title: Een genoeglijk avontuur. De Italiaanse vertalingen van ‘Enrico’ Conscience (1846-1967). Verslagen en Mededelingen van de KANTL, 2013, CXXIII (2-3), pp.335-366. &#x27E8;hal-03723101&#x27E9;
text: Een genoeglijk avontuur De Italiaanse vertalingen van ‘Enrico’ Conscience (1846-1967)
  
  RobertoDagnino,UniversitédeParis4-Sorbonne Samenvatting
  
  Deze bijdrage heeft een dubbel doel: 1) een lijst van alle Italiaanse Conscience-uitgaven opstellen; 2) nagaan welke positie Conscience innam binnen het Italiaanse polysysteem. Met dit doel wordt er een institutionele geschiedenis geschetst waarin uitgevers, reeksen, beoogd publiek en vertalers centraal staan, waar nodig met referenties naar tekstuele elementen en vertaalelementen. De eerste vertalers, de letterkundigen Tommaso Gar (1846) en Nicola Negrelli (1854), profileerden zich als ‘cultuurbemiddelaars’. Ze toonden interesse voor de culturele achtergrond van de verhalen en probeerden tegelijkertijd Conscience in te zetten in de Italiaanse literaire debatten. Vanaf de jaren 1860 werden van Conscience vooral de historische en rurale zedentaferelen populair, onder meer bij uitgever Sonzogno. Rond 1900 werd Conscience bijna volledig toegeëigend door katholieke uitgevers. Er werd gemikt op een arbeiders- en volkspubliek met een groeiende aandacht voor vrouwen (vrouwelijke lezers, vrouwelijke vertalers). Conscience werd ingezet in de strijd om de vrouw als zedelijke bescherming van gezin en kinderen. Vanaf het interbellum groeide de aandacht voor de jeugd en soms specifiek voor ‘jongedames’, met relevante verschuivingen in paratekstuele elementen (titelwijzigingen, omslagafbeeldingen). Na WOII veranderde ook het vertalersprofiel. Een van de laatste vertalingen werd verzorgd door jeugdschrijver Giuseppe Rigotti, teken van groeiende aandacht voor esthetische kwaliteit en voor een autonoom jeugdpubliek. Er zijn 59 uitgaven van Conscience opgespoord (1846-1967), meestal vertalingen uit het Frans of het Duits. Soms werd Conscience expliciet als ‘Franse schrijver’ voorgesteld. In het Italiaanse polysysteem is er dan ook nooit sprake geweest van canonisering. Abstract E-mail roberto.dagnino@ gmail.com
  
  This contribution aims at 1) providing a list of all Italian editions of Conscience’s works and 2) analysing Conscience’s position within the Italian polysystem. To this end, the article provides an institutional history with special attention to publishers, book series, . targeted public and translators, where necessary with references to textual and translating features. The first translators, writers Tommaso Gar (1846) en Nicola Negrelli (1854), saw themselves as ‘mediators between cultures’. They showed interest for the stories’ cultural background while linking Conscience to the Italian literary debates. From the 1860s onwards, Conscience’s historical-rural novels, usually containing a clear moral message, became more successful, e.g. in Sonzogno’s editions. Around 1900 Catholic publishers virtually monopolized Conscience, aiming at a broad popular public but with growing attention for women (female public, female translator). Conscience became a weapon in the struggle for the woman as a moral bastion within the family and for children’s education. In the 1930s the focus increasingly shifted to a young public and sometimes specifically to ‘young ladies’, with significant changes in paratextual elements (titles, cover images). After WWII the translator’s profile evolved as well. One of the last translations was provided by a children’s writer, Giuseppe Rigotti, a choice reflecting a desire for aesthetic quality and a growing perception of youngsters as an autonomous target. In total, 59 editions have been found (1846-1967). Most texts were translated from French or German. Conscience was sometimes explicitly presented as a ‘French writer’. We can therefore conclude that Conscience never became an influential (canonised) author within the Italian polysystem. 1. INLEIDING EN PROBLEEMSTELLING
  
  In zijn bijna honderd jaar geleden verschenen repertorium van vertalingen van Vlaamse literatuur vermeldt Prosper Arents een dertigtal uitgaven van Consciences werken die vanaf de jaren 1840 in Italië werden uitgebracht (Arents, 1931, p. 61-64). Grosso modo dezelfde titels komt men in CLIO tegen, het repertorium van negentiende-eeuwse Italiaanse boekenuitgaven (CLIO, 1997). Maar wie ‘Hendrik Conscience’ in de landelijke OPAC/ SBN-catalogus opzoekt, ziet dat hij ook in de twintigste eeuw een geliefde auteur is geweest, met een ruim twintigtal uitgaven (OPAC, 2013). Gelukkig zijn de meeste vertalingen nog beschikbaar in bibliotheken of in het antiquairscircuit, hetgeen een schat aan informatie oplevert die nog nauwelijks onderzocht is. Er is dan ook een systematiseringsstrategie nodig die een opsomming van de beschikbare gegevens combineert met de ontrafeling van de rode draad achter het Italiaanse ‘avontuur’ van Hendrik, of beter, zoals hij vaker werd herdoopt, Enrico Conscience. Doel van deze bijdrage is uitgerekend een aantal gegevens te destilleren om de lijst vertalingen uit te breiden en tevens het ‘verhaal’ achter deze uitgaven 336  VERS MEDEDELINGEN 97489.indb 13:45 te schetsen. Dit doel kan het beste worden bereikt door middel van een historische beschrijving die, volgens de polysysteemtheorie van Even-Zohar, de vraag naar de positie