title: „Activisme” en „passivisme”.
text: 5. Zeer fraai zijn de intransitieve en de dynamische functies verder
  ook verenigd in een aantal vormen met de betekenis elkaar zo doen
  en smnen zo doen. Van indogermaans standpunt zou men ook hier
  spoedig een transitieve nuance aanwezig achten. Voor de indonesische
  mentaliteit overweegt echter, dat de handeling in een dergelijke situatie
  niet verder reikt dan de personen der agentes zelf. De nuance is m.a.w.
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  173
  
  in deze ietwat gewijzigde zin "intransitief". En juist de vele gevallen
  dat eenzelfde vorm zowel de reciproke als de combinatorische betekenis
  heeft, bewijst dat we ons daarin niet vergissen.
  fepa ao "elkander slaan"; dodo ao "elkander dooden" ; esa "zich vereenigen"; aäli ao(k) "elkander uitschelden"; babaë aok "onder elkander
  verdeelen" ; dèk "met elkander den coitus uitoefenen"; elak "elkander
  verlaten, v. d. echtscheiden" ; kapapak "even hoog staan (van planten)"; bali "na elkander rijp worden (maisplanten)" ; hikak "met
  elkander lachen";
  doluk "tezamen hengelen" ; kado "gezamenlijk dragen" ; delek "tezamen
  (den roffel) slaan"; hOlo "tezamen zagen"; eäk "een bepaalden rondedans uitvoeren"; heluk "met elkander afspreken"; dudik "tezamen
  kruipen";
  6. Twee andere betekenisgroepen, waar duidelijk een intransitief
  moment met een zekere dynamische nuance is verbonden, heeft men
  nog in de woorden voor bewegingen en geluiden. De laatste zijn in het
  rottinees zeer vaak van onomatopoëtisch karakter.
   salelèpo "rondloopen" ; lelèo "voortdurend ronddraaien" ; sadea
  "iemand den rug toekeeren" ; kadeak "naar buiten brengen"; kadalek
  "naar binnen brengen"; kabebapa "met de pooten of vlerken slaan als
  een stervend dier" ;
  kamu "brommen (oorspr. wel.. .. het geluid mu maken)"; li "geluid
  geven (lik)"; kaoa "schreeuwen, het geluid oa maken"; oa "braken";
  ka-au "het geluid au maken, schreeuwen"; salolàto "sissen (bij het
  braden)"; ngingiok "een krassend geluid veroorzaken"; na-ao "miauwen"; ngàto "kraken".
  7. Naar de subjectieve kant ontwikkeld vindt men de beschreven
  componenten in een aantal vormen met een typisch mediale bijnuance.
  Een bijzondere ondergroep daarvan vormen de woorden voor iets willen
  doen, iets graag doen (vooral van bijzonder heftige dingen gezegd),
  en voor steeds zo doen. In de gewoonte spreekt zich inderdaad ook veel
  meer van het ik uit dan in de geïsoleerde, acute daad.
  sengi "overwinnen in den strijd"; sapala "toegrauwen, afsnauwen";
  huta "schuld hebben, boete moeten betalen"; kalelue "weeklagen,
  ween en over"; kabapak "stampvoeten"; kabubula "groote oogen opzetten"; palani "dapper zijn, durven"; kalilisu "zorg dragen voor, verzorgen"; dàk-a "zich ver houden van"; kaba-batu "eene onwillige
  houding aannemen";
  
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  174
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  tabu "willen trappen, trachten te trappen"; silo "willen schieten";
  ta.pa "willen werpen"; kito "willen knijpen, gaarne knijpen"; ule "zich
  op àllerlei wijzen zoeken los te rukken"; nàke "willen vragen, plegen
  te vragen"; tunga "willen volgen";
  safala "steeds gulzig dooreten, steeds doorslokken" ; sangangati "her.
  haaldelijk juichen, jubelen"; hahala "voortdurend geluid geven";
  loloè "herhaaldelijk doen dalen"; fa loloè "herhaaldelijk tasten, vandaar: rondtasten"; fanáenáèlek "herhaaldelijk goed indachtig zijn".
   Overziet men nogmaals de beschreven structuur, dan kan men het
  geheel a.v. in beeld brengen. De overeenkomst met de vroeger behandelde groepen der inalienabile possessie spreekt onmiddellijk.
  zo maken
  
  En hoe luiden nu de conclusies? Hoe is tenslotte het verbale
  stelsel van het rottinees gebouwd? En wat is daarvan de voorgeschiedenis?
  Vooreerst is het o.i. duidelijk, dat de "veranderlijke" proclitische flectie van het rottinees, die we hebben ontleed, niets anders is dan de typologische parallel van de hierboven reeds besproken enclitische flectie.
  In beide gevallen zijn het enkel de inalienabel-intransitieve verba die
  worden vervoegd. De methode der volledige inductie heeJt ons in dit
  opzicht dus wel zéér vooruit gebracht. Men ziet hier de ontwikkeling
  zich a.h.W. voor eigen ogen voltrekken. Het is alsof de oude nominale
  kategorie der inalienabilia op drift is geraakt, en als zodanig in de verbale sfeer terecht gekomen is. De graad van uitgedrukte dynamiek is
  zéér gering. Het reeds gewonnen oordeel over het "passieve" werkwoord
  wordt ten volle bevestigd.
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  175
  
  Hiermede is tevens echter verklaard, waarom er in het rottinees naast
  "veranderlijke" proclitische typen ook nog "onveranderlijke" staan.
  De fIectie drong immers in via de inalienabile begrippen, die min of
  meer gedynamiseerd werden. De inalienabilia vormen echter slechts een
  deel, en zelfs slechts het kleinste deel van de woordenschat. En zo is
  hier dus ook een aantal "onveranderlijke" vormen overgebleven.
   Ook het verval van de enclitische flectie blijkt nu zeker op zeer goede
  gronden te hebben berust. Twee fIectietypen van hetzelfde karakter
  naast elkaar in één en hetzelfde taalstelsel, is natuurlijk een onhoudbare
  toestand. Oorspronkelijk mogen de proclitische en de enclitische f1ectievormen als geheel gelijkwaardig naast elkaar hebben gestaan in de
  indonesische taalgeschiedenis (de eerste ontwikkelingslijn van pag. 162),
  later ging de voorkeur in ieder geval hoe langer hoe meer uit naar de
  prefixplaats (de tweede ontwikkelingslijn ). Zo voegen thans nog slechts
  enkele tientallen van stammen in het contemporaine rottinees de persoonstekens achter de stam, terwijl de prefigering bij vele honderden
  van "veranderlijke" stammen regelmatig wordt toegepast.
  Alles bijeengenomen, tekent het rottinees dus op waarlijk klassieke
  wijze het paradigma, dat de verbale ontwikkeling van het indonesisch
  heeft gevolgd. Soms zijn het uiteraard slechts resten die van de ververschillende theoretisch te onderscheiden phasen zijn overgebleven,
  maar voorzover het geheel thans te overzien valt, is er geen enkele die
  ontbreekt. Slechts èèn woord van kritiek kan men hieraan nog toevoegen. Geheel stabiel is het gevormde stelsel niet. Er zijn hier krachten
  gewekt, die zich niet in hun loop zullen laten stuiten, al zijn ze thans
  tot op zekere hoogte bedwongen. En zo zullen we hierachter inderdaad
  Ambon-Timortalen ontmoeten, waarvan het verbale stelsel juist zo
  gebouwd is als dat van het rottinees, maar waarin nu alle verba worden
  vervoegd. En wel, zoals te verwachten viel, uitsluitend proclitisch.
  (J) Het oirata.
   Het pronominaal systeem van het oirata, de interessante Timorese
  nederzetting op Kisser, die uit de eerste helft van de achttiende eeuw
  stamt, en die door Prof. de J osselin de Jong op voortreffelijke wijze is
  onderzocht 191), ziet er enigszins vereenvoudigd a.v. uit:
  191) J. P. B. 'de Josselin de Jong, Studies in lndonesian Culture. I Oirata, a
  timorese settlement on Kisar, V A W A NR 39 (1937).
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  176
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  Zelfst.
  personale
  
