title: Vrije geleerde genootschappen voor geneeskunde in de Oostenrijkse Nederlanden.
text: VRIJE GELEERDE GENOOTSCHAPPEN
  VOOR GENEESKUNDE IN
  DE OOSTENRIJKSE NEDERLANDEN
  Piet Lenders
  UFSIA
  
  Een wat verbreide mening wil dat er in de Oostenrijkse Nederlanden buiten de
  Theresiaanse Acadernie weinig belangstelling voor wetenschap en onderzoek
  bestaan heeft. Men heeft daarvan soms de oorzaak gelegd bij een achterlijk
  conservatisme van de Leuvense universiteit en bij het standpunt dat onderzoek
  niet tot de opdracht van de universiteit hoorde. Wellicht is gevolmachtigd
  minister Karl von Cobenzl (1712-1770) niet vreemd aan deze weinig genuanceerde opvatting. In 1765 haalde hij immers erg uit tegen de universiteit en vond
  daar aileen "des gens entierement livres a la barbarie pour les sciences"
  Daarom werd buiten de universiteit een officiele ins telling voor wetenschap en
  onderzoek opgericht. In 1769 Societe litteraire geheten werd zij vanaf 1771
  Academie Imperiale et Royale. Zo werd van overheidswege iets tot bevordering
  van de wetenschappen ondemomen. Maar verder zou er van geleerde genootschappen weinig terecht gekomen zijn. Zelfs de selectie van de eerste Ieden van
  de Academie zou moeilijk geweest zijn en daarom moest het project door een
  buitenlander, de Straatsburgse professor Johann-Daniel Schopflin ( 1694-1771 ),
  uitgewerkt worden.
   Men heeft bij de beoordeling van de Leuvense universitei tal te Iicht de verslagen
  van minister Georges-Adam von Starhemberg (1724-1807) over het hoofd
  gezien. Als opvolger van Cobenzl had hij lof voor de aanpak van de medische
  faculteit, voor haar kruidtuin, de modeme zaal voor anatomie en de werkzaal of
  laboratorium voor "experimentele fysica". Hij bekwam ervoor te Wenen een
  jaarsubsidie van 300 gulden en later nog eens een toelage van 2000 gulden. Maar
  een verzoek voor de goedkeuring van een modem programma anatomie en
  klinische geneeskunde volgens een project van professor Adrien van Rossum
  (1706-1789) kreeg dan weer njet de nodige instemming 2•
  1
  
  •
  
  Gebruikte afkortingen:
  GR.: Archief van de Geheime Raad-Oostenrijkse periode in Algemeen Rijksarchief te
  Brussel.
  BN: Biographie nationale editee par l'Academie royale de Belgique, Brussel, 1866 sqq.
  NBW: Nationaal Biografisch Woordenboek, Brussel, 1964 sqq.
  '
  L. VANDEREssEN,L'UniversitedeLouvain1425-1940.Brusse1, 1945,p.l82.
   J. Voss, La contribution de Jean-Daniel Schoepflin a la fondation de I'
  Academie de Bruxelles, in Bulletin de La classe des lettres et des sciences morales et
  politiques de l'Academie royale de Belgique, S. 5, 62, 1976, p. 326-327. J.D. ScHOEPFLlN,
  
  187
  
  PIET LENDERS
  
  1. De ontwikkeling van de belangstelling voor wetenschap en cultuur
  Naast anderen heeft Jozef Smeyers reeds meerdere malen zijn bedenken geuit
  over dit donkere beeld en gehouden dat detailonderzoek onverwacht nog heel
  wat aan de oppervlakte kon brengen. Het meest duidelijk was F.A. Sondervorst,
  wanneer hij betreffende bet onderwijs in de geneeskunde beweerde dat dit beeld
  "in strijd met de waarheid is" 3 •
  Wij hadden aileen, zo werd vroeger vergoelijkend beweerd, de volkse rederijkerskamers, die vanaf de vijftiende eeuw opgericht werden, maar nooit tot echte
  kringen van geleerden uitgroeiden. De Verenigde Provincien daarentegen
  bezaten heel wat prive-gezelschappen van geleerden: tussen 1720 en 1750
  werden er eerst zes en daarna tussen 1751 en 1808 72 opgericht. Vijftien ervan
  waren op genees- en heelkunde of op scheikunde-farmacie gericht. Men kwam
  ze zowel tegen in bet moederland als in de kolonies. Slechts een was gevestigd
  in het katholieke gedeelte van de republiek, te Grave.
  Wei bezat het N oorden geen officiele academie zoals het Zuiden. Dat was
  wegens de politieke structuren van bet land niet haalbaar. Daarbij vond de
  Leidse universiteit zo iets overbodig. Zij achtte zich als ins telling in een dubbele
  zin academisch: zij verschafte academisch onderwijs en was tevens een academisch genootschap4 •
  Dit soort vrije instellingen met belangstelling voor kennisverruiming en onderzoek kwam men ook elders tegen. In Frankrijk heetten zij academies de province
  Rejlexions pour Le retablissement des bonnes etudes dans Les Pays-Bas, in Annuaire de
  L'Academie royale des sciences et des belles Lettres de Bruxelles, 4, 1838, p. l69 sqq. E.
   MAILLY, Histoire de L'Academie imperiale et royale des sciences et des belles lettres de
  Bruxelles. I, Brussel, 1883, p.l-13 en 320. J. MARX, L'activite scientifique del ' Acadernie
  imperiale et roy ale des sciences et des belles lettres aBruxelles 1772-1794, in Etudes sur
  le XV/lle siecle, IV, 1977, p. 50-51. G. De Boom, Les ministres plenipotentiaires dans
  les Pays-Bas Autrichiens principalement Cobenzl. (Acadernie royale de Belgique,
  Lettres, in 8°, XXXI) Brussel, 1932, p. 328.
  3
  F.A. SoNDERVORST, Geschiedenis van de Geneeskunde in Belgie, Brussel,
  1981 , p. 130. J. SMEYERS, Cultureel en intellectueelleven. Mentaliteitsgeschiedenis, in
  Belgie in de 18e eeuw. Kritische bibliografie. Brussel, 1983, p. 251-255. Ook A.
  VERHAEGEN, Les 50 dernieres annees de L'ancienne Universite de Louvain ( 1740-1797).
  Luik, 1884, p. 134-136 stond kritisch tegenover dit verwijt aan de universiteit. Zie verder
  J. RoEGIERS, De Academie van Maria -Theresia in historisch perspectief, in De weg naar
  eigen academien, Brusse1, 1989, p. 33 en 42 met de vermelding datde academiebeweging
  aan ons land niet ongemerkt voorbijging, maar dat de Theresiaanse instelling zich a1s
  leidinggevende instantie zou opstellen. Cfr. ook W.W. MEINHARDT, Tot heil van 't
  menschdom. Culturele genootschappen in Nederland 1750-1815. (Nieuwe Nederlandse
  bijdragen tot de geschiedenis der geneeskunde en der natuurwetenschappen 24) Amsterdam, 1988 en L. DHONDT, De }'influence des lurnieres dans le comte deFlandre ala fin
  de 1' Ancien Regime, in Etudes sur le XVII/e siecle, 6, 1979, p. 157-176.
  4
  E. MAILLY, o.c., p. 84-85. R.P. VISSER, De Nederlandse geleerde genootschappen in de achttiende eeuw, in Documentatieblad werkgroep 18e eeuw. 1-10. Herdruk,
  Utrecht, 1975, p. 175-186. J. RoEGIERs, o.c., p. 32.
   188
  