van Conscience in het Italiaanse polysysteem moet beantwoorden. Even-Zohar betoogt dat literatuur in vertaling tot een secundair circuit behoort. Het zijn vooral de primaire teksten van de literatuur van eigen bodem die bepalend zijn voor de keuze van te vertalen werken en voor de debatten die een nationaal literair circuit ontvankelijk maken voor buitenlandse invloeden. Hierdoor schrijft Even-Zohar vertaalde literatuur een ondergeschikte positie en tevens een conservatieve invloed toe: buitenlandse werken worden binnen het ontvangende polysysteem doorgaans ingezet ter bevestiging van de heersende literaire smaak. Toch kunnen sommige auteurs ook in andere polysystemen de status van invloedrijke klassieken verwerven en als zodanig gecanoniseerdworden (Even-Zohar, 1990, p. 46-52). Hierbij kunnen we bijvoorbeeld denken aan statusverhoging door toedoen van cultuurbemiddelaars, onder meer via vertalingen. Is dit ook met Enrico Conscience het geval geweest? Wat is het institutionele kader van dit proces geweest? Oftewel, welke uitgevers, vertalers en literaire circuits hebben daarin een rol gespeeld en heeft dit tot canonisering geleid? De ideologisch-literaire context waarin uitgevers en vertalers opereerden zal in dit kader centraal staan, althans voor zover beschikbare gegevens het toelaten hypotheses of conclusies te formuleren. Wel zal deze institutionele aanpak waar nodig geïntegreerd worden met een wat nauwkeurigere blik op enkele geselecteerde vertalingen: de negen uitgaven van De arme edelman – Consciences meest uitgegeven werk in Italië – en de en rechtstreeks uit het Nederlands. De aandacht voor de teksten mondt hier voorlopig niet uit in een gedetailleerde vertaalanalyse. Ik heb de prioriteit gegeven aan de opsporing en systematisering van de beschikbare gegevens. Verwijzingen naar tekstuele elementen hebben vooral als doel om tot nieuwe vragen te leiden, die als wegwijzer kunnen dienen voor verder onderzoek. Ik richt me dan ook voornamelijk op ingrijpende, in het oog springende tekstwijzigingen en op de vertaling van enkele realia. Maar eveneens op paratekstuele elementen – onder meer omslag, afbeeldingen, titel, auteursnaam – en dit vanwege hun specifieke, dubbele functie. 2. DE ‘ERUDIETE’ VERTALINGEN VAN GAR (1846) EN NEGRELLI (1854)
  
  In de kritische Lannoo-uitgave van DeLeeuwvanVlaenderen heeft Wauters eraan herinnerd dat het boek dat inmiddels als hét werk van Conscience geldt, in het begin slechts een beperkt publieksucces kreeg. Het waren andere verhalen van de jonge auteur die hem in eerste instantie internationale bekendheid verschaften en al snel in het Duits en Engels werden vertaald (Wauters, 2002, p. 397-398). Eenzelfde inzicht is op de Italiaanse boekenmarkt van toepassing. Ook Italiaanse lezers werden voor het eerst met Conscience in contact gebracht door een vertaling van zijn drie Vlaamse schetsen uit 18431844: Hoe men schilder wordt, Siska van Roosemael en Wat eene moeder lydenkan. In 1846 verscheen bij de Florentijnse Poligrafia Italiana een vertaling van deze drie novellen van de hand van Tommaso Gar, getiteld Vita domestica deifiamminghidescrittaintreracconti(Huiselijk leven van de Vlamingen in drie verhalen). Gar was een erudiete letterkundige, werkzaam als bibliothecaris en archivaris onder meer in Padua en Venetië en een voorstander van de Italiaanse eenwording. Hij was ook een kenner van de Duitse literatuur en bewonderaar van de Duitse jurist en liberale politicus Carl J.A. Mittermeier, aan wie Vitadomesticais opgedragen (Conscience, 1846, p. 5; Allegri, 1999). Het is dan ook allesbehalve vreemd dat Gar Conscience uit het Duits heeft vertaald. Hij geeft namelijk aan als brontekst de FlämischesStilllebenindrei kleinen Erzählungen te hebben gebruikt, die Melchior von Diepenbrock in 1844 had vertaald. Het notenapparaat van Von Diepenbrock is gedeeltelijk overgenomen, weliswaar met aanpassingen voor Italiaanse lezers, terwijl de Italiaanse uitgave, in tegenstelling tot de Duitse, geen afbeeldingen bevat. De drie stillevens mochten in elk geval volgens Gar bij het Italiaanse publiek niet onbekend blijven ‘vanwege hun morele doel, de waarachtigheid van de personages en gebeurtenissen en het universele karakter van elke regel.’1 Zedelijk, waarachtig en herkenbaar, dit waren de kenmerken die Gar het meest apprecieerde in Consciences werken, overigens in lijn met de toen heersende waarden binnen het Italiaanse polysysteem. Dezelfde idealen bezielden namelijk ook Alessandro Manzoni, die zijn nationaal-historische roman De verloofden (laatste bewerking uit 1840) ‘vero’, ‘interessante’ en ‘utile’ had 1 ‘pel loro fine morale, per la verità delle persone e delle cose rappresentate, e finalmente pel carattere di universalità che in tutta la sostanza loro dimostrano’ (Conscience, 1846, p. 7). willen maken: waarachtig, belangwekkend, ook voor een publiek van nietletterkundigen, en nuttig vanuit politiek en zedelijk oogpunt (Baldi, 1993, p. 476). Maar Consciences verhalen vertoonden ook een vermeldenswaardig tekort: ‘de auteur van deze Verhalen is een Vlaming en als zodanig hekelt hij (mogelijk met al teveel strengheid) de hedendaagse Franse zeden en inzonderheid de onvolledigheid of de schadelijke invloed van Franse onderwijsinstellingen’.2 Voor het Italiaanse lezerspubliek, dat cultureel gezien geenszins Fransvijandig was, kon dat te sterk in de oren