  Possessief
  (gewone
  vorm)
  
  Possessief
  (emphat.
  vorm)
  
  Verbaal prefix
  (agens bij intrans.
  = patiens bij
  trans.)
  
  Verbale agens
  bij trans. en
  intrans.
  (onverbonden)
  
  1
  
  anri
  
  an-
  
  an- ...... -i
  
  an- ........ (n)
  
  ante
  
  2
  
  ëri
  
  ë
  
  ë- ..•..• -i
  
  ë- ........ (n)
  
  ate
  
  3
  
  ue
  
  -i
  
  ue- ...... -i
  
  ~ apri
  
  ap-
  
  ~ ap- ...... -i
  
  in-
  
  in- ...... -i
  
  in- ......... (n)
  
  rncl.
  excl.
   inri
  
  ~
  
  t
  
  ue- .....•.. (n)
  
  ue
  
  p- ........ (n)
  
  apte
  
  ~
  
  inte
  
  2
  
  iri
  
  i-
  
  i- ....... -i
  
  i- ........• (n)
  
  ite
  
  3
  
  waje
  
  waje-
  
  waje- •... -i
  
  waje ...... (n)
  
  waje
  
  Van de oeroude, door Jonker geconstrueerde serie *ku; *mu; *na
  etc. is, zo blijkt uit dit overzicht, in het oirata in het geheel niets meer
  over. De personale stammen hebben de oorspronkelijke tekens geheel
  verdrongen. In dit opzicht is het oirata dus zeker opvallend ver ontwikkeld (derde ontwikkelingslijn). Ook van de distinctie tussen de
  alienabile en de inalienabile vormen van possessie valt hier trouwens
  in de huidige taalphase niets meer te bekennen, evenmin als in het
  rottinees. In de derde persoon singularis heeft men echter een possessief
  suffix -i. Ook de versterking bij de emphatische pronomina geschiedt
  regelmatig door toevoeging van hetzelfde teken. Zou men in deze
  plaatsing geen rest, of althans een nawerking mogen zien van de oude,
  zuiver enclitische inalienabile techniek? Bij de "modern equalized form"
  der possessiva, waarover de Josselin de Jong spreekt, staat het i-teken
  echter weer regelmatig voorop.
  Wat de verbale structuur betreft, is het voornaamste punt voor ons
  doel, dat de distinctie tussen de intransitieve (voorheen "inalienabile")
  en de transitieve (voorheen "aIienabile") vormen, die we in het rottinees slechts ten koste van een vrij gecompliceerd onderzoek hebben
  kunnen reconstrueren, in het oirata klaar en openlijk aan de dag treedt.
  Prof. de Josselin de Jong vond deze in zijn mythentekst onmiddellijk
  terug. De intransitiva worden weer vervoegd, de ontstane verbinding
  wordt nog zelfs speciaal door het bekende n-element achter de stam
  versterkt; maar bij de transitiva blijven subjectstekens en stam geheel
  los van elkander staan. Het werkwoord is nu dus nog "vormeloos".
   Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  177
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  Toch zijn er aan de andere kant enkele karakteristieke punten van
  verschil. Vooreerst kunnen in het oirata de intransitiva ook wel geheel
  naar de stijl der transitiva worden behandeld. En verder treedt als
  subjectsindex in het laatste geval een speciale rij van tekens op die
  (behalve in de derde persoon) door' versterking met -te uit de corresponderende intransitieve tekens is afgeleid. Op beide wijzen wordt de
  grens tusen de transitiva en de intransitiva, die in het rottinees nog
  als hermetisch gesloten was, in het oirata dus duidelijk doorbroken.
  Dat dit een belangrijke kans op uitbreiding voor de verbale fIectie
  betekent, is duidelijk. De weg voor een volkomen triomf bij alle typen
  van verbale vormen ligt nu open, zou men geneigd zijn te zeggen. De
  zelfstandige personalia hebben als subjectsteken in het oirata voorgoed
  afgedaan. De kleine speling, die de transitiva thans nog van de flectie
  scheidt, is nauwelijks van belang te achten. Naast an-taja-n "I sleep"
  staat b.v. ante taja "id."; maar ante uda "I strike", en an-uda "I am
  struck".
   Prof. de J osselin de Jong heeft ook reeds gezien, dat het werkwoord
  van het oirata passief van aard is. Hoe weinig specifiek de uitdrukking
  van de verbale dynamiek hier is, ziet men b.v. in een geval als het reeds
  geciteerde an-uda. Deze vorm betekent niet alleen "I am struck" (anlijdend subject), maar ook "somebody strikes me" (subject niet uitgedrukt; an- object); en zelfs "who strikes for me" en "who is struck
  for me" (an- datief). Men zou de gehele constructie misschien het best
  kunnen benaderen met "daar-bij-mij daar-slaat-het". Naar de omstandigheden volgt dan als vanzelf de nadere determinering. Juist zo anina-n "I who am given (ina)", maar ook "who gives me" en "who is
  given to me".
  y) De Tanimbartalen.
  De conjugatie van de Tanimbartalen verschilt in zoverre van die der
  totnutoe behandelde talen, dat hier nu niet een vervoegde en een onvervoegde vorm tegenover elkander staan, maar enkel twee vervoegde
  vormen, beide van proclitische aard. De wankelheid, die het rottinees
  en het oirata in dit opzicht nog kenmerkte, is nu dus opgeheven. De
  fIecterende tendenz heeft volkomen getriomfeerd, en alle verba zonder
  uitzondering die de taal bezit, zijn onder de ban daarvan gekomen.
  Verb. dl. XII.
  12
  
