title: Het Raadselspel als rituele handeling
text: H E T R A A D S E L S P E L A LS R IT U E L E H A N D E L IN G
  Een reeks van oudere en nieuwere onderzoekingen heeft ons ge­
  leerd dat het opgeven en beantwoorden van raadsels — voor de mo­
  derne mens niet anders meer dan een zaak van amusement — een
  lange geschiedenis achter zich heeft *). Allerlei volksraadsels zoals wij
  die bijv. kennen uit de litteratuur van de 16e en 17e eeuw, blijken
  vaak niet anders dan variaties te zijn op themata die reeds eeuwen
  eerder bekend waren. Zo vinden wij de motiefwoorden “twee-, drieen vier-been", die het hoofdelement vormen in het bekende raadsel
  van de sfinx, enerzijds terug in tal van west-europese volksraadsels
  (en daarin zowel wat de vorm betreft, als wat de “goede” oplossing
  aangaat, op een zeer gevariëerde wijze) 2), anderzijds treffen wij het
  al aan in de Rigveda 3).
  Het raadselspel heeft in de oude culturen, en ook in hedendaag­
  se, die nog niet, of maar in zeer beperkte mate, door de moderne
  beschaving beinvloed zijn, een veel belangrijker en ernstiger rol ge­
  had, of heeft die nóg, dan om de mensen aangenaam bezig te houden.
  Het opgeven van raadsels mag dan volgens Huizinga ‘) een van de
  dingen zijn, waaruit blijkt dat de cultuur “in het spel” is ontstaan,
  en die steeds tot de categorie van het spel zijn blijven behoren, — dit
  spel is “only partly a pastime, and first and foremost a social and
  religious activity of importance” *).
   Dat blijkt al dadelijk wanneer wij zien hoe vaak het raadselspel
  
  J)
  
  De “Ratselforschung” bracht reeds een brede stroom van literatuur
  voort, waaruit hier slechts een paar werken mogen worden genoemd, die
  deels een samenvatting geven van stof, deels belangrijk zijn d^or uit­
  gebreide bronnenvermelding. J . B. F ried reich , G esch ich te d es R a th sels,
  Dresden 1860; M. H ang, V edische R a th selfra g en und R a th selsp ü che
  (Sitz. b. der Kgl.Bay. Ak.d. Wiss., Band II 1875. 457-515; W. Schultz,
  R a tsel au s d. hellen ischen K u llu rk reise I-II, Leipzig 1912-13 (Mythol.
  Bibl. I l l, I en V, I); dez., Art. R a tsel in Pauly-Wissowas Reallexikon
  d. Klass. Alt. wiss., I I Reihe, I. 1, 62-125; A. A arn e, V erg leich en d e R a tsel­
  forschu n g, Helsinki 1918 ( F F (Folklore Fellows Communications, vol.
  IV ; zeer uitvoerige litteratuuropgave) : G. Thurnw ald, Art. R a tsel in
  Reallexikon der Vorgeschichte hrsg. v. M. Ebert, X I, 27 vv.; J . d e Vries,
  D ie M archen von K lu gen R atsellösern , Helsinki 1928 ( F F Comm. vol.
  X X IV ).
  2) A arn e, 1. o. 24 vv.
  3) Rv. X, 117, 8; cf. M. W in tem itz, G eschichte d er indischen L ite ratu r 1,
  Leipzig 1908, 101.
  4) J . H uizinga, H om o ludens. P ro ev e een er bepaling van h et sp elelem en t
  d er cultuur. Ik citeer naar de 2e herz. druk Haarlem 1940.
  ®) J . G onda, N otes on B rahm an , Utrecht 1950, 58.
   97
  
  beoefend wordt bij b ep aald e gelegenheden of op b ep a a ld e tijden, die
  overigens van volk tot volk kunnen wisselen.
   Bij de Toradjas (Midden-Celebes) is er een nauwe samenhang
  tussen het opgeven van raadsels en de rijstbouw . Zolang het nog niet
  zeker is wat er van het nieuwe gewas zal worden, zolang voelt men
  zich geheel afhanklijk van de onzichtbare machten die over regen en
  zonneschijn gebieden, en gedraagt zich zo ingetogen mogelijk. Het ver­
  tellen van verhalen en het zingen van liederen zou misschien de er­
  gernis van de voorouders kunnen opwekken; men laat deze dingen dus
  na, zodra de regentijd begint en de werkzaamheden op de akker aan­
  vangen. M aar wanneer de rijst zo hoog is opgegroeid dat de stengel
  gaat zwellen en de aar zullen uitkomen, dan mag men zich wat vrijer laten
  gaan, en dan breekt de tijd aan van het raadsels opgeven B). Dit spel
  begint steeds op het rijstveld zelf, want het gaat om een handeling "die
  strekken moet tot bevordering van den groei van het veldgewas. Als
  zoodanig is zij zelfs verplicht . . . . Immers een raadsel draagt de op­
  lossing in zich en is dus te vergelijken met de rijstplant, die de aar
  nog binnen in de stengel houdt besloten” 7). Zoals het raadsel geraden
  wordt, zo zal ook, aangemoedigd door dit goede voorbield, de aar
  te voorschijn komen. Het is daarom ook van belang dat men begint
  met een raadsel dat door zijn bekendheid onmiddellijk kan worden ge­
  raden, want dat is een goed voorteken. En telkens wanneer er een
  goede oplossing gegeven is, roepen allen; “ Hoeoe! kom uit, o onze
  rijst, kom uit, o vette aren, daarboven op de bergen, daaronder in de
  dalen! ” 8). — Z ijn de aren eenmaal uitgekomen, dan is het opgeven
  van raadsels verboden , en dit verbod blijft g ed u ren d e het g eh ele jaar
  van kracht; eerst bij het naderen van de volgende oogst mag er weer
  mee begonnen worden 9).
   Om nog even bij de indonesische gebruiken te blijven; men
  vindt er ook een merkwaardige verbinding van het raadselspel met
  b egrafen isgebru iken . In Bolaáng Mongondow (Minahassa) “mogen
  raadsels op geen andere tijden worden gegeven en opgelost, dan wan­
  neer een doode in de negerij is. Alsdan bij het lijk wakende, vermaken
  de jongelieden zich met raadsels die soms zeer onkiesch zijn..............
  Gewoonlijk beginnen de jongedochters met eenige raadsels aan de
  jongelingen op te geven, en daarna is de beurt aan de jongelingen.
  W a t de reden zij, waarom op an dere tijden op raadsels het poton
  “ o n g e o o r lo o fd ” ligt, hebben wij niet kunnen ontdekken” 10). Bij de
  e) N. A driani, V erzam elde g esch riften , Haarlem 1932, III, 49 v.
  7) A driani, 1. c. II, 301.
  8) ibid. 301 v.; 395.
  3) ibid. 302. Cf. ook A. C. K ruyt, Mededelingen Ned. Zend. Genootsch.,
  jaarg. X X X IX (1895), 142; ibid. X L IV (1900), 228 (by de Tomori).
  i») N. P. W ilken en J . A. Schw arz, Med. N.Z.G. X I (1867), 357.
   98
  
  Toboengkoe (O ost Midden-Celebes) "korten zij die bij het lijk
  waken, zich den tijd door elkander raadsels op te geven. Zoodra ie­
  mand in slaap dreigt te vallen, wordt zijn gelaat onder veel gelach met
  houtskool en roet zwart gemaakt” n). Dit laatste toont dat het on­
  danks de vrolijkheid gaat (of althans vroeger ging) om een ernstige
  zaak: wie in slaap valt, “laat zijn ziel uit zijn lichaam gaan”, en deze
  kon dan allicht worden meegenomen door de dodenziel, die tot de
  begrafenis om het lijk blijft zweven 12). Hij zou dus zelf een dode
  worden; vandaar het zwartmaken, want "alle zielen zijn zwart” 13)Eenzelfde gebruik van het raadsel vinden wij o.a. ook in de Aaru-archipel 14) en in India 15). In Bretagne bleef, wanneer de deelnemers aan
  de begrafenis vertrokken waren om het dodemaal te gaan gebruiken,
  een aantal oude mannen bij het graf achter, zette zich neer op bosjes
  maluwkruid en gaf elkaar raadsels op 16).
  Elders blijkt het raadsel een rol te spelen bij de initiatie van de
  jonge mannen, eventueel ook van de meisjes. Dit is bijv. het geval
  bij de A-Kamba in Brits Oost-Afrika. Nadat reeds verschillende
  andere ceremoniën hebben plaats gehad, haalt de leider van de no­
  vieten een aantal stokken uit het bos en snijdt daar een reeks figuren
  in : een soort pictografisch schrift. Dan worden de jongens een voor
  een geroepen om deze n deto ("raadsels") op te lossen. W ie daartoe
  niet in staat is, haalt zich de spot van de omstanders op de hals 17).
   In Usambara (voormalig Duits O. Afrika) behoort dit raadselvragen
  eveneens tot de inwijding. De jongens worden afzonderlijk binnen
  de hut geroepen, waar de mannen vragen stellen; wie ze niet kan
  beantwoorden, wordt met een gloeiend ijzer gebrand ls). V aak genoeg
  gaat het daarbij niet om raadsels in de eigenlijke zin van het w oord:
  een puzzle die men door nadenken tot oplossing kan brengen. Men
  moet het antwoord weten, omdat, zoals bij tal van Afrikaanse raad­
  sels het geval is, de opgave zo wordt gesteld, dat verschillende op­
  lossingen mogelijk zijn 19), terwijl er maar één is die bij die speciale
  gelegenheid als de goede geldt. — W eer in andere vorm vinden wij
  het raadsel bij de initiatie van de jonge W a-D sjag g a (O ost-A fr.) Een
  belangrijk deel van de plechtigheid bestaat in het mededelen van de
  
  ii) K ru yt, Med. N.Z.G. X L IV (1900), 223
  i =) A driani, 1. c. III, 157.
  ia) Kruyt, Med. N.Z.G. X L IV (1900),244 en N. 1.
  14) J . G. F . R ied el, D e slu ik- en k ro esh a rig e rassen tussen S eleb es en P apau,
  den H aag 1886, 267 v.
  1 5)
  G onda, Notes, 59.
  16) J . G. F ra z er, T he S ca p eg o a t (Golden Bough3 V I) London 1913, 121 v.
  17) C. W. H obley, E thn ology o f A -K am ba and oth er E a s t A frican tribes,
  Cambridge 1910, 71 v.
  18) E . Jo h a n ssen , G eistesleben afrik a n isch er V ölker im L ich te d es E van geltum s, München 1931, 203.
   19) C. M einhof, D ie D ichtung d er A frik an er, Berlin 1911, 140
  99
  
  stamleer. Een oude man “zingt” het “dogma”, en een andere, een
  clangenoot van de inwijdeling, geeft er de nodige verklaringen bij.
  De leer bestaan uit verschillende aanwijzingen betreffende het ge­
  drag als stamlid, o.a. inzake het huwelijk, en wordt vrijwel steeds in
  gelijkenissen gegeven. Het voordragen van de leer en het geven van
  de commentaar verhouden zich vaak als het opgeven en het beantwoor­
  den van raadsels. Als de verklaarder het juiste antwoord niet weet,
  dan moet hij de oplossing "kopen” van de man die de leer voor­
  draagt. 20). — Het gebruik van het raadsel bij de initiatie schemert nog
  door in de vragen en antwoorden van de catechismen in verschil­
  lende godsdiensten, zoals in de Islam en in het Christendom 21).
  By de Ba-Thonga (Z . O. Afrika) maken raadsels deel uit van
  een regencerem onie. W anneer de vrouwen die hiermede bezig zijn,
  een man aantreffen, vallen ze met slagen op hem aan, en stellen hem
  allerlei raadselvragen, waarop hij moet antwoorden in de gemeenste
  bewoordingen, gewoonlijk toespelingen bevattend op de besnijdenisceremoniën. Een dergelijke aischrologie geldt bij deze gelegenheid
  als heilbrengend 22).
  Ook het huw elijk, en eventueel reeds de verloving, vormt een
  gelegenheid, waarbij het raadselspel gaarne en vaak wordt beoefend.
   De wijze waarop dit geschiedt, kan verschillend zijn. Bij de W est-T a betanen bijv. vindt men het gebruik dat zeven vrienden van de
  bruidegom de bruid gaan “kopen”. Z e worden pas toegelaten in het
  huis van haar vader, wanneer ze een aantal vragen hebben weten te
  beantwoorden die hun in de vorm van een lied worden gesteld, en
  waardoor zij zich kunnen legitimeren als leden van dezelfde rzligieus-mythische gemeenschap als waartoe de bruid behoort. Een ver­
  keerde oplossing wordt beantwoord door hen te slaan met wilgentwijgen. De inhoud van de vragen is een soort catechismus van de
  archaïsche (voorbuddhistische) religie in die streken. Op het huwe­
  lijksfeest wordt het mythologische raadselvragen voortgezet; het be­
  weegt zich vooral om de herkomst en de toebereiding van het b;er dat
  bij deze gelegenheid wordt gedronken 23).
  Veel vaker echter is het raadsel het middel waardoor de toe­
  komstige bruidegom of bruid de ander op de proef stelt, of ontdekt
  als de voor hem of haar bestemde huwelijkspartner. In tal van legen­
  den en balladen leeft het motief voort van de prinses die slechts hèm
  20)
  
  B. G utmann, D ie K erbsto ckleh ren d er D schag g a in O ost-A frika, Zeitsch,
  f. Kolon. Sprachen 1922/23, 83 v.
  21) G. F . P ijp er, H et B o e k d er duizend vragen , Leiden 1924. 28; dez.,
  De ed elg esteen ten der g elo ofsleer, Leiden 1948, X IX ; Huizinga, I.e. 168.
  22)
  F ra ser , Taboo and the perils of the soul (G. B. I l l ) London 1911, 154
  H. A. Zunod Les Ba-ronga.
  as) T hu m w ald, in R. L. d. Vorgesch. V, 265.
   100
  
  als gemaal zal aanvaarden, die een of meer door haar op te geven
  raadsels weet op te lossen, of die een raadsel kan opgeven, dat zij
  zelf niet bij machte is op te lossen 2J). M aar het op deze wijze “meten”
  van de macht, de wijsheid, het aanzien van de toekomstgie echt­
  genoot (-note) is geenszins beperkt tot de litteratuur: het kom in
  oude en niet-westerse culturen herhaaldelijk in feite voor 25).
   Een opmerkelijk gebruik van het raadsel treffen wij vooral in de
  Oost-aziatische wereld aan, in verband met de seizoenriten, die min of
  meer regelmatig samenvallen met de (collectieve) verlovingen. Przyluski heeft in een bijdrage 26) over de svaijamvara ( “eigenkeus”)— cere­
  monie (waarbij de jonge vrouw zelf haar echtgenoot kiest, door hem
  (oorspronkelijk althans, volgens P.) een bloemenkrans om de hals te
  hangen, aangetoond dat wij hier te doen hebben met een oeroud gebruik
  van pre-arische, en volgens hem "austro-aziatische” origine. W ij kun­
  nen deze laatste onderstelling laten voor wat zij is, feit is dat in ge­
  heel Z . O. Azië eenzelfde soort riten bestond, die in de verschillen­
  de streken maar betrekkelijk weinig afwijkingen vertoonden. Om en bij
  het nieuwe jaar, eventueel bij het begin van de lente, soms ook wel
  bij het begin van de herfst, verzamelden zich de jonge mannen en
  vrouwen, stelden zich op in twee rijen en wierpen elkaar een sjerp, een
  bal, een volant of een guirlande toe. Niet zelden eindigt het spel met
  cohabitatie van de paren die elkaar gevonden hebben 27). Deze riten nu
  gaan regelmatig vergezeld van beurtzangen, zowel collectief als solo,
  die niet alleen bestaan in een dialoog van vragen en antwoorden, maar
  
  24)
  
  Zie o.a. F ried reich , G eschichte, 123 Alvismal; waar de vader van de
  bruid de eis stelt), 143 v. (het raadsel wordt aan de bruid opgegeven).
   Cf. ook het in zijn opzet merkwaardig aan het Simsonraadsel herin­
  nerend verhaal dat W ilken en Schw arz meedelen, Med. N. Z. G. X I
  (1867). 390 vv.; over het raadsel van Simson zie o.a. O. E issfe ld t in
  Z.A.T.W. 1910, 132 w . ook H. T orczyner, The riddle in the Bible, in
  Hebr. Union College Ann., Cin. (Ohio) I (1924), 125 vv.
  35) Trouwens ook by andere gelegenheden, als bijv. het kiezen van een
  nieuwe vorst, o f het beproeven van een kroonpretendent. Op Hawaii
  was het raadsel het middel om de rang vast te stellen van een
  vreemdeling, vooral als deze aanspraak m aakte op dezelfde eerbewyzen als de heer van het land (R. L. d. Vorgesch. X I, 2 8).
  Een Annamietisch gezantschap werd aan het hof te Peking d. m. v. raadsels op
  zijn “standing" onderzocht (Huizinga 186). Op M adagascar speelt het
  hain-teni (“puissance de la ou des paroles”) een grote rol by allerlei ge­
  legenheden, o.a. by débatten en rechtzaken. Het is een soort “poésie
  d’autorité” waarmee men een tegenstander overwint.
  Het heet ook
  en kam am tatra ra a d sel of fam panunum ana (raadselvragen die een an t­
  woord eisen), cf. G. F erran d , in Journ. Asiat., X lm e série, t. 4 )1914).
  151 vv.
  *•) J . P rzylu ski, L e p rolog u e-cad re d es Mille et une nuits et le th em e du
  sv a y am v a ra, Journ. Asiat., t. 205 (1924), 101-137
  27) ibid., 112 vv.
  101
  
  vaak ook van ech te raadsels en oplossingen 2S). M. a. w. de manuale en
  de orale riten lopen parallel; ze hebben dezelfde betekenis.
   Het heen
  en weer gaan van de bal of van de sjerp, evengoed als het heen en
  weer gaan van de gezongen vragen en antwoorden is een vriendschap­
  pelijke strijd, maar tevens het weven van een band, een gemeenschap,
  waardoor de stroom des levens in beweging gezet, en actief gemaakt
  wordt. De verbinding met vruchtbaarheidsvoorstellingen is wel zeer
  duidelijk, wanneer men het geheel van de riten, en meermalen ook de
  inhoud van sommige liederen beschouwt 29); de relatie tussen de paren
  die elkaar gevonden hebben, is ook even vaak een zeer lijdelijke als
  een blijvende 3Ü).
  Ten slotte kan het raadsel een rol spelen in de cultus. Nergens 31).
  is dat zo sprekend als in India, waar wij op tekstverzamelingen stui­
  ten 32). die deels bestaan uit raadselvragen met oplossingen, deels soms
  ook uit min of meer obscene grappen en liederen, en die bij bepaalde
  offers de "Vorschriftmaszige Unterhaltung der Priester” vormen ‘ ‘).
   Z e zijn een even belangrijk bestanddeel van de cultus als de gebeden
  en de offerformules, en ze worden in de bráhmanas verschillende malen
  gemotiveerd met de uitspraak dat de goden houden van het geheimenis­
  volle en het raadselachtige 34), van dat wat op verborgen wijze wordt
  aangeduid, terwijl ze een hekel hebben aan dat wat rechtuit wordt uit­
  gesproken 3i). De technische term, waarmee dit raadselspel wordt aan­
  geduid, is b r a h m o d y a words (to be spoken) on brahman (o r: being
  brahmaan” ) 36); termen als vita-, ji- e.a., die in verband het brahmodija
  gebruikt worden, tonen dat het opgeven van raadsels vaak werd opgevat als een strijd 37)2S)
  
  29)
  3°)
  31)
  
  32)
  33)
  34)
  35)
  36)
  S7)
  102
  
  ibid., 123 v. Cf ook M. Granet. F è te s et chansons an cienn es de la Chine,
  Paris 1919, 146 vv., 226, 261 vv. dialoog-zang handhaafde zich in on­
  derscheiden landen langer dan de manuale riten, die vaak geheel of
  grotendeels verdwenen zijn P rzyluski 125v)., en zijn wellicht mede
  daardoor vrijer gebruikt; de maleise pan toen s bijv., die een lijnrechte
  voortzetting zijn van de oude dialoogzangen, zijn in het geheel nie meer
  gebonden aan bep. tijden, cf. Encyclop. v. Ned. Indië, 2 1919, s.v. Pantoen
  en ra a d sel; Is tegen w oordig ook het L ain ten i (zie N. 25).
  Cf. G ranet, 1 c. 155 vv.; 269 v.
  P rzyluski, 1. c. 117.
   Slechts in het voorbijgaan moge hier gewezen worden op de raadsel­
  vorm van de Delphische orakels, die door Aristophanes dan ook als
  “griphoi” worden aangeduid (E. R. E. X, 770); op de “brief statements
  of an enigmatic kind”, welke in de Eleusinia werden geuit door de
  hierophant, en waaraan de mystai “had to attach such meaning as they
  could (E. R. E. IX, 78; op de raadsels bij de heilige m aaltijd van het
  aan Dionysos gewijde Agrionia-feest (E. R. E . X., 770).
  Bijv. de kuntapa-hymen in Atharvaveda XX, 127-136.
  W internits, 1. c. 130.
  Satapathabráhmana VL, 1. 1. 2.; VII, 4, 1, 10 etc.
  Brhadaranijaka-upanisad IV, 2, 2.
  Gonda, Notes 58, die daar m. i. terecht Renou’s mening (Journ. Asiat. t,
  237 (1949), 14) afwijst, dat het woord brahman zelf de notie “raad­
  sel” zou inhouden.
  Gonda, Notes 59.
   Op bepaalde momenten, wanneer een onderdeel van de vaak zeer
  ingewikkelde offerhandeling is afgesloten, en men zal overgaan tot
  het volgende onderdeel, is er een pauze, -die gevuld wordt met dit
  "brahman-spreken” ! Als bijv. bij het asvamedha, het paardoffer, de
  darmnetten van het paard en van andere bijkomende offerdieren zul­
  len worden opgedragen (het hoogtepunt van het ceremoniëel), dan
  zetten de vier hoofdpriesters zich neer bij de offerpaal, en er begint
  een raadseldialoog. De reciteerpriester stelt vragen aan de offerpries­
  ter, die deze beantwoordt; dan is de beurt aan de offerpriester om vra­
  gen te stellen, en de ander antwoordt. Vervolgens geeft de brahmanpriester (die de leiding heeft van de gehele offerhandeling) raadsels
  op aan de zangpriester, en ten slotte deze laatste weer aan de brahmanpriester. Daarna volgt weer een geheel nieuwe serie vragen, waarbij
  ditmaal ook de offerheer wordt ingeschakeld. De inhoud van de vra­
  gen is voorval van kosmische aard; (begrijpelijk; het gaat immers over
  het brahman), b ijv .: wie is het toch die zich eenzaam voortbeweegt?
  W ie is het toch die opnieuw geboren wordt? W a t is het middel tegen
  de koude? W a t is het grote zaadvat? (Antwoorden resp .: de zon, de
  maan, het vuur, de aarde) 38).
  Deze reeks voorbeelden, waarin zo niet alle 39), dan toch wel de
  belangrijkste rituele verbanden waarin het raadselspel optreedt, de
  revue passeerden, is wel meer dan voldoende om te bewijzen dat het
  een gewichtige sociaal-religieuze betekenis heeft.
  Daarmee wil echter niet ontkend zijn dat het raadsel in de culturen
  die boven ter sprake kwamen, tegelijkertijd óók amusement kan zijn.
   Het is bekend hoe bijv. de Grieken hun feestmaaltijden plachten op te
  luisteren met intellectuele genoegens, en dat daarbij ook het raadsel
  een belangrijke plaats innam, dat hun ook in zijn diepere betekenis
  geenszins onbekend was 4(l). Ook in de tegenwoordige, nog niet of
  weinig westers beïnvloede, culturen treffen wij dat aan. W ij zagen
  dat het raadsel bij verschillende afrikaanse stammen een rol speelt bij
  de initiatie, maar dat belet niet dat het ook in het gezelligheidsverkeer
  van allendag een gewaardeerde en graag beoefende tijdpassering is.
  Zo bijv. bij de A-Kamba, die er zich des avonds, als het werk gedaan
  is, en het nog te vroeg is om zich ter ruste te begeven, gaarne mee
  '!S)
  
  Voor de teksten zie R enou, 1. c. 22 vv.; cf. ook
  W. C aland, Das
  S rau tastu ra d es A p astam ba III, 252 (Verh. Kon. Akad. van Wet. afd.
  Lett. N. R., deel XXVI, No. 4, Amsterdam 1928). Een ander voorbeeld
  ibid. 281 v.; aischrologie tussen priesters en vrouwen 248 v.
  •io) De reeks zou gem akkelijk uit te breiden zijn met een aantal meer of
  minder uitzonderlijke gevallen waarin men zich op rituele wijze van het
  raadsel bedient; zo bijv. de lanouïjroija-ceremonie bij de Hurons (N.
  Am erika), om de boze geesten die een epidemie hebben veroorzaakt, uit
  te drijven; cf. F ra z er, S cap eg o at, 121.
  "') E. R. E., X 769; H uizinga, I.e. 109; Schultz, R a ts el a.d. hellen KulturIcreise, passim.
   103
  
  bezig houden. Merkwaardig is daarbij de min of meer plechtige,
  formele inleiding, waarmee men het spel begint. De man die het
  raadsel zal opgeven, zeg t: „grijp een raadsel”. Daarop antwoordt een
  van de anderen: ,,ik heb gegrepen”. Eerst dan geeft de vrager zijn
  raadsel op, en de antwoorder geeft de oplossing 41). Dergelijke formele
  inleidingen vindt men bij tal van Bantuvolken 42), maar ook elders kent
  men dit gebruik 43). Z it hier nog een rest in van het oude rituele
  verband? Moeten wij het ons m.a.w. zó voorstellen, dat dit vrijere
  gebruik van het raadsel is ontstaan uit een ou der gebon d en en echtritueel g eb ru ik ?
  In zijn reeds meermalen aangehaalde werk begint Huizinga het
  hoofdstuk, waarin hij over het raadsel handelt, met de woorden: „De
  drift om zich de eerste te betoonen uit zich in zooveel vormen als de
  samenleving mogelijkheden biedt” u). Het is deze drift die volgens
  de schrijver aan de wedkamp het aanzijn heeft geschonken. Om het
  even of men zich met elkander meet in lichaamskracht of behendigheid,
  dan wel in weten en scherpzinnigheid, - wij hebben hier te doen met
  een „ludiek - agonale activiteit” die wij in alle beschavingen, en in de
  archaïsche wel in een zeer opmerkelijke gelijkvormigheid, terugvinden,
  en die haar wortels heeft in de diepste lagen van de menselijke psyche15).
   Dit psychologische gegeven is voor Huizinga zozeer het een en
  het al, dat hij daarvoor alle andere elementen verwaarloost, althans
  geheel secundair acht. Een en ander komt wel heel duidelijk tot uit­
  drukking wanneer hij zegt, dat het spel van de mens die de hem bewust
  geworden orde der natuur „speelt’’ (Frobenius), ,,in wezen niet anders
  is dan een hoogere vorm van het in den g ron d g e h e el g elijkw aardige
  kin derspel o f z elfs het dieren spel” 46)
  O f ook wanneer hij in de
  gewijde spelen waarin zich de kosmische verbondenheid uitdrukt en
  realiseert, niet anders constateert dan een „geestelijk element méér”,
  waarover hij nauwelijks iets anders weet te zeggen dan dat het „in
  een latere phase van de samenleving met het spel verbon den is geraakt
  . . . In het spel voegt zich van lieverlede de betekenis van een heiligen
  actus. D e cultus ent zich op het spel. Het spelen op zichzelf echter
  was het prim aire fe it” 47).
  Ik zou daartegenover in de eerste plaats willen opmerken, dat dit
  een constructie is die niet alleen onbewijsbaar is, maar die ook, geplaatst
  1‘)
  42)
  '■■>)
  44)
  45)
  46)
  lr)
  104
  
  G. L indblom , K a m b a riddles, P rov erbs an d songs (Archives d’ études
  orientales publ. p. J . -A. Lundell, XX , 3), 2. ed. Uppsala 1934, 3.
  M einhof, D ichtung, 141.
  K ru ijt, Med N. Z. G. X X X IX , 142- Thurnw ald in R. L. d. Vorgesch. X I
  28 v.
  Huizinga, 1. c. 155.
  ibid. 156.
  ibid. 26. (cursiv. van mij. O.)
  ibid. (21), 27. (cursiv. als boven).
   in het licht van bepaalde feiten, een zeer wankele indruk maakt. Het
  is op zichzelf al gevaarlijk, al te veel stelligs te willen beweren over de
  archaische mens, van wie wij nu eenmaal niet zo heel veel af weten.
  W ij hebben dan ook geen en kel bew ijs dat de rituele handelingen van
  die mens oorspronkelijk louter spel waren, en eerst „van lieverlede”
  een heilig karakter hebben gekregen, waarin zich „een geestelijk ele­
  ment meer” mengde.
  Aan de andere kant echter hebben wij wel aanwijzingen dat reeds
  in de allerv roeg ste, voor ons enigermate bereikbare, tijden dergelijke
  .,spelende” handelingen kennelijk een ritueel karakter hebben gedragen
  4“). De mogelijkheid of waarschijnlijkheid dat de archaïsche mens ook
  „gespeeld” hebben kan (in onze zin van het woord), behoeven wij
  niet te ontkennen, maar wij kunnen ze hier gevoegelijk laten rusten.
  W aar het om gaat is iets anders, nl. dit, dat voorzover wij kunnen
  nagaan de mens steed s bepaalde handelingen heeft verricht als antantwoord op het numineuze, dat zich aan hem openbaarde. Deze
  handelingen kunnen n aar d e vorm op ons de indruk maken van spel,
  maar zij zijn blijkbaar van den beginne a f iets an ders geweest dan het
  „vrije” spel; zij gebeuren niet als tijdpassering, maar uit innerlijke
  noodzaak.
  In de tweede plaats wordt in Huizinga’s betoog niet duidelijk, hoe
  hij zich de overgang van louter spel naar heilig spel eigenlijk voorstelt.
   Hoe heeft dat „van lieverlede zich invoegen van een heilige actus”
  plaats? En waar komt dat „geestelijk element meer”, waardoor het
  heilige spel zich van het andere onderscheidt, wel vandaan? Louter
  spel wordt toch niet tot heilig spel enkel en alleen door het feit dat een
  of twee generaties het telkens weer gespeeld hebben!
  M aar bovendien zit er in de rituele handelingen een element dat
  Huizinga ten onrechte verwaarloos heeft, en dat zich direct verzet,
  naar het mij voorkomt, tegen de door hem aangenomen ontwikkeling.
  Verreweg de meeste van deze handelingen blijken g ebon d en te zijn
  aan bepaalde tijden, omstandigheden en gelegenheden (zo goed als
  het raadsel, dat immers ook tot deze „spelen” hoort). Een zeer groot
  deel van de riten bestaat uit seizoen riten 49), d.w.z. ze worden voorge­
  schreven door zekere gebeurtenissen of veranderingen in de natuur.
  Z ij onderscheiden zich daardoor wel degelijk van het louter-spel dat
  plaats hebben kan waar en wanneer de mens „er maar lust in heeft”,
  omdat het immers „eerst en bovenal een vrije handeling” is 5Ü). A l'
  J8) Bijv. de schedel-en beendrenopstellingen van de holenbeerjagers jn het
  oud-palaeolithicum, cf. J . M aringer 8. V. D.., D e g od sd ien st d er p raeh istorie, Roermond 1952, 75 vv.
  49) Vgl. de overal verbreide voorjaarsfeesten. Seizoenriten ook reeds in de
  praehistorische tijden, zie M aringen, 1. c. 117.
   's0) H uizinga, 1. c. 11 (cursiv. van H.)
  105
  
  weer is de vraag : waar komt deze gebondenheid aan het seizoen, die
  essentieël is voor deze riten, vandaan? Kan men zich redelijkerwijze
  voorstellen dat het louterspel hier primair is, en dat er zich pas lang­
  zamerhand een diepere betekenis (en daarmede eventueel ook de ge­
  bondenheid aan het seizoen) aan vast heeft gehecht?
  Het komt mij voor dat t.a.w. deze en dergelijke riten de zaak precies
  omgekeerd ligt dan Huizinga poneert, nl. dat niet in een later stadium
  een bepaalde voorstelling “verbonden is geraakt” aan het oorspronke­
  lijk vrije spel, maar dat integendeel het (rituele) spel zijn ontstaan te
  danken heeft aan een bepaalde beleving; dat het m.a.w. een reactie is op
  een indruk die de mens van buiten af heeft ontvangn. Juist daarin
  ligt een van de belangrijke verschillen tussen spel en rite. S1).
  Z ijns ondanks geeft Huizinga feiteliijk toe, dat ook hijzelf niet alles
  gezegd acht, wanneer hij zijn uiteenzetting over het raadsel op de bo­
  ven geciteerde wijze begint. Na over de psychische grond van het
  ludiek-agonale gesproken te hebben, wijst hij nl. even verder 52) op
  het feit dat voor de vroege mens "iets kunnen en durven macht beteekent, maar iets weten beteekent toovermacht. . . W an t voor hem
  staat eigenlijk alle kennis in directe relatie tot de wereldorde zelf. De
  geregelde loop der dingen, door de goden beschikt en bepaald, door
  dun cultus in stand gehouden......... wordt door niets zoozeer behoed als
  door het weten der menschen omtrent den oorsprong der wereld.
  Dus w edijvert men bij d e heilige feesten in zulk weten, want in het
  uitgesproken w oord wordt d e w erking d er w ereldorde lev en d ” (cursiv.
   van mij, O.). Inderdaad — maar wanneer men het zó zegt, dan moet
  men ook toegeven dat een dergelijke wedkamp in weten zijn wortels
  niet alleen maar heeft in de ludieke-agonale aanleg van de mense­
  lijke psyche, maar ook nog in iets anders, nl. in de wijze waarop d e
  w ereld zich aan d e mens voortdoet. en in de wijze waarop hij
  die w ereld staat.
  Voor de mythische beleving is de gang van zaken in de natuur
  niet iets dat "vanzelf” geschiedt en dat “vanzelf” spreekt. Het regelmatig
  op en onder gaan van de zon, de fazen van de maan, de gang van de
  sterren, de wisseling der seizoenen, — dat alles is méér dan de werk­
  ing van een stipt lopend uurwerk. Het is de openbaring van een wil
  die dit alles in stand heeft gezet, van een m acht die dit alles voort­
  stuwt; of zelfs ook van méér dan één wil, en van meer dan één macht.
  De kosmos is het toneel van een eeuwige strijd, waarin beurtelings de
  ene en de andere macht het winnen. De zon is een held die eiken mor'■') Zie o.a. Ad. E. Jen sen , in Paideuma II, 1942, 124 vv.; dez., M ythos und
  Kult bei N atu rvölkern ,
  Wièsbaden 1951, 61 vv.; ook W. Schm idt,
  Spiele, F e s te , F estsp iele, in Mythe, Mensch und Umwelt, Jubileumsausg. des Frobenius-Institutes, Bamberg 1950, II vv.
   >2) Huizïnga, 1. c. 156
  
  106
  
  gen de macht van de duisternis overwint; de maan wordt telkens weer
  opgegeten of gedood door een vijand, maar herstelt zich ook steeds
  weer; de winter is een demon die de aarde doet verstijven en geduren­
  de een tijd oppermachtig heerst, maar straks wordt hij verjaagd door de
  zegevierende jonge koning, de voorjaarzon. Tenm inste w anneer oo k
  d e mens, de menselijke gemeenschap, zijn rol in dit grote drama w eet
  m ee te sp elen ; wanneer hij de riten verricht, die een afspiegeling zijn
  van wat in de oertijd is geschied, toen deze orde is ingesteld, en die deze
  oertijd weer actueel en present maken. De mens is niet alleen maar toe­
  schouwer bij wat er in de kosmos gebeurt, hij heeft zijn plaats midden in
  het drama en hij helpt m ee bij het gebeuren. Hij “viert” niet alleen de
  lente, hij draagt er door zijn riten werkelijk toe bij dat de lente het
  wint van de winter 53). Bijzonder duidelijk wordt, het belang van op
  hun tijd uitgevoerde riten geïllustreerd door een passage uit het C h i ­
  nese “Boek der Riten” , het L i-ts ji: "Indien in de tweede maand der
  lente de regels voor de zomer zouden worden in acht genomen, dan
  zouden d e regen s niet op tijd kom en, kruiden en planten zouden voor­
  tijdig verwelken, en de .staten in voortdurende vrees verkeren; indien
  de regels voor de herfst zouden worden in acht genomen, zouden er
  zware epidemieën heersen onder het volk, hevige winden en stortbui­
  en zouden komen, onkruid zou welig tieren; indien de regels voor de
  winter zouden worden in acht genomen, zouden overstromingen ramp­
  en veroorzaken, sn eeu w en rijp zouden vallen en het eerste zaad zou
  niet opkomen” enz. 54).  ■'') Cf. J . J . L. D uyvendak. De godsdie'/isten van China, in Godsd. d. Werald
  L. 479; (cursiv. v. mij, O.)
  4J) ibid. 480.
  •'“) H uizinga, 1. c. 83.
  ■’7) Cf. o.a. Ú. F r a n k fo r t, K ingship and the Gods, Chicago 1948, 203v.
  107
  
  oogsters in de Rharische vlakte 3S). Bekend zijn de lijkenspelen, even­
  eens echte spiegelgevechten, bij de dood van een der Homerische hel­
  den 'i9). Bij welke gelegenheid ook uitgeoefend en op welk speciaal doel
  ook toegespitst, de achtergrond is steeds de kosmische strijd, waarna de
  menselijke gemeenschap deelneemt om de goede machten tot overwin­
  ning te helpen 60). Ethisch verdiept vinden wij deze gedachte in de
  godsdienst van Zarathustra, waarin het gehele leven een heilig, ritueel
  deelnemen is aan de strijd tussen de goede en de kwade machten 61).
  Het komt mij voor dat de zin van het rituele raadselspel eerst en
  vooral van hier uit moet worden verstaan. H et raad selsp el is één van d e
  vele vorm en van strijd, waarin en w aardoor d e m ens d eeln eem t aan
  d e kosm ische strijd en tot een gunstige uitslag daarvan bijdraagt.
   Dat het raadselspel een strijd is, zagen wij reeds aan verschil­
  lende van de bovengenoemde voorbeelden, die gemakkelijk te ver­
  meerderen zijn. V aak is het een zö ernstige aangelegenheid dat er
  voor de verliezer het leven mee gemoeid is °2). Aan de andere kant
  valt het op, dat wij het raadsel zeer dikwijls juist bij d e z e lfd e g eleg en ­
  heden zien optreden als w aarbij spiegelgevechten en an dere w edstrij­
  den gehouden worden: bij seizoenriten, bij dodenwacht en begrafe­
  nis, bij epidemieën e.d. Dit wettigt het vermoeden dat dit spel dezelf­
  de zin heeft als die andere rituele handelingen, m.a.w. dat met het
  raadselspel eveneens beoogd wordt de gang van zaken in de kosm os
  te beïnvloeden in de goede, de gewenste richting. Dat vermoeden
  wordt nog versterkt, wanneer wij zien hoe opvallend groot het aan­
  tal raadsels is dat zich bezighoudt met kosmische verschijnselen en
  voorstellingen. Ja men kan zeggen dat "many so-called riddles were,
  at least originally, no riddles proper, but a concise résumé of a mytho­
  logical or cosmological doctrine or tradition”, waardoor het duide­
  lijk wordt hoe vele oude “raadsels” van de Slaven, de Grieken, de
  Germanen, de Indiërs “wahre W eltratsel” zijn, “die die grossen kosmischen Vorgange betreffen, derer Auflösung, wenn auch auf anderem
  W ege, sonst der Mythus versucht” *3).
  Inderdaad is er een nauwe samenhang tussen het raadsel en de
  58) Cf. J . G. F ra z er, Spirits o f the corn and o f th e wild, I. London 1912, 74v.
  59) Ilias X X III, 257 vv. (Patroclus); X X III, 630 vv. (Amarynkeus); Odyss.
  XX IV , 85 vv. (Achilles); cf. ook E. R ohde, P sy ch e, Tübingen 1925, 19 vv.
   60) Cf. W. B. K ristensen, Over de godsdien stig e b e ieek en is van en kele
  oude w edstrijden en spelen, Theol. Tydschr. N. R. 2 (44) 1910.
  61) Van d er L eeu w , Phaenoinenologxe d er R eligion, Tübingen 1933, 571 v.
  62)
  Zowel voor het “strijdkarakter” van het raadsel als voor het“halsraadsel” zie men o.a. Schultz, art. R a tsel in Pauly-Wissowa (II R. I, I, 70v.;
  T hu m w ald, art. R a tsel in R. L. d. Vorgesch. X I, 2; F ried eich, 1. c.
  70 vv.; E. R. E. X. 769.
  «3) G onda, N otes 61, met citaat uit S chrader-N ehrin g, Reallexikon der indogermanischen Altertumskunde II, Berlin-Leipzig, 1929, 211.
  108
  
  mythe 64); zij spreken dezelfde ta a l: de wind en de nevels zijn levende
  wezens, de wolken zijn "koeien”, in het duitse volksraadsel evengoed
  als in de Rigveda, dag en nacht zijn zusters die gelijktijdig hun kinde­
  ren — zon en maan — bewaken, enz. 6S). De mythische beleving van
  de wereld vindt haar neerslag in de beelden-taal, waarvan ook het
  raadsel zich bedient. Daarom is het raadsel ook bij uitstek geschikt
  om het heilige kosmologische weten op verhulde wijze uit te drukken :
  het is alleen voor ingewijden verstaanbaar 66).
  Zulk weten is echter geen theoretisch weten; het is een macht.
   waardoor men de kosmos beinvloeden kan. Dat betekent niet alleen
  dat men door dit weten beschikt over de handelingen die men doen, en
  de formules die men spreken moet, maar reeds het feit dat men "weet”
  betekent macht. En door. het uitlokken en het uitwisselen van “weten”,
  dus door het stellen en beantwoorden van raadsels, produ ceert men
  a.h.w. weer nieuw weten, dus nieuwe macht. Zoals de boven aange­
  haalde spiegelgevechten niet alleen door de overwinning van een der
  beide partijen bijdragen tot het gewenste resultaat, maar ook reeds
  door de d a a d van het vechten zelfmacht produceren.
  Z o ook het
  raadselspel of de raadselwedstrijd. Ik herinner slechts aan het aan de
  Toradjas ontleende voorbeeld: gelijk het raadsel de oplossing in zich
  draagt, draagt de rijsstengel de aar in zich; zoals de eerste “er uit”
  komen zal, zo zal ook de tweede “er uit” komen.
  Het gaat in het raadselspel, mogen wij na het bovenstaande wel
  zeggen, om het realiseren van m acht door middel van een rituele (wed)
  strijd in weten en in woorden, op geheel dezelfde wijze als waar op
  men ook door andere agonale handelingen macht kan realiseren. De
  aanleiding tot zowel de agón in weten als de agön in behendigheid bijv.
   ligt in beide gevallen minstens ev en zeer in de mythische visie op d e k o s­
  mos, in de "strijd ” tussen dag en nacht, hitte en koude, regen en droog­
  te, leven en dood, welke de mens met zijn riten behoort mee te strijden,
  als in de psychische aan leg van de mens zelf. “ Der W ettstreit in den
  
  “'*) Reeds F . M ax M üller wees daarop in zijn Contributions to th e S cien ce
  o f m ythology I, London 1897, 85 vv.; of. ook Schultz, R. a. d. Hell. Kult.
  kr. II, 86 vv.; een formele overeenkomst is ook deze dat het v ertil­
  len van mythen en het opgeven van raadsels o. o. onder eenzelfde tabu
  liggen.
  *5) T. A ndrae, s. v. R a ts el in R. G. G. 2 IV, 1685.
  46)
  Het raadsel als herkenningsteken van de tot de gemeenschap behorenden, cf. T hu m w ald, R. L. d. Vorgesch. V, 265; XI, 28; S chultz in PaulyWissowa (69). Vgl. ook de vragen die aan de doden worden gesteld
  by hun aankomst in het hiernamaals, Schultz, I. c. 78 (In d ia); in Egypte
  wordt de dode niet overgezet door de veerman, als hij de nsmen van de
  onderdelen van de boot niet kent, en niet doorgelaten door de pooitw achter als hij de onderdelen van de poort niet noemen kan, Doden­
  boek C. 125.
  109
  
  Spielen ist immer ein Abbild der Lebenswette, des Kampfes zwischen
  Leben und T o d ” r’7).
  T e n slotte nog ee:i paar opmerkingen.
   1. Een verstaan van het raadselspel van uit het rituele meehelpen in
  de kosmische strijd sluit geenszins de erkenning uit, dat het raadsel­
  spel een complex verschijnsel is, waarin nog verschillende andere ele­
  menten een rol (kunnen) spelen. W anneer door dit spel een realisering
  van macht plaats vindt, dan hangt dit bijv. zeker ook samen met de
  voorstelling van de magische macht van het gesproken woord: dat­
  gene waarover men spreekt, dat wat men “noemt” komt eo ipso tot aan­
  zijn. Iets spreken of iets (met de handen) doen, komt op hetzelfde neer.
  Anderzijds zal aan het in raadselen spreken over de kosmische mach­
  ten ook niet vreemd zijn de tendens om de "w are" naam van de mach­
  ten op de een of andere manier te omschrijven, deels om geen “ont­
  lading” teweeg te brengen, deels om het geheim geheim te laten. 68).
  2.
  