klinken. Maar Conscience was ook nog ‘zo jong’3, en dus begrijpelijkerwijs wat onstuimig. Gar gunde hem dan ook het voordeel van de twijfel en probeerde uit de anti-Franse toon alsnog een les te trekken. ‘Net als andere volkeren in een gelijkaardige politieke positie, wijden Vlamingen zich tot de bestudering van hun geschiedenis en hun taal en daardoor tot hun nationale heropleving’.4 De Italianen konden Consciences ongeduld dan ook goed begrijpen: ‘Wij Italianen zullen de overdrijving daarom niet afkeuren van zo een edele neiging’,5 des te meer aangezien de schrijver ‘in zijn vaderland al beroemd is door zijn prachtige historische romans en verhalen, die de nationale letterkunde hebben verrijkt en de nationale zaak hebben bevorderd en waarvan vele in Duitsland in vertaling zijn verschenen of thans vertaald worden’.6 De bijdrage van de letterkunde aan de ontwaking van ‘onderdrukte’ nationaliteiten wordt prominent onder de aandacht gebracht, en hierdoor kon Conscience ook Italiaanse schrijvers de weg wijzen. Er zat hier duidelijk potentieel in dat tot een goede verspreiding van Conscience in Italië kon leiden, hoewel dan voornamelijk als bijdrage tot de in het primaire circuit heersende debatten. Bovendien straalt de ‘waarschuwing aan de lezer’7 een zekere onderdanigheid tegenover de Duitse cultuur uit. Men krijgt al gauw de indruk dat Conscience 2 3 4 5 6 7 ‘l’autore di questi Racconti è un Fiammingo, e, come tale, sferza (forse con troppo rigore) gli odierni costumi francesi, e specialmente lo stato imperfetto o cattivo degl’istituti francesi di educazione’ (ibid., p. 8). ‘giovin com’è’ (ibid.). ‘I Fiamminghi attendono, come altri popoli posti nella stessa condizione politica, a ravvivare collo studio della storia e della lingua loro il sentimento della propria nazionalità [...]’ (ibid.). ‘Noi Italiani non vorremo per questo farci severi riprensori della esagerazione di quella nobil tendenza’ (ibid.). ‘è già divenuto famoso nel suo paese, per aver arricchita la propria letteratura e giovata la causa nazionale con bellissimi romanzi e racconti storici, parecchi dei quali vennero tradotti o si stanno traducendo in Germania’ (ibid.). ‘avvertimento a chi legge’ (ibid., 7). minder om zijn literaire kwaliteiten gewaardeerd moest worden dan omdat hij het zo ver had geschopt in de door de vertaler sterk bewonderde Duitse gebieden. Een zeker ‘minderwaardigheidscomplex’ tegenover het buitenland hoeft in het negentiende-eeuwse Italiaanse polysysteem niet te verwonderen. Het was ongetwijfeld een van de kenmerken van de Italiaanse Romantiek, waarvan de vertegenwoordigers zich als doel hadden gesteld de Italiaanse cultuur te moderniseren door haar in contact te brengen met de eigentijdse literatuur uit de omringende taalgebieden (Bschleipfer & Schwarze, 2011, p. 1954). Volgens Even-Zohar is de aandacht voor literaire producten uit het buitenland het sterkst in polysystemen die zich in een zwakke of perifere positie of op een keerpunt in hun geschiedenis bevinden (Even-Zohar, 1990, p. 47) en het is zeker zo dat veel Italiaanse intellectuelen uit de Romantiek – onder meer, de groep rond het Milanese blad IlConciliatore– toch wel een gevoel van verstarring en marginalisering beleefden. Juist onder invloed van de Europese Romantiek verwierpen ze de classicistische traditie van de voorafgaande generaties die ze als de bron van de Italiaanse culturele achterstand beschouwden (Baldi, 1993, p. 166). Acht jaar later, in 1854, bracht Nicola Negrelli bij de Münchense uitgever G. Franz maar liefst drie boekdelen uit, met de vertaling van in totaal negen verhalen van Conscience. Negrelli, abt, en als docent verbonden aan de Academie voor Oosterse Talen in Wenen, was zelf ook goed vertrouwd met de Duitstalige cultuur. Van zijn hand zijn nu vooral vertalingen uit het Duits te vinden, waaronder die van een novelle van de Duits-Zwitserse auteur Heinrich Zschokke die als aanhangsel bij Gars Vitadomestica was verschenen. Het is overigens aannemelijk dat de twee mannen elkaar toen al een tijd lang kenden. Beiden figureren namelijk als medewerkers van het Italiaanstalige blad Rivista viennese, dat eind jaren 1830 in Wenen werd uitgegeven (Allegri, 1999). De RivistaContemporanea van 1857 signaleerde instemmend Negrelli’s vertaling en vermeldde ook dat de vertaler, vermoedelijk in tegenstelling tot Gar, een ‘verstaander van de taal van de schrijver’ was.8 Door een vluchtige blik in het boek wordt het beeld van Negrelli als cultuurbemiddelaar al gauw bevestigd, met een uitgesproken interesse voor de geschiedenis en de taal van de Nederlanden. Zo heeft hij in L’annoportentoso(1566)– In’tWonderjaer(1566)– het woord geusconsequent veritaliaanst in ‘gheuso’ en er een korte historische voetnoot aan toegevoegd, met een inleiding tot dit begrip en een verwijzing, voor wie verdere informatie wenste, naar de Storia de’ Paesi Bassi van 8 ‘intendente dell’idioma dell’autore’ (A.C. 1857, 127). Nicolaas G. van Kampen (Conscience, 1854, p. 4-5). Men kan dus met een grote mate van zekerheid concluderen dat de vertaling uit 1854 inderdaad de eerste is geweest die rechtstreeks uit het Nederlands werd verricht, hoewel Negrelli mogelijk ook de Duitse tekst ‘als toetsteen’ bij de hand hield. Negrelli was verder ook persoonlijk bevriend met Conscience, aldus de Rivista Contemporanea. Dat dit zo was, werd door Negrelli graag bevestigd. Niet