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  178
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  Het verschil is alleen, dat bij de eerste groep verba langere persoonstekens worden geprefigeerd, maar bij de tweede groep korte tekens.
   De lange tekens komen daarbij nauwkeurig overeen met de oorspronkelijke inalienabile elementen, die wij reeds kennen. Ze luiden jamdena
  1 ku (fordata u < ku); 2 mu,' 3 na,' 1 ta, ma,' 2 mi,' 3 ra. De korte
  indices worden hieruit afgeleid door telkens de a-auslaut te laten vervallen: In de gevallen waarin het oorspronkelijk element op -u of -i
  uitgaat, worden deze voor consonantisch anlautende stammen in de
  stam zelf geïncorporeerd. De verbinding is in dit geval dus blijkbaar
  van bijzonder innige aard. P. Drabbe betaalt zijn tol aan de gewone
  opinie, en meent, juist omgekeerd als wij hebben aangenomen, dat de
  lange vormen uit de korte zijn afgeleid door toevoeging van een
  a-element enz. Hij spreekt steeds van "verlengde", resp. "onverlengde"
  vormen 192). Men heeft b.v. jamdena van de stam bandil "openen",
  die van het korte type is: kbwandil « ku-bándil) ; mbwandil « mubándil); nbandil,' tbandil, nbandil,' mbjandil « mi-bándil); rbandil.
  Maar van een lange stam als boti "zeggen": kuboti; muboti,' naboti,'
  fuboti, maboti " miboti " raboti.
  De grote vraag voor ons doel is nu natuurlijk maar weer, welke
  structuur dit conjugatiestelsel vertoont? Dat de flectie zich tenslotte
  over alle verba der taal heeft uitgebreid, en dat daarvoor uitsluitend
  proclitische tekens zijn gekozen, vormt de moeilijkheid uiteraard niet.
   Het eerste punt viel te verwachten; het tweede is geheel volgens de
  hierboven reeds opgestelde en verklaarde ontwikkelingsregel (p. 162),
  waarvan we reeds verscheidene voorbeelden hebben gezien. Hoe staan
  hier echter de "korte" en de "lange" verbale typen zelf tegenover
  elkaar? Wat is de zin van deze tegenstelling, die van een type is dat
  we totnutoe in dit verband niet in de Ambon-Timortalen hebben ontmoet?
  Zuiver typologisch gesproken, krijgt men in eerste instantie uit het
  voorgaande zeker reeds de indruk, dat het de verba met lange persoonstekens zijn, die in de Tanimbartalen overeenkomen met de intransitieve
  ("inalienabile") conjugatievorm uit de andere, reeds besproken talen.
  Ook hier immers is de oeroude tekenrij *ku " *mu; *na practisch volkomen ongeschonden bewaard gebleven. Dergelijke ontwikkelingen in
  192) P. Drabbe, Spraakkunst der ]amdeensche taal VBG 67 (1926), tweede
  stuk 49.
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  179
  
  het taalsysteem hebben zeker zin; de "innerlijke" en de "uiterlijke"
  taalvorm hangen innig met elkander samen. Bij de verba met korte
  tekens moet het verschijnsel der conjugatie dus, relatief genomen,
  jonger zijn. Men zal hier voor de kategorie der transitiva ("alienabilia")
  staan, die in het rottinees en het oirata nog niet werd vervoegd.
  Een tweede, zeker niet minder sprekende indicatie in dezelfde richting is, dat we juist bij de lange typen ook weer het gebruik van dezelfde
  modale tekens aantreffen, die in het rottinees speciaal bij de intransitiva
  thuis horen. Naar de vorm gezien, is de overeenstemming volkomen.
  Maar wat de functie betreft, is er, zoals Prof. Jonker reeds heeft
  opgemerkt, géén overeenkomst 193).
   rotti:
  jamdena:
  fordata:
  kei:
  
  fa
  fa
  fa
  fa
  
  Ia
  Ia
  Ia
  
  pa
  pa
  
  ta
  ta
  ta
  ta
  
  ka
  ma
  ma
  ka
  ka(m) ma
  ka
  ma
  
  na
  na
  na
  na
  
  sa;
  sa;
  sa;
  sa.
  (da)
  Een derde, en nu wel beslissend argument levert in dit verband
  echter pas weer de volledige inductie. Als men uit het woordenboek,
  b.v. voor het fordata, de verschillende verbale typen met lange persoonstekens excerpeert, juist zoals we dat zoëven voor het rottinees
  met de "veranderlijke" vormen hebben gedaan, dan krijgt men volkomen hetzelfde stelsel. Tot in onderdelen gaat de overeenstemming
  door. Aan het eindoordeel valt daarom niet te twijfelen. Mèt de oeroude, inalienabile tekens hebben de verba met lange indices der
  Tanimbartalen ook het inalienabile structurele karakter bewaard. Ze
  zijn "intransitief". Dat deze laatste term daarbij naar de normen van
  het "passieve" werkwoord moet worden verstaan, en niet naar het
  standpunt der europese vertaling of zelfs dat der objectieve logica,
  spreekt na het voorgaande wel vanzelf. Ook daarover hebben we bij het
  rottinees reeds gesproken (167). Transitiviteit en intransitiviteit vormen
  nu eenmaal geen vaste "lexicologische" karakteristiek van een bepaalde
  stam. Ze dienen naar de aard van het betreffende taalstelsel te worden
  beoordeeld.
  193) J. Jonker, Rottineesche Spraakkunst 142-7 (algemene aanmerking).
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  180
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  Men kan in de lange vormen van het fordata de volgende ondergroepen onderscheiden 194). 1. Daar is op de eerste plaats weer de
  kerngroep der namen van ziekten, ongesteldheden, wonden etc. Hoe
  hier juist het passief-inalienabile begrip thuis is, is zonder meer duidelijk. Een aantal woorden voor andere lichamelijke feiten heeft zich
  bij de kerngroep aangesloten.
   na-k-rossi "schurft hebben"; na-f-weba (ook n-weba) "framboesiauitslag hebben, hardnekkig vuile wonden hebben"; na-f-jahavisul "een
  zweertje op het ooglid hebben"; na-f-neri "jeuk hebben"; na-babat
  "opgezwollen zijn"; na-f-neti (ook n-neti) "opgezette teeltballen hebben"; na-k-lesu "wild vleesch aan de voeten hebben""; na-t-vidal "openliggen van wonden"; na-b-rikit "reeds weer bij krachten zijn (van
  vrouwen na het baren of van zieken)"; na-t-wemul "van binnen rotten
  (van wonden, lijken)";
  na-mifi (ook n-mifi) "droomen" ; na-t-roefa "hardop droomen" ; na-flidan "coïre"; na-n1,-kassi "niezen"; na-f-niit "spuwen"; na-f-naän
  "eten" ; na-s-karat "honger hebben" ; na-b-roa "dorst hebben" ; na-f-roak
  "verzorgen van .... het lichaam"; na-f-nuful "ontdoen van kleeren of
  sieraden"; na-t-kosal "te voorschijn komen, bloot liggen van de eikel
  (der roede)".
  2. In het psychologische vertaald vindt men dezelfde inalienabiliteit
  ook weer terug bij een zeer grote groep van vormen die een zo z~'n
  betekenen, resp. een bepaald kenmerk vertonen. B.v.:
  na-mamninak "zoet zijn, lekker zijn"; na-s-lukut "gebogen, gevouwen,
  gerimpeld zijn"; na-s-naüt "vlug zijn"; na-m-naün "waar zijn, het
  meenen" ; na-narmeran "donker zijn"; na-k-veva "gewonden zijn om" ;
  na-t-novil "gekreukt zijn"; na-t-nona "nauw zijn van een opening";
  na-n-rebat "sterk zijn, hard zijn" ; na-niar "wit zijn, blank zijn" ;
  na-m-kusa "een afgebroken punt hebben"; na-t-busa "een kleine verhevenheid hebben"; na-m-arut "kleine scheurtjes hebben"; na-t-runun
  "een omgevouwen hoek hebben"; na-mneran "scherpe punt hebben,
  scherp zijn".
  3. Vervolgens is er ook weer de groep woorden voor zo worden.
  194) P. Drabbe, Woordenboek der Fordaatsche taal VBG 71 (1932), tweede
  stuk. We hebben het volledige fordata-materiaal geëxcerpeerd, maar geven om
  begrijpelijke redenen slechts een deel daarvan in de volgende lijsten. Een infinitief
  in onze zin bestaat er niet in het fordata. Met P. Drabbe worden de verschillende
  vormen dus telkens in de derde persoon singularis geciteerd.
   Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  181
  
