title: Erfgoed waarderen. Hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen
text: 3.1 HISTORISCHE WAARDE
  Het onroerend goed heeft historische waarde als het getuigt van een ontwikkeling, gebeurtenis,
  figuur, instelling of landgebruik uit het verleden van de mens. (Definitie uit de inventarismethodologie bij MB 17 juli
  2015, voortvloeiend uit het onroerenderfgoeddecreet van 12 juli 2013)
  
  De fortificatie uit de vesting Antwerpen getuigt van het militaire verleden van het land in het
  bijzonder van de periode toen Antwerpen de rol van nationaal reduit in het defensiebeleid van België
  vervulde (1850-1947). Het nationaal reduit vormde het laatste toevluchtsoord voor de koning en het
  leger. Vanuit dit goed verdedigde bolwerk organiseerden ze ’s lands defensie in geval van
  buitenlandse agressie. De verdediging moest dus zo worden opgebouwd dat de vesting in tijden van
  oorlog standhield. De vesting Antwerpen evolueert en past zich aan de gewijzigde militaire en
  internationale omstandigheden aan. Ze is niet in één keer tot stand gekomen. Globaal genomen is de
  vesting uitgebreid van de binnenste fortengordel (vanaf 1855), naar de buitenste fortengordel (vanaf
  1878). Tegen 1914 bereikte de vesting zijn maximale uitbreiding. De fortengordels zijn dus telkens
  verder van de stad gaan liggen. Doel was Antwerpen, het militaire bolwerk voor ’s lands verdediging,
  aan een bombardement te onttrekken. Omdat de artillerie steeds verder reikte, moest de schutkring
  rond de stad verder van het centrum worden gelegd. In deze evolutie onderscheiden we zes fasen
  (zie figuur 5).
  De binnenste fortengordel:
  o 1860-1865 (ontstaan)
  o 1870-1882 (aanpassingen)
  o 1906-1914 (omvorming naar veiligheidsomwalling)
  De buitenste fortengordel:
  o eerste bouwfase (1878-1893)
  o vervollediging met betonnen pantserforten (1906-1914)
  o omvorming naar infanteriesteunpunten of antitankbescherming (interbellum)
  Bij de historische waarde komen aspecten zoals het ontstaan van de vesting, de uitbouw in fases, de
  evolutie, de historische rol van de vesting tijdens de oorlog aan bod.
   3.1.1 Erfgoedwaarden
  -
  
  Een fortificatie ontleent zijn historische waarde aan de periode waarin het gebouwd is en aan
  zijn positie als schakel in een groot geheel.
  Forten die vele aanpassingen hebben ondergaan, getuigen van de opeenvolgende
  moderniseringen van de vesting Antwerpen in de loop van de tweede helft van de 19de
  eeuw en de eerste helft van de 20ste eeuw.
  De fortificatie getuigt van de betrokkenheid van de vesting Antwerpen bij de wereldoorlogen
  
  /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  pagina 32 van 90
  
  Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen
  
  2021
  
  3.1.2 Selectiecriteria (representativiteit, zeldzaamheid, herkenbaarheid, context, ensemble)
  -
  
  -
  
  -
  
  -
  
  Een fortificatie is representatief voor een fase in de evolutie van de vesting Antwerpen.
  Forten die weinig aanpassingen hebben gekend na hun initiële bouwfase zijn meer
  representatief voor die ene fase in het ontstaan van de vesting. Ga op zoek naar tastbare
  kenmerken die eigen zijn aan een bepaalde periode in de ontwikkeling van de vesting
  Antwerpen, waardoor je het fort/schans kunt toeschrijven aan die fase in de evolutie van de
  vesting.
  Forten die een lange gebruiksperiode overspannen en die vele aanpassingen hebben
  ondergaan, zijn interessant omdat ze meer dan de andere een grote historische gelaagdheid
  vertonen. Een relict kan dus illustratief zijn voor meerdere periodes in de uitbouw van de
  vesting Antwerpen, als het de sporen van meerdere fasen en evoluties in de uitbouw van de
  vesting Antwerpen draagt. De belangrijkste evoluties zijn:
  o Van open naar beschutte opstelling van de artillerie (enkel herkenbaar in binnenste
  fortengordel en de eerste forten van de buitenste fortengordel). Kantelmoment rond
  1870-85. Bv. Zichtbaar aan de toevoeging van holtraversen of van pantserkoepels.
  o Toevoeging van versterkte bouwmaterialen: van baksteen naar beton
  (kantelmoment rond 1870-85) , van beton naar gewapend beton (kort voor 1914).
   Bv. Zichtbaar aan de toevoeging van betonlagen op gewelven of de toevoeging van
  betonnen constructies aan oorspronkelijk bakstenen forten.
  o Omvorming van forten naar infanteriesteunpunten (enkel herkenbaar in buitenste
  fortengordel). Kantelmoment in de jaren 1930. Bv. Zichtbaar aan de toevoeging van
  bunkers aan het forteiland.
  Zeldzaam zijn de forten uit de vesting Antwerpen die na hun ontstaan geen aanpassingen
  hebben gekend.
  Het forteiland, en in bijzonder het reduit in het geval van de binnenste fortengordel, maakt
  het abstracte idee van het concentrationisme als defensieconcept uit de periode 1850-1947
  herkenbaar. De beslotenheid van een fort illustreert hoe in die tijd over defensie werd
  gedacht, met name concentratie van middelen en mensen op één plek.
  Een zeer herkenbaar gebouw van de betonnen pantserforten uit de buitenste fortengordel is
  de traditorebatterij, omdat dit – langs de vestinggracht gelegen- goed zichtbaar is, omdat het
  de toegang tot de forten vormt en omdat het een uniforme vormgeving heeft gekregen.
  Herkenbaar is de oorlogsschade aan gebouwen of aanaardingen die aantonen dat het fort of
  de schans het mikpunt is geweest tijdens de slag om de vesting Antwerpen (28 september-10
  oktober 1914) in de Eerste Wereldoorlog. Hun betrokkenheid bij de gevechtsoperaties
  versterkt hun historische waarde.
  3.1.3 Enkele voorbeelden maken het concreet
  -
  
  -
  
  -
  
  Het fort van Haasdonk getuigt van de periode waarin de vesting Antwerpen werd
  vervolledigd met de buitenste fortengordel tussen 1906-1914. In die periode bereikte de
  vesting Antwerpen haar maximale uitbreiding. Kenmerkend voor pantserforten uit die
  periode is dat ze volledig in ongewapend beton zijn opgetrokken én met geschutkoepels zijn
  uitgerust.
   Typisch voor schansen uit de periode 1906-1914 is dat ze volledig in (ongewapend) beton zijn
  opgetrokken én dat het geschut achter één gepantserde geschutskoepel is opgesteld. In
  vergelijking met de schansen uit de buitenste fortengordel zijn de schansen uit de
  veiligheidsomwalling kleiner. Met zijn ene bouwlaag is het schansgebouw van de
  veiligheidsomwalling ook minder hoog. Schans XVII is representatief voor de vervollediging
  van de veiligheidsomwalling in de binnenste fortengordel in het begin van de 20ste eeuw.
  Het fort van Steendorp getuigt van de snelle evolutie in de oorlogsvoering en in het bijzonder
  van de artillerie, wat de militaire architecten tussen 1885 en 1947 voortdurend tot
  
  /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  2021
  
  Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen
  
  pagina 33 van 90
  
  -
  
  -
  
  -
  
  -
  
  -
  
  -
  
  aanpassingen aan de bouwplannen noopten. Nog voor zijn voltooiing in 1892 werd het al
  aangepast aan het toegenomen impact van de toen nieuwe, explosieve granaten: de aarden
  bedekking werd afgegraven en vervangen door een schokabsorberende zandlaag en met
  beton gedekt. Een gedeelte van de contrescarpgalerij van het reduit is in beton uitgevoerd
  (betonnen gewelven). Boven op het reduit verscheen een geschutkoepel voor twee 15cm
  kanonnen. Om het schietbereik van de kanonnen te vergroten, verlaagde men in 1913 de
  wallen aan de aanvalszijde. Op de voorste hoekpunten van de wallen bouwde het leger
  bijkomend een 7,5 cm koepel met observatieklok. Sommige holtraversen (voor de
  beschutting van mens en materieel tijdens een beschieting) werden afgebroken en elders
  heropgebouwd. Het fort onderging dus heel wat veranderingen.
  De bakstenen constructies maken het fort van Zwijndrecht herkenbaar als fort van de
  binnenste fortengordel, terwijl de betonnen lagen op de gebouwen en de toevoeging van
  betonnen holtraversen getuigen van de aanpassing van het fort aan latere moderniseringen.
   Deze zichtbare wijzigingen zijn interessant omdat ze aantonen dat ook forten van de
  binnenste fortengordel in gereedheid werden gebracht voor de verdediging tegen de
  zwaardere artillerie van het begin van de 20ste eeuw, zij het minder uitgesproken dan die
  van de buitenste fortengordel.
  Aanpassingen in de jaren 1930, zoals de aanleg van loopgraven op het forteiland en
  gasdichte lokalen, getuigen van de omvorming van het fort van Kessel naar een
  infanteriesteunpunt in die periode. Die illustreren op hun beurt de tanende rol van de
  statische artillerie in een mobiele oorlogsvoering. De veranderingen aan het fort kenmerken
  de snelheid waarmee de militaire strategie in de eerste decennia van de 20ste eeuw
  evolueerde.
  Fort Sint -Marie is het oudste fort uit de vesting Antwerpen en het enige dat dateert uit de
  periode tussen de uitbouw van het Verschanst Kamp (1851-52) en de binnenste fortengordel
  (1860-65). Door zijn ouderdom en de vele, reeds vroege, aanpassingen is het in vele
  opzichten een buitenbeentje.
  Het fort van Broechem draagt in grote mate de zichtbare sporen van de Eerste Wereldoorlog:
  het was betrokken bij de slag om de Nete. In oktober 1914 kreeg het zelfs 144 projectielen te
  verwerken die veel schade aanrichtten. Op vijf plaatsen waren de metersdikke betonnen
  gewelven doorboord en vier van de negen geschutkoepels uitgeschakeld. De oorlogsschade
  is nog zichtbaar, tenzij waar ze later werd hersteld. Het fort van Broechem was het laatste
  fort in de zuidoostelijke sector van de buitenste fortengordel dat onder Duits vuur kwam te
  liggen tijdens de belegering van de vesting Antwerpen. Daardoor onderscheidt het zich van
  andere forten die nooit in stelling werden gebracht.
   Het fort van Lier is één van de weinige waar de Belgische bunkers uit het interbellum
  bewaard zijn gebleven. Deze bunkers zijn dus relicten uit een periode van na de bouw van
  het fort, maar ze getuigen van de omvorming van de forten tot infanteriesteunpunten in de
  buitenste fortengordel in de jaren 1930. Alleen in nog vier andere fortificaties in de
  zuidoostelijke sector van de buitenste fortengordel zijn deze Belgische bunkers uit het
  interbellum bewaard gebleven (fort van Walem, Sint-Katelijne-Waver, schans Dorpveld,
  Tallaart).
  Schans Tallaart van de buitenste fortengordel draagt de sporen van twee fasen in de uitbouw
  van de vesting Antwerpen, met name de periode 1906-14 toen de buitenste fortengordel
  werd vervolledigd en het interbellum. Belgische schuilplaatsen (van het type ‘abri conjugué’)
  getuigen van de aanpassingen van de schans tijdens het interbellum aan de nieuwe
  bestemming als infanteriesteunpunt.
  /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  pagina 34 van 90
  
  Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen
  
  2021
  
  Figuur 20 Fort II (Wommelgem), bouwperiode 1860-1865: binnenplaats van het typerende centraal reduit. Foto Hilde
  Verboven 2018. https://beeldbank.onroerenderfgoed.be/images/382860
  
  Figuur 21: Fort van Kessel (bouwperiode 1906-1914): betonnen pantserfort, hoofdfrontgebouw met daarboven holtraverse
  en geschutkoepels. Foto Hilde Verboven 2018.
  /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  2021
  
  Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen
  
  pagina 35 van 90
  
  Figuur 22 Fort van Kessel (bouwperiode 1906-1914), volledig uitgevoerd in beton, interieur van de gang van het
  hoofdfrontgebouw. Foto Hilde Verboven 2016. Meer informatie over dit fort en dit beeld in de onroerenderfgoedinventaris
  https://inventaris.onroerenderfgoed.be/erfgoedobjecten/3093 en
  https://beeldbank.onroerenderfgoed.be/images/241613.
   /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  pagina 36 van 90
  
  Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen
  
  2021
  
  3.2 ARCHITECTURALE WAARDE
  Een onroerend goed heeft architecturale waarde als het getuigt van een fase of aspect van de
  (landschaps)architectuur of de bouwkunst in het verleden. Het kan gaan om typologie, stijl, oeuvre of
  materiaalgebruik. (Definitie uit de inventarismethodologie bij MB 17 juli 2015, voortvloeiend uit het onroerenderfgoeddecreet van 12
  juli 2013)
  
  De fortengordels rond Antwerpen getuigen van een fase in de militaire architectuur, waarbij gedacht
  werd in functie van vestingen, versterkte bolwerken en kringstellingen. Bij fortengordels gaat het om
  een specifiek type architectuur die schatplichtig is aan de eeuwenlange traditie van de vestingbouw.
  Een fort moest op zichzelf een belegering kunnen doorstaan, hetzij door artillerie of infanterie. Het
  had verdediging op afstand, maar ook dichtbij. Het zorgde ook voor de verdediging van de
  tussenliggende ruimtes (intervals) en had dus een relatie met nabijgelegen forten. De gebouwen
  moesten bomvrij blijven en indringers moest men kunnen weren. Al deze factoren samen bepaalden
  mee het ontwerp, de vormgeving, de keuze van de bouwmaterialen en de inrichting.
  Ondanks de functionaliteit van de gebouwen hebben de militaire architecten toch ook aandacht voor
  gevelarchitectuur. Deze komt het meest uitgesproken voor aan de achterzijde van de forten
  (keelfront), omdat de gevels daar het meest zichtbaar zijn. De gebouwen die aan de binnenzijde van
  het forteiland liggen, kennen een soberdere uitwerking.
  Bij de architecturale waarde komen aspecten zoals het vestingbouwkundig type, het grondplan (zie
  bijlage), de gevelarchitectuur en het interieur, de monumentaliteit en de bouwmaterialen aan bod.
   3.2.1 Erfgoedwaarden
  -
  
  -
  
  -
  
  -
  
  -
  
  De fortificatie getuigt van de inzichten hoe op een architecturale manier aan de verdediging
  vorm werd gegeven (type vestingbouw). Vestingbouwkundig onderscheiden gebastioneerde
  fortificaties, herkenbaar aan hun vijfhoekige uitbouwen (=bastions) in de vestinggracht, zich
  van de forten van het polygonale stelsel. Dat forten in de jaren 1850 nog volgens he t
  gebastioneerde stelsel werden aangelegd, toont aan dat de vestingbouwers lang aan deze
  bouwwijze zijn blijven vasthouden. Enkele jaren later werden de eerste forten volgens het
  polygonale stelsel geconstrueerd. De meeste fortificaties in de vesting Antwerpen zijn van
  het polygonale stelsel.
  De fortificatie illustreert het streven naar standaard types in de militaire architectuur. Het
  grondplan heeft betrekking op de plaatsing en de vorm van de onderdelen van een fort
  binnen het geheel, zowel gebouwen als aardwerken (glacis, wallen). Wijzigingen in het
  grondplan getuigen van veranderingen in de oorlogsvoering en van de manier waarop
  vestingbouwers daarop inspeelden (zie type grondplan als bijlage).
  De fortificatie kenmerkt de stijl die de militaire architecten bij een bepaald type fort
  gebruikten (gevelarchitectuur en interieur). Het gebruik van bepaalde stijlen zoals de
  Rundbogenstil of neostijlen in de gevelarchitectuur van de gebouwen van een fort behoren
  tot het architecturale ontwerp.
  De karakteristieken in de gevelarchitectuur typeren het fort als vestingbouwkundig type dat
  in een bepaalde periode is gebouwd.
  Forten met monumentale gebouwen geven een bijzondere uitstraling aan de fortificaties van
  de vesting Antwerpen (monumentaliteit). Een bijzondere architecturale vormgeving kreeg
  het reduit of het binnenfort van de forten uit de binnenste fortengordel, opgebouwd uit de
  samenvoeging van twee halve cirkels met verschillende diameter (monumentaliteit).
  De fortengordels tonen in hun geheel een evolutie aan van het gebruik van baksteen naar
  beton als belangrijkste bouwmaterialen voor militaire constructies die bomvrij moesten zijn
  (bouwmaterialen).
   o De bakstenen forten uit de binnenste fortengordel vormen het sluitstuk op een lange
  traditie van militaire baksteen vestingbouw (13de-19de eeuw).
  /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  2021
  
  Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen
  
  pagina 37 van 90
  
  o
  
  De betonnen pantserforten uit de buitenste fortengordel zijn voorbeelden van
  vroege functionele betonarchitectuur. Ze getuigen van het belang en de evolutie van
  de betonbouw in de militaire architectuur voorafgaand aan de Eerste Wereldoorlog.
  Militaire gebouwen moesten beschietingen kunnen doorstaan. Omdat de artillerie
  sinds de jaren 1880 technologisch met sprongen vooruitging, moesten forten zich
  beter beschermen tegen inslaande projectielen die bakstenen gewelven gemakkelijk
  konden doorboren. Beton was daar het antwoord op. De volledige dragende
  constructie van funderingen, muren en gewelven, werd in ongewapend beton
  gegoten.
  3.2.2 Selectiecriteria (representativiteit, zeldzaamheid, herkenbaarheid, context, ensemble)
  -
  
  -
  
  -
  
  Het relict is representatief voor een type uit de vestingbouw, zoals een omwalling, fort,
  schans, antitankgracht, inundatiegebied. Sommige zijn vrij veel bewaard gebleven, zoals
  forten en schansen. Andere types veel minder.
  Zeldzaam zijn relicten van het type ‘omwalling’. Slechts enkele fragmenten bleven bewaard,
  met name ravelijn X en XI, de Brilschans, de Wolvenberg, de enige restanten van de 19deeeuwse grote omwalling, en de veiligheidsomwalling.
   Een bepaald type van een fort/schans/omwalling is een typische vertegenwoordiger van een
  type grondplan als het er aantoonbaar alle onderdelen in de juiste opstelling van heeft. Het
  type grondplan van een fort varieert naargelang het gebruikte bouwmateriaal, de opstelling
  van het geschut en de positie van de caponnière (grachtverdediging). Al naargelang de goede
  bewaringstoestand is het ene fort een betere vertegenwoordiger van een bepaald type
  grondplan dan het andere. Forten waarbij de ruimtelijke configuratie van het forteiland nog
  heel goed herkenbaar is, krijgen een hogere waardering als alle onderdelen van de opbouw
  van het fort nog aanwezig zijn, inclusief de wallen, de aarden dekken tegen en op de
  gebouwen, het glacis , de vestinggracht en de gekasseide toegangsweg naar het fort. De
  bewaring van het glacis buiten de vestinggracht en het microreliëf op het fort kan het best met
  behulp van het digitale terreinmodel worden nagegaan (Lidardata van Informatie Vlaanderen,
  zie bijlage).
  Goed bewaarde grondplannen vertonen weinig toevoegingen van volumes (zoals loodsen,
  barakken, sportvelden) van na de demilitarisering van de fortificaties. In de binnenste
  fortengordel zijn die uiterst zeldzaam.
  Zeldzaam zijn forten met een asymmetrisch opgebouwd grondplan, wat hen doet afwijken
  van de type plannen die voor deze forten werden ontworpen. Varianten op type plannen
  kunnen interessant zijn, omdat ze rekening houden met de situatie of de omgeving van het
  fort waarin het terecht komt of omdat ze iets zeggen over bijzondere condities.
  Het oorspronkelijke grondplan is nog afleesbaar aan de bewaarde gebouwen, de
  aanaardingen of wallen, de vestinggracht en hun onderlinge positionering ten opzichte van
  elkaar.
  De ruimtelijke relaties tussen de elementen in de opbouw van het fort zijn als ensemble gaaf
  bewaard.
   Forten die voor het eerst of het laatst in een specifiek bouwmateriaal werden opgetrokken
  zijn interessanter omdat ze ofwel het sluitstuk van een lange bouwtraditie illustreren of het
  beginpunt in het gebruik van nieuw materialen. Hetzelfde geldt voor de hybride forten die
  zich op het scharnierpunt bevinden en zowel baksteen als beton in dezelfde constructies
  combineren.
  /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  pagina 38 van 90
  
  Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen
  
  2021
  
  3.2.3 Enkele voorbeelden maken het concreet
  -
  
  -
  
  -
  
  -
  
  -
  
  -
  
  -
  
  De hoekige bastions op de rand van fort Sint-Marie maken het fort herkenbaar als een fort
  dat volgens het type ‘gebastioneerd stelsel’ is gebouwd. Het is het enige grote fort in de hele
  vesting Antwerpen dat in de beoogde periode volgens dit grondplan is gebouwd. Daarmee
  sloot het aan op een oudere vestingbouwkundige traditie. Het toont aan dat tot in het
  midden van de 19de eeuw aan de traditie van gebastioneerde forten werd vast gehouden.
  Enkele jaren later werden de eerste forten volgens het ‘polygonale stelsel’ gebouwd (forten
  II – VIII). Sint-Marie bevindt zich dus op de breuklijn tussen twee verschillende
  constructiewijzes in de vestingbouw.
  De defensieve dijk (1870) op linkeroever en de gracht met caponnières in de noordelijke
  haven van Antwerpen (1906) zijn voorbeelden van zeldzame, bewaard gebleven relicten van
  omwallingen uit de Antwerpse vesting.
  Schans XVII is met zijn ellipsvormige schanseiland omgeven door een 15m brede droge
  gracht, een vuurkam, een keelgebouw met een traditorebatterij en een draaikoepel voor een
  7,5cm kanon een typische vertegenwoordiger van een veldversterking in de ruimte tussen de
  forten van de binnenste fortengordel.
   Het fort van Zwijndrecht is herkenbaar als fort uit de 19de-eeuwse binnenste fortengordel:
  getuige daarvan de bakstenen gebouwen onder hoge wallen op de randen van het forteiland
  in de typische bouwstijl (Rundbogenstil, mengvorm van neostijlen). Van de hele vesting
  Antwerpen heeft dit fort de best bewaarde walorganisatie, waarmee het getuigt van de open
  opstelling van de artillerie in de eerste fase van de uitbouw van de vesting Antwerpen (voor
  1880).
  Het monumentale ellipsvormige reduit of binnenfort van de forten II tot VIII geeft een
  bijzondere architecturale uitstraling aan dit type fort van de binnenste fortengordel. Ook het
  metselwerk in sommige delen van sommige van die forten getuigt van vakmanschap :
  bijvoorbeeld het in elkaar werken van kruisende gewelven, bovenkanten van deuropeningen
  in gewelven, bolgewelven en het gewelf in visgraatverband in fort III.
  Het fort van Schoten (1886-1892) en het spoorwegfortje van Duffel (1886-1891) zijn de
  eerste constructies met gewelven in ongewapend beton. Het zijn representatieve voorbeeld
  van hybride forten die van in het begin van hun bouw baksteen met beton combineren. Deze
  interessante fortificaties uit de overgang tussen de traditionele bakstenen forten en de
  betonnen pantserforten getuigen van een vernieuwde architecturale vormgeving in de
  vestingbouw. Een deel van de gebouwen is nog in baksteen, maar de gebouwen uit de
  aanpassingsperiode tonen de introductie van (ongewapend) beton als nieuw bouwmateriaal.
  Bijzonder karakteristiek aan het grondplan van het fort van Duffel is de rondlopende
  onderaardse bakstenen gang vanaf de beide zijden van het keelfront naar de holtraversen.
  Het fort van Kapellen (bouwjaren 1893-97) is het eerste betonnen pantserfort van de vesting
  Antwerpen.
  Het fort van Steendorp (bouwjaren 1882-1892) is het laatst gebouwde bakstenen fort in de
  vesting Antwerpen, wat het bovendien zeer atypisch maakt voor een fort in de buitenste
  fortengordel.
   Het fort van Kessel is één van de weinige met bewaarde noodversterkingen van kort voor het
  uitbreken van de Eerste Wereldoorlog. De noodversterkingen werden inderhaast opgebouwd
  uit met natgemaakte juten cementzakken en beton met stukken bandijzer en dunne staven
  in een poging om het beton te wapenen.
  Bijzonder is de asymmetrische opbouw van het fort van Kruibeke en van het fort van Bornem
  waardoor zij van de type plannen van de andere forten afwijken.
  Het fort van Stabroek is één van de twee prototypes van betonnen pantserforten waarbij
  met de samenstelling van het beton werd geëxperimenteerd.
  /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  2021
  
  Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen
  
  pagina 39 van 90
  
  Figuur 23 Fort van Walem (bouwperiode 1878-1893); interieur van een kanonkamer in de linker halve caponnière met
  bovenaan een gewelfhaak. Foto Hilde Verboven 2019.
  Figuur 24 Fort van Kessel (bouwperiode 1906-1914): centrale geschutkoepel voor een 15cm kanon, uitgevoerd in
  ongewapend beton. Het stalen pantser werd al in de Eerste Wereldoorlog verwijderd.
  /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  pagina 40 van 90
  
  Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen
  
  2021
  
  3.3 TECHNISCHE WAARDE
  Sporen van de technische uitrusting en de wapenuitrusting illustreren de manier waarop een fort of
  een schans onafhankelijk van de buitenwereld een belegering moest kunnen doorstaan.
   Oorspronkelijk was een fort met heel wat materiaal uitgerust om een aanval af te slaan. De
  technische uitrusting bestond bijvoorbeeld uit machines, telefooninstallatie, telegrafie, generatoren
  voor de opwekking van elektriciteit, verwarming, ventilatiesysteem, waterafvoer, munitielift,
  veiligheidsballustrades, enz. Voor de bewapening waren er kanonnen, affuiten, bepantsering,
  observatieklokken en pantserkoepels. Geen enkel fort of schans heeft zijn volledige originele
  uitrusting nog. Hier en daar zijn er nog wel enkele plaataffuiten, ventilatoren, rolbruggen, poorten,
  ramen enz. terug te vinden, meestal geroest of aangetast. De artilleriestukken zijn doelbewust
  uitgebroken om het fort onklaar te maken of om de metalen te recupereren. Voor zover het tuig niet
  in 1914 door het Belgisch leger onklaar was gemaakt of verplaatst, ontwapenden de Duitse troepen
  de forten voor het einde van de Eerste Wereldoorlog (Gils 2014, 69). De geschutkoepels van de
  schansen van de binnenste fortengordel werden waarschijnlijk pas in de Tweede Wereldoorlog uit
  hun bedding gelicht.
  De afvoer van binnensijpelend water en de ventilatie waren onontbeerlijk voor de goede
  leefcondities en de instandhouding van de bouwfysische conditie van de hele constructie. In het
  geval van de buitenste fortengordel regelden technische schachten aan de aangeaarde zijde de
  afvoer van het water naar de centrale afvoerlijnen (meestal onder de bevloering van de gangen).
  Omwille van het belang van een goede waterafvoer telden de gangen gemakkelijk bereikbare
  toegangen voor reparaties of onderhoud. In het geval van de gewelfde gebouwen in de binnenste
  fortengordel wordt het op de aarden dekken insijpelende water via overkluizingen en killen over de
  laagste punten van de gewelven naar de buitenmuur afgeleid. Bij kleinere gewelven ging het water
  langs de achterzijde naar een gemetselde afvoer. De afwateringskanalen zijn, zeker na de tweede
  wereldoorlog, niet meer gereinigd of zijn bij de bombardementen in de eerste wereldoorlog of
  ingevolge zware transporten of werken ingestort.
   3.3.1 Erfgoedwaarden
  -
  
  -
  
  Stukken van de technische uitrusting van een fort of schans, zoals leidingen, technische
  schachten, onderdelen van het ventilatiesysteem, onderdelen van de waterafvoer,
  waterputten, druipstangen, herinneren aan de noodzaak om onafhankelijk van de
  buitenwereld te kunnen blijven functioneren. Ze tonen het belang van een eigen water- en
  energievoorziening aan.
  Andere inrichtingen, zoals de keukenuitrusting, slaapzalen of het sanitair, getuigen van het
  dagelijks leven en het gebruik van de forten in vredestijd. In de schansen is deze uitrusting,
  behalve het sanitair, er niet omdat troepen er niet (langdurig) verbleven.
  Restanten van de bewapening getuigen van de wijze van verdediging en de militaire logica
  van een fort, dat in alle richtingen en op verschillende afstanden moest kunnen schieten
  (plaatselijk, intervals, verre afstand). Dat vereiste bewapeningen op verschillende locaties in
  het fort.
  3.3.2 Selectiecriteria (representativiteit, zeldzaamheid, herkenbaarheid, context, ensemble)
  -
  
  -
  
  -
  
  Zeldzaam zijn de forten waarvan de binneninrichting zelfs maar gedeeltelijk bewaard is
  gebleven.
  In de meeste forten en schansen getuigen de verankeringen, leidingen, druipstangen,
  gewelfhaken, ventilatieschachten, ventilatieroosters of de met metaal beklede schachten van
  munitieliften van de technische uitrusting, de bewapening of het gebruik van een bepaalde
  ruimte. Zij zijn representatief voor de onafhankelijke werking van een fort.
  Zeldzaam zijn geheel of gedeeltelijk bewaarde plaataffuiten.
  /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  2021
  
  Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen
  
  pagina 41 van 90
  
  3.3.3 Enkele voorbeelden maken het concreet
  -
  
  Het fort van Oelegem heeft zeldzaam bewaarde resten van de binneninrichting van het fort,
  waaronder de keukenuitrusting (dampkap).
  Het fort van Bornem heeft nog de enige overblijvende originele douchecel met aanpalende
  kleedhokjes.
  Het fort van Kessel is het enige in de buitenste fortengordel met een brokstuk voorpantser bij
  een geschutkoepel.
   De functie van de kruitkamer van fort II is herkenbaar aan het goed bewaarde
  ventilatiesysteem dat het opgestapelde buskruit of munitie droog hield en dat bestaat uit de
  originele houten vloer. De kruit- of munitiekamers in vele andere forten hebben nog wel de
  originele spouwmuren en -gangen, de verluchtingssleuven en de lichtnissen.
  Figuur 25 Betonnen behuizing van de observatieklok rechts op het hoofdfront van het fort van Lier, een onderdeel van de
  bewapening die begin 20ste eeuw bij wijze van modernisering aan het fort werd toegevoegd.
  /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  pagina 42 van 90
  
  Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen
  
  2021
  
  3.4 RUIMTELIJK-STRUCTURERENDE WAARDE
  Een onroerend goed heeft ruimtelijk-structurerende waarde als het de ruimte ordent, afbakent,
  structureert of de blik leidt. (Definitie uit de inventarismethodologie bij MB 17 juli 2015, voortvloeiend uit het
  onroerenderfgoeddecreet van 12 juli 2013)
  
  De wetgeving op de krijgsdienstbaarheden en het instellen van schoots- en waarnemingsvelden rond
  militaire infrastructuur had lange tijd duidelijk effect op de ruimtelijke ontwikkeling rondom een
  militair goed. Schoots- en waarnemingsvelden rond een fort of schans kunnen een reden zijn
  waarom een woonkern zich weg van het militaire domein ontwikkelde. Voor zover dat niet
  veranderd is, kan een fort, schans, omwalling of grachtverdediging de omgeving nog altijd
  structureren. In dat geval heeft de onmiddellijke omgeving rond een fort, schans of wal waarde
  omdat ze nog altijd getuigt van het bestaan van de vroegere schoots- en waarnemingsvelden, ook al
  is de wet op de krijgsdienstbaarheden er niet meer op van toepassing.
   Forten en schansen zijn zelf opvallende structuren in de ruimtelijke omgeving. Die van de vesting
  Antwerpen variëren qua oppervlakte tussen de 2 en 42 ha. Zeker in een verkavelde of verstedelijkte
  omgeving contrasteert de omvang van het forteiland met de kleinere percelen. Binnen een
  woonkern kan een fort beeldbepalend en ruimtelijk structurerend zijn. Zijn schaal overstijgt die van
  de individuele bebouwing en kavels in de onmiddellijke omgeving. In een meer open omgeving kan
  een fort of schans als een baken of herkenningspunt in het landschap fungeren.
  3.4.1 Erfgoedwaarden
  -
  
  -
  
  De ruimte rondom een fort heeft erfgoedwaarde als ze nog altijd getuigt van de invloed van
  de wetgeving op de krijgsdienstbaarheden en het instellen van schoots- en
  waarnemingsvelden rond de militaire infrastructuur. In zoverre de open ruimte rondom een
  relict bewaard is, getuigt die van de ruimtelijk-structurerende werking van deze
  krijgsdienstbaarheden.
  Historische elementen in de ruimte buiten het fort getuigen van het ensemble dat het ooit
  vormde.
  Een fortificatie heeft waarde omdat het nog altijd een afgescheiden, gesloten eenheid in de
  omgeving vormt. Er is geen verweving tussen de binnen- en de buitenruimte van het
  forteiland.
  Verbindende elementen in de ruimte tussen de forten en schansen geven uitdrukking aan
  het idee van een gordel van versterkingen.
  3.4.2 Selectiecriteria (representativiteit, zeldzaamheid, herkenbaarheid, context, ensemble)
  -
  
  -
  
  -
  
  Onderdelen van de vesting Antwerpen hebben een grotere waarde als het effect van de
  krijgsdienstbaarheden nog altijd zichtbaar doorwerkt op de ruimtelijke invulling van de
  omgeving, zoals op de open ruimte, de grootte van de percelen. De fortificaties van de
  binnenste fortengordel scoren hier doorgaans slecht op, omdat ze -dichter gelegen bij
  Antwerpen- in het verleden sterk onder druk stonden van de stadsuitbreiding. Daardoor is de
  onmiddellijke omgeving van de forten, schansen of wallen verkaveld en dicht bebouwd
  geraakt.
   Forten en schansen met een open, onbebouwde ruimte tussen de aangrenzende fortificaties
  van de vesting Antwerpen hebben een grotere waarde omdat ze uitdrukking geven aan de
  schoots- en waarnemingsvelden in de intervals tussen de versterkingen onderling. Dergelijke
  open intervals zijn intussen zeldzaam geworden.
  Herkenbaarheid van een fort- of schanseiland: wie van buitenuit naar een verschansing kijkt,
  herkent er gemakkelijker een fortificatie in als het een duidelijk onderscheiden eenheid
  vormt ten opzichte van de buitenwereld. De best herkenbare fort- of schanseilanden zijn
  diegene die volledig door een vestinggracht en een open glacis zijn omsloten, enkel via de
  
  /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  2021
  
  Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen
  
  pagina 43 van 90
  
  -
  
  -
  
  originele toegangswegen bereikbaar zijn en aan de bevriende zijde (keelfront) zichtbare fort
  of schansgebouwen hebben.
  Fortificaties die een ensemble vormen met historische elementen buiten het fort hebben iets
  extra. Voorbeelden van dergelijke elementen zijn officierswoningen in de nabijheid van het
  fort, een weg of spoorweg in het geval van de sperforten, een rivier in het geval van de
  forten aangelegd langs de Rupel-Nete linie, de Krijgsbaan die voor de circulatie van de
  troepen tussen de forten van de binnenste fortengordel diende, dijken en sluizen voor de
  bediening van een inundatiegebied.
  Continuïteit in de opbouw van het landschap vroeger en nu in combinatie met zichtrelaties
  versterken de context. In dat geval is de huidige landschappelijke context nog in grote mate
  een weerspiegeling van het landschap waarin de fortifictie ontstond.
  3.4.3 Enkele voorbeelden maken het concreet
  -
  
  -
  
  -
  
  Het fort van Stabroek is duidelijk herkenbaar als een zelfstandig opererende eenheid. Het
  vormt nog altijd een geheel, afgesloten van de rest van de omgeving.
   Schans XVII is één van de weinige waar de terreinen voor de plaatsing van het hek tussen de
  schansen nog duidelijk herkenbaar zijn in de percelering.
  Net buiten de vestinggracht van fort VIII ligt uitzonderlijk nog een houten officiersgebouw.
  De woning was in hout omdat ze snel moest kunnen worden afgebroken als de
  schootsvelden in gereedheid werden gebracht. Het ensemble is representatief voor de
  inrichting van de omgeving bij de bouw van de forten in functie van de
  krijgsdienstbaarheden.
  De antitankgracht heeft een hoge ruimtelijk-structurerende waarde, omdat die als een
  lijnvormig verbindend element in de ruimte werkt. Het is het enige onderdeel van de vesting
  Antwerpen dat het idee van een gordel van versterkingen rond de stad zo sterk visualiseert.
  De antitankgracht vormt bovendien de verbindende structuur tussen forten, schansen en
  bunkers voor de verdediging van de buitenste fortengordel.
  Het fort van Duffel hangt ruimtelijk samen met de spoorweg Antwerpen-Brussel, omdat het
  gebouwd was om deze spoorweg te verdedigen. Als sperfort versperde het deze
  toegangsweg tot de vesting Antwerpen. Uit de configuratie van het fort en de opstelling van
  het geschut blijkt dat het op de spoorlijn was georiënteerd. Om die reden behoorde de
  ruimte tussen het fort en de spoorlijn tot het schootsveld, een ruimte die ook nu nog
  grotendeels onbebouwd is gebleven.
   /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  pagina 44 van 90
  
  Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen
  
  2021
  
  Figuur 26 Fort van Stabroek (bouwperiode 1906-1914): de wet op de krijgsdienstbaarheden stelde een perimeter van 585m
  rond elke militaire infrastructuur in, hier in het rood weergegeven. In geval van oorlog werd deze ruimte vrij gemaakt,
  huizen afgebroken of in brand gestoken, bomenrijen en bossen gekapt. Doel was om vanuit het fort een vrij waarnemingsen schootveld te realiseren. Zolang het fort militair actief was, mocht in deze perimeter niet worden gebouwd. Enkel
  houtbouw werd getolereerd, omdat die gemakkelijk kon worden verwijderd. Krijgsdienstbaarheden werkten dus ook in op
  de ruimtelijke structuur rondom een fort. Als de ruimte rondom een fort of schans nog altijd onbebouwd is gebleven, is de
  huidige omgeving een weerspiegeling van de vroegere waarneming- en schootsvelden. Dit is enkel nog het geval bij
  sommige forten in de buitenste fortengordel. De forten en schansen van de binnenste fortengordel zijn helemaal
  opgenomen in het stedelijk weefsel rond Antwerpen.
  /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  2021
  
  Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen
  
  pagina 45 van 90
  
  Figuur 27 Fort van Walem (bouwperiode 1878-1893): Bij een inslag op het hoofdfrontgebouw in 1914 vielen hier minstens
  veertig slachtoffers. De kans is groot dat er nog meer menselijke resten onder het puin zijn bedolven. Foto Hilde Verboven
  2019. Meer info bij dit beeld https://beeldbank.onroerenderfgoed.be/images/390319.
  Figuur 28 Fort van Walem
  (bouwperiode 1878-1893) een toren in
  navolging van de IJzertoren in
  Diksmuide, bovenop het
  hoofdfrontgebouw herdenkt de
  slachtoffers uit 1914.
   /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  pagina 46 van 90
  
  Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen
  
  2021
  
  3.5 CULTURELE WAARDE
  Een onroerend goed heeft culturele waarde als het getuigt van tijd- en regiogebonden menselijk
  gedrag. (Definitie uit de inventarismethodologie bij MB 17 juli 2015, voortvloeiend uit het onroerenderfgoeddecreet van 12 juli 2013)
  Forten, schansen en andere elementen uit de vesting Antwerpen dragen een culturele waarde uit in
  zoverre ze het voorwerp vormen van de herdenking van oorlogsslachtoffers. In de forten zelf,
  behalve in het fort van Walem, vielen er weinig slachtoffers, omdat de vesting Antwerpen
  kortstondig in de oorlog is betrokken, meer bepaald in de eerste fase van de Eerste Wereldoorlog
  tussen september en oktober 1914. Enkel in de zuidoostelijke sector van de buitenste fortengordel
  kwamen forten en schansen daadwerkelijk onder Duits vuur te liggen. In andere forten kwamen
  occasioneel manschappen om bij sabotageacties om te vermijden dat ze onbeschadigd in handen van
  de tegenstander kwamen. Een sterk uitgebouwde, internationale herdenkingstraditie kennen zij niet,
  zeker niet in vergelijking met de herdenkingen aan de Eerste Wereldoorlog in de Westhoek. Tijdens
  de herdenkingen van 2014-2018 groeide wel de belangstelling.
  3.5.1 Erfgoedwaarden
  -
  
  Oorlogsgedenktekens herinneren aan oorlogsslachtoffers en aan de herdenkingstradities die
  rond oorlog en vrede ontstonden.
  3.5.2 Selectiecriteria (representativiteit, zeldzaamheid, herkenbaarheid, context, ensemble)
  -
  
  Forten met een oorlogsgedenkteken herinneren meer dan de andere aan de betekenis en de
  gevolgen van een oorlog dan andere.
   3.5.3 Enkele voorbeelden maken het concreet
  -
  
  -
  
  Bijzondere waarde heeft het fort van Breendonk voor de herdenking van de verschrikkingen
  die een oorlog onder de bevolking kan aanrichten. Vanuit Breendonk vertrokken tijdens de
  Tweede Wereldoorlog de transporten naar de vernietigingskampen in Duitsland. Het fort van
  Breendonk ontleent zijn culturele waarde aan de herdenking van deze gebeurtenissen en
  niet zozeer als onderdeel van de historische vesting rond Antwerpen. Het fort zelf groeide tot
  een nationaal herdenkingsmonument uit. In die hoedanigheid neemt het een unieke positie
  in. Als nationaal gedenkteken onderscheidt het fort van Breendonk zich van de andere
  forten, die eerder in een lokale herdenkingstraditie zijn ingebed.
  Het oorlogsgedenkteken van Fort V herdenkt de zestien gefusilleerde Belgen die in de Eerste
  Wereldoorlog op dit fort werden terechtgesteld.
  De toren van gewapend beton met kruis op het hoofdfront van het fort van Walem herdenkt
  de slachtoffers uit 1914 die op het fort vielen.
  De herdenkingsplaat voor de gesneuvelden bij de ingang van schans Dorpveld herinnert aan
  de betrokkenheid van de schans bij de inname van de vesting Antwerpen in oktober 1914.
  /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  2021
  
  Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen
  
  pagina 47 van 90
  
  Figuur 29: Fort van Breendonk (bouwperiode 1906-1914): nu een nationaal monument voor de herdenking van
  oorlogsslachtoffers. Foto Koen Himpe 2017.
  Figuur 30 Fort van Breendonk (bouwperiode 1906-1914): betonnen pantserfort van het type samengevoegde caponnières,
  Omdat de kampgevangenen tijdens de Tweede Wereldoorlog de aarden dekken afgroeven tijdens hun gedwongen arbeid,
  zijn de gebouwen nu goed zichtbaar.
   /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  pagina 48 van 90
  
  Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen
  
  2021
  
  3.6 WETENSCHAPPELIJKE WAARDE
  Een onroerend goed heeft wetenschappelijke waarde als het potentie heeft voor kennisontwikkeling
  en kenniswinst over een bepaald thema, een periode of een fenomeen, als het een bijzondere
  bijdrage geleverd heeft op dat vlak of als het een typevoorbeeld is. (Definitie uit de inventarismethodologie bij MB
  17 juli 2015, voortvloeiend uit het onroerenderfgoeddecreet van 12 juli 2013)
  
  Forten zijn opgenomen in het Natura 2000-netwerk van beschermde natuurgebieden van Europees
  belang: 20 forten en schansen behoren tot habitatrichtlijngebied “Historische fortengordels van
  Antwerpen als vleermuizenhabitats”. Forten vormen dan niet het object, maar het decor voor de
  studie van vleermuizen. Ze bieden een ideale en rustige overwinteringsplaats of verblijf en
  foerageerplek in de zomer. In deze hoedanigheid versterken forten, schansen, wallen en
  verdedigingsgrachten dus ook natuurwaarden. Strikt genomen behoren ze niet tot de
  erfgoedwaarden van een fort, wel tot de natuurwaarden.
  3.6.1 Erfgoedwaarden
  -
  
  Forten als studieobject om de manier van bouwen of de bouwtechniek te doorgronden.
  3.6.2 Selectiecriteria (representativiteit, zeldzaamheid, herkenbaarheid, context, ensemble)
  -
  
  -
  
  De bakstenen forten zijn interessant als studieobject voor de manier waarop in de 19de eeuw
  gevels en gewelven in baksteen werden opgetrokken en voor de uiteenlopende manieren
  waarop stenen in hun verband werden geplaatst.
  De door oorlogsschade getroffen gebouwen zijn interessant omdat ze typische
  bouwkenmerken van de fortenbouw blootleggen, die op andere plaatsen niet zichtbaar zijn:
  bv. de dikte van de gewelven, de dubbele betonlaag boven op de gewelven,
  afwateringskanalen enz. Dit draagt bij tot de kennis en inzichten over de bouw van forten.
  3.6.3 Enkele voorbeelden maken het concreet
  -
  
  De bakstenen muren zijn meestal vol en stenen werden meestal in kruisverband geplaatst.
   Voor bogen en vooral voor konisch gevormde uitsparingen in muren kreeg de plaatsing van
  bakstenen een bijzondere vormgeving. Sommige gewelven (bv. in het reduit van het fort
  Steendorp) zijn in kruisrib geconstrueerd.
  /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  2021
  
  Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen
  
  pagina 49 van 90
  
  3.7 ARCHEOLOGISCHE WAARDE
  Een onroerend goed heeft archeologische waarde als het betekenisvol kan bijdragen tot de
  reconstructie van de bestaansgeschiedenis van de mensheid en haar relatie tot de omgeving door de
  daar aanwezige overblijfselen, voorwerpen of sporen van de mens en zijn omgeving te behouden of
  ze met archeologische en natuurwetenschappelijke methoden te onderzoeken. (Definitie uit de
  inventarismethodologie bij MB 17 juli 2015, voortvloeiend uit het onroerenderfgoeddecreet van 12 juli 2013)
  
  Fortificaties hebben archeologische waarde als ze getuigen van de bouwhistoriek, het dagelijks leven
  binnen het fort en militaire gebeurtenissen. Tegelijk heeft de aanleg van de fortificaties mogelijk
  oudere archeologische sporen en structuren uitgewist, omdat voor de aanleg van fortgebouwen en
  ondergrondse galerijen heel wat grondverzet nodig was, zelfs tot diep in de ondergrond van de fortof schanseilanden. Op het forteiland is het archeologisch erfgoed beperkt tot sporen, structuren en
  vondsten die gerelateerd zijn tot de historiek van het fort zelf. Dit zijn bijvoorbeeld de typische
  eerstewereldoorlogstructuren, zoals loopgraven of sporen van inslagen. Daarnaast kunnen
  muurresten, funderingen, uitbraaksporen getuigen van verbouwingsfasen. Beerputten,
  afvalcontexten, met puin gedempte geschutkoepels zijn andere potentiële archeologische
  vindplaatsen, die over het dagelijks leven van de troepen in de forten kunnen getuigen. Deze waarde
  zal waarschijnlijk slechts sporadisch toepasbaar zijn.
  Erfgoedwaarden
  -
  
  Fortificaties hebben archeologische waarde als ze getuigen van de bouwhistoriek, het
  dagelijks leven binnen het fort en de militaire gebeurtenissen.
   Selectiecriteria (representativiteit, zeldzaamheid, herkenbaarheid, context, ensemble)
  -
  
  Locaties van de afgebroken omwallingen uit de vesting Antwerpen hebben archeologisch
  potentieel omdat ze getuigen van de opbouw en de bouwwijze van deze omwallingen.
  Goed bewaarde sporen of structuren buiten (glacis) of op het forteiland, zoals beerputten,
  afvalcontexten, met puin gedempte geschutkoepels, versterken de archeologische waarde
  van een fortificatie, omdat ze getuigen van het dagelijks leven van de troepen in de forten.
  Enkele voorbeelden maken het concreet
  -
  
  Sporen van gedempte loopgraven in het glacis en de nabije omgeving van een fort maken de
  opbouw van de veldversterkingen rond het fort inzichtelijk.
  Vondstmelding van restanten van funderingen van de monumentale poorten die doorgangen
  doorheen de Grote Omwalling van de binnenste fortengordel garandeerden, dragen bij tot
  de kennis over de opbouw van deze inmiddels verdwenen omwalling.
  Archeologische sporen en structuren van de omwalling uit de tijd van het Verschanst Kamp
  die zich onder de Leien bevonden, tonen de bouwwijze en eventuele aanpassingen aan.
  /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  pagina 50 van 90
  
  Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen
  
  2021
  
  Figuur 31 Fort II van Wommelgem (bouwperiode 1860-1865): gang in het centrale reduit.
  Figuur 32 Fort van Zwijndrecht (bouwperiode 1878-1893): scheiding tussen het hoofdfrontgebouw en de hoofdcaponnière.
  Oorspronkelijk waren de twee debouwen van elkaar gescheiden door een gracht, hier gedempt.
  /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  2021
  
  Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen
  
  pagina 51 van 90
  
  Figuur 33 Fort VIII (Hoboken)
  
  /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  pagina 52 van 90
  
  Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen
  
  2021
  
  4 WAT IS BEWAARD EN BESCHERMD?
  De vesting Antwerpen telde ooit in de periode 1850-1940 80 onderdelen 2 (zie figuur 6). Daarvan zijn
  er tot op heden 57 bewaard, uit verschillende periodes in de ontstaansgeschiedenis van de vesting.
   De periodes van de bouw van het Verschanst Kamp (1851-1854), de eerste fase van de bouw van de
  binnenste periode (1860-65) en de laatste periode van de vervollediging van de buitenste
  fortengordel (1906-1914) zijn duidelijk van elkaar onderscheiden. In het algemeen kun je stellen dat
  van het Verschanst Kamp bijna niets bewaard is gebleven. De zeven fortjes en de twee lunetten zijn
  opgegaan in de 19de-eeuwse stadsuitbreidingen van Antwerpen, zoals in dat van de Arenawijk, het
  waterbouwkundig laboratorium of het militair hospitaal. Enkel van het fortje 2 is het reduit min of
  meer behouden als een onderdeel van de Arenahal.
  Van de binnenste en de buitenste fortengordel hebben wel veel onderdelen de tand des tijds
  doorstaan, vooral forten en schansen, met uitzondering van de omwallingen. Omdat omwallingen de
  snelle expansie van de stad ruimtelijk in de weg stonden, zijn ze in fasen gesloopt. Eerst kwamen er
  verbindingswegen die doorgangen door de wallen maakten. Vervolgens sloopte men de
  monumentale poorten in de wallen (1920-1940). Vanaf 1963 is de Grote omwalling gebruikt om de
  Ring, een nieuwe verkeersader rond Antwerpen, aan te leggen.
  4.1 OVERZICHT VAN DE BEWAARDE ONDERDELEN VAN DE VESTING
  ANTWERPEN
  Het Verschanst Kamp bestond uit 8 onderdelen, waarvan er 1 (gedeeltelijk) is bewaard: met name
  het reduit van fortje 2 dat nu in de Arenahal is geïntegreerd.
  De binnenste fortengordel bestond uit 38 onderdelen, waarvan er 26 bewaard zijn gebleven. De eivormige kringstelling had een omtrek van 48 km en lag op een afstand van 6,2 tot 6,8 km van het
  stadscentrum (meetpunt kathedraal van Antwerpen). De meeste constructies zijn bewaard gebleven.
   - Bouwperiode 1859-1865: fort Sint-Marie, fort II (Wommelgem), fort III (Borsbeek), fort IV
  (Mortsel), fort V (Edegem), fort VI (Wilrijk), fort VII (Wilrijk), fort VIII (Hoboken). Fragmenten
  van de Grote Omwalling: Wolvenberg en Brilschans, ravelijn X-XI, een bastion van het
  Noordkasteel.
  - Bouwperiode 1870-1882: Fort van Merksem, fort van Kruibeke, fort van Zwijndrecht, fort
  Sint-Filips, defensieve dijk (inclusief schans Halve Maan).
  - Bouwperiode 1906-1914: schans I, schans II, schans III, schans V, schans X, schans XI, schans
  XVI, schans XVII, schans XVIII, veiligheidsomwalling noord.
  De buitenste fortengordel rond Antwerpen omvatte oorspronkelijk in totaal 34 versterkingen,
  waarvan er 30 bewaard bleven. Deze 80 km lange fortengordel lag verder van de stad af, van 11,5 km
  (fort van Schoten) tot 19,5 km (Sint-Katelijne-Waver), om het vergrote schietbereik van de artillerie
  op te vangen.
  - Bouwperiode 1878-1892: fort van Walem, fort van Lier, fort van Steendorp, fort van Schoten,
  fort van Duffel, fort van Kapellen.
  - Bouwperiode 1906-1914: fort van Stabroek, schans Smoutakker, fort Ertbrand, fort
  Brasschaat, schans Dryhoek, schans Oudaen, fort van ’s Gravenwezel, schans van Schilde, fort
  van Oelegem, fort van Broechem, fort van Kessel, schans Tallaart, fort van Koningshooikt,
  halve schans Bosbeek, halve schans Dorpveld, fort van Sint-Katelijne-Waver, fort van
  2
  
  78 onderdelen bij een minimalistische telling, waarbij de drie verschillende restanten van de Grote Omwalling als één
  worden geteld.
  /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  2021
  
  Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen
  
  pagina 53 van 90
  
  -
  
  Breendonk, fort van Liezele, schans van Puurs (Sint-Pietersburcht), fort van Bornem, schans
  Lauwershoek, schans Landmolen, fort van Haasdonk.
  Bouwperiode 1938-1939: Antitankgracht.
   4.2 OVERZICHT VAN DE GESLOOPTE ONDERDELEN VAN DE VESTING
  ANTWERPEN
  Verschanst Kamp:
  - Lunet 2-3 van Deurne
  - Fortje 1
  - Fortje 3
  - Fortje 4
  - Fortje 5
  - Fortje 6
  - Fortje 7
  Binnenste fortengordel:
  - Fort I (Wijnegem) gedynamiteerd in 1959 voor de recht trekking van de steenweg tussen
  Antwerpen en Turnhout
  - Scheldefort De Perel in het noorden van Antwerpen, waarvan de laatste restanten bestaande
  uit een deel van de geschutsbatterijen, vestinggracht en toegangsweg na 1971 verdwenen
  zijn door de aanleg van Ketenislaan in de Antwerpse haven
  - Schans van Oorderen, voor 1969 gesloopt naar aanleiding van de bouw van kanaaldok B1
  - Schansen IV, VI, VII, VIII, IX, XII, XIII, XIV, XV en de Scheldebatterij van de
  Veiligheidsomwalling
  - Grote omwalling gesloopt voor de aanleg van de ring rond Antwerpen in 1963
  Buitenste fortengordel
  - Dijkfortje van Berendrecht
  - Schans van Massenhoven
  - Schans Letterheide
  
  4.3 BESCHERMDE RELICTEN VAN DE VESTING ANTWERPEN: EEN
  REPRESENTATIEF PAKKET
  Van de 57 bewaarde onderdelen van de voormalige vesting Antwerpen zijn er 29 beschermd.
  - Forten: 19
  o 6 uit de binnenste fortengordel
  o 13 uit de buitenste fortengordel
  - Schansen: 8
  o 1 uit de binnenste fortengordel
  o 7 uit de buitenste fortengordel
  - Defensieve dijk
  - Antitankgracht met bunkers
  De bescherming als monument komt het meest voor (20), als dorpsgezicht één keer. Bijzonder is de
  bescherming van de antitankgracht als cultuurhistorisch landschap, omdat deze ook forten,
  /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  pagina 54 van 90
  
  Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen
  
  2021
  
  schansen, sluisbunkers en dochterbunkers integreert die op de antitankgracht aansluiten. In deze
  bescherming is uitgegaan van het concept ‘geheel’, dat verschillende individuele relicten in één
  aaneengesloten perimeter omsluit. Daardoor zijn in één beweging 8 forten en schansen eveneens als
  landschap beschermd.
   Figuur 34 Beschermd erfgoed van de vesting Antwerpen (1850-1947)
  
  /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  2021
  
  Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen
  
  pagina 55 van 90
  
  Naam
  Antitankgracht
  Bosbeek
  Brasschaat
  Breendonk
  Defensieve dijk
  Duffel
  Ertbrand
  Fort 2
  Fort 3
  Fort 4
  Fort 5
  Fort 7
  Fort 8
  Haasdonk
  Kessel
  Landmolen
  Lauwershoek
  Liezele
  Oelegem
  Oudaan
  Puurs
  's Gravenwezel
  Schans 17
  Schilde
  Schoten
  Smoutakker
  Stabroek
  Steendorp
  Walem
  
  Grondplan
  Gordel
  Gracht
  Buitenste fortengordel
  Halve Schans
  Buitenste fortengordel
  Betonnen pantserfort met aangehechte caponnières
  Buitenste fortengordel
  Betonnen pantserfort met samengevoegde caponnières (2de orde)
  Buitenste fortengordel
  Wal
  Binnenste fortengordel
  Hybride fort met geschutkoepels
  Buitenste fortengordel
  Betonnen pantserfort met samengevoegde caponnières (2de orde)
  Buitenste fortengordel
  Bakstenen fort met hoge wallen en centraal reduit
  Binnenste fortengordel
  Bakstenen fort met hoge wallen en centraal reduit
  Binnenste fortengordel
  Bakstenen fort met hoge wallen en centraal reduit
  Binnenste fortengordel
  Bakstenen fort met hoge wallen en centraal reduit
  Binnenste fortengordel
  Bakstenen fort met hoge wallen en centraal reduit
  Binnenste fortengordel
  Bakstenen fort met hoge wallen en centraal reduit
  Binnenste fortengordel
  Betonnen pantserfort met samengevoegde caponnières (2de orde)
  Buitenste fortengordel
  Betonnen pantserfort met aangehechte caponnières
  Buitenste fortengordel
  Schans buitenste fortengordel
  Buitenste fortengordel
  Schans buitenste fortengordel
  Buitenste fortengordel
  Betonnen pantserfort met samengevoegde caponnières (2de orde)
  Buitenste fortengordel
  Betonnen pantserfort met samengevoegde caponnières (1ste orde)
  Buitenste fortengordel
  Schans buitenste fortengordel
  Buitenste fortengordel
  Schans buitenste fortengordel
  Buitenste fortengordel
  Betonnen pantserfort met gedetacheerde reverscaponnières (1ste orde) Buitenste fortengordel
  Schans binnenste fortengordel
  Binnenste fortengordel
  Schans buitenste fortengordel
  Buitenste fortengordel
  Hybride fort met geschutkoepels
  Buitenste fortengordel
  Schans buitenste fortengordel
  Buitenste fortengordel
  Betonnen pantserfort met gedetacheerde reverscaponnières (2de orde) Buitenste fortengordel
  Bakstenen fort met hoge wallen en centraal reduit
  Buitenste fortengordel
  Hybride fort met langgerekte kazerne
  Buitenste fortengordel
  
  Bouwfase
  interbellum
  1906-14
  1906-14
  1906-14
  1870-82
  1878-93
  1906-14
  1860-65
  1860-65
  1860-65
  1860-65
  1860-65
  1860-65
  1906-14
  1906-14
  1906-14
  1906-14
  1906-14
  1906-14
  1906-14
  1906-14
  1906-14
  1906-14
  1906-14
  1878-93
  1906-14
  1906-14
  1878-93
  1878-93
  
  Beschermd
  Landschap
  Monument
  Landschap
  Monument
  Landschap
  Monument
  Landschap
  Monument
  Monument
  Monument
  Monument
  Monument
  Monument
  Monument
  Monument
  Monument
  Monument
  Monument
  Landschap
  Dorpsgezicht
  Monument
  Landschap
  Monument
  Landschap
  Monument
  Landschap
  Landschap
  Monument
  Monument
  
  Link
  URI
  https://id.erfgoed.nehttps://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/306676
  https://id.erfgoed.nehttps://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/200486
  https://id.erfgoed.nehttps://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/120947
  https://id.erfgoed.nehttps://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/1730
  https://id.erfgoed.nehttps://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/300664
  https://id.erfgoed.nehttps://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/2671
  https://id.erfgoed.nehttps://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/13390
  https://id.erfgoed.nehttps://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/87764
  https://id.erfgoed.nehttps://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/200542
  https://id.erfgoed.nehttps://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/13624
  https://id.erfgoed.nehttps://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/12948
  https://id.erfgoed.nehttps://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/11612
  https://id.erfgoed.nehttps://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/11468
  https://id.erfgoed.nehttps://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/201044
  https://id.erfgoed.nehttps://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/3093
  https://id.erfgoed.nehttps://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/301485
  https://id.erfgoed.nehttps://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/301487
  https://id.erfgoed.nehttps://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/2283
  https://id.erfgoed.nehttps://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/13951
  https://id.erfgoed.nehttps://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/200807
  https://id.erfgoed.nehttps://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/200451
  https://id.erfgoed.nehttps://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/14121
  https://id.erfgoed.nehttps://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/216067
  https://id.erfgoed.nehttps://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/84247
  https://id.erfgoed.nehttps://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/14325
  https://id.erfgoed.nehttps://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/14209
  https://id.erfgoed.nehttps://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/84250
  https://id.erfgoed.nehttps://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/200742
  https://id.erfgoed.nehttps://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/1696
  
  Figuur 35 Overzicht van de beschermde fortificaties uit de vesting Antwerpen: bescherming als monument, landschap of dorpsgezicht.  - 1860-1865 (eerste bouwfase binnenste fortengordel): alle nog bewaarde forten II - VIII zijn
  beschermd, met uitzondering van fort VI. Van de schansen uit de veiligheidsomwalling is enkel
  schans XVII beschermd.
  - 1870-1882 (tweede bouwfase binnenste fortengordel): uit deze periode is enkel de defensieve
  dijk met schans Halve maan beschermd
  - 1878-1893 (eerste bouwfase buitenste fortengordel): Forten Walem, Duffel, Steendorp,
  Schoten
  - 1906-1914: Forten Stabroek, Ertbrand, Brasschaat, Oelegem, Kessel, Breendonk, Liezele,
  Haasdonk, schansen Smoutakker, Oudaan, Schilde, Bosbeek, Puurs, Lauwerhoek, Landmolen
  - 1930: antitankgracht met bunkers
  Bouwperiode
  
  Aantal beschermde fortificaties
  
  1851-54
  
  t.o.v. aantal bewaard
  1
  
  1860-65
  
  6
  
  11
  
  1870-82
  
  1
  
  5
  
  1878-93
  
  4
  
  6
  
  1906-14
  
  17
  
  33
  
  interbellum
  
  1
  29
  
  1
  57
  
  Eindtotaal
  
  4.3.1.2
  
  Type in de vestingbouw
  
  De vesting Antwerpen is opgebouwd uit een aantal types, zoals een omwalling (gracht-walcaponnière), fort (gebastioneerd stelsel, polygonaal stelsel, sperfort, pantserfort), schans,
  antitankgracht, inundatie (defensieve dijk). Dit zijn de bouwstenen die samen de vesting Antwerpen
  vormen.
  Elk type relicten is in het huidige beschermingspakket vertegenwoordigd, met uitzondering van de
  omwallingen, omdat deze allemaal gesloopt zijn in de loop van de voorbije eeuwen: de Spaanse
  omwalling in 1867-69, de Grote Omwalling in de jaren 1960. Enkel van de veiligheidsomwalling is één
  tot nu toe onbekend restant bewaard gebleven: een gracht met drie caponnières in de haven ten
  noorden van Antwerpen. Van de Grote Omwalling zijn enkele, geïsoleerde fragmenten bewaard
  gebleven, maar geen van deze fragmenten is beschermd.
  