title: Idesbald Goddeeris, La Grande Emigration polonaise en Belgique (1831-1870). Elites en masses en exil à l’époque romantique
text: BMGN - Low Countries Historical Review | Volume 130-2 (2015) | review 32
  
  Idesbald Goddeeris, La Grande Emigration polonaise en Belgique (1831-1870). Elites en
  masses en exil à l’époque romantique (Frankfurt am Main: Peter Lang, 2013, 552 pp., ISBN
  978 3 631 63391 5).
  La Grande Emigration polonaise en Belgique is een herwerkte versie van een deel van het
  doctoraatsproefschrift van Idesbald Goddeeris, die ondertussen al vele jaren
  hoofddocent is aan de afdeling Geschiedenis van de KU Leuven en een rijke
  onderzoeksexpertise heeft opgebouwd in onder meer de geschiedenis van migratie,
  Oost-Europa en transnationale bewegingen. Deze thema’s staan eveneens centraal in dit
  vlot geschreven, systematisch opgebouwd, rijkelijk gedocumenteerd en mooi uitgegeven
  werkstuk, dat de migratiepatronen en politieke activiteiten van Poolse ballingen in België
  tussen 1831 en 1870 onder de loep neemt. Hiertoe maakt de auteur gebruik van een
  uitgebreide en veelzijdige collectie bronnen, van persoonlijke archieven, correspondentie,
  periodieken, publicaties en mémoires, tot documenten uit lokale politiearchieven en de
  vreemdelingendossiers van de nationale Sûreté Publique. Dit materiaal levert de
  bouwstenen voor een uitgebreide contextualisering en prosopografie van in totaal 1019
  geïdentificeerde Poolse emigranten die tussen 1830 en 1870 in België verbleven hebben.
   Het spreekt voor zich dat de dubbele expertise van de auteur, als slavist en
  historicus, een onontbeerlijke troef was in het combineren van dit veelzijdige Poolse en
  Belgische bronnenmateriaal, alsook een noodzakelijke voorwaarde voor het overbruggen
  van de disciplinaire kloof die er tot nog toe bestond tussen de sterk gefocuste en soms
  hagiografische Poolse studies rond negentiende-eeuwse ballingen enerzijds, en de
  bredere sociaal-politieke historiografie rond migratie, ballingen en politiques d’exil
  anderzijds. Het is dan ook de expliciete bedoeling van de auteur om deze kloof te
  overbruggen en de specifieke casus van Poolse migranten in België te onderzoeken in
  relatie tot een aantal bredere debatten in de internationale literatuur over migratie en
  transnationale politieke ontwikkelingen in de negentiende eeuw. In zijn uitgebreide
  inleiding werkt de auteur systematisch zijn drie centrale onderzoeksvragen uit in relatie
  tot deze bredere debatten: In welke mate waren de ‘ballingen’ die het onderwerp van
  deze studie zijn, een bijzonder type migranten? Hoe effectief was hun politieke activiteit?
  En in welke mate had hun vestiging te maken met een bijzonder ‘gastvrij’ Belgisch
  migratiebeleid?
  
  © 2015 Royal Netherlands Historical Society | KNHG
  Creative Commons Attribution 3.0 Unported License
  URN:NBN:NL:UI:10-1-110223 | www.bmgn-lchr.nl | E-ISSN 2211-2898 | print ISSN 0615-0505
  
  Deze drie centrale onderzoeksvragen vormen de leidraad voor de opbouw van het
  boek, dat na de inleiding in twee grote delen uiteenvalt. Het eerste deel behandelt de
  migratietrajecten en vestigingspatronen van de Poolse migranten in België en beslaat vier
  hoofdstukken. Hoofdstuk I.1 behandelt op eerder kwantitatieve wijze de
  migratiepatronen van 276 vluchtelingen die in de jaren na de mislukte Poolse
  Novemberopstand van 1830 in België terechtkwamen, hoofdstuk I.2 bespreekt de
  aantrekkingsfactoren die hen naar België leidden, hoofdstuk I.3 vergelijkt hun
  vestigingskenmerken met die van ‘gewone’ migranten, en hoofdstuk I.4 herhaalt de
  analyse voor de 100 à 200 Polen die in het kielzog van de mislukte Januariopstand van
  1863-1864 in België verbleven. Uit deze analyses blijkt dat vele Polen slechts tijdelijk in
  België verbleven, en slechts een minderheid rechtstreeks naar België trok: veel
  belangrijker was de uitwisseling met Frankrijk, en in mindere mate Engeland. De
  aantrekking van België was dan ook niet zozeer toe te schrijven aan een grote
  ‘gastvrijheid’, maar eerder aan de geografische nabijheid van Frankrijk (waar veruit de
  grootste Poolse gemeenschap verbleef), de vertrouwdheid met de Franse taal, en de
  relatief goedkope kosten voor levensonderhoud, in het bijzonder voor meer gegoede
  milieus.  Met deze bevindingen neemt de auteur radicaal stelling tegen een eerder
  hagiografische en romantische traditie die negentiende-eeuwse (Poolse) ballingen
  omwille van hun politieke drijfredenen als een ‘uitzonderlijke’ categorie van migranten
  beschouwt, en levert hij belangrijke munitie voor het pleidooi van verscheidene
  migratiehistorici zoals Jan en Leo Lucassen om de dikwijls arbitraire grenzen tussen
  zogenaamd ‘politieke’ en ‘economische’ migratie ter discussie te stellen. In relatie tot
  Belgische historiografie nuanceert hij in navolging van onder meer Anne Morelli de
  veronderstelde ‘gastvrijheid’ van België ten aanzien van politieke vluchtelingen.
  In het tweede deel gaat Goddeeris dieper in op de politieke activiteiten van de
  Poolse ballingen. De centrale vraag in deze hoofdstukken is die naar de effectiviteit van
  hun politieke activiteit in relatie tot de doelstellingen zoals die door de actoren zelf
  geformuleerd werden. In hoofdstuk II.1 argumenteert de auteur dat de zogenaamde
  ‘polonofilie’ van verscheidene Belgische politieke milieus, van radicale democraten tot
  aristocratische kringen, sterk ingegeven was door eigenbelang en globaal genomen
  weinig effect had wat betreft het propageren van de Poolse kwestie. Ook de Poolse
  ‘diplomatie d’exil’ door het conservatief-aristocratische netwerk rond Adam Jerzy
  