  Ondanks de enorme geografische afstand zijn het soms nauwkeurig
  dezelfde betekeniskategorieën die hier terugkeren, als we reeds in het
  rottinees hebben gezien.
  na-k-nusi "geschramd worden of zijn van de huid"; na-k-feffar, na-nfeffar "breken (van aardewerk en derg.)"; na-t-betur "middendoor
  breken van een staanden boom"; na-t-vahuk "doorbreken"; na-k-bari
  "verzuren van etenswaren"; na-f-jahavutur "verschimmelen, verschimmeld zijn"; na-k-bia "verzuren"; na-k-duvul "vollopen van prauwen,
  onder water gaan"; na-m-ivar "in gruizelementen kapot vallen" ; na-mnunur "slinken, verdwijnen van heuvels"; na-m-abat "wegslinken,
  wegspoelen van verhevenheden"; na-n-navi "afbrokkelen (aardvruchten)"; na-rawan "roesten".
  Merkwaardig is aan de andere kant dat de groep van (door iemand)
  zo worden, in de z.g. "causatieve" nuance van zo maken in het fordata,
  naar verhouding véél zwakker is vertegenwoordigd dan in het rottinees.
  Meestal zijn deze vormen transitief. Dit is blijkbaar een teken van
  aanmerkelijk verdere ontwikkeling.
  na-r-waun "doen schudden"; na-k-sakal "iets doen haken"; na-f-lii
  (ook n-lii) "doen smelten, uitstorten"; na~mukur "rond maken (van
  hout)"; na-vangal "een lang voorwerp (ook menseh) . het onderste
  boven zetten of hangen".
  De gewone causatieve tekens in het fordata zijn fa- en kam-. Beide
  worden met de korte persoonstekens geconjugeerd. Zo b.v. na-b-lafar
  "honger hebben" maar n-fa-lafar "doen hongeren"; n-diri "staan"
  maar n-fa-diri "doen staan"; lolin "mooi" maar n-fa-lolin "mooi
  maken"; n-ma-aär "uiteenvallen" maar n-ka-m-aär "doen uiteenvallen"; na-·m-saat "scheuren" maar n-ka-m-saat "doen scheuren"; na-midat,· na~-feffar; na-m-rovu "breken" maar n-ka-m-idat; n-ka-mfeffar; n-ka-m-rovu "doen breken".
   4. Ook de groep van zo doen is in het fordata vrij zwak vertegenwoordigd. De transitiva hebben deze reeds ten dele over de grens
  meegetrokken. Daarentegen zijn de woorden voor houdingen, geluiden
  en bewegingen, die puur intransitief zijn, hier weer zeer sterk vertegenwoordigd.
  na-t-kilu "krom slaan van een speerpunt enz."; na-t-bongil "scheef
  staan of hangen"; na-t-reva, na-toru "schuin staan, achterover leunen,
  overhellen"; na-m-sakal, na-t-sjakal "met het boveneinde schuin omhoog liggen"; na-t-nofak "op den buik liggen, het onderste boven
  
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  182
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  liggen"; na-b-Iuü1Ï "naar beneden gebogen hangen"; na-s-Iura "slap
  hangen (touw, zeil enz.)".
  na-s-dai "zich bewegen"; na-s-wail "heen en weer slingeren, doen
  slingeren"; na-s-moan "in draaiende beweging zijn"; na-s-ntodar "in
  horizontaal draaiende beweging zijn, in die beweging brengen"; na-skual "heen en weer draaien"; na-s-kadit "heel vlug loopen" ; na-s-niir
  "heel hard loopen" ; na-s-votum "struikelen"; na-s-nova "trappelen";
  na-k-tasuk, na-'m-tasuk "wapperen van vlag, zeil enz."; na-dudur (ook
  n-dudur) "afdalen van een helling";
  na-t-burik "geluid maken met opeengeperste lippen"; na-k-mêê "blaten
  van geiten"; na-k-rii "een soort jodelen"; na-k-naü "miauwen"; nanorat "koeren van duiven"; na-k-jeü (ook n-ba-k-jeü) "janken van
  pijn of schrik (van honden)".
  5. De groep mediale betekenissen is vrij krachtig in het fordata.
   B.v. na-b-Iera "berouw hebben"; na-rikan "minachten, minachtend
  spreken over, afkeuren"; na-b-rian "bewonderen, verwonderd zijn,
  schrikken"; na-f-raan "oneerbiedig bejegenen, vernederen"; na-nriki
  tantonan "met wrok spreken" ; na-f-waba "een eed doen, verwenschen" ;
  na-f-lurut "verzoenen van de dooden door kostbaarheden te offeren";
  na-m-sahak "op goed geluk af iets doen of zeggen"; ra-k-Iuür ahu "de
  kampong bezweren door er eten omheen te dragen"; ra-nona "kusbeweging maken met de lippen"; na-s-nabuk (ook n-nabuk) "in de
  armen nemen, omhelzen";
  6. Merkwaardig is, dat de mediale nuance in het fordata ook op
  het sociaal-ergo logische is overgeslagen. Ook grote groepen woorden
  die betrekking hebben op de tuinbouw, vissen, handel drijven etc. vallen
  hier regelmatig onder de lange verbale typen. De eerste groep is daarbij
  aanmerkelijk groter dan de beide andere. Een typisch sociologisch trekje
  in de taal, dat alle aandacht verdient!
  na-f-taki "verdeelen van landerijen"; na-f-nai (ook n-nai) "omkappen
  van struikgewas bij het tuinkappen" ; na-f-noli "kort kappen van geveld
  hout bij het tuinkappen" ; na-f-tavat (ook n-tavat) "met een poot stok
  gaten steken"; na-vaa "poten van mais, rijst enz."; na-f-waär "wortel
  schieten"; na-f-imuk "uitschieten, uitbotten"; na-f-kuku "vrucht zetten" ; na-f-mammat "kleine korreltjes zetten (van maïs)" ; na-b-ritit "in
  knop zijn van pisang"; na-t-botut (ook n-botut) "uitkomen van scheuten (uit den grond)"; na-rubu "uitschieten (van planten)"; na-f-dava
  "oogsten of rooien van aardvruchten"; na-m-tattar (ook n-tattar)
  