alleen droeg hij zijn vertaling aan de auteur op, het eerste boekdeel opende ook met een brief aan Conscience waarin Negrelli zijn kennismaking met de schrijver op 25 juni 1853 tijdens een bezoek aan Antwerpen memoreerde. Saguer vermeldt in haar onderzoek naar de Spaanse Conscience-receptie dat de naam Negrelli wel eens opduikt in de correspondentie Conscience-Von Diepenbrock en dat de twee mannen Negrelli kenden (Saguer, 2005, p. 43-44).9 Het lijkt dus aannemelijk dat Von Diepenbrock de lien is geweest tussen de auteur en zijn Italiaanse vertaler, hoewel het gissen blijft naar het hoe en wanneer van hun eerste contact. Negrelli’s ‘zeer grote hoogachting’10 was in elk geval gebaseerd op dezelfde behoefte aan buitenlandse modellen die bij Gars vertaling reeds is geconstateerd. ‘Met uw geschriften uw vaderland versieren en verbeteren’, dit waren namelijk de verdiensten van Conscience waar Italiaanse schrijvers zich aan mochten spiegelen.11
  
  3. ONDERHOUDENDE VERHALEN VOOR ALLEN 3.1. CONSCIENCE IN HET FONDS VAN SONZOGNO (1869-1884)
  
  Negrelli’s werk is ook interessant doordat het voor een deel om unieke vertalingen gaat. Verhalen als ‘Quinten Metsys’of ‘De grootmoeder’ zijn voor zover bekend nooit meer heruitgegeven of vertaald. In plaats daarvan kregen andere werken van Conscience een kans op de Italiaanse markt. Vanaf eind jaren 1860 nestelde de naam van Conscience zich in de catalogus van grotere uitgevers. In 1869 verscheen in Milaan bij Sonzogno Il gentiluomo povero – de tweede vertaling van Dearmeedelman,na een eerste overzetting in 1855 9 Zie ook Conscience aan Diepenbrock, 30 mei 1847. In Letterenhuis, au::5609/D4372. Hieruit blijkt dat Diepenbrock in 1847 via Negrelli exemplaar van GarsVitadomestica ontving. Met dank aan Diane ’s Heeren (Letterenhuis) voor haar vriendelijke medewerking. 10 ‘stima [...] grandissima’ (ibid., p. 5). 11 ‘Illustrare co’ vostri scritti e [...] migliorare la patria vostra’ (ibid., p. 6).  bij een Napolitaanse drukker. Wederom in 1869 gaf Sonzongo ook Ildemone delgiuoco(SimonTurchi) uit. Beide boeken moeten een zeker publiekssucces hebben gekend, aangezien ze een aantal jaren later werden heruitgegeven. Il gentiluomopoverokreeg in 1878 een herdruk en Ildemonedelgiuocozelfs twee, in 1876 en in 1889. In 1884 deden nog twee van Consciences werken hun intrede in de catalogus van Sonzogno, L’anno portentoso: racconto fiammingo, vertaling van In ’t Wonderjaer (1566), en een bundel novellen, Raccontifiamminghi, die in het archief van de uitgeverij wel wordt genoemd maar helaas nergens meer beschikbaar blijkt.12 Maar de herdruk van sommige werken van Conscience in de jaren 1860 is eveneens een afspiegeling van de evolutie van Sonzogno van een drukkerij tot een dynamisch, commercieel bedrijf dat grote oplagen leverde en niet afkerig was van agressieve marketingstrategieën (Valisa 2011, p. 92). Met de Italiaanse eenheid was niet alleen het publiek groter geworden maar had de hele (noordelijke) industrie een sterke boostgekregen. Dit resulteerde in het ontstaan van een nieuw publiek, bestaande uit arbeiders en kleinburgerlijke lezers, dat voor uitgevers in feite braakliggend terrein was: ‘The Unknown Public’ had de Engelse schrijver Wilkie Collins dit publiek licht denigrerend genoemd (Lyons, 1998, p. 373). Sonzogno speelde hier succesvol op in en verzorgde volksuitgaven, in herkenbare reeksen en met een toegankelijke prijs, die een mix van onderhoudende en moralistisch-patriottische verhaalelementen bevatten en voor een breed volkspubliek geschikt werden geacht (Valisa, 2011, p. 92; Cadini & Vigini, 2012, p. 24, 27-29). De biografische schets die L’annoportentoso(1566)uit 1884 voorafgaat, de enige Sonzogno gave met een inleidende tekst, geeft een staaltje van deze tendensen: ‘De wereldburger Conscience heeft als doel gehad de deugd verkieselijk en begeerlijk te maken en de ondeugd zonder aarzeling te bestrijden; hij was zich ervan bewust dat hij zodoende niet alleen zijn geweten als schrijver trouw zou blijven maar ook zijn vaderland bewonderenswaardig zou dienen daar Vrijheid en slechte zeden nooit gepaard kunnen gaan!’13
  
  12 Zie file ‘Archivio_titoli_Sonzogno.xls’ In: Progetto Sonzogno, http://www.progettosonzogno. org/bibliotecastorica-catalogo [16 april 2013]. Het Sonzogno-archief is in 1943 bijna volledig verwoest geraakt tijdens een bombardement. Het blad Il Secolo is momenteel voorwerp van digitalisering. Na afronding zullen mogelijk ook over Conscience meer gegevens aan het licht komen. Met dank aan Silvia Valisa voor de verschafte informatie. ‘Conscience, cittadino dell’umanità, [...] ebbe sempre in pensiero di far cara e desiderata la virtù, e di combattere a tutta possa il vizio [...], non ignorando che nel servire così alla sua coscienza di scrittore serviva ad un tempo mirabilmente alla sua patria, ben sapendo che Libertà mal costume non sposa [...]!’ (Conscience, 1884, p. 6). Sonzogno bracht ongetwijfeld ook innovatieve producten uit, zoals populairwetenschappelijke inleidingen tot bekende denkers en filosofen (Garin, 1991, p. 33-34). De uitgever zag het volksverheffende ideaal dus niet over het hoofd, maar wist als geen ander ook de ‘buik’ van het nieuwe publiek aan te spreken. De focus lag dan ook meestal op de publicatie van onderhoudende romans – Dumas en Sue als eersten – waarin de literaire kwaliteit dikwijls ondergeschikt was aan de stereotypering van vormen en verhalen van romantischhistorische signatuur (Chemello, 1997, p. 168; Ragone, 1999, p. 43, 47-49). Ook zedenromans, met duidelijke tegenstellingen tussen ‘goeden’ en ‘slechteriken’ en dikwijls ingebed in een historische en/of rurale setting, zoals ook bij Conscience niet zelden het geval was, groeiden uit tot keurmerk van Sonzogno, van wie de volksuitgaven zich meestal door een sterk paternalistische houding en een niet al te kritische toon tegenover de bestaande sociale verhoudingen kenmerkten (Cadioli & Vigini, 2012, p. 29). De culturele operatie van een commerciële uitgever als Sonzogno verschilde evident diep van de motivatie en de waarden die de letterkundigen Gar en Negrelli hadden bezield. Eén aspect bleef echter onveranderd, namelijk de overtuiging dat een forse inbreng uit het buitenland onontkoombaar was om de Italiaanse cultuur mee te laten draaien in het Europese circuit. Sonzogno stelde dan ook een robuust fonds vertaalde auteurs samen, waarin de Fransen een prominente positie innamen (Valisa, 2011, p. 98; Cadioli & Vigini, 2012, p. 29-30). De focus op de import van Franse auteurs drukte zijn stempel zichtbaar op de organisatie van het bedrijf. Zo verkreeg Sonzogno vanaf de jaren 1860 het monopolie voor Italië op de werken van de leden van de Parijse SociétédesGensdeLettres (Valisa, 2011, p. 98). Ongeveer in dezelfde periode opende de uitgeverij een filiaal in de Rue de Richelieu 106 in Parijs, hoogstwaarschijnlijk met de intentie om de Franse markt in de gaten te houden om er de commercieel meest succesvolle producten uit te pikken en naar Italië door te spelen. Ook de negentiende-eeuwse uitgavevorm bij uitstek van veel volksromans, het feuilleton, werd door Sonzogno gretig omarmd. Alvorens op de boekenmarkt te komen, verschenen de meeste romans als aanhangsel, als romanzod’appendice bij de vele dag- en weekbladen waarmee deze uitgever een zo breed mogelijk publiek probeerde te bereiken (Valisa, 2011, p. 96). Gelet op het betrekkelijk grote aantal bladen dat Sonzogno door de jaren heen op de markt bracht, zal een zoektocht naar vertalingen van en verwijzingen naar Conscience in deze periodieken het onderwerp moeten worden van een apart onderzoek. Het gebruik van afbeeldingen – ‘de tv van de negentiende eeuw’ (Cadioli & Vigini, 2012, p. 29) –, de distributie van de VERSLAGEN & MEDEDELINGEN /
  
  13:45 Fig. 1: Dearmeedelman bij Dujardin (1851) Erfgoedbibl. Conscience, Antwerpen, sign. 523990 [S4-115 c] Fig. 2: Dearmeedelman bij Sonzogno (1878) Uit het boek in het bezit van de auteur.  tekst over twee kolommen per bladzijde en het gebruik van vellen dun papier met een breed formaat, zoals ze te constateren vallen in de boekuitgaven van Ildemonedelgiuocoen Ilgentiluomopovero die ik heb kunnen raadplegen, geven in elk geval aanleiding om te vermoeden dat ook Conscience door Sonzogno in eerste instantie als feuilletonschrijver werd gepresenteerd. Het is hoe dan ook nagenoeg zeker dat Conscience via het Franse kanaal de aandacht van Sonzogno trok. Lambert heeft in zijn artikel over de Franse Multatuli- en Conscience-receptie duidelijk gemaakt dat de Vlaamse auteur in de tweede helft van de negentiende eeuw een groot verkoopsucces boekte als auteur van littérature de consommation, in het kielzog van de al genoemde Dumas en Sue, maar zonder enige merkbare langdurige invloed op het primaire circuit van de Franse literatuur (Lambert 1980, p. 80-82). Dit was precies het soort product dat ook Sonzogno in Italië invoerde (Chemello, 1997, p. 177). De Italiaanse titel van Simon Turchi is bovendien duidelijk gemodelleerd op de Franse vertaling Ledémondujeu (voor het eerst verschenen in 1855 en na 1860 herhaaldelijk herdrukt; zie Deprez, 1974, dl. 2, p. 239) en suggereert dus ook een import via de Franse markt. Dit neemt niet weg dat Sonzogno ook eigen herkenbare producten wilde leveren. In Il gentiluomo povero (1869/1876) gebeurde dit door de toevoeging van twaalf afbeeldingen, zonder overname van de vier illustraties van E. Dujardin die de Nederlandse uitgaven uit de jaren 1850 en 1860 versierden (Fig. 1, 2). De Franse, Duitse en Engelse uitgaven van De armeedelman van vóór 1869 namen deze laatste afbeeldingen over of bevatten eenvoudigweg geen illustraties. De Franse Lévy-uitgave uit 1885 blijkt daarentegen met de Sonzogno-afbeeldingen van twintig jaar eerder verrijkt, overigens net als de Nederlandstalige jubileumuitgave uit 1912. Hoewel dit punt meer vergelijkend onderzoek vergt, aan de hand ook van de Sonzogno-uitgaven van andere werken van Conscience, lijkt er wel eens sprake te zijn geweest van wisselwerkingtussen Sonzogno en andere Europese uitgevers, en niet exclusief van overnamevan buitenlandse producten. 3.2. DE TIPOGRAFIABORTOLOTTIEN TWEE VERTALINGEN ‘UIT HET NEDERLANDS’ (1889)
  