  GENOOTSCHAPPEN VOOR GENEESKUNDE
  of societes savantes. Elders hadden zij weer andere namen. Hun tijdschriften
  werden overal in de geleerdenwereld verwelkomd. Zij konden Journal des
  savants heten, Philosophical Transactions, Giornale dei Litterati of Acta
  eruditorum. Voltaire omschreef als effect van hun werking: Ses travaux
  commence rent par adoucir les moeurs en eclairant les esprits5 •
  In de Oostenrijkse Nederlanden was het bestaan van vrije gezelschappen van
  geleerden vroeger bijna onbekend, een tweetal realisaties niet te na gesproken.
  Het eerste initiatief dateerde al van 1743. Vanaf dat jaar bracht de Luxemburgse
  geestelijke Louis Hyacynthe d'Everlange de Witry (1719-1791) op onregelmatige tijdstippen een tiental specialisten samen, die belangstelling hadden voor
  fysica en delfstofkunde. Van dit genootschap zijn geen statu ten bekend en geen
  akten bewaard gebleven. Het overleefde de Franse bezetting tijdens de
  Oostenrijkse Successieoorlog, maar verdween na de aankomst van Cobenzl te
  Brussel in 1753.
  Het is niet duidelijk of deze laatste in de afschaffing is tussengekomen omdat
  men moest plaats maken voor de Theresiaanse Academie. In elk geval werd
  Witry ervoor beloond met de aanstelling tot conservator van hetrariteitenkabinet
  van de landvoogd, een aalmoezenierschap aan het hof en een prebende van
  kanunnik te Doornik zoals later Nelis. In 1773 werd hij lid van de Theresiaanse
  Academie en publiceerde er enkele studies over elektriciteit en geneeskunde en
  over mineralogie.
  Roermond, hoofdstad van Oostenrijks Gelder, bezat een Societe d'emulation
  zoals twee andere zuiderse, niet-Nederlandse Maassteden: de Luiks-Hollandse
  stad Maastricht en de hoofdstad van het prinsbisdom. Deze richtte als eerste van
  de drie in 1779 onder impuls van prinsbisschop Velbruck zo'n instelling op. De
  beide andere societes, die vijf of meer jaar later opgericht werden, kenden slechts
  een amechtig en onzeker bestaan.
   Bij voorbaat doen een aantal realisaties afbreuk aan het ongenuanceerde van dit
  beeld. Heel wat kabinetten of wetenschappelijke verzamelingen van histoire
  naturelle -nog niet door de mens bewerkte natuur- werden hier zoals elders
  uitgebouwd. Weliswaar werd daaromtrent nog geen overzicht opgesteld. Hun
  bestaan is echter bekend en wijst op belangstelling voor de wetenschap van die
  tijd. Verder ontmoet men een ruime interesse voor economie, agronomie,
  deskundige waterbeheersing, medische en positieve wetenschappen met deelname aan prijsvragen, zowel uitgaand van de eigen academie als van buitenlandse genootschappen6.
  D. DIDEROT - J. D' ALEMBERT, Encyclopedie ou dictionnaire raisonne des
  sciences des arts etdes metiers par une societe de gens de lettres. Parijs, 15, 1765, p. 259.
  6
  
  W. PRICK, Aemulatiegenootschappen in drie Maassteden op het einde van de
  achttiende eeuw, in De Maasgouw, 79, 1960, p.l41-145 en 175-185. C. PloT, Everlange,
  in BN. VI, p. 84-85. R. MoRTIER, Le siecle des lumieres au pays de Liege, de Namur et de
  Hainaut in La Wallonie. Le pays et les hommes, II, Brussel, 1978, p. 84-86. Cfr. voor de
  rariteitenk:abinetten in Nederland E. BERGVELD, R. KisTENMAKER (ed.), De wereld binnen
  handbereik. Nederlandse kunst- en rariteitenverzamelingen 1585-1735, Zwolle, 1992.
  189
  
  PIET LENDERS
  De Oostenrijkse Nederlanden bezaten daarbij ook niet-onbelangrijke tijdschriften met een grote openheid voor tijd en cultuur. Een typische productie was De
  Vlaemsche Indicateur. Aenwyzer der Wetenschappen en Vrije Konsten, een
  verlicht weekblad, dat een financieel succes werd en te Gent van januari 1779 tot
  eind december 1787 verscheen. Brugge bezat ook een open blad De Rapsodisten
  of Mengelaers gericht op de economie en de ideeen er rond. Het wees op
  kennisname van intemationale publicaties. Brussel kende tussen 1755 en 1789
  'n vijftiental bladen met een beperkte Jevensduur.
   Men weet echter niet zo goed of in de Zuidelijke Nederlanden nog andere
  pogingen ondemomen werden om wetenschapsverenigingen op te richten.
  Sommigen kregen zelfs in tegenstelling tot de heersende mening de steun van
  een Leuvense faculteit, maar stootten op het verzet van de burgerlijke overheid.
  Tevens is het verrassend hoeveel Zuid-Nederlanders lid werden van een buitenlandse academie. K. V elle vestigde er reeds de aandacht op. Hierbij kwamen de
  Parijse academies op de eerste plaats, vooral die van geneeskunde en van
  chirurgie. Maar ook andere geleerde genootschappen in Frankrijk, Holland en
  Engeland namen landgenoten als buitenlands of corresponderend lid op.
  Op het oude minder fraaie beeld is enkele jaren geleden een zekere correctie
  gekomen. Annette Felix heeft dan op het bestaan van geleerde genootschappen
  te Gent en te Brussel gewezen in bet prestigieuze boek over Oostenrijks BelgiiP,
  maar is er nooit verder op ingegaan. Wij zouden nu willen voortbouwen op de
  gegevens die bekend zijn en een ruimer beeld geven van toenmalige belangstelling in de medische wereld en er rond. Eerst zullen wij een blik werpen op wat
  de achttiende eeuw voorafging en voor de eeuw van de verlichting ons beperken
  tot wat toen als behorend tot de medische wetenschap gezien werd. Andere
  sectoren zoals landbouw, tuinbouw, scheikunde en fysica hadden nochtans ook
  hun verdoken belangstellenden.
  2. Informele gezelschappen in de zeventiende eeuw
  In de groei van de belangstelling voor wetenschap en cultuur onderkent men een
  dubbele stap. De eerste ziet wetenschappers van eenzelfde richting met elkaar
  contact zoeken via correspondentie over verschenen studies en ontdekkingen.
   Zij betrof mededelingen over vondsten, hun beschrijving en interpretatie of het
  voorleggen van geplande publicaties. Eventueel werd die briefwisseling aangevuld door bezoeken aan elkaar. Het bleef steeds bij een spontane belangstelling
  zonder enige systematiek aangaande samenkomsten, besprekingen, uitgaven
  van studies, uitschrijven van prijsvragen e.d.
  A. FELIX, Het wetenschappelijk leven, in Oostenrijks Belgie 1713-1794.
  Brussel, 1987, p. 420-422. K. YELLE, Medisch-geografisch en epidemiologisch onderzoek in Belgie sinds het laatste kwart van de 18e eeuw tot ca. 1850. Een bijdrage tot de
  sociale Geschiedenis, in Handelingen van de Koninklijke Zuidnederlandse maatschappij
  voor Taal- en Letterkunde en Geschiedenis, 38, 1985, p. 214, nr. 12.
  190
  