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
   183
  
  "opengaan van bladeren"; na-b-rofut, na-k-rofut "afvallen van rijpe
  vruchten en bladeren"; na-f-rofuk "korrels van maiskolf doen";
  na-vrada "voortwoekeren van slinger- of kruipplanten"; na-f-lamin
  (ook n-lamin) "wieden"; na-k-loo "verflensen van bloemen en bladeren"; na-m-ekit "afbreken van boomtakken"; na-f-lawar "in den tuin
  hout bijeenslepen om het te verbranden";
  na-k-lita "kooken van boonen of erwten"; na-sawan "pap van aardvruchten bereiden"; ma-boo "sago bakken tusschen twee potscherven";
  na-s-nem "tot koek bakken van sagomeel"; na-f-nata "haartjes van
  aardvruchten doen om ze ongeschild te koken"; na-f-to11wr "uitwasemen, vochtig zijn"; na-t-wmak "dampen, uitwasemen"; na-f-kokkal
  "opstijgen van rook"; na-jonak "zeven, ziften"; ra-nasar (ook r-nasar)
  "in de lengte openleggen van viseh" ; na-vatir "gedeeltelijk gaar zijn";
  na-f-binatan "geheel bedorven zijn van eetwaren" ;
  na-f-loo irit "met de sleeplijn visschen"; na-s-velat "werpen van het
  werpnet"; na-nwtoon "klopjacht houden op viseh" ; na-s-lodur (ook
  n-lodur) "tot aan den bodem van de zee reiken (van vischlijn)" ; na-kaï
  (ook n-kaï) "haken van vischangelof anker"; na-s-lavat "met hand fuik
  visschen"; na-t-jams "wegvluchten van een school viseh" ;
  na-doru "in zee duwen van een prauw" ; na-f-nera "er staat branding" ;
  na-f-n-avoel (ook n-avoel) "varen met b.v. een prauw"; na-f-nanur
  "zoo varen met een prauw dat de voorsteven branding maakt"; na-fnavul "bevaren (van een boot)"; na-t-welat "onvasten gang hebben
  (van prauw)"; na-f-n-anal (ook n-anal) "tegen wind opvaren";
  na-m-evan "stooten op (van prauwen)"; na-vaa "stroomen van een
  rivier"; na-k-vuür "onder water staan (van hooge voorwerpen)"; nadevan "het getij neemt af"; ra-nanu (ook r-nanu) "zwemmen";
  na-veli "handel drijven"; na-deda "aanbieden, rondventen"; na-f-lolwaan "op reis zijn of gaan binnen Tanimbar".
   Men ziet uit deze lijsten, dat de overeenkomsten tussen de rottinese
  en de fordatagroepen waarlijk treffend zijn. En er is daarom alle reden,
  om in de lange fordata-vormen, juist als in de vervoegde werkwoorden
  van het rottinees, niets anders te zien dan de verbale pendanten van
  de oorspronkelijke kategorie der inalienabile possessie, de "intransitiva"
  dus. De korte vormen daartegenover zijn de "transitiva". Men kan
  deze laatste termen rustig gebruiken, mits men ze goed verstaat.
  Een laatste voordeel, wanneer men de zaken aldus beschouwt, is nog,
  dat daarmede ook duidelijk wordt, waarom het tekenprobleem in het
  
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  184
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  fordata en het jamdena zo geheel anders is opgelost dan dit in de beide
  andere, hierboven besproken Ambon-Timortalen is geschied. Ook in het
  rottinees en het oirata stonden immers wel twee verbale typen tegenover elkaar. Maar het verschil daartussen werd als vanzelf reeds
  genoegzaam uitgedrukt, doordat het ene type geflecteerd werd en het
  andere niet. In de Tanimbartalen wordt echter de gehele verbale
  woordvoorraad vervoegd, en hier diende men dus een geheel andere
  weg in te slaan om de "transitiva" ook uiterlijk van de "intransitiva"
  te differentiëren. De moeilijkheid was waarlijk niet gering.
  Men vergete niet, dat geheel de constitutie van het verbale flectiestelsel zich hier wel onder zéér speciale condities moest voltrekken.
   Er was in de taal slechts één stelsel tekens beschikbaar: de vroegere
  nominale "possessieve" elementen. Hoe daarmede twee typen tegelijk
  bediend? Het rottinees en het oirata vonden een uitweg door de oude
  inalienabile tekens in oppositie te brengen met de zelfstandige personalia, die uitsluitend bij de "transitieve" groep werden gebruikt. De
  Tanimbartalen kozen echter een oplossing, die zeker als veel origineler
  kan worden beschouwd. Het schijnt, dat de tegenstelling tussen de
  "lange" en de "korte" tekens in deze talen enkel op een accentkwestie
  berust. Uit de feiten krijgt men de indruk, dat het dynamisch accent
  bij de lange vormen op het prefix viel; de vocalische auslaut bleef
  hier daardoor bewaard. Maar bij de korte vormen lag de nadruk op de
  eerste stamsilbe, en daarom versmolt het pronominale prefix hier zo
  bijzonder nauw met de stam. P. Drabbe vermeldt in zijn grammatica
  deze laatste punten niet met evenzoveel woorden, dit dienen we hieraan direct toe te voegen. Maar, zoals gezegd, het geschetste verloop
  schijnt geheel in de situatie te liggen, en daarenboven hebben de Tanimbartalen in andere, dergelijke gevallen juist dezelfde techniek toegepast 1.95).
  Tussen p. Drabbe en H. Geurt jens, den auteur der bekende keÏese
  grammatica, is een debat gevoerd over de vraag of de tanimbarese
  werkwoorden eerder een handeling of een toestand uitdrukken 196).
  P. Drabbe beantwoordde de gestelde vraag bevestigend, maar P. Geurtjens meende dat hier eerder het descriptief-statische moment overwoog.
  Naar onze mening hebben beide deskundigen ieder voor hun deel gelijk
  P. Drabbe, Spraakkunst der jamdeensche taal, 10, 11, 13.
   H. Geurt jens, Over Tanimbareesch taaleigen; Tijdschrift voor Indische
  taal-, la~d- en volkenkoode 68 (1929), 276 VVo
  1.95)
  
  196)
  