  Czartoryski vanuit het Parijse ‘Hôtel Lambert’, onderzocht in hoofdstuk II.2, was op de
  keper beschouwd weinig effectief in het uitbouwen van een permanente politieke
  invloed in België, noch in het mobiliseren van Poolse ballingen uit monarchistische milieus.
   Aan de andere zijde van het politieke spectrum waren ook de politieke activiteiten van
  radicaal democratische Poolse ballingen, onderzocht in hoofdstuk II.3, ten prooi aan een
  aantal structurele problemen die hun revolutionaire effectiviteit sterk beperkte: te sterke
  betrokkenheid bij Belgische politieke kwesties kon leiden tot uitwijzing, pogingen tot
  internationale agitatie liepen dikwijls achter op de feiten, terwijl de band met wat leefde
  bij de Poolse bevolking verwaterde door hun langdurige afwezigheid. Het resultaat was
  dat de politieke focus zich steeds meer richtte op interne discussies binnen de Poolse
  migrantengemeenschap, wat de politieke slagkracht verder onderuithaalde en een na
  verloop van tijd een demobiliserend effect had. Indicatief voor deze politieke
  heroriëntatie zijn volgens Goddeeris de Belgische publicaties van Poolse ballingen, die het
  voorwerp vormen van hoofdstuk II.4. Literaire en historische werken – eerder dan
  politieke geschriften – vormden hierbij de hoofdmoot, terwijl politieke werken dikwijls
  betrekking hadden op interne, persoonlijke polemieken binnen de Poolse gemeenschap.
  De ironie van de geschiedenis, zo merkt Goddeeris op, is dat de impact van hun
  geschriften uiteindelijk niet zozeer lag bij de eerder kleingeestige politieke epistels die
  slechts door een beperkte kring gelezen werden, maar juist bij de ruimere bijdrage die
  hun historische en literaire werken leverden tot de verdere ontwikkeling van een Pools
  bewustzijn en een Poolse identiteit.
   De eindconclusie van dit werk is dus vooral een nuancering van het uitzonderlijke
  migratiekarakter en van het politieke belang van de ‘Grande Emigration’. Daarmee levert
  de auteur een originele en wezenlijke bijdrage tot zowel de migratiegeschiedenis als de
  politieke geschiedenis van negentiende-eeuws België, Polen en Europa, waarmee andere
  onderzoekers in de toekomst de dialoog zullen moeten aangaan. Bijzondere troeven van
  het werk zijn de rijk gedocumenteerde en gecontextualiseerde empirische basis, de
  combinatie van kwantitatieve en kwalitatieve onderzoeksmethoden, en de systematische,
  genuanceerde argumentatie die elk hoofdstuk kenmerkt. Vernieuwend is het streven om
  thema’s en onderzoeksvragen samen te brengen die dikwijls in onderscheiden
  subdisciplines en/of nationale tradities bestudeerd worden, in het bijzonder sociale
  migratiegeschiedenis en politieke transnationale geschiedenis enerzijds, en de Poolse,
  Belgische en internationale historiografie anderzijds. Tegelijk vormt de poging om te
  communiceren met verschillende doelgroepen de achilleshiel van het werk. Zo verleidt de
  strakke opdeling van het boek mogelijk velen ertoe om ofwel enkel het eerste deel (in het
  geval van migratiehistorici) ofwel enkel het tweede deel (in het geval van politiek historici)
  te lezen, waarbij de meerwaarde van de combinatie van beide analysekaders dreigt
  verloren te gaan. De keuze om het werk in het Frans te schrijven en uit te geven, is
  ingegeven door de wens om in dialoog te treden met een negentiende-eeuwse en Poolse
  traditie die eerder het Frans dan het Engels machtig is. Tegelijk bemoeilijkt dit mogelijk
  
  het bereiken van een internationaal lezerspubliek dat steeds meer eerder Engels dan
  Frans leest.
  Anne Winter, Vrije Universiteit Brussel.
  