voors. plaetse ghestaen heeft voor deze jeghenwoordighe laetste troublen te wetene
  den standaert 38 voeten lanck en de tweershout 18 voeten, beede
  van de dicte van 16 dumen en de 9 of 10; den zelven standaert en
  de tcruushout becleedt en de verchiert met compartementen naer
  tpatroon loopende van beeden zijden van den zelven standaert en
  
  de cruushoutte in eene grouve en de up de vier henden met drie
  uutspringhende lelien en de daerneffens rondiolen vierhoucte ghe­
  maect innehoudende de figuren denoterende de vier evangelisten al
  met uutstekende ronde boorden ofte verheven molueren behoorlicken
  ghewrocht; de beelde van Christus wezende van de hooghde van
  thien voeten en half; item van onser Vrauwen en de van St Jan,
  elck van de hooghde van neghen voeten, staende up piedestalen van
  vier voeten buuten wereke; en de den balck daerup tvoors. werek
  rusten moet, van de langhde van 38 voeten en de in zijn mueren
  passende zo dat behoort, breedt 20 dumen en de 16e, ende ghesustenteert met twee corbeelen becleedt met ynghels troignen met vlueghelen, de piedestalen oock becleedt en de verchiert in tviercamte met
  schrijnwerckerie en de chiraet en de oock inghels troignen in tmidden van den panneele; en de de voors. balck met de wapenen van
  Vlanderen over de rechte zijde, de wapenen van der stede van Ypre
  over de slijncker zijde, beede met omloopende cransen en de de
  wapenen van den Conijnck in tmidden metten halsbandt van den
  gulden vlieze; en de tusschen en de van zijden de zelve wapenen
  met seraphinnen met vlueghelen ende andere chiraet tvelt vollende
  naer uutwijzen van tpatroon en de voort met elegante molueren naer
  den heesch van den wereke; alle de voors.  Item, zal alle de voors. partien doen schilderen en de afzetten de
  beelden alzo levende alst nemmermeer üoenlick en werdt en de naer
  den heesch van de fxgueren, zo dat betaempt: den god met dornencrone en de diademe van vergulden blecke en de onser liever Vrau­
  wen en de St Jan elck met ghelijcken diademen en de ghecleedt up
  de joodsche maniere elck met eenen mantele, onzer vrauwen azuere
  ofte blaeu en de St Jan van purpere en de de rocx wit en de root
  ofte van zulcker andere coleuren als de voors. kerekmeesters begheeren zullen. Voorts de wapenen gheschildert met huere coleuren, thout
  van de cruuce den grondt achter en de vooren met houtvarwe en de
  tvoors. chiraet van vooren te wetene den grondt van de lelien en
  
  de voiagen ofte compartementen van blaeu of root ofte zulck an­
  dere coleuren als de kerckmeesters voor chierlicxt en de tamelixt
  vijnden zullen; en de de boorden ofte molueren en de andere uutstekende partien 2.0 van de voors. lelien, rondiolen en de voiagen
  als van den cruushoutte, cleederen van de beelden, piedestalen, balck
  en de corbeelen verchieren met fijn en de ghetrauwe matgout naer
  uutwijzen van tvoors. patroon; item de mantele van de beelde van
  onser Vrauwen bezaeijt met gouden lelien, roozen ofte andere schoone
  blommen en de de cheraphinnen en de andere chiraet rammende
  up den balck, piedestalen en de corbeelen inschelijcx vergult metghaders thout onder tafereel met eenighe corte inscriptie in gulden
  letteren en de toedien de lelien oock verchiert van binnen met gou­
  den rebben en de loveren metghaders de voiagen bezaeijt met gou­
  den sterrekens, leliekens ofte roozekens zo dat tamelicxt bevonden
  werdt al naer uutwijzen van de voors. concepte ofte patroon en de
  naer den heesche van de wercke; maekende oock de voors. coleuren
  al van goede ghetrauwe olie varwe te wetene tblaeu van olie smalte
  ofte asschene van fijnen azeure in olie gheminghelt en de ghewreven
  stroijn, trood van schoon vermilloen ofte lacke, zo de kerckmeesters
  bequaemst vijnden zullen naer tzien van de monstere en de alle an­
  der colleuren in advenante en de naer den heesch.
   Voorts werdt oock den voors. mr Otmaer ghehouden an den voet
  van den voors. cruuce te maeken een tafereel van goet drooghe wagheschot van der hooghde met den frontespies van acht voeten en
  de breedt zeven voeten, emmers naer uutwijzen van tpatroon en de
  den cleenen voet daerup ghestelt, doende in de zelve tafele van
  vooren w el en de constelick schilderen de historie van de offerande
  van Abraham met alle de figuren, bosschaigen en de passaigen daer­
  toe dienende en de verchierende de moleuren met goeden matgoede
  (sic) alsvooren en de ghebruuckende in als van goede levende, blij­
  de, uutstekende en de gheduerende coleuren, zo twerck verheescht.
  A l wel en de ghetrauwelick ten jugemente van de ghezworen waranderers van de stadt van Antwerpen.
  Item werdt oock den voors. mr Otmaer ghehouden te leveren alle
  tijzerwerck dienende totten voors. wercke zo om thanghen van den
  cruuce, stellen van de beelden als anderssins van goeden ghetrauwen
  ijzere om niet te faillieren ende doende tijzerwerck up de cnoopen
  ofte vergaderinghen oock becleeden met verghulden bollen, zo totten
  chiraete behoort.
  Ende voorts alle tzelve werck te maeken, doen bringhen, leveren,
  rechten ende stellen zonder hindere van den dossael, tzijnen cos­
  ten, rijsque en de pericle onthier en de heijlich cruucen daeghe half
  
  septembre eerstcommende, eijst moghelijck, ofte barnesse onbegre­
  pen de schilderie al behoorlicken upghedrooght.
  Ende dit voor de somme van derthien hondert güldenen van 40
  grooten, die de voors. kerckmeesters hem belooft hebben en de be­
  loven bij desen daervooren te betaelen en de furnieren an zulck
  persoon als hij hier denomineren zal te wetene drie hondert gülde­
  nen binnen veerthien daghen ofte drie weken; voorts andere drie
  hondert güldenen fil a fil en de reste naer de volle leverijnghe.
   Dies zullen de voors. kerckmeesters bezorghen de grootte houtten
  dienende zo totten cruushoutte als totten balck, piedestalen en de
  corbeelen en de bij den stede temmerman deser stede die te doen
  bereeden, oockmede de stellijnghen doen maecken dienende tot rech­
  ten van de wercke en de de voors. mr temmerman en de ander
  wercklieden deser stede daertoe emploijeren metten instrumenten
  daertoe van noode, zo den voors. Otmaer ordonneren zal en de de
  voors. houtten dienende totten wercke metghaders de wercklieden
  van huerlieder dienst en de aerbeijt en de oock zulck als totten ijzerwercke behouven zal doen furnieren en de betaelen alsvooren naer
  ordonnantie van de voors. mr Otmaer al in minderinghe en de ter
  goeder rekenijnghe van der somme van derthien hondert güldenen
  voorschreven.
  E n de zal den voors. mr Otmaer tAndwerpen zekere doen voor
  tvulcommen van de wercke binnen de 14 daeghen naer dat hij
  thuus ghekeert werdt. Dies zullen de voors. kerckmeesters hem bo­
  ven de voors. 130 0 güldenen gheven de somme van vier ponden
  grooten voor gratuiteijt en de thulpe van zijn jeghenwoordich voyaiAldus ghedaen ten daeghe en de jaere alsboven
  Toorconden:
  {G et. :) De Codt, 1593
  Cappelle
  Van der Mercsh
  Van den Broucke, 1593
  Otmaer van Ommen
  Den voors. mr Otmaer heeft met hem ghedreghen beede de patronen
  te wetene van den cruuce en de van de compartementen om twerck
  tadvancheren, die hij belooft wederomme te zenden met eenighe
  monsteren van de coleuren van de compartementen roodt en de
  blaeu.
  Actum alsboven. Toorconden.
   ( Get. : ) Otmaer
  
  van Ommen
  
  D e
  
  b e v o lk in g
  in
  
  d e
  
  va n
  
  d e
  
  sta d
  
  1 7 e -1 8 e
  
  e e u w
  
  V e u rn e
  
  Inleiding
  In 1963 werd onze studie D e bevolking van V eurne-Am­
  bacht in de 17e en de 18e eeuw door de Koninklijke Vlaam­
  se Academie voor Wetenschappen, Letteren en Schone Kun­
  sten van België, in haar reeks Verhandelingen, Klasse der
  Letteren n° 49 uitgegeven.
  In deze studie verzamelden wij alle directe gegevens be­
  treffende de plattelandse bevolking van Veurne-Ambacht
  en volgden wij aan de hand van de nog voorhanden zijnde
  paroohieregisters, de evolutie van de geboorten, huwelijken
  en overlijdens. In de hoop tot een verdieping van het in­
  zicht in de demografische problemen van de 17e en de 18e
  eeuw bij te dragen bestudeerden wij de wisselwerking tus­
  sen de verschillende demografische verschijnselen (geboor­
  ten, huwelijken en overlijdens) en de invloed van de eco­
  nomische factoren, zoals de duurte van de levensmiddelen,
  op de verschillende demografische curven. In onderhavige
  studie hebben wij gepoogd hetzelfde programma te verwe­
  zenlijken voor een kleine stad, n.l. Veurne, de hoofdplaats
  van het hierboven genoemde plattelandse district.
  Sinds het verschijnen in 1948 van de studie van Profes­
  sor Dr. Hans Van Werveke «D e curve van het Gentse Be­
  volkingscijfer in de 17e en de 18e eeuw », zijn in ons land
  meerdere publicaties over de stedelijke bevolking versche­
  nen. De meeste dezer publicaties schenken evenwel weinig
  of geen aandacht aan de meer specifieke demografische pro­
  blemen. Een gelukkige uitzondering hierop is wel het werk
  
  van E. Hélin «La démographie de Liège aux X V I le et
  X V I I I e siècles» 1.
   Dat Hélin, hoe grondig zijn studie ook is, er niet in ge­
  slaagd is alle problemen op te lossen die zich in verband
  met de stedelijke bevolking stellen is geen verwijt. D e his­
  toricus wordt steeds beperkt in zijn mogelijkheden door
  de bronnen waarover hij kan beschikken. En het is nu
  eenmaal zo dat het aantal, de betrouwbaarheid en de aard
  van de bronnen waarover de historische demografie kan be­
  schikken, van plaats tot plaats, en van stad tot stad va­
  rieert. Deze laatste overweging rechtvaardigt de demogra­
  fische studie van een kleine stad waarmee wij uitpakken.
  Veume, een stadje van ongeveer 7500 inwoners, gelegen
  in de provincie West-Vlaanderen, op nauwelijks 20 kim.
  van de Franse grens en op 5 kim. van de zee, heeft een
  langgerekte vorm in oost-west richting. Alleen de oude stads­
  kern, ontstaan rond het door Boudewijn I opgerichte cas­
  trum en begrensd door de Oude Vestingstraat, de Karei
  Coggelaan, de Lindendreef, de Peter Benoitlaan, de Daniël
  De Haenelaan en de Astridlaan, heeft een sterk geconcen­
  treerde bebouwing.
  Ten noorden en ten oosten, in de onmiddellijke omgeving
  van de stadskern ontstonden twee nieuwe wijken. Naar het
  westen en het zuiden toe treft men hoofdzakelijk lintbe­
  bouwing aan. Buiten genoemde kernen is de bewoning zeer
  schaars. Het landbouwareaal te Veurne is dan ook zeer
  hoog, 79,7 % van de totale oppervlakte 2.
  Veurne — en dit verklaart zijn bijzondere struktuur —
  is in 1819 ontstaan uit de samenvoeging van verschillende
  administratieve eenheden: de stad Veurne en de plattelandse
  parochies Veurne Bewesterpoort3, Veurne Beoosterpoort en
  ’s Heerwillemskapelle. In kerkelijk opzicht behoorden deze
  omschrijvingen, met uitzondering van ’s Heerwillemskapel1. Koninklijke Academie van België, Verhandelingen, Klasse der
  Letteren, verzameling in -8°, tweede reeks, 1963.
   2 . O. Vanneste, J . Theys, Veurne. Een ekonomische studie, Brug­
  ge 1964, pp 46-47.
  le, tot de drie kerkelijke parochies van Veurne: St.-Niklaas,
  St.-Denijs en St.-Walburga. Alhoewel de St.-Denijskerk van­
  af 1705 niet meer gebruikt werd 4 bleef de parochie be­
  staan tot in 1802. In genoemd jaar werd ze verdeeld onder
  St.-Walburga en St.-Niklaas s.
  Einde 12de eeuw wordt Veurne vermeld onder de steden
  die deel uitmaakten van de Londense Hanze. Het is waar­
  schijnlijk dat de gildeleden, zoals in andere Vlaamse steden,
  zich hoofdzakelijk met de laken- en wolhandel bezighielden.
  De crisis in de Engels-Vlaamse betrekkingen die omstreeks
  1270 een aanvang nam en een einde stelde aan de Vlaamse
  actieve handel op Engeland, remde de stad in zijn verdere
  ontwikkeling.
  Alhoewel een paar schaarse inlichtingen bewijzen dat de
  stad in de 13e eeuw een eigen lakenindustrie had, staat het
  vast dat deze industrie er slechts een heel geringe ontwik­
  keling kende. Reeds in de 13e-14e eeuw is er sprake van
  een uitwijking van de stadsbevolking naar het platteland.
  In het begin van de 15e eeuw werd het laken nodig voor de
  ceremonieklederen van de stadsmagistraat te leper o f te
  Brugge aangekocht. De opeenvolgende pogingen van de
  magistraat van de stad om de lakennijverheid te doen her­
  leven (15e eeuw) o f de saainijverheid binnen Veurne te
  vestigen (16e eeuw) waren even zoveel mislukkingen 6.
  Veurne had in de 15e-16e eeuw een desolaat uitzicht. In
  de akte waarbij Karei de Stoute de toelating gaf het aantal
  schepenen van de stad van twaalf op acht te brengen, lezen
  wij de weinig bemoedigende woorden «icelle nostre ville
  est apparente et tailler d ’aller du tout a ruyne, désolacion et
  3. In 19 3 1 werd 246 ha van deze omschrijving aan de gemeente
  Adinkerke afgestaan.
   4. F. D e Potter, E . Ronse, P. Borre, Geschiedenis der Stad en
  Kastelnij Veurne, 2 delen, Gent 18 7 3, dl. I I , p. 293.
  5. Inventaris van het archief der St.-Walburgakerk te Veurne,
  1958, p. 9, hst. V I , 2.
  6. D . Dalle, Pogingen tot heropbeuring van de wolnijverheid te
  Veurne (15e-17e eeuw), in Handelingen der Maatschappij voor Ge­
  schiedenis en Oudheidkunde te Gent, n .r , dl. X III-19 5 9 , pp. 77-86.
  dépopulacion, veu que en icelle n’a quelque cours de mar­
  chandise ou passage». En dit beeld was geenszins overdre­
  ven. Men had de bouw van de gotische St.-Walburgakerk —
  het koor dateert van de 13e eeuw — moeten onderbreken,
  de benedenverdieping van de westelijke torenpartij, in de
  14e eeuw begonnen, bleef onafgewerkt 7. De meeste open­
  bare gebouwen waren bouwvallig: «een out ende slecht
  landhuys», «een caduck vleeshuus», een stadhuis «toute
  usée et en ruyne». H et nieuwe stedehuis dat in 1445 klaar
  kwam en in 1530 vergroot werd 8, was de enige uiting van
  de levensdrang van het oude Veurne. Het was in deze
  periode ook dat Edward de Dene (Brugge 1505 - ca. 1578)
  zijn «Langhen A dieu» dichtte, waarin hij de bewoners van
  Veurne de spotnaam «slapers» schonk.
  Maar Veurne zou herleven. Tot een heropflakkering van
  de economische bedrijvigheid kwam het niet, maar door het
  toehalen van de banden tussen stad en platteland — in 1586
  werd de magistraat van de stad en van de kasselrij in een
  enkel bestuur samengesmolten — werd Veurne het hart van
  Veurne-Ambacht en profiteerde het mee van de economische
  voorspoed van het platteland.
   In de 17e-18e eeuw kende de landbouw in het Veurnse
  twee perioden van economische hoogconjunctuur, van el­
  kaar gescheiden door een langdurige depressie van om ­
  streeks 1650 tot 1750. In bedoelde perioden groeide Veur­
  ne uit tot het historisch stadje dat wij thans kennen.
  De meeste historische gevels en gebouwen te Veurne —
  en Veurne is na Brugge in West-Vlaanderen, de stad met
  het grootste aantal merkwaardige gevels en gebouwen —
  dateren uit de eerste helft van de 17e eeuw (1596-1636).
  Meerdere van die gebouwen, het stadhuis, het gerechtshof,
  het vleeshuis en de hoge wacht, werden gebouwd met de
  gelden uit de kasselrijkas. Tussen 1650 en 1750 werd te
  Veurne weinig o f niet gebouwd. Met de herleving van de
  7. Torenruïne in het stadspark.
  8. H et Spaans Paviljoen.
  landbouweconomie in de tweede helft van de 18e eeuw,
  hernam de bouwijver te Veurne, meerdere herenhuizen en
  het statige St.-Janshospitaal werden alsdan opgetrokken 8bis.
  De ontleding van de beroepsstructuur van de stedelijke
  bevolking in 1796 toont duidelijk aan dat Veurne een klein
  provinciestadje (2522 inwoners) gebleven was en dat er
  geen enkele nijverheid tot ontwikkeling kwam. Het was
  een administratief centrum en terzelfder tijd een bevoorradingscentrum voor de plattelandse bevolking die er zijn
  inkopen deed en er tenslotte ging rentenieren 9.
  Alhoewel het bevolkingscijfer van de stad vandaag rond
  7500 eenheden schommelt, is Veurne een stedelijk centrum
  met een verzorgende functie in een overwegend agrarisch ge­
  bied gebleven 10.
  D e directe gegevens betreffende het bevolkingscijfer van
  Veurne-stad.
  D e telling van 1688.
   In onze vroegere studies 11 maakten wij meermaals gewag
  van het besluit van 24 april 1688 waarbij de belasting op
  het graan, in het gedeelte van Vlaanderen dat tussen 1668
  en 1713 bij Frankrijk ingelijfd was, omgezet werd in een
  hoofdelijke belasting van 6 stuivers per seizoen en per per­
  soon en tevens een volkstelling bevolen werd die de basis
  zou vormen voor de vaststelling van de door ieder dorp op
  te brengen som.
  8bis. Niet alleen te Veurne kende het bouwbedrijf, als gevolg van
  de economische herleving, een grote activiteit. E .H . Vandcrmeulen
  «Historie van den oorloge van 1794 betrekkelijk tot Westvlaanderen»
  (S .A .V .) wijst er eveneens o p : «Men bouwde te Roesbrugge en
  selfs in de prochiën huysen die in de groote steden niet en zouden
  veraght zijn. Alle pastoors praemden de thiendeheffers van hun
  nieuwe woonsten te bouwen van twee stagiën, immers hotels...».
  9. D . Dalle, De bevolking van de stad en van de kasselrij Veurne
  in 17%, in, Album Archivaris Jos. De Smet, 1964, pp. 12 1-14 6 , p.
  139.
  1 0 . O. Vanneste, J . Theys, a.w., pp. 16 1-16 5.
  1 1 . D . Dalle, De bevolking van Veurne-Ambacht..., p. 1 3 en p.
  46 ; D. Dalle, De volkstellingen te Veurne en in Veurne-Ambacht op
  het einde van de zeventiende eeuw, in Handelingen Koninklijke Com­
  missie voor Geschiedenis, 19 55, pp. 1-34, p. 2-4.
  W ij vonden enkel de verzamelstaat van bedoelde telling
  terug. Ze vermeldt voor de stad Veurne, 2712 inwoners 12.
  Dit cijfer benadert een door De Potter 13 voor 1686 opgege­
  ven aantal (2 6 5 0 ).
  In de telling van 1688 wordt de bevolking als volgt in­
  gedeeld 14:
  Niet behoeftige bevolking
  +
  
  10 j.
   1784
  72,9 %
  
  1 à 10 j.
  — 1 j.
  Tot.
  534
  2 1,8
  
  13 2
  5,3
  
  2450
  100,0
  
  +
  
  10 j.
  Behoeftige bevolking
  +
  
  10 j.
  1 à 10 j.
  166
  
  91
  34,7
  
  63,4
  
  -
  
  1 j . Tot.
  262
  100,0
  
  5
  1,9
  
  Algemeen totaal
  
  1950
  72,0
  
  1 à 10 j..
  — 1 j.
  Tot.
  652
  23,0
  
  13 7
  5,0
  
  2 7 12
  100
  
  Zoals in de plattelandse gemeenten in het Veurnse en in
  het Ieperse is het percentage kinderen bij de behoeftige
  bevolking aanzienlijk hoger dan bij de niet-behoeftige be­
  volking 15. De stadsbevolking heeft wel een enigszins oudere
  structuur dan de plattelandse bevolking (28 % kinderen
  tegenover 30 % op het platteland).
  D e telling van 1693.
  In 1693 werd Louis Janssens door de magistraat van de
  stad en de kasselrij opgedragen de bevolking van de stad
  te tellen. Hij telde 1916 inwoners, waarvan 459 jonger dan
  10 jaar. W ij publiceerden de telling waarop deze gegevens
  steunden in een vroegere studie 16. In deze telling werd de
  behoeftige bevolking niet opgenomen.
  In onze vroegere studie wezen wij er reeds op dat het
  12 . De kloosterbevolking werd niet opgenomen.
  1 3 D . Dalle, De volkstelling van 1697 in Veurne-Ambacht en de
  evolutie van het Veutnse bevolkingscijfer in de 17de eeuw, in Han­
  delingen van het genootschap voor Geschiedenis, Société d’Emulation,
  te Brugge, 19 53, pp. 97-130 en 1954, pp. 18-54, p. 54.
  14 . D. Dalle, Volkstellingen einde zeventiende eeuw, bijlage 2.
  15 . Vgl. a.w. p. 5 en D . Dalle, Veurne-Ambacht. p. 46-47.
   16. S.A .V ., bundel 320,
  
  percentage kinderen (2 4 ,7 ) in deze telling opgenomen, la­
  ger lag dan in 1688. Dit kan er wel op wijzen dat enkele ge­
  zinshoofden, door een valse aangifte gepoogd hebben de
  belasting te ontduiken. Zekerheid hieromtrent hebben wij
  niet. Het lagere percentage kan ook het gevolg zijn van een
  grotere kindersterfte tijdens de sterftecrisis 1689-1693.
  Bij de vergelijking van het aantal niet-behoeftigen in 1693
  en 1688 moet men er rekening mee houden dat met het
  oog op de verdediging van de stad, op één uitzondering na,
  alle huizen staande tussen de stadswallen en de palen van
  de stad, in december 1692 afgebroken werden
  17.
  In
  1688 bedroeg de gemiddelde bezetting per 100 be­
  woonde huizen berekend voor de stad en zijn banmijl, 590
  personen. Nemen wij een even sterke bezetting der wonin­
  gen aan voor de stad en zijn banmijl, dan zouden in 1688,
  2372 personen binnen de stadswallen gewoond hebben,
  waarvan ongeveer 2144 niet-behoeftigen 18. In 1693 werden
  slechts 1861 19 niet-behoeftigen geteld. Dit betekent tussen
  beide
  %
  
  data een bevolkingsvermindering van ongeveer 13
  Deze bevolkingsvermindering is het resultaat van het
  
  samenspel van verschillende factoren: deficitair natuurlijk
  accrescijfer 2l, vlucht van een gedeelte van de bevolking,
  de inwijking vanuit de banmijl en vanuit het omliggende.
  De voorhanden zijnde documenten laten niet toe deze ver­
  schillende elementen tegenover elkaar af te wegen.
  D e tellingen van het Franse hoofdbestuur.
   Volgens de door het Franse hoofdbestuur uitgevoerde
  17 . D . Dalle, Volkstellingen einde 17e eeuw, bijlage 4. In de tel­
  ling van 1688 worden 459 huizen opgegeven. Volgens de gegevens
  betreffende de belasting op de huizen te V eum e (1689 - zie verder
  blz. 1 1 ) stonden in het stadscentrum 402 huizen. U it de vergelijking
  van beide reeksen gegevens leiden w ij af dat een vijftigtal huizen
  afgebroken werden.
  18. H et percentage behoeftigen bedroeg in 1688, 9,6.
  19. Kloosterlingen niet meegerekend.
  20. D it is slechts een benadering. H et kan inderdaad dat het aan­
  tal behoeftigen dat aan de belasting op het graan ontsnapte, in 1693
  groter was dan in 1688.
  2 1 . Sterftecrisis 1689-1693.
  tellingen telde de stad 2243 inwoners in 1794 n, 2522 in
  1796. In onze studie D e bevolking van de stad en van de
  kasselrij Veurne in 1796 gaven wij een uitvoerige bespreking
  van deze telling.
  Benevens de volkstellingen beschikken wij voor de stad
  Veurne over een reeks documenten die, alhoewel zij moei­
  lijk kunnen gebruikt worden om de bevolkingssterkte van
  de stad te meten, een schat aan inlichtingen bevatten om ­
  trent de stadsbevolking.
  Catalogus in pachate confitentium, anno 16.56.
  Achteraan in het overlijdensregister van de parochie St.Denijs 23 wordt het aantal parochianen vermeld dat tussen
  Palmzondag en de zondag na Pasen zijn paasbiecht sprak.
  Dit waren er 488. Aangezien ook niet-communicanten ou­
  der dan 7 jaar aan de paasbiecht onderworpen waren, be­
  treft het hier de bevolkingsgroep ouder dan 7 jaar.
  Ommestellijnghe ten laste van alle de communicanten
  der prochiën van Ste Nicolais ende Ste Denis voor den jaere
  1726 24.
   Ingevolge besluiten van 5 en 29 juli 1725 werden alle
  communicanten van genoemde parochies, volgens hun ver­
  mogen 25, tot het betalen van een geldelijke bijdrage ver­
  plicht. Uit de gegevens van de «ommestellijnghe» blijkt dat
  de 1158 communicanten die genoemde parochies telden, als
  volgt over de verschillende parochies verdeeld waren:
  22. D. Dalle, Veurne-Ambacht, bijlage V I I.
  23. Stadhuis Veurne, Parochieregister n° 30. Pridie palmarum 17 ,
  ipsa palmarum dominica 9 1, feria 2a post palm. 3, feria 4a post palm.
  4, feria 5 a post palm. 49, sabbatho santo m. 2 1 , sabbatho santo
  vesperi 32, ipso paschatis 12 5 , feria 2 a paschatis 70, feria 3 a paschatis 20, feria 4a paschatis 1 , sabbatho 1 , Dominica in albis 40, Apud
  norbertinos aut capucinos 14.
  24. Archief Dekenij Veurne, 156.
  25. Hiertoe werd de bevolking in vier klassen ingedeeld. D e bij­
  drage werd als volgt bepaald : Klasse I 24 st./persoon, Klasse I I ,
  16 st./persoon, Klasse I I I 8 st./persoon, Klasse IV 4 st./persoon.
  a. Bewesterpoort (buitenparochie).
  b. Beoosterpoort (buitenparochie).
  Stadskern
  
  B.W .P. (a)
  
  B.O .P. (b)
  
  Tot.
  %
  
  61
  138
  14 1
  207
  
  —
  
  —
  
  84
  24
  58
  
  19
  32
  32
  
  61
  241
  197
  297
  
  7,6
  30,3
  24,8
  37,3
  
  547
  68,7
  
  166
  20,8
  
  83
  10,5
  
  796
  100,0
  100,0
  
  22
  108
  61
  13 4
  
  —
  21
  
  —
  
  22
  129
  66
  14 5
  
  325
  89,8
  
  37
  10,2
  
  —
  
  Totaal
  K l. I
  . K l. I I
  K l. I I I
  
  83
  246
  202
  
  —
  
  —
  
  10 5
  29
  
  19
  32
  
  K l. IV
  
  341
  
  69
  
  32
  
  83
  370
  263
  442
  
  872
  
  203
  17 ,5
  
  83
  7,2
  
  115 8
  100,0
  100,0
  
  St.-Niklaas
  K l.
  K l.
  Kl.
  K l.
   I
  II
  III
  IV
  %
  
  St.-Denijs
  K l. I
  K l. I I
  K l. I I I
  K l. I I I I
  %
  
  %
  Huisgezinnen
  
  —
  —
  
  5
  11
  
  15,3
  
  —
  
  39 1
  
  6,1
  35,6
  18,2
  40,1
  
  362
  100,0
  100,0
  
  —
  
  95
  
  7,2
  31,9
  22,7
  38,2
  
  486
  
  De indeling van de bevolkingsgroep volgens burgerlijke stand ziet
  er als volgt uit 26:
  Stadskern
  
  I
  
  II
  
  III:
  
  IV
  
  V
  
  VI
  
  V II V III
  
  Tot.
  K l. I
  K l. I I
  K l. I I I
  K l. IV
  
  21
  90
  76
  69
  
  21
  90
  76
  69
  
  5
  16
  8
  9
  
  13
  25
  24
  27
  
  8
  10
  7
  11
  
  15
  15
  11
  3
  
  —
  
  —
  
  —
  
  —
  
  83
  246
  202
  34 1
  
  89
  10,2
  
  36
  4 ,1
  
  44
  36
  1 1 7 872
  5,0
  4 ,1 13 ,4 10 0 ,0
  
  96
  
  38
  256 256
  29,4 29,4
  4,4
  
  —
  
  —
  
  36
  
  117
  
  26. De gegevens betekenen : I gehuwde mannen, I I gehuwde vrou­
  wen, I I I weduwnaren en alleenstaande mannen, IV weduwen en
  alleenstaande vrouwen, V zonen, V I dochters, V I I knechten, V I I I
  meiden.
  D. D A L L E
  
  58
  Buitenparochies.
  K l. I
  K l. I I
  K l. I I I
  K l. IV
  %
  
  I
  
  II
  
  III
  
  IV
  
  V
  
  VI
  
  V II V III
  
  —
  
  —
  
  —
  
  —
  
  —
  
  —
  
  —
  
  —
  
  —
  
  47
  22
  18
  
  47
  22
  18
  
  2
  3
  1
  
  11
  2
  1
  
  13
  8
  1
  
  —
  
  —
  
  —
  
  —
  
  33
  
  27
  
  124
  61
  10 1
  
  6
  2,2
  
  14
  4,9
  
  22
  33
  7,7 1 1 , 5
  
  4
  4
  2
  
  10
  87
  87
  30,4 30,4
  3,5
  
  Tot.
   27 286
  9 ,4 100,(
  
  Het percentage mannen en vrouwen dat in huwelijksverband leefde is in beide omschrijvingen, stadskern en buiten­
  parochies, van dezelfde orde van grootte. Opvallend is het
  hogere percentage weduwen en alleenstaande vrouwen in
  de stad. O p de 89 eenheden die deze groep in de stad om­
  vat, zijn er 34 d.i. 38 % alleenstaande vrouwen tegenover
  slechts 1 /6 in de buitenparochies. Dezelfde toestand doet
  zich trouwens voor in 1796 27.
  Het percentage kinderen (communicanten) is in de stad
  lager dan in de buitenparochies. O p te merken valt dat zo­
  wel in de stad als in de buitenparochies — wij schakelen bij
  onze berekening het dienstpersoneel uit — het percentage
  kinderen (communicanten), in de hogere klassen hoger ligt
  dan in de lagere klassen. Het vastgestelde verschil is te ver­
  klaren door het feit dat het dienstpersoneel in de lagere
  klassen aangeworven wordt.
  In de stad wordt gemiddeld 0,39 dienstpersoneel per ge­
  zin te werk gesteld tegenover 0,63 per gezin in de buiten­
  parochies. Per vermogensklasse bedraagt de coëfficiënt:
  K l. I
  K l. I
  K l. I I
  K l. I I I
  K l. IV
  
  V r.
  1,0 5
  0,43
  0 ,10
  —
  
  Stad
  M.
  0,25
  0 ,15
  0,05
  0,01
  
  Buitenparochies
  M.
  Tot.
  Tot.
  1,30
  
  Vr.
  0,58
  0 ,15
  0 ,0 1
  
  0,49
  0,04
  0,05
  
  0,57
  0,20
  
  1,06
  0,24
  
  0,05
  
  0,10
  
  Z o a ls in 1 7 9 6 28 is h e t p e rc e n ta g e v r o u w e lijk d ie n stp e r-
  
  soneel in de stad groter dan op het platteland.
  27. D . Dalle, Volkstelling 179 6 , p. 137.
  28. Ibidem, p. 138.
  Belasting op de huizen te Veurne.
   Met het doel het nodige geld te vinden voor een buiten­
  gewone subsidie van 4500 Franse ponden, werden de in­
  woners van de stad Veurne vanaf 1701 tot 1713 belast op
  de pachtwaarde van het door hen betrokken huis. In een
  mededeling Pachten en bevolkingsgroepen te Veurne in
  1701 29 bespraken wij de gegevens van de telling van de
  huizen, die, met het oog op de verdeling van genoemde be­
  lasting, uitgevoerd werd. Sindsdien vonden wij ook de re­
  gisters der verdeling van de belasting voor de jaren 1705,
  1708, 1709, 1711, 1712 en 1713 terug
  Een belasting op
  de pachtwaarde van de huizen is in 1701 geen nieuwigheid
  te Veurne. Reeds in 1689 werden de bewoners van de stad
  op de waarde van het door hen betrokken huis belast31. De
  taxatie bedroeg alsdan 1 /4 van de pachtwaarde van het
  huis.
  In onze hoger vermelde studie deelden wij, op grond van
  de pachtwaarde van de huizen, de bevolking van Veume,
  in drie klassen in. Hierbij werd slechts 1 0% van de bevol­
  king tot de hoogste klasse gerekend. Met het oog op het
  demografisch onderzoek dat wij verder in deze studie zul­
  len ondernemen, hebben wij gemeend tot een nieuwe klas­
  senindeling te moeten overgaan, waarin het begrip hoogste
  klasse ruimer opgevat wordt.
  Aangezien uit de veigelijking van de pachtwaarden in
  1689 enerzijds en 1701 en volgende jaren anderzijds bleek
  dat de pachtprijzen tussen beide data gestegen waren kwam
  29. In, Handelingen van het genootschap voor geschiedenis, So­
  ciété d’Emulation, te Brugge, X C II-3-4, 19 55, pp. 140-149.
  30. S.A .V ., bundel 320.
   3 1 . S.A .V ., bundel 320, Compte que rend les bourghmrs, lanthouders, eschevins et ceurheers de la ville et châtellenie de Fum es, Pierre
  Ignace van Houcque escuyer, de la recepte qu’il a fait des contri­
  butions imposées sur les maisons et terres de la ville et banlieu de
  furnes, pour satisfaire a l ’envoy desdittes contributions fait par le
  Sr. Chamora intendant du roy Catholique, à Gand le 26 avril 1689,
  conformément aux cahiers de tauxations faits par le magistrat de
  laditte ville et châtellenie de Furnes. In marge van het stuk : «cette
  taxation a esté faitte au quart des loiés.» In 17 0 1 op 1 / 1 0 van de
  pachtwaarde.
  het er op aan voor beide reeksen een indeling te vinden die
  een voldoende overeenkomst zou vertonen. De vergelijking
  van de pachtprijzen die het sterkst vertegenwoordigd zijn
  toont aan dat de pachtwaarde van de kleinere huizen (min­
  der dan 5 pd. VI. in 1689) tussen beide data verdubbelde,
  terwijl die van de grotere huizen slechts met 50 % verhoog­
  de 32. Hiermee rekening houdend kwamen wij tot volgende
  indeling :
  1689
  Groep
  
  17 0 1 33
  
  Pachtwaarde aantal
  
  aantal
  
  %
  
  I
  II
  III
  
  — 8 pd. VI.
  8 — 14 pd. VI.
  14 pd. en meer
  
  13 5
  13 8
  111
  
  3 8 ,1 — 10 pd. VI.
  34,4 10 — 20 pd. VI.
   27,5 20 pd. en meer
  
  14 7
  97
  
  16 5 40
  36
  24
  
  Totaal
  
  _
  
  402
  
  ÏÖÖ^Ö
  
  409
  
  100
  
  ’
  
  %
  
  Pachtwaarde
  
  Uit onze studie over de Pachten en bevolkingsgroepen in
  1701 blijkt dat alle loonarbeiders, de enkele arbeiders van
  de textielnijverheid en 75 % van de gezinshoofden waar­
  van het beroep nietopgegeven is, een huis met een pacht­
  waarde lager dan 10 pd. VI. betrokken. Het merendeel
  (61 % ) van de adel en 40 à 50 % van de neringdoeners
  (brouwers, bakkers, molenaars, herbergiers en handelaars)
  bewoonden een huis met een pachtwaarde van meer dan
  20 pd. VI. 34. Hierop steunend menen wij dat de voorge­
  stelde indeling verantwoord is. D e overeenkomst tussen bei­
  de indelingen ( 1689 en 1701) blijkt niet alleen uit de voor
  iedere sociale klasse bekomen percentages maar ook uit
  de studie van 105 gezinshoofden die én in de lijst van 1689
  én in deze van 1701 voorkomen. Hiervan behoren 59 % in
  
  32. In 1701 had 26 % van de huizen een pachtwaarde van meer
  dan 20 pd. VI. tegenover slechts 6,7 % in 1689. Slechts 12,5 % van
  de huizen had een pachtwaarde lager dan 5 pd. VI. tegenover 25 %
  in 1689.
  33. De verdeling voor de volgende jaren is als volgt :
  1705
  1708
  1709
  1711
  1712
  1713
  Kl. I 145 37% 137 36% 137 35% 147 37% 164 39% 150 37%
  Kl. II 135 34% 135 35% 144 37% 146 37% 149 36% 149 37%
  Kl. II I 112 29% 110 29% 107 28% 103 26% 105 25% 98 26%
  392
  382
  388
  396
  418
  397
  34. D. Dalle, a.w., p. 142, tabel II.
  