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  185
  
  gehad, zoals het zo vaak gaat in dergelijke gevallen. Zij hebben enkel
  dezelfde waarheid van verschillende zijden benaderd. Het typische van
  het tanimbar-werkwoord (en geheel het indonesische werkwoord) is
  juist, dat de dynamische en de statische nuance hier broederlijk zijn
  verenigd. De uitdrukking is daarom nàch zuiver dynamisch-energetisch
  nOCh puur nominaal-statisch. Zij is "passief" van natuur, zoals de
  theoretische taalkunde het zegt.
  b) Het kei.
  Ook in het kei heeft de flectietendenz weer volkomen getriompheerd.
  Alle verba die de taal kent, worden vervoegd. Het systeem kent niet
  minder dan vier verschillende typen. Nadere studie toont echter aan
  dat deze twee aan twee nauw bijeenhoren, zodat de structuur van het
  totaal tenslotte toch betrekkelijk eenvoudig is 197).
  1. Daar is vooreerst in het kei een tweetal possessieve flectietypen,
  dat opnieuw duidelijk bewijst hoe de verbale conjugatie zich in de
  Ambon-Timorgroep uit het nominale possessiestelsel heeft ontwikkeld.
  De corresponderende paradigmata staan hier nl. nog volkomen gelijk.
   Juist zoals men hier b.v. bij een inalienabile vorm als lima "hand"
  achtereenvolgens heeft met gesuffigeerde tekens: lima-n; linta-m;
  lima-n "mijn (jouw, zijn) hand" enz., zo luidt het ook bij een werkwoord als raan-en "beminnen" enclitisch: raa-n en; raa-m en; raa-n en
  "ik bemin, jij (hij) bemint" enz. Met een alienabile constructie als
  (yau) ni-n habo; (0) 1nu habo; (i) ni habo "mijn (jouw, zijn) boot"
  enz. komt op dezelfde wijze overeen de vervoeging van een proclitisch
  werkwoord als (yau) ni-n brän; (0) mtt brän; (i) ni bran; "ik durf ;
  jij (hij) durft" enz. Men ziet dus a.h.w. voor zijn ogen, hoe de nominale
  constructietypen hier in de verbale sfeer opgenomen en gedynamiseerd
  worden. De gang van zaken komt volkomen overeen met wat we op
  ditzelfde punt in het begin van dit hoofdstuk bij het boel i en bij de
  serandialecten hebben gezien (163 v.).
  Helaas valt de semantische verhouding van de beide verbale typen nu
  echter minder goed te beoordelen dan in de genoemde talen. De verba
  die H. Geurt jens als enclitisch opgeeft in zijn spraakleer zijn alle,
  zoals te verwachten viel, van het inalienabe1-intransitieve type. Men
  197) H. Geurt jens, Spraakleer der keieesche taal VBG 63 (1921), tweede stuk;
  -, Woordenlijst der keieesche taal, ibid. derde stuk.
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  186
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  vindt vormen voor gemoedsreacties, lichatneli}ke feiten, verschillende
  manieren van zo zij·n enz. Het proclitisch-possessieve type telt echter
  in totaal slechts 18 vormen. De karakteristiek die men zich gaarne in
  de transitief-alienabile richting zou denken, valt daardoor niet met
  zekerheid vast te stellen 198).
   2. De beide beschreven possessieve flectietypen vormen blijkbaar
  echter slechts restverschijnselen in de kei-grammatica. Voor het huidige
  taalgevoel valt de nadruk practisch geheel op een tweetal proclitische
  typen, waarbij de oude inalienabile elementen sterk door de corresponderende personalia zijn beïnvloed. Men vindt de vormen in
  Haaksma's Inleiding 153 vvo Zie ook hierboven (p. 38). Het morphologisch verschil komt hierop neer, dat de persoons tekens bij het eerste
  type onmiddellijk aan de stam worden geprefigeerd, maar bij het
  tweede type wordt nog een modaal prefix tussengeschoven 199.
  Onze vraag van comparatief standpunt is nu natuurlijk weer, of er
  ook bij dit laatste deel van het kei-stelsel nog contact valt vast te stellen
  met het oeroude, nominale "possessieve" systeem? Blijkt ook hier met
  andere woorden nog iets van de groei der flectie als zodanig? Naar
  onze mening kan de laatste vraag veilig bevestigend beantwoord
  worden. Het type met tussengevoegd modaal element komt o.i. nauwkeurig overeen met de intransitief-inalienabile groepen, die we reeds
  in de voorgaande talen hebben gezien. De modale tekens zelf, die we
  al kennen, keren in het kei onmiddellijk vrijwel ongewijzigd terug.
  Men zie de lijst op p. 179. Het enige verschil is, dat nu de slotvocaal
  in de samenstelling met de verbale stam vervalt.
   Het definitieve bewijs wordt ook hier echter pas weer geleverd door
  de volledige inductie. Als men de verba met een speciaal prefix uit
  198) De volledige serie, uit Geurt jens' Woordenlijst geëxcerpeerd, volgt
  hieronder:
  brlin "moedig zijn, durven, aandurven"; dak "gierig zijn, vrekkig zijn"; en
  "haten, verafschuwen"; eskoet "haten, wrok toedragen, benijden"; joen "vervellen, afblotten, ontvellen"; lawon "weerstreven, tegenkanten, dwarsboomen" ;
  madwêr (Groot Kei) "ontsnappen, vluchten, ontduiken"; madu>Ïr "voor het eerst
  in een vreemd dorp komen"; majoen "graag hebben, zich verheugen over";
  11Ialarat (G.K.) "gebrek, behoefte hebben aan iets"; makliwoer "met iemand
  bevriend zijn"; mim "wateren"; ngier "wit zijn"; ngihen "vlug zijn of doen";
  rengeïn "kippenvel hebben of krijgen, huiveren, walgen, misselijk zijn"; sangroean
  "belet, verhinderd zijn"; seton "boos zijn, kwaad zijn"; tangeen "te kort hebben,
  gebrek hebben aan, ontberen".
  199) R. Haaksma, Inleiding 134, noot 1; verder hierboven 179.
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  187
  
  H. Geurtjens' Woordenlijst excerpeert en rangschikt, komen practisch
  dezelfde groepen voor de dag als in het rottinees en de tanimbartalen.
  We hebben reeds tweemaal een dergelijke lij st opgenomen; het is
  daarom onnodig die thans nog eens te herhalen. De hier gegeven
  karakteristiek komt trouwens geheel overeen met die, welke H. Geurtjens reeds van enkele der prefixgroepen afzonderlijk heeft gegeven
  (ba, fa, sa, ka, na; Spraakleer 29).
   Men ziet dus, hoe in het kei, alles bijeengenomen, allerlei trekken
  uit het taalsysteem der reeds geanalyseerde meer-westelijke verwanten,
  tot scherper ontwikkeling zijn gekomen. Aan de andere kant wijzen
  echter de possessieve flectietypen, die als survivals in de structuur zijn
  achtergebleven, duidelijk in oostelijke en noordelijke richting. (boeH,
  seran). Het vermoeden is daarom niet onwaarschijnlijk, dat er in deze
  taal twee verschillende stromingen zijn samengekomen, die daaraan,
  bij alle klaarheid op andere punten, althans wat de verbale ontwikkeling
  aangaat, toch een zeker dubbelslachtig karakter hebben verleend 200).
  b. Verbale anlautswisselingen.
  Tenslotte moeten we nog met een enkel woord spreken over de
  verbale anlautswisselingen, die in een aantal Ambon-Timortalen voorkomen, omdat daarin o.i. opnieuw een sterk bewijs gelegen is voor de
  hier gegeven voorstelling van zaken. Men benadert de verschillende
  flectietypen nu van een geheel andere zijde, en het oordeel valt toch
  gelijk uit.
  De kwestie is n1. dat de verbale anlaut in sommige Ambon-Timortalen tijdens de vervoeging opeens van karakter verandert. Er komt in
  bepaalde personen soms een geheel andere klank voor de dag. Zo luidt
  het paradigma van halamai "rufen" in het Selemandialect van Seran a.v.:
  1 au-ualamai « u-halamai); 2 au(u-) halamai; 3 ia(ni-)-halamai;
  200) Eén typische merkwaardigheid van het verbale kei-stelsel verdient hier nog
  kort genoemd te worden. De conjugatie is hier n.l. niet bij alle modale tekens
  geheel volledig. Bij da-, ta-, ma,- en ra- bestaan alleen vormen voor de derde
  persoon enkel- en meervoud. De daarmee gecomponeerde verba zijn dus "uni personaal". Alle andere typen kennen echter ook vormen voor de overige personen.
   In een aantal talen van Sumatra (maleis, batakdialecten) zuJlen we hierachter
  nog analoge distincties in het persoonssysteem ontmoeten (222 vv.). Van de genoemde prefixen is overigens alleen ma- practisch virulent in de huidige taal. Het
  teken komt 70 maal voor in Geurt jens' Woordenlijst; ta-, da- en ra- echter
  resp. slechts 19, 2 en 4 maal.
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  188
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  1 incl. ita ialamai « i-halamai); excl. ami ialamai « i-halamai) ;
  2 omi ialamai « i-halanuJi); 3 sio (i- ) -lalamai « la-halamai). Eén
  van de belangrijkste resultaten van Prof. J onker's reeds meerdere
  malen geciteerd artikel Over de vervoegde werkwoordsvormen etc., is
  nu zeker geweest, dat dergelijke anlautswisselingen daarin zeer eenvoudig maar volkomen doeltreffend werden verklaard als samentrekkingen van de oorspronkelijke stamanlaut met thans buiten gebruik
  geraakte, geprefigeerde persoonstekens (BTLV 65 (1911), 266 vv.).
  We hebben deze tekens hierboven tussen haakjes reeds toegevoegd.
  Eén moeilijkheid blijft op deze wijze echter over. De thans verdwenen tekens die men op de beschreven wijze gemakkelijk weer kan
  reconstrueren, komen niet steeds overeen met de werkelijke tekens,
  die op de betreffende plaatsen thuis horen. Zo is de u- in 1 sg. van het
  paradigma hierboven zeker onmiddellijk duidelijk. Het teken is uit ku-,
  dat ieder voor deze persoon kent. Maar waar komt nu de i- vandaan
  in 1, 2 pl.? En vanwaar la- in 3 pl.? Dergelijke vragen keren in deze
  gevallen steeds terug. De door Prof. Jonker gegeven verklaring lost
  m.a.w. slechts een deel van de moeilijkheden op. Ook Haaksma is bij
  nieuwe feiten van het zelfde type niet verder kunnen komen (Inleiding
  164, 133).
   Welnu, naar het ons voorkomt staat men hier voor juist hetzelfde soort tekenvariaties, als we hierboven bij de inalienabile possessieve suffixen hebben gezien (57 vv.). In de latere periode der taalhistorie moest daar één algemene, objectieve persoonsvorm worden
  geconstitueerd, in plaats van de oude vormen die steeds weer een ander
  inalienabel teken droegen. We hebben dit proces, dat bij de nieuwe
  ordening der taalstructuur onvermijdelijk was, uitvoerig beschreven
  (52-59). We weten, dat de gewone grenzen tussen de verschillende
  persoonskategorieën daarbij herhaaldelijk werden doorbroken. Gewoonlijk werden de vormen van de eerste persoon enkelvoud (k), van de
  eerste persoon meervoud inclusief (t) of ook wel die van de derde
  persoon (n) veralgemeend. Juist dezelfde grensoverschrijdingen doen
  zich nu echter ook bij de zojuist beschreven verbale anlautswisselingen
  voor. Het zijn precies dezelfde z.g. "anorganische" tekens die nu
  worden veralgemeend. Zo is b.v. i- in 1, 2 pI. van het bovenstaande
  seranparadigma zeker uit de derde persoon singularis afkomstig (dr.
  ninir-i "sein Rand"; fue-i "sein Ursprung"); la (ra) zal uit de derde
  persoon meervoud zijn, waar deze vorm in de verwante dialecten nog
  
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  189
  
  als possessief element voorkomt (Liambata, Uhei-Kachlakim (si)-ra-,
  naast si-). Een volkomen analoge verschuiving van de derde persoonstekens hebben we hierboven reeds gezien bij de inalienabile suffixen
  van het galohi, en ten dele ook in het lettinees (58).
   Zo vindt men in het dialect van Uhei-Kachlakim van een stam als
  ou "gehen" ook regelmatig: 1 ia ou)· 2 ou nou «*m-ou); 3 ir nou
  ( <*n-ou) ; pI. am (it) om) si) ou. Maar bij unwk "anblasen" is de kvan de eerste persoonsvorm secundair in het gehele singulare veralgemeend. Bij de nomina kennen we iets dergelijks al b.v. van de verwantschapsnamen, de namen van lichaamsdelen etc. in het rottinees (56).
  Het paradigma luidt 1 ia unwk)' 2 ou k-wnwk)' 3 ir k-U1nak)· it (am) om)
  si) umak. Men lette er nog op, hoe het k-element hier weggevallen is
  in de eerste persoon, waar het juist oorspronkelijk thuis hoort. Dit
  is een verschijnsel dat meer voorkomt in het taalleven. Op plaatsen
  waar vormtekens géén zin hebben en waar hun betekenis dus niet wordt
  verstaan, blijven deze vaak langer bewaard dan op die punten waar dit
  wel het geval is. Op dezelfde wijze heeft men ook weer in het
  Wahinamadialect van ino "drinken" in 2, 3 sg. resp. u-kino en ia-kino)
  naar valse analogie van de eerste persoon waar het k-prefix zelf is
  weggevallen (a-ina). Over analoge verschijnselen in het sikka, ambon
  enz. zie men het reeds geciteerde artikel van Jonker; Haaksma, Inleiding 140, 158; Stresemann, Die Lauterscheinungen in den ambonischen
  Sprachen 118 vvo
  Bijzonder duidelijk is de verstarring van de derde persoonstekens ook
  nog in het kupang. In de door Jonker meegedeelde tekst uit deze taal
  komen herhaaldelijk derde persoonsvormen voor, waar men andere
  vormen zou hebben verwacht. Zo staat er b.v. n-ahto11'l in plaats van
  *k-ahtont "ik ontmoet"; n-ikit in plaats van *m-ikit "gij tilt"; n-ini
  in plaats van *m-ini "gij ligt" enz. Zelfs in de spreektaal komen dergelijke wisselingen herhaaldelijk voor. De oorzaak daarvan zal nu wel
  duidelijk zijn 201.).
   Op zichzelf beschouwd, zijn al dergelijke anlautsvariaties van betrekkelijk geringe betekenis. Het grote theoretische belang is echter, zoals
  gezegd, dat men daaruit opnieuw leert, hoe men bij de geschiedenis
  van de verbale fIectie in de indonesische talen de nominale feiten niet
  201) Jonker, Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde van Nedl. Indië,
  zevende volgreeks, 2e deel, 252-264; Haaksma, Inleiding 132 v.
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  190
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  kan missen. Indien men niet aanneemt, dat de thans verdwenen persoonstekens die de verbale stamanlaut zo diepgaand beïnvloed hebben,
  van nominale, en wel tezelfder tijd van "inalienabile" origine zijn,
  dan blijft de verklaring onvolledig. Zo beschouwd sluiten de besproken
  feiten dus geheel aan bij die uit het rottinees, de tanimbartalen en het
  kei, die we hierboven behandeld hebben. Zij bewijzen dat ook in andere
  Ambon-Timortalen dan we uitvoerig hebben kunnen analyseren, ooit
  een "intransitief-inalienabel" verbaal type moet hebben bestaan.
  c. Het nieuwe casussysteem.
  We hebben totnutoe nog slechts de strikt-verbale zijde van de in gang
  zijnde ontwikkeling besproken. De constitutie van een flectiesysteem,
  van welk type dit verder ook is, vraagt echter aanmerkelijk méér. Ook
  het nominale casusstelsel voelt onmiddellijk de reflex daarvan. En
  teneinde onze schets niet onvolledig te doen zijn, dienen we dus ook
  op dit terrein de reeds begonnen lijnen door te trekken; en met name
  natuurlijk wat de subjects- en de objectskategorieën betreft, die het
  nauwst met het verbale stelsel samenhangen.
   Welnu, het eerste punt dat onmiddellijk opvalt bij de nadere studie
  van dergelijke kwesties is, dat de sporen van de subjects- en de objectskategorieën in de Ambon-Timortalen vrijwel uitsluitend tot de
  pronomina zijn beperkt. Bij de nomina wordt het subject gewoonlijk
  enkel hierdoor gekenmerkt, dat dit, geheel onveranderd, een plaats
  krijgt onmiddellijk vóór het werkwoord. Het object staat op dezelfde
  wijze daarachter. Hoe de subjectsbepaling bij de pronomina typisch
  instrumentaal-ergativisch georiënteerd is, is hierboven reeds gebleken
  (154 v.). De objectskategorie blijft bij deze vormen vrij vaag van
  lijn, zoals ook geheel bij de structuur van het "passieve" werkwoord
  past. Meestal is het nu enkel het enclitische element dat als index
  daarvoor dienst doet (rotti, kupang, ambon, serandialecten). Dit is dus
  juist dezelfde methode, als Prof. C. C. Uhlenbeck in een aantal noordamerikaanse indianentalen gevonden heeft. Het object staat, althans
  typologisch-historisch beschouwd, in de "genitief". Soms is echter ook
  in deze functie weer het zelfstandige personale ingedrongen (derde
  ontwikkelingslijn van pag. 162; ratti, kei, tanimbar, hoeli, nufoor ).
  Waarschijnlijk heeft deze nieuwe aanduidingsmethode, die uit andere
  talen met een "passief" werkwoord b.v. ook uit het baskisch bekend is,
  
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  191
  
  hier speciaal via de gevallen van bijzondere nadruk in het taalstelsel
  een plaats veroverd (dr. hierboven 138). In het paulohidialect van
  Seran b.v. vindt men het zelfstandig personale althans alleen in dit
  laatste geval. Anders wordt enkel het gewone enclitische teken gebruikt.
  U-tiha-i "ich steche ihn"; u-tiha-u "ich steche mich"; maar i-tiha au
  "er sticht mich (das Objekt betonend)" 2(2).
   Hoe de gevonden beperking der verbale casuspendanten verklaard
  moet worden, is hierboven in onze comparatieve beschouwingen reeds
  gebleken. De pronomina zijn in talen als de indonesische practisch altijd
  persoonsaanduidingen. En zo kan men uit het beschreven pronominale
  systeem dus wel veilig concluderen, dat ook de verbale conjugatie, dat
  wil dus zeggen de voornaamste oorzaak die tot het ontstaan van de
  subjects- en de objectskategorieën heeft geleid, hier oorspronkelijk
  enkel bij de groep der persoonsnamen in gebruik moet zijn geweest.
  De flectie is in de Ambon-Timortalen aan de 1uens en aan de menselijke
  actie gevormd. Juist hetzelfde hebben we hierboven reeds b.v. in een
  aantal talen van Afrika gezien (91 vv.). De eerste "subjecten" zowel
  als de eerste "objecten" waren hier namen van personen.
  B.
  De westelijke talen.
   Het grote verschil tussen de oostelijke en de westelijke indonesische
  talen komt bij de nomina hierop neer, zo hebben we in hoofdstuk V
  gezien, dat in het westen de distinctie tussen de beide vormen van
  "possessie" vrijwel totaal verdwenen is. Hier en daar, zoals b.v. op
  Celebes in het mori en het bare'e, valt de nawerking daarvan nog wel
  te bespeuren; overal elders vindt men echter slechts één en dezelfde
  possessieve uitdrukkingsvorm: een primitief soort "genitief", die met
  een klein teken achter aan het woord wordt aangegeven. Het alienabile
  deel van het oer-austronesische stelsel, dat vóór aan het nomen een
  plaats vond, en waarvan we de sporen hierboven in het oosten nog
  herhaaldelijk hebben ontmoet, schijnt in het westen a.h.w. ineens totaal
  afgesneden. Nu sluit de verbale ontwikkeling in de indonesische talen
  direct bij die der nomina aan. Hoe begrijpelijk, dat dus ook in dit opzicht
  belangrijke verschillen zij n ontstaan tussen Oost en West! Elk van de
  drie ontwikkelingslijnen, die we daarvoor hierboven hebben opgesteld
  2(2)
  
  E. Stresemann, Die Paulohisprache op. eit. 14.
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  192
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  (162), heeft de weerslag daarvan ondervonden. We zullen, als inleiding
  op de volgende meer gedetailleerde behandeling, de voornaamste punten
  kort nagaan.
  