  Voor de meeste Conscience-vertalingen ontbreekt helaas elk gegeven over de gebruikte brontekst, maar in veel gevallen is het evident dat de aandacht voor de culturele achtergrond van de auteur op z’n minst zeer gering was. Niet zelden werd er bijvoorbeeld nonchalant omgegaan met sommige Vlaamse (of VERSLAGEN & MEDEDELINGEN 97489.indb 13:45 Nederlandstalige) realiain de teksten, hoewel het niet duidelijk is of het om vertaal- of drukfouten gaat. Ik beperk me hier slechts tot de verwijzing naar Vondels Luciferuit het tweede hoofdstuk van Dearmeedelman. De befaamde dichter en zijn meesterwerk moesten het wel eens ontgelden: een keer als ‘Lucifero di Rondel’ (1855) en vervolgens als ‘Lucifero di Blondel’ (1889, 1935). Een andere keer verdween de titel volledig: Luciferwerd er vervangen met een vrij algemene ‘poemadiVondel’, dichtstuk van Vondel. De Sonzognouitgaven uit de jaren 1860-1880 waren met andere woorden de uitkomst van een tendens die zich al in de tweede helft van de jaren 1850 had geopenbaard. De cultuurbemiddelende houding van Gar en Negrelli, die nog de behoefte hadden gevoeld om een aantal realia uit te leggen en de daarbij horende vertaalkeuzes in noten te verantwoorden, verdween al snel ten voordele van een overzettingswerk dat louter op het leveren van een genietbare tekst was gericht. Vertalingen van buitenlandse werken via andere talen, meestal uit het Frans, raakten in deze context wijd verspreid onder zowel grote als kleine uitgevers (Cadioli & Vigini, 2012, p. 62). Zo was Dearmeedelman van de katholieke Marietti, in 1871 verschenen met de titel Leonoraossialamigliore dellefiglie, een vroeg voorbeeld van een uitgave waarvoor expliciet vermeld werd dat het om een vertaling uit het ‘originalefrancese’ ging. De Vlaamse achtergrond van de schrijver werd er gewoonweg verzwegen. Ook de Tipografia Editrice Lombarda gaf in 1877 in haar reeks ‘Scelta di buoni romanzi stranieri’ (Keuze uit goede buitenlandse romans) Storia di due figli di operai uit, de vertaling van Bavo en Lieveken, geschiedenis van twee werkmanskinderen. De oorspronkelijke ondertitel was in het Italiaans de titel geworden, een strategie waarin de Franse titel Histoirededeuxenfantsd’ouvriers (1868; zie Deprez, 1974, p. 243) naklonk. De weinige afwijkingen van deze tendens verdienen dan ook meer aandacht. Na Negrelli’s werk kunnen hier Nobiltà e miseria (De arme edelman) en Clara (beide uit 1889) en later IlcastellodelWulfhof (1932), vertaling van Dekwaaldestijds, vermeld worden. Het zijn de enige vertalingen waarvoor expliciet wordt aangegeven dat ze uit het Vlaams werden verricht. In twee gevallen dient men echter bij een soortgelijke bewering een vraagteken te zetten. In Nobiltàemiseria en Clara, beide verschenen in 1889 bij de Milanese drukkerij Bortolotti, valt het een lezer al gauw op dat een aantal realia, voornamelijk straat- en plaatsnamen, waar ze niet veritaliaanst zijn, in het Duits worden vermeld. Zo worden de Rode Poort en de Borgerhoutsepoort, die door de heer ‘DiVlierbecke’ worden doorreden, ‘ilRothenthor’ en ‘ilBürgerholzerthor’ genoemd, terwijl in de naam van de Gasthuisstraat uit HoutenClara sprake is van een verhaspeling van Nederlands en Duits: ‘Gasthuisstrasse’. In voetnoten wordt verder in het kort verduidelijkt dat het om poorten en straten van Antwerpen gaat. Ook de Kempense Echelpoel, die in het tweede hoofdstuk van De arme edelman wordt genoemd, verandert in de uitgave uit 1889 in ‘Egelteich’ – ‘il lago delle sanguisughe’, aldus opnieuw een voetnoot. Een vertaling uit het Duits lijkt meteen de meest voor de hand liggende oplossing. ‘Gasthuisstrasse’ zou enige twijfel kunnen doen ontstaan, maar na een kijk in Müldeners vertaling uit 1850, die begin jaren 1880 heruitgegeven werd (Arents, 1931, p. 14, 17), blijkt al gauw dat de verhaspeling al door de Duitse vertaler gehanteerd was en naar alle waarschijnlijkheid door zijn Italiaanse evenknie overgenomen is (Conscience, 1850, p. 8). De bewering dat het boek een ‘versione fiammingo’ bevatte, komt hierdoor sterk in het gedrang. 3.3. EEN CONSCIENCE-VERTALING BIJ DE MILANESE UITGEVER TREVES (1904)
  
  Interessant om te vermelden is ook Lastatuadilegno, een nieuwe vertaling van Houten Clara, verschenen in Milaan bij Treves in 1904. Het is een opmerkelijke vertaling omdat Treves rond de eeuwwisseling als meer intellectuele uitgever dan Sonzogno gold. Grote namen als D’Annunzio en Verga publiceerden via deze uitgever, die dan ook vaak een ‘hoger’ publiek voor ogen had. Bovendien koesterde Treves een uitgesproken patriottisch-conservatief profiel. Mede hierdoor kwam de focus wat meer op Italiaanse auteurs te liggen (Tranfaglia & Vittoria, 2007, p. 81-84, 145-149). Zo speelde Treves rond de eeuwwisseling bijvoorbeeld een centrale rol in de (soms heftige) debatten over onderwijs, taal en dialect (Nacci, 2004). Het is evident dat vertaalde auteurs in het kader van deze debatten binnen het primaire circuit van het Italiaanse polysysteem eventueel slechts een tweederangsrol konden spelen. Maar op de keper beschouwd verschilde de catalogus van Treves in wezen niet erg veel van die van Sonzogno. Het profiel dat de twee uitgevers graag van zichzelf promootten mocht gedeeltelijk anders zijn, maar in de praktijk ging ook Treves zich geleidelijk openstellen voor ‘lichtere’ (buitenlandse) literatuur, hoewel altijd met wat meer nadruk voor het zedelijke en esthetische gehalte van de uitgegeven producten (Ragone, 1999, p. 47-49). De oorsprong van de Treves-vertaling van HoutenClarais dan ook eerder in deze richting te zoeken. De reeks Bibliotecaamena (Genoeglijke bibliotheek) was het antwoord van Treves op de verwachtingen van het nieuwe volkspubliek, een ontwikkeling die ook een kwaliteitsuitgever niet onverschillig kon laten. ‘De ordinaire smaken niet vervreemden en tegelijkertijd de fijnste blijven aanspreken’, valt op de flaptekst van La statua di legno te lezen: dit was de evenwichtsoefening waaraan Treves zich waagde met de Bibliotecaamena.14 Dat Houten Clara (uiteraard in de Biblioteca amena) samen met Arthur Conan Doyles IldrammadiPondichery-Lodge in één volume werd uitgegeven – een uittreksel uit de Sherlock Holmes-roman The sign of four – laat duidelijk begrijpen dat de Vlaamse auteur ook in het geval van Treves in de categorie ‘volksschrijver’ viel, die voornamelijk met zijn burgerlijke liefdesen zedentaferelen de aandacht van de Italiaanse uitgevers trok. 4. ROND DE EEUWWISSELING: DE KATHOLIEKE TOE-EIGENING VAN ENRICO CONSCIENCE 4.1. DE PIONIERSROL VAN DE TIPOGRAFIA DELL’IMMACOLATA CONCEZIONE (1869-1913)
  