  GENOOTSCHAPPEN VOOR GENEESKUNDE
  Een tweede stap was er een van organisatie met structuren, regelmatige bijeenkomsten, voordrachten en discussies, met vaste actieve !eden uit de regio en
  corresponderende coilegas uit verder afgelegen gebieden. In de zeventiende
  eeuw kregen die verenigingen van literatoren en wetenschappers veelal de naam
  academie, een term die tot de Griekse Oudheid opklom en door Platoon aan een
  tuin en aan een gemeenschap van begaafde leerlingen gegeven werd. Die werden
  er niet aileen onderwezen, maar ook naar eigen onderzoek gestimuleerd.
   In de zeventiende eeuw kenden noch de Spaanse Nederlanden noch de Verenigde Provincien eigen geleerdensocieteiten met regelmatige samenkomsten,
  thematische voordrachten en kritische besprekingen over wetenschappen afgezien althans van de gesloten groep der Boilandisten. Wei ontmoet men er
  geleerden, die zoals hoger beschreven met elkaar contact zochten, uitwisselingen van kennis en ervaring opzetten en bij publicaties van dienst waren. Voor
  de stichting van de Academie des Sciences in 1664 kende ook Frankrijk
  dergelijke relaties, waarbij pere Martin Mersenne de schakel vormde tussen een
  aantal geleerden. Het is dank zij Colbert dat men tot een vaste instelling, de
  Academie des sciences kwam 8 •
  In de Spaanse Nederlanden komt men -zoals in Frankrijk- een dergelijke groep
  botanici tegen rond een clericus, de Antwerpenaar Frans van Sterbeek
  (1630-1695). Zijn belangstelling voor de plantkunde ging vooral naar de
  soorten, die onder de mycologie vallen nl. zwammen, schimmels, en naar
  bedektzadigen en zaadplanten, die bij de fanerofyten thuis horen.
  De contacten, die hij met geleerden in binnen- en buitenland onderhield, dienden
  aileen het wetenschappelijk onderzoek en betroffen de uitwisseling van kennis
  en vondsten. Van Sterbeek publiceerde te Antwerpen in 1675 zelf Theatrum
  fungo rum of toneel der campernoelien. Het was het resultaat van jarenlang
  onderzoek, dat met behulp van de "sienbuyse" of rnicroscoop tot stand was
  gekomen. Een vriendenkring uit Antwerpen en uit het Land van Hoogstraten
  -o.a. uit Meer- waartoe apotheker Boutens, een medewerker aan de eerste
  Antwerpse farmacopee hoorde, bespraken de vondsten en gingen zelf op zoek.
  In een farmacopee van de zeventiende eeuw speelden de kruiden immers nog een
  belangrijke rol.
   Een eigen, rijk uitgebouwde kruidtuin in de Scheldestad werd een hulp voor de
  studie. Zij kreeg een zekere bekendheid en werd bezocht door Engelse botanici
  o.m. door John Ray (1627-1705), die aan de universiteit van Cambridge
  verbonden was en auteur werd van een studie Catalogus plantarum circa
  Cambrigiamnascentium. Hij bleefnazijn bezoekeen trouwecorrespondentvan
  Van Sterbeek. Ook de dierkundige Francis Willingby ( 1635-1672) deed
  Antwerpen aan en bleef in contact met de Antwerpse botanicus.
  In de Verenigde Provincien bezat hij ook een aantal corresponderende vakgenoten en vrienden. Zelf ondemam hij er meerdere mal en studiereizen heen o.a. in
  J. HAESAERT, In de spiegel der Acadernien, in Verslagen en mededelingen van
  de Koninklijke Vlaamse Academie voor Wetenschappen, Letteren en Schone Kunsten van
  Belgie, 1954, nr. 4, p. 3.
  191
  
  PIET LENDERS
  1670 en 1671. Hij verstevigde zo zijn relaties met de vakgenoten uit bet Noorden
  en bleef naderhand met hen corresponderen. Een van zijn studies Agricultura of
  Regeeringhe der uytheemsche Boomen werd wat later met medewerking van
  Johannes Commelin ( 1629-1692) opgesteld en uitgegeven. De man was lid van
  de vroedschap van Amsterdam en oprichter van de stedelijke Nieuwe Artsenijhof
  of Hortus Botanicus. Naderhand stuurde Commelin hem een eigen studie ter
  beoordeling op: De Nederlandsche Hesperides. Het boek kende meerdere
  uitgaven en werd in bet Engels vertaald. Het werd opgedragen aan een gemeenschappelijke vriend uit Etten-Leur in Noord-Brabant: Justus de Notelaere, beer
  van Burst en Grisoirt.
  Verder had Van Sterbeek geregelde contacten met twee Hollandse hoogleraren.
   De ene, Paul Herman, was verbonden aan de universiteit van Leiden en de
  andere, Abraham Munting (1626- 1683), aan die van Groningen. Munting had
  een tijd lang in Frankrijk gestudeerd en was de auteur van een aantal belangrijke
  werken over botanica, o.m. Phytographia curiosa. Verder hoorden tot de
  correspondentenkring nog een griffier van de Staten van Holland en een
  raadsheer van de Adrniraliteit van Middelburg9 •
  Uiteindelijk werden drie werken van Frans van Sterbeek over botanica bet
  resultaat van waamemingen van de auteur en van preciseringen van vakgenoten
  over grenzen en confessies been. Zij waren niet bet resultaat van een vast
  samenwerkingsverband of van een vereniging, wei van uitwisselingen van
  ervaringen, van kritische bemerkingen en aanvullingen vanwege binnen- en
  buitenlandse bevriende vakgenoten.
  Dit geval is niet uniek. Antwerpen kende nog andere wetenschappelijke
  vriendenkringen. Erg uitgebreid was die rond de school voor wiskunde.
  Christiaan Huygens ( 1629-1695), de Hollandse wis- en natuurkundige, kwam er
  op bezoek. Andre Tacquet ( 1612-1660), een van de professoren, werd na zijn
  dood met Iof gememoreerd en geciteerd in de Transactions of the philosophical
  Society of London. Jan della Faille ( 1597-1652) gaf op uitnodiging lezingen te
  Leuven, Dole en Madrid. Filip Nuyts (1597-1661) verbleef een tijd in Zweden,
  waar koningin Christina aan wiskunde gei'nteresseerd was 10 •
  In de zeventiende en achttiende eeuw hebben meerdere dergelijke vriendschapsverbanden bestaan, die gebaseerd waren op gemeenschappelijke belangstelling
  
  R. AERNOUTS & E. FRISON, Wetenschappelijk Ieven te Antwerpen in de 17e
  eeuw. De vriendenkring van Frans Sterbeek in Zuid- en Noord-Nederland, in Historia
  scientiarum, 7, 1965, p. 5-15. A. Loms, Frans van Sterbeek, inNBW, II, p. 814-819. R.S.
   BouLGER, Ray John, in Dictionary ofnational Biography, XVI, Londen, 1896, p. 782-787
  en Willughby Francis, Ibid, XXI, 1900, p. 525-528. H.F. WIJNMAN, Commelin Johannes
  (1629-1692), in Nieuw NederlandschBiographisch Woordenboek, 10, 1937, p. 200-203.
  J.E. KRooN, Munting Abraham, in Nieuw Nederlandsch Biographisch Woordenboek, 6,
  1924, p. 1043. De Hesperiden zijn de tuin met gouden appels.
  10
  A. MESKENS, The Jesuit mathematics school in Antwerp in the early seventeenth century, in The seventeenth century, 12, 1997, p. 11-22 en 0 . VAN DE VtNER, De
  wetenschappen, inAntwerpen in de XVI/e eeuw, Antwerpen, 1989, p. 251-272.
  192
  
  GENOOTSCHAPPEN VOOR GENEESKUNDE
  en geleid hebben tot samenwerking en uitwisseling van kennis. Het moge
  voorlopig volstaan om op deze realisaties uit de zeventiende eeuw gewezen te
  hebben. De blik moet nu op de achttiende eeuw gericht worden.
  3. Een academie van geneeskunde te Gent in 1776
  
  3.1 Nieuwe openheid in de medische wereld
  In de eeuw van de Verlichting vallen vooral de geleerde genootschappen op.
  Zonder de vriendenkringen uit te sluiten zou de samenwerking nu eerder via deze
  groeperingen gebeuren en meer dan vroeger over de grenzen heen reiken. Het
  gaf de overheid, zo zij initiatiefnemer was, de gelegenheid een beleid uit te
  stippelen.
  Ook voor de geneeskunde en de farmacie kwam er onderzoeksbelangstelling los,
  met observatie en control e. Wei stonden aanvankelijk de drie groepen practisijnen,
  die onder de stedelijke collegia medica ressorteerden, ver van elkaar. Naast de
  universitair gevormde artsen waren er de ambachtelijk opgeleide chirurgijnen en
  apothekers, die respectievelijk met de barbiers en de merceniers verbonden
  waren. De artsen verrichtten geen handwerk. Dat bleef aan de ambachtslieden
  voorbehouden, die toch fier de titel van meester voerden. De ontwikkeling van
  de opleiding zou de drie groepen nader tot elkaar brengen.
   Zo in de eerste helft van de achttiende eeuw er heel wet energie ging naar de strijd
  rond het Jansenisme en de problemen rond de Oostenrijkse Successieoorlog
  (1740/48), ontwikkelde zich na 1750 een gunstiger economisch en cultureel
  klimaat. Figuren als gevolmachtigd minister Karl von Cobenzl en voorzitter van
  de Geheime Raad Patrick de Neny (1716-1784) hadden belangstelling voor
  wetenschap en cultuur. Het is onder hun impuls dat de Theresiaanse Academie
  opgericht werd. Die had vooral belangstelling voor het menselijke gebeuren
  onder al zijn facetten. Positieve wetenschappen werden er ook bij betrokken,
  geneeskunde niet, althans niet ex professo. Toch waren er professoren van de
  Leuvense medische faculteit in het hoge gremium opgenomen.
  Ondertussen was in de middens van artsen en chirurgijnen ontevredenheid over
  de opleiding gegroeid en verlangen naar observatie, onderzoek van de zieken en
  loskomen van de oude theorieen. Het scherpst kwam de ontevredenheid over de
  opleiding tot uiting in een uittocht, die doet denken aan de oude gewoonte van
  de peregrinatio academica, maar het strikt genomen niet was. Het betreft de trek
  naar de verlichte stad Parijs van heel wat chirurgiestudenten, die aan een
  ambachtelijk statuut onderworpen waren. W. Frijhoff stelde vast dat tussen 1752
  en 1792 circa 520 studenten-chirurgie uit de Oostenrijkse Nederlanden en het
  prinsbisdom Luik naar deze stad trokken voor een opleiding in het College de
  Chirurgie, een nieuw instituut voor hoger onderwijs, dat niet door de behoudsgezinde Parijse universiteit aanvaard was, maar als autonome instelling erkend
  was en heel emstig onderwijs gaf. Klaarblijkelijk achtten de jongeren de
  ambachtelijke opleidingen, die in onze steden gegeven werden, onvoldoende.
   Voor het meesterschap en voor de toelating tot het uitoefenen van het beroep
  193
  
  PIET LENDERS
  onderwierpen zij zich daama toch aan de corporatieve, stedelijke proeven. Er
  heerste echter in de medische middens -zowel bij artsen als bij chirurgijnen en
  apothekers- duidelijk een onbehagen over de oude stand van zaken 11 •
  De uittocht van zoveel leerling-chirurgijnen had -naast andere tekenen van
  wetenschappelijke onrust en veranderende mentaliteit- de medische faculteit
  van Leuven niet onberoerd gelaten. Reeds in de maand november 1758 stelde
  zij in een verslag aan de regering vast: La chirurgie mode me est parvenue aun
  si haut point d 'elevation par les connaissances sublimes qu 'elle s 'est acquises
  et s 'acquiert joumellement que les souverains ne dedaignent pas d 'honorer du
  titre de noblesse ceux qui se distinguent dans cette profession 12 •
  Met de allusie op de verheffing in de adelstand van chirurgijnen liet de faculteit
  in een voor die tijd duidelijke taal verstaan dat de vorsten de heelmeesters niet
  meer zagen als ambachtsmannen en handwerkslieden. Die konden immers niet
  in de adel opgenomen worden. Toch waren de heelmeesters bij ons nog
  gebonden aan het ambacht van de barbiers-chirurgijnen, omdat zij de uitwendige
  geneeskunde beoefenden in tegenstelling tot de artsen, die voor de inwendige of
  dogmatische geneeskunde zorgden en -zoals vermeld- geen hand uitstaken naar
  de patienten.
   Naast hen ervoeren ook de apothekers de nood zich beter op de hoogte te stellen,
  althans in de grotere steden. De vooruitgang van de scheikunde drukte immers
  meer en meer haar stempel op de farmacie. ·
  De medische faculteit van Leuven bleefbij deze ontwikkeling niet achter. Vanaf
  1760 drong zij bij de regering meerdere malen aan dat aan chirurgijnen en
  apothekers een theoretische opleiding zou gegeven worden binnen het kader van
  de universiteit. Nog in 1777 vatte zij haar standpunt betreffende de apothekers
  als volgt samen: Elle trouve qu 'il convient de statuer que pour etre admis au
  corps des apoticaires ilfaut etre bachelier en medecine ou aquelque titre suppot
  de l'universite 13 •
  De drang naar een academische opleiding ging bij heelmeesters en farmaceuten
  samen met het verlangen zelf ook aan onderzoek te doen. Zij zochten steun bij
  elkaar om vrije geleerdengenootschappen op te richten. Het is in dat perspectief
  dat men een Gents initiatief moet zien.
  De sfeer hiertoe was gunstig. In dezelfde jaren vroeg bv. een ongedateerd
  schrijven aan de Geheime Raad de toelating om voor het hertogdom Brabant een
  hogeschool voor chirurgie te mogen openen met een lessencyclus van drie jaar.
  Ernaast moest dan een academie komen, want Une ecole ne saurait subsister
  11
  
  W . FRIJHOFF, L'ecole de chirurgie de Paris et les Pays-Bas. Analyse d'un
  recrutement, in Lias, 17, 1990, p. 185-239. Zie over de titularissen van de scheikunde van
  de Leuvense universiteit A. FELIX, Les debuts et les titulaires de la chaire de chimie ala
  faculte de medecine de 1' ancienne universite de Lou vain, in Belgisch Tijdschrift voor
  Filologie en Geschiedenis, 64, 1986, p. 234-255. Cfr. ook GR 1089 B.
  12
  GR 1223 A: Medische faculteit aan vorst 9 oktober 1758.
  13
  GR 1226 B: consulte 24 november 1777.
   194
  
  GENOOTSCHAPPEN VOOR GENEESKUNDE
  
  sans le secours d'une Academie, destinee a etendre les sciences et non ales
  enseigner. Een duidelijke stelling 14 ! Er zou nochtans niets van in huis komen.
  3.2 Een Gents initiatief voor samenwerking en onderzoek
  Een eerste ernstige poging om een geleerdengenootschap op te richten kwam
  voor zover bekend uit Gent, een tweede uit Brussel. In de tweede helft van de
  achttiende eeuw waren de hoofdsteden van Vlaanderen en Brabant wellicht de
  meest opene steden van de Zuidelijke Nederlanden. De Vlaamse hoofdstad zag
  het aantal gedrukte werken van 403 in 1740-1760 stijgen naar708 in 1760-1780.
  Het aantal boekwerken met zuiver religieuze inslag was blijven dalen van 43%
  in 1720-1740 naar 35% in 1740-1760 en 20% in 1760-1780. Het aantal profane
  werken was des te sterker toegenomen 15 •
  De opbloei die Gent na 1750 kende en die tijdens de Amerikaanse
  Onafuankelijkheidsoorlog ( 1776-1783) toenam, verschafte haar daarbij duidelijk de drievoudige dimensie die Fernand Braude! weleer als typisch voor een
  stad zag: openheid op de wereld, dialoog met het platteland en centrum van
  verbindingsnetten. De stad was in de ogen van Jozef II zelfs zo belangrijk dat
  zij hem aanvankelijk de meest geschikte site leek voor het overbrengen van de
  onwillige Leuvense Alma Mater. Men weet dat het in 1788 echter Brussel was,
  die de zetel van de verplaatste universiteit zou worden.
  De medische wereld was in deze ontwikkeling niet achter gebleven. Zo had men
  er in 1758 een machine op punt gesteld om drenkelingen te redden. Zorg voor
  drenkelingen was toen overal in West-Europa een geliefde topic bij discussies.
   In een stad met zoveel rivieren en kanalen als Gent was men inzake ontwikkeling
  bijgebleven 16 •
  Het is met die belangstelling voor onderzoek en studie dater een vijftal bezorgde
  figuren uit de medische wereld regelmatig samenkwamen en uiteindelijk het
  eens werden over de nood aan een vrije vereniging voor onderzoek. Zij namen
  zich in 1776 voor die zelf op te richten. Het genootschap zou als naam krijgen
  Societe litteraire de medecine, als embleem of onderscheidingsteken een bijenkorf en als devies Nobis et Aliis. Als doel werd vooropgezet enrichir tousles
  membres des lumieres de chacun d'eux 17 •
  14
  
  GR 1225: Brief s.d. aan "Monsieur" door onidentificeerbare auteur.
  M. DENECKERE, La langue fran~aise dans les Flandres, in Handelingen der
  Maatschappij voor Geschiedenis en Oudheidkunde te Gent, n.r., 6, 1952, p. 178-179. P.
  LENDERS, Gent. Een stad tussen traditie en verlichting 1750-1787. (Standen en Landen 92)
  Kortrijk-Heule, 1990, p. 81-87. A. VERHAEGEN, o.c., p. 262.
  16
  Jointe voor Besturen en Beden (Algemeen Rijksarchief te Brussel) 781:
  Memorandum A bij brief De Graeve aan Starhemberg october 1780. GR 278 A: consulte
  30 augustus 1785.
  17
  GR 1224 A: volledig dossier met alle vermelde interventies. Het toevoegen
  van een verlichte of altrui"stische leuze aan de naam van een genootschap was een
  eigentijds gebruik. Men komt in de Verenigde Provincien bij gelijkaardige verenigingen
  bv. tegen "Servandis civibus". Dit soort societes litteraires is verschillend van de twee
  15
  
  195
  
  PIET LENDERS
  De initiatiefnemers waren twee artsen Louis van Cutsem en Charles Louis van
  Brabant (17 40-1790), twee chirurgijnen Jan Bernard Jacobs (1734-1790) en
  Willem van de Velde en een apotheker Jan Baptist Coppens.
  Twee van hen, Van Brabant en Jacobs, hadden een wetenschappelijke naam.
   Van hun hand bezit men meerdere originele studies naast vertalingen over
  verloskunde, keizersnede en pokkeninenting. Van Brabant was daarbij datzelfde jaar 1776 door de stichter van deAcademie de Mede cine de Paris, F. Vicq
  d' Azyr (1748-1794), tijdens zijn bezoek aan Gent uitgenodigd lid te worden van
  die academie. J.B. Jacobs werd lid van twee geleerde genootschappen uit de
  Verenigde Provincies: de Hollandsche Maatschappij der Wetenschappen en het
  Bataafs Genootschap der proefondervindelijke Wijsbegeerte. Beide zouden bij
  het overbrengen van de Leuvense universiteit naar Brussel in 1788 door Jozefll
  hoogleraar in de geneeskunde benoemd worden.
  Ook apotheker Jan Coppens kreeg bekendheid als wetenschapper. Hij werd o.a.
  mede-opsteller van de Gentse farmacopee van 1787 18 •
  Het project van de vijf initiatiefnemers was niet zo maar een spontane opwelling.
  Het was tot in de puntjes voorbereid naar het voorbeeld van wet in plusieurs
  fameuses villes reeds gerealiseerd was, zoals zij stelden. Het huishoudelijk
  reglement, dat wij in bijlage I publiceren, zal dit duidelijk maken. Het toont aan
  met wat een zorg alles voorzien en uitgewerkt was.
  3.3 Opzet en statuten
  Het origineel dat in het Algemeen Rijksarchief te Brussel berust, is in een zeer
  mooi en regelmatig schrift door een schrijfmeester op zegelpapier aangebracht.
  Als doel van de vereniging wordt exclusief de medische wetenschap als object
  vermeld en verder omschreven als geneeskunde, anatomie, chirurgie, farmacie,
  scheikunde en fysica (art. 9 & 12).
  Om het doel van de vereniging te bereiken moest men, zo stelde art. 13, niet
  alleen de wetenschappelijke ontwikkeling volgen en de nieuwe publicaties
  signaleren, maar ook gedane experimenten uittesten en eigen ervaringen naar
  voor brengen. Aile leden moesten daarom actief meewerken en eens per jaar een
  rapport over eigen bevindingen indienen. Dit artikel werd door de Leuvense
  professor VanRossum als het belangrijkste van de statuten aanzien.
   De mededelingen van de leden zouden vrij van censuur door een eigen drukker
  gepubliceerd worden. Daartoe werd aan de regering exemptie van de boekkeuring gevraagd. Waren de initiatiefnemers op de hoogte van het ingrijpen van
  de censuur twee jaar voordien in de Theresiaanse Academie? Toen was immers
  een studie van kanunnik Theo Mann, die al ten dele gedrukt was, vemietigd en
  soorten genootschappen met die naam, die leesgroepen waren en door J. RoEGIERS, in De
  verlichting in de Oostenrijkse Nederlanden en het prinsbisdom Luik, Brussel, 1983, p.
  209-210 beschreven werden.
  18
  C. BROECKX, Charles de Brabant in BNII, p. 900-901. J. OssiEuR, J.B. Jacobs,
  in NBWVI, p. 490-491. A. VANDER MERSCH, B. Coppens in BNIV, p. 380-381.
  196
  
  GENOOTSCHAPPEN VOOR GENEESKUNDE
  een handschrift van zijn collega Frans Du Rondeau mocht dan niet gedrukt
  worden, omdat zij in strijd waren met politieke opties van de regering.
  Betreffende de publicaties namen de oprichters in de artikels 15-17 een voor die
  tijd merkwaardig taalstandpunt in. De mededelingen mochten in de vergadering
  in het Latijn, het Frans of het Vlaams naar voor gebracht worden, maar voor de
  uitgave in druk moest alles in een correct Vlaams gesteld zijn. Het bestuur
  behield zich het recht voor taalcorrecties aan te brengen.
  Verder waren een aantal gewone organisatorische regelingen opgenomen. Het
  lidmaatschap werd beperkt tot de artsen, apothekers en heelmeesters, die te Gent
  woonachtig waren, maar men voorzag de mogelijkheid tot cooptatie van
  vreemde confraters. Het bestuur zou verkozen worden. Op een niet gemotiveerde afwezigheid bij de maandelijkse vergaderingen stond een geldboete. Het
  reglement duidde daarbij in artikel23 meticuleus ieders plaats aan in de zaal van
  de samenkomsten en waarschuwde tegen beledigingen bij de discussies.
   De vereniging werd in drie klassen opgedeeld: geneeskunde, farmacie en
  heelkunde en nam daarmee de structuren over van de stedelijke collegia medica.
  Men voorzag dat -afgezien van bestuurlijke vergaderingen van algemene aardde lezingen en discussies steeds in de betrokken klasse zouden plaats vinden
  volgens de eigen bevoegdheid en belangstelling.
  De initiatiefnemers wilden niets in het geheim ondernemen en verlangden dat de
  hoogste gezagsinstanties van het land hun bedoelingen zouden kennen en
  goedkeuren. Daarom vroegen zij te Brussel een oprichtingsoctrooi aan zoals
  nieuwe bedrijven deden en de bevestiging van hun huishoudelijk reglement.
  3.4 Afwijzing door de regering
  De regering was klaarblijkelijk verrast door het initiatief dat voor een vrije
  geleerdengroep een plaats opeiste naast de officiele academie. Het dossier werd
  volgens een normale procedure aan de Geheime Raad overgemaakt, waar dit aan
  Philippe-Goswin de Neny, de oudste zoon van de voorzitter van de Raad, ter
  behandeling werd toevertrouwd.
  Die richtte zich via de raadsfiscalen tot de stadsmagistraat van Gent om
  informatie en die mocht niet over een opzet uit de medische wereld adviseren
  zonder het Collegium Medicum te consulteren. Dit was een gespecialiseerd
  stedelijk beleidsorgaan voor de gezondheidszorg en voor controle op de praktijk
  van artsen, chirurgijnen en apothekers, dat men in aile grote steden aantrof en te
  Gent in 1664 was opgericht.
  Alle adviezen waren gunstig, ja enthousiast. Niet alleen was er in het project
  niets dat schadelijk was voor de samenleving. Er was veel positiefs: bevordering
  van de wetenschap, dienst aan de volksgezondheid, gezonde wedijver en betere
  verstandhouding tussen de drie groepen van de medische wereld, die zo dikwijls
  ruzieden, enz. Daarbij kende men dit soort genootschappen in aile ontwikkelde
  Ianden en was het te wensen dat ook Genter een zou krijgen.
   Aileen stuurde de stad na twee we ken een aanvullend verzoek van politieke aard
  aan de regering: zij hoopte nl. dat een vereniging, die met een decreet van de
  197
  
  PIET LENDERS
  centrale overheid werd goedgekeurd, toch ook met erkenning van het gezag van
  de magistraat zou opgericht worden en steeds aan zijn gezag ondergeschikt
  blijven.
  De Geheime Raad was helemaal niet enthousiast: het nut van het genootschap
  was niet bewezen (versta: naast de Academie). Daarbij waren in het project
  puerilites vervat, die de regering niet kon dekken. Er mocht daarom geen
  openbare erkenning gegeven worden.
  Gevolmachtigd minister prins Georg von Starhemberg zag het niet zo. De zaak
  zou zeker ophef maken. Daarom liet hij het hele dossier aan de Leuvense
  anatomieprofessor Adrien van Rossum doorsturen. De man was we leer waardig
  bevonden lid te worden van de Theresiaanse Academie en was een van de grote
  figuren van de medische faculteit 19 • Zijn advies was zeer positief. Le progres
  de la medecine est l'ame de leur projet, schreefhij. Wei stelde hij enkele kleine
  correcties voor zoals het duidelijke vermelden van de proefondervindelijke
  fysica. Zijn voomaamste bezwaar betrof de taal van de publicaties: Leflamand
  dans ce pays se lit tres peu .... n 'est qu 'unjargon bata rd... pendant que le franrais
  devient la langue universelle.
  De Geheime Raad bleef echter bij zijn eerste standpunt, maar wilde zich niet
  verzetten tegen stille, niet gestructureerde samenkomsten van mensen uit de
  medische wereld. De gevolmachtigde minister liet dan weer enkele correcties
  aanbrengen en door de landvoogd paraferen. Bij goede resultaten van het
  wetenschappelijk werk, mochten zij een zekere erkenning of quelque disposition
  positive de la part du gouvernement tegemoet zien. Over twee jaar zou men de
  zaak opnieuw bekijken ...
   Het eindresultaat werd als vorstelijk decreet aan de raadsfiscaal van Vlaanderen
  opgestuurd. Hij moest de beslissing aan de initiatiefnemers meedelen. Wij
  brengen de tekst van dit document in bijlage II.
  Het standpunt van de minister was daarin opgenomen en erg genuanceerd. Men
  liet de geleerden toe hun belangstelling uit te Ieven, kennis te nemen van de
  wetenschappelijke vooruitgang, aan onderzoek te doen en daarover met mekaar
  prive in contact te treden, maar men hield vast aan het standpunt dat het opzetten
  van projecten voor onderwijs, onderzoek en cultuur aan de vorst voorbehouden
  bleef. La vie intellectuelle etait l 'apanage du gouvernement. Nulle autre
  puissance y avait droit, schreef weleer de Luikse historicus Charles Piot20 •
  Daartoe had zij de academie opgericht, de leden benoemd, de belangstelling
  georienteerd, prijzen en beloningen voorzien.
  Buiten dit gremium was de regering gekant tegen alle andere structuren in
  verband met wetenschappelijk onderzoek. Zij was evenzeer gekant tegen de
  erkenning van diploma's in geneeskunde en rechten, die door een buitenlandse
  universiteit verleend waren. Daarom ook had zij in 1764 aan Comeel Nelis, de
  latere bisschop van Antwerpen, de toelating geweigerd te Leuven een kleine
  19
  
  V. JACQUES, A. VanRossum, in BNXX, p. 164-165.
  C. PIOT, Linguet aux Pays-Bas Autrichiens, in Bulletin de L'Academie royale
  des sciences, des Lettres et des beaux arts de Belgique. S.II, 46, 1878, p. 798.
   20
  
  198
  
  GENOOTSCHAPPEN VOOR GENEESKUNDE
  academie op te rich ten, ofschoon de idee op zichzelf interessant was, en zou zij
  in 1777 het voorstel tot navorming en discussies inzake vaderlands recht
  afwijzen, dat Dominique d 'Hoop ( 1737-1808) had ingediend en waarmee hij te
  Gent wilde starten21 • De overheid kon niet aanvaarden dat in dergelijke
  aangelegenheden iets buiten haar controle zou gebeuren. Overeenkomstig deze
  gedragscode zou Jozef II later in de eeuw eisen dat geen andere school dan de
  zijne een diploma in de theologie zou uitreiken, ook niet de bisschoppelijke
  seminaries. De Leuvense faculteit dacht hij onder controle te kunnen brengen,
  de seminaries niet.
  Wei stond het de burgers vrij rariteitenkabinetten aan te leggen en natuurverzamelingen uit te bouwen, te experimenteren en daarover te confereren met
  belangstellenden. Maar dat moest strikt prive blijven. Wetenschappelijke
  samenwerking en uitwisseling van ervaringen werden zo naar het dome in van de
  stilte verdreven. Voor het naar buiten brengen moest de regering haar instemming geven. Daar was de censuur voor.
  In tegenstelling tot wat in het buitenland gebeurde kenden de Zuidelijke
  Nederlanden dus geen vrije genootschappen van geleerden. Weliswaar werd te
  Roermond nog in 1787 een Societe d 'emulation opgericht naar aanleiding van
  de viering van een primus van de Leuvense artesfaculteit. Maar wellicht heeft
  de stedelijke erkenning van dit genootschap in de troebele jaren voor de
  Brabantse Omwenteling de regering nooit bereikt.
  Er bleef de Nederlanders met wetenschappelijke belangstelling buiten de organisatie van informele discussiegroepen en prive contacten met collegae van
  dezelfde wetenschappelijke discipline een structurele uitweg: aansluiting bij een
  buitenlands genootschap, liefst met een dat publicatiemogelijkheden bood.
   Velen sloten zich bij een buitenlands genootschap aan. Maar betreffende het
  lidmaatschap van landgenoten in buitenlandse genootschappen is nooit een
  studie gedaan zoals W. Frijhoff die ondemam voor hen, die tussen 1752 en 1792
  te Parijs de opleiding in de chirurgie gingen volgen. Wij kennen aileen namen
  van Nederlanders, die elders bijdragen gepubliceerd zagen of zelf vermeldden
  dat zij titulair, honorair of corresponderend lid waren van een buitenlandse
  geleerdenvereniging of academie.
  In eigen land was er slechts een instantie, die zich met goed recht kon verzetten
  tegen de inperking van het recht op collectief onderzoek en van de academische
  vrijheid: de Leuvense universiteit. Wij moeten verder nagaan of die iets in dit
  opzicht ondemam, want voor zij haar stem verhief was er een andere paging
  geweest.
  4. Wetenschappelijke werk en filantropie samen te Brussel in 1780
  Vier jaar na de mislukking van het Gentse initiatief werd te Brussel een nieuw
  opzet voorgedragen. Een lid van de Academie en een aantal notabelen waren er
  21
  E. MAJLLY, o.c., I, p. 18. J.BUNTINX, Post-graduate onderwijs in de rechten te
  Gent (1777), inArchief-en bibliotheekwezen in Belgie, 42, 1971, p. 26-33.
  199
  
  PIET LENDERS
  bij betrokken. Ook hen liet de vooruitgang van de geneeskunde niet los. Zij
  richtten een genootschap op, dat zij Association libre pour l 'humanite heetten.
   Onderzoeken en experimenteren was hun doel. Dit moest slaan op de nieuwe
  krachtbron, de elektriciteit, en op haar toepassing in de gezondheidszorg. In
  Frankrijk en in Engeland had men daarmee reeds opzienbarende successen
  behaald, zo betoogden zij. Als filantropen verlangden zij aan de resultaten van
  hun onderzoek een toepassing te geven in dienst van de armen. Het verzoek
  vermeldde echter niet dat een voorstel in verband met electricite medicale door
  een van de initiatiefnemers, de academicus John Needham (1731-1781), bij de
  academie was ingediend, maar niet in overweging genomen. Gold dit project als
  een zet tegen de Academie? Was het daarom dat zo sterk het accent werd gelegd
  op het filantropische? De bronnen blijven ons het antwoord schuldig.
  Verrassend was het in elk geval dat zowel vrouwen als mannen konden lid
  worden mits zij woonachtig waren in de Nederlanden en twee louis d'or -iets
  meer dan 26 gulden- betaalden. Dit was als steun voor de liefdadige doelstellingen bedoeld22.
  De knappe maar intrigante apotheker J .B. van de Sande (17 46-1820), die zich
  graag als membre de plusieurs societes litteraires presenteerde, was er voorlopig
  secretaris, penningmeester en promotor van. Tot de stichtende leden behoorde
  natuurlijk kanunnik John Turberville Needham, die weleer bij de regering had
  aangedrongen om in de academie ook een klasse voor wetenschappen en
  geneeskunde op te nemen. Verder waren er de invloedrijke prins Charles de
  Ligne ( 1734-1814 ), de drukker van de Theresiaanse Academie J .L. de Boubers
  (1731-1804 ), de Frans man A.P. Damiens de Gomicourt (1723-1790), die onder
  de schuilnaam Derival de goed gedocumenteerde zesdelige Lettres sur les
  Pays-BasAutrichiens geschreven had, en de burggraaf- bankierE.D. Walckiers
  de SaintAmand (1750-1837), Edouardle Magnifique geheten, eenman met veel
  interesse voor fysica en gekend als liefhebber van boeken en handschriften.
   Tenslotte was er een minder bekende bij, Jean Gibbens, een man afkomstig uit
  Aarlen, die de behandeling met elektriciteit kende, maar geen ontwikkeling
  bezat. AI de anderen hadden echter belangstelling voor wetenschap en onderzoek23.
  De aanvraag had een zeer eigenaardige voorgeschiedenis. De onbekende Jean
  Gibbens had zich in januari 1779 rechtstreeks tot de regering gewend met het
  verzoek vergoed te worden bij de behandeling van armen met elektriciteit. Hij
  had die therapie reeds lang in Jamaica en Engel and toegepast en deed dat nu ook
  in Brussel. Hij kon getuigschriften van tevreden patienten voorleggen.
  22
  Volledige dossier met aile interventies in GR. 1224 A Over het voorstel van
  Needham E. MAILLY, o.c., p. 356. Een louis d'or is fl.l3-01-04.
  23
  P.J. VAN BENEDEN, John Tuberville Needham, in BN XV, p. 520-528. J.B.
  VINCENT, Essai sur l'histoire de l'imprimerie en Belgique depuis le 15e jusqu' aLa fin du
  18e siecle. Brussel, 1867, p. 107-112. A WAUTERS, Charles de Ligne, in BN XII, p.
  143-194. S. TAsSIER, Edouard Walckiers de Saint Amandin BN XXIII, p. 37-24 H. DE
  GROOTE, L'auteur du "Voyageur dans les Pays-Bas autrichiens", in Belgisch Tijdschrift
  voor Filologie en Geschiedenis, 26, 1948, p. 118-135.
  200
  
  GENOOTSCHAPPEN VOOR GENEESKUNDE
  Uit de adviezen van het Brussels stadsbestuur en van het Collegium Medicum
  bleek dat zo'n behandeling niet zonder gevaar was en slechts voor een beperkt
  aantal gevallen aangewezen. Twee apothekers van de stad, waaronder J.B. van
  den Sande, pas ten de nieuwe methodes reeds toe en waren bereid ook de armen
  te helpen. De hulp van Gibbens had men dan niet nodig. Daarbij was de man
  totaal onkundig op theoretisch gebied. In oktober 1779 was die aanvraag van de
  Luxemburger afgewezen.
   Apotheker J .B. van den Sande moet kennis gekregen hebben van het verzoek en
  heeft daama klaarblijkelijk verlangd met de groten van Brussel een wetenschappelijk en filantropisch genootschap op te rich ten voor de stu die en de toepassing
  van de elektriciteit. Hij was op de hoogte van het onderzoek, dat daarover in
  Frankrijk op bevel van Lodewijk XVI was ondemomen en richtte zich tot de
  amman van de stad om de vereniging -waarvoor hij de I eden had samengebrachtte mogen oprichten.
  De amman legde de zaak echter voor aan de regering. Na een onderzoek luidde
  haar beslissing dat men voor medische doeleinden steeds een beroep mocht doen
  op elektriciteit. Aileen was het ad vies en de aanwezigheid van een arts verplicht.
  Over een genootschap van geleerden vemeemt men in de beslissing niets. De
  vraag blijft dan ook watjuist de bedoeling van Van den Sande geweest is. Niets
  was immers duidelijk omschreven24.
  Wel zijn publicaties over elektriciteit van twee van de betrokkenen bewaard
  gebleven. Needham vertaalde in 1781 uit het Engels een boek van Lord Mahon
  over principes van elektriciteit en bracht daama een eigen werk uit over
  elektrische ontladingen bij onweer. Van den Sande werd in 1783 door de
  academie bekroond voor een studie over de aanwending van elektriciteit in
  serres. Zij lijken echter niet in het kader van een vrij genootschap tot stand
  gekomen.
  Toch doofde de roep om geleerde genootschappen nooit helemaal uit, ook al
  wilde de regering er niet van weten. Zij had immers als principe dat zij alleen
  de culturele en wetenschappelijke politiek en hun orientatie bepaa1de.
   5. Werk van geleerde genootschappen in de verborgenheid
  Het verzet tegen de oprichting van geleerde genootschappen en de claim van de
  regering op monopolie aangaande het onderzoek zijn niet zonder reacties
  gebleven. Wij zouden op een drietal zaken willen wijzen, die zonder een
  onaanvechtbare zekerheid te geven van enig verzet toch een licht werpen op het
  geleerde landschap in de Nederlanden.
  De eerste is een verrassend voorstel van de medische faculteit van Leuven in
  verband met onderzoek en studiewerk via de hulp van plaatselijke artsen en
  
  24
  C. BROECKX, Notice sur J.B. Van den Sande, maftre en pharmacie aBruxelles.
  Antwerpen, 1845. Zie ook nog E. MAILL Y, o.c., passim. Van den Sande is nooit lid van de
  Theresiaanse Academie geworden, niettegenstaande zijn aandringen.
  201
  
  PIET LENDERS
  apothekers. In tweede instantie moeten wij de wetenschappelijke activiteiten in
  groepsverband van enkele steden vermelden. Tenslotte nemen wij onder ogen
  water gebeurde bij het wegvallen van het Oostenrijks bewind en de vestiging van
  bet Franse gezag. Dan ontstonden immers in een minimum van tijd verrassend
  veel geleerde genootschappen. Zij lijken een uiting geweest te zijn van een
  streven dat allang bestond, maar onderdrukt werd.
  5.1 Een verzoek van de Leuvense universiteit
  In een advies dat door de regering aan de medische faculteit van Leuven op 9
  maart 1785 gevraagd was en de opleiding voor de medische beroepen en de
  praktijk van de geneeskunde betrof, komt er naast de gevraagde voorstellen een
  verzet tot uiting tegen het monopoliseren van het wetenschappelijk onderzoek
  door de officiele Brusselse Academie.
   Dit advies -een document van 92 blz. in 4°- droeg als titel Projet de reglement
  sur l' exercice des dif.ferentes parties de la medecine dans les Pays~ Bas. Het was
  een offici eel stuk, dat eindigde metDelibere et admis par la Faculte de M edecine
  de l 'Universite de Louvain. Het was ondertekend door de decaan Maarten van
  der Belen ( 1728-1795), maar droeg geen datum. Het behandelt meer de
  opleiding dan de uitoefening van de geneeskunde en treft de lezer door zijn
  innoverende voorstellen25 •
  De eerste verrassing vindt men in het medisch organigram. Geneeskundige
  zorgen worden volgens het document niet aileen geboden door de drie klassieke
  gelederen van artsen, heelmeesters en apothekers. Dat was nochtans sinds de
  Middeleeuwen een onomstreden standpunt. Men moest er voortaan een vierde
  groep bij opnemen, zo vond de faculteit, de verloskundigen, c.q. de vroedvrouwen.
  In verband met de opleiding van chirurgijnen en apothekers hemam de faculteit
  een voorstel, dat zij vroeger reeds aan de regering had kenbaar gemaakt. Hun
  scholing moest op homo gene, nationale basis gegeven worden en mocht niet van
  stad tot stad verschillen. Zij moest samen met de praktijk losgemaakt worden
  van de ambachtelijke bindingen. Na een theoretische scholing aan de universiteit van drie jaar voor de heelmeesters en twee jaar voor de apothekers kon in de
  onderscheiden steden een praktische aanvullende opleiding uitgebouwd worden.
  Voor de vroedvrouwen vroeg de faculteit geen academische opleiding, wel de
  voortzetting van de vorming, die onder de controle van de nationale en regionale
  overheden sinds 1775 op meerdere plaatsen gegeven werd.
   Wellicht is het meest verrassend gedeelte van het Projet het verzoek geweest om
  in aile steden waar ten minste drie artsen, drie chirurgijnen of drie apothekers
  waren, te mogen starten met onderzoeksgroepen. R. Darquenne bestempelde ze
  onomwonden als societes scientifiques regionales. Zij moesten, ieder in zijn
  
  25
  
  202
  
  GR. 1226 A: Projet general... en dossier.
  GENOOTSCHAPPEN VOOR GENEESKUNDE
  klasse, om de maand samenkomen om de interessante ziektegevallen te ontleden, de medicatie te bespreken en de resultaten te noteren. Tevens moest men
  zich daar op de hoogte houden van de nieuwe medische literatuur. Studie,
  onderzoek en navorming waren immers erg belangrijk, zo vond de medische
  faculteit.
  Eens per jaar moest elk van de drie klassen de meest interessante of meest
  omstreden gevallen in een rapport samenbrengen, daarin de verschijningsvorm
  van de kwaal, de opvolging, de aanvullende behandelingen en de resultaten
  noteren en aan de faculteit overmaken. Die zou eventueel na studie voor de
  nodige publicatie zorgen.
  Dit voorstel betekende een afstand nemen van de oude medische systemen,
  Galenische en andere. Het observeren, het klinisch onderzoek en eventueel het
  experimenteren waren belangrijker geworden. Het voorstel was ook stoutmoedig omdat het rechtstreeks indruiste tegen het opzet van de regering om het
  onderzoek aan de universiteit te ontnemen en aan de Academie op te dragen en
  beide eventueel, zoals J. Lavalley het heette, tot een "amalgame" te brengen. Het
  opzetten van regionale onderzoekscentra was een aanval op het monopolie van
  de academie26 • Wij brengen een van de teksten -de drie zijn similair opgesteld
  en telkens toegepast op de klasse- in extenso in bijlage.
  