  In de jaren voor de eeuwwisseling kenmerkte het Italiaanse culturele debat zich onder meer door een toenemende mondigheid van katholieken. De traditionele argwaan van de Kerk tegenover romans en verhalend proza begon in de tweede helft van de negentiende eeuw langzaam af te nemen, ten gunste van initiatieven die gelovigen dichter bij ‘goede boeken’ moesten brengen. In het kader van dit engagement voor een ‘pedagogie van het lezen’ (Palazzolo, 2010, p. 16) ontstonden in heel Italië, en vooral in het Noorden, talloze uitgeverijen en drukkerijen die in sommige gevallen in de loop der jaren tot ondernemingen met landelijke allure wisten uit te groeien. De strategie van de Tipografia Pontificia ed Arcivescovile dell’Immacolata Concezione (Pauselijke en Aartsbisschoppelijke Drukkerij van de Onbevlekte Ontvangenis; in het vervolg Immacolata Concezione), opgericht in Modena in 1857, vertoonde in feite veel raakvlakken met die van Treves of Sonzogno (Chiosso, 2008, p. 248-250). Ook deze katholieke uitgever bracht volksreeksen op de markt, met als doel een nog betrekkelijk ongedifferentieerd unknown public te bereiken en te ‘alfabetiseren’. De distributie gebeurde onder meer via een abonnementensysteem dat voornamelijk op een burgerlijk publiek 14 ‘[...] al tempo stesso non alienare i gusti volgari e allettare i più raffinati’ (Conan Doyle, A. & Conscience, E., 1904).  gericht was: abonnees ontvingen alle nieuwe uitgaven van de Immacolata Concezione, samen met enkele extra exemplaren die bedoeld waren om onder het volk verspreid te worden (Piazza, 2009, p. 184). De katholieke pedagogie van het lezen betrof echter niet de populair-wetenschappelijke opvoeding die niet-confessionele uitgevers beoogden. In een poging om een afzonderlijke katholieke zuil vorm te geven, trachtten katholieke uitgevers op te treden tegen de romans van Treves en Sonzogno, die te veel aandacht zouden besteden aan lichtzinnige liefdesdrama’s en bovaristische taferelen en zodoende de zeden van de lezers corrumpeerden (Ragone, 1999, p. 43). De deugden van het gezinsleven, kleine (plattelands)gemeenschappen en een vroom bestaan dienden prominent onder de ogen van de lezers te worden gebracht. Hiervoor aarzelden katholieke uitgevers niet om dezelfde middelen in te zetten als hun concurrenten. ‘Troostende’ verhalen, moralistische tegenstellingen (deugden-zonden), nauwelijks ruimte voor psychologische nuancering (Chemello, 1997, p. 169): veel ingrediënten van de zo geduchte ‘romannetjes’ werden overgenomen en vervolgens in een katholiek kader gepresenteerd. Tegenover de Bibliotecaamena van Treves richtte de Immacolata Concezione Collezionedilettureameneedoneste (Collectie van genoeglijke en deugdzame leesboeken) op, waarmee in de naam meteen duidelijk werd gemaakt wat er mankeerde aan de producten van niet-confessionele uitgevers: ze wilden vermakelijk zijn, maar misten de ambitie en de roeping om stichtend te zijn. ‘Onder de regen van zeer slechte romans die met hun oneerlijkheid en goddeloosheid ons tijdperk verderven en hun allerschadelijkste vergif met talloze verleidingen in de ziel van de lezers, vooral van de jeugd, inenten, [...] is goed, noodzakelijk zelfs, ernaar te streven exemplaren van zedelijke en religieuze boeken te verspreiden teneinde de wonden van de moderne samenleving ten dele te genezen’,15 aldus een van de zeldzame voorwoorden die in Consciences romans aangetroffen kunnen worden. In tegenstelling tot veel Franse romans, die in de loop van de negentiende eeuw vaak ook nog op de Index werden geplaatst (Amadieu, 2004), bevatten Consciences zedenromans geen maatschappijkritische elementen die de lezer tot ‘opstandige’ denkbeelden konden leiden. En verwijzingen naar het vrome 15 ‘Fra la colluvie di pessimi romanzi che ammorbano colle loro turpitudini ed empietà la nostra epoca, e che sotto le forme più svariate e seducenti infiltrano il più micidiale veleno nell’animo specialmente dei giovani, [...] sta bene, anzi è necessario procurare di diffondere in copia libri onesti e religiosi affine di rimarginare in parte queste piaghe della moderna civil società’ (Conscience, 1879, p. 3). geloofsleven van het ene of het andere personage waren vaak niet ver te zoeken. Zijn werken konden dan ook zonder al te veel moeite geïntegreerd worden in de ideologische achtergrond van deze Letture amene ed oneste. Reeds in 1869 – tegelijkertijd met de eerste Conscience-uitgaven bij Sonzogno – verscheen bij de Immacolata Concezione Il male del secolo: scenedellavitacontemporanea, vertaling van Dekwaaldestijds. Tot in de jaren 1880 werd als het ware een concurrentiestrijd gevoerd, die weerspiegeld werd in de parallelle uitgave van katholieke en niet-katholieke vertalingen. Naast de hierboven al genoemde vertalingen van Sonzogno of andere niet-katholieke concurrenten verschenen bij de Immacolata Concezione ook L’amor materno alla prova ossia il martirio di una madre in twee delen (1877), IltesorodiFeliceRoobeek in 1884, Ildemonedeldenaro in 1886 en Albertina in 1889. Vanaf 1890 lijkt het evenwicht in het voordeel van katholieke uitgaven te zijn omgeslagen. In dat jaar verscheen, wederom bij de Immacolata Concezione, Iltes ellospazzacamino:racconto, een vertaling van Hetgelukvanryktezyn als nummer 198 van de Lettureameneedoneste. Sindsdien zijn van Conscience bijna alleen vertalingen bij katholieke uitgevers uitgebracht. Enkele cijfers maken de verschuiving duidelijk zichtbaar. Tot 1890 heb ik in totaal negenentwintig uitgaven – heruitgaven en bundels inbegrepen – van Consciences romans in Italië nagespeurd, waaronder tien van katholieke en zestien (negentien met de heruitgaven) van niet (of niet duidelijk) confessionele signatuur. Vanaf 1890 is er sprake van een uitgesproken sprong voorwaarts van katholieke uitgevers, die tot de jaren 1960 maar liefst vierentwintig uitgaven op de markt hebben gebracht tegenover slechts zes niet-katholieke vertalingen. Deze aandacht voor romans van de kant van de katholieke cultuur is niet toevallig. Niet alleen was het gebrek aan ‘schandaal’ of maatschappijkritiek in Consciences zedenschetsen bij katholieke uitgevers al snel opgevallen. Ook het opkomende inzicht bij veel geestelijken dat preventieve censuur in de moderne wereld niet altijd de beste strategie was, had velen binnen de Kerk overtuigd van het nut van goede boeken. Het besef van het belang van een sterk katholiek uitgevers- en bibliothekencircuit leidde tot een forse import van ‘zedelijke’ romans uit het buitenland, voornamelijk uit Engeland en Frankrijk (Piazza, 2009, p. 164). Tot diep in de jaren 1910 behield de Immacolata Concezione een bijna-monopolie op de vertalingen van Conscience, die allemaal als Lettureameneedoneste op de markt werden gebracht. Het ging alweer om goedkope consumptieuitgaven die net als de romanzid’appendice van de concurrentie voor een nog  MED breed volkspubliek bedoeld waren. Langzamerhand groeide echter vooral het vrouwelijke publiek uit tot een van de belangrijkste afzetmarkten voor Italiaanse uitgevers, katholieken zowel als niet-confessionelen. De overtuiging heerste dat hierdoor ook de rest van het gezin en vooral de jeugd bereikt kon worden: de vrouwelijke lezer als ‘bewaakster van zeden, tradities en gezin’ (Lyons, 1998, p. 375; zie ook Chemello, 1997, p. 182-185). Daarnaast hielp ook de oprichting van volksbibliotheken in arbeiderswijken, doorgaans onder leiding van parochies of armenorden, de verspreiding van deze vermakelijke en tegelijk opvoedende leesboeken in de hand (Satti, 2004, p. 201-202; Palazzolo, 2010, p. 82-83). In dit kader kreeg Conscience drie – mogelijk vier – vertalingen bij de Genuese katholieke drukkerij FassicomoeScotti, die in 1895 (met mogelijke heruitgave in 1897), 1896 en 1899 respectievelijk Una famiglia di operai (Bavo en Lieveken), Nobiltà e sventura (De arme edelman) en Unsegreto uitgaf.
  
  4.2. ‘ZOEK, O LEZER, GEEN TAALBLOEMEN’: CONSCIENCE VERTAALD DOOR EEN VROUW
  
  Verhelderend over de rol die vrouwen in deze katholieke cultuurstrijd bezaten, is dat niet minder dan tien vertalingen van katholieke uitgevers, waarvan zeven van de Immacolata Concezione, door een zekere ‘G.P.’ of ‘signora G.P.’, soms met de toevoeging ‘di Padova’ (uit Padua) werden verzorgd. Alles wijst op één min of meer vaste vertaler. Maar wie was deze G.P.? In 1869 had de Immacolata Concezione, zoals gezegd, haar eerste Consciencevertaling op de markt gebracht, Ilmaledelsecolo, vertaald door P. Galli. Ook de allerlaatste vertaling van dezelfde uitgeverij (1913) vermeldt de naam van de vertaler: Giordana Perin. Onzeker is of P. Galli zich achter G.P. kon schuilhouden. De hypothese dat G.P., mw. G.P. en Giordana Perin dezelfde persoon waren, lijkt meer overtuigend. Het archief van de Immacolata Concezione is helaas niet bewaard gebleven, en navraag in het gemeentelijke archief in Padua heeft één Giordana Perin opgeleverd. Die kwam uit een welgesteld katholieke nest – haar broers waren respectievelijk ondernemer en priester – maar ze was ongehuwd, officieel huisvrouw en overleed in 1910, drie jaar voor de verschijning van de aan haar toegeschreven vertaling.16 Het exemplaar van Oro! Oro! uit 1913 in het bisschoppelijk archief in Padua heeft 16 Met dank aan Isotta Piazza voor haar advies omtrent de Immacolata Concezione en aan Francesca Bandiera (Gem. Archief, Padua). echter, volgens een handschrift op het titelblad, tot mgr. Giuseppe Perin, de broer van Giuliana, behoord.17 Men kan zich moeilijk onttrekken aan de indruk dat hier een verband achter schuilt. Misschien lag de vertaling uit 1913 op het moment van Perins overlijden al klaar, maar werd ze slechts postuum uitgebracht? Wellicht zullen we op een dergelijke vraag nooit een definitief antwoord krijgen. Belangwekkend is in elk geval nog wel dat G.P. een vertaalsterwas. Na een reeks mannelijke of onvermelde vertalers is het opmerkelijk dat een katholieke uitgever het wel nodig vond om duidelijk aan te geven dat hij een vrouwelijke vertaler had ingezet. Deze behoefte valt beter te begrijpen in het kader van de katholieke visie op de sociale positie van de vrouw rond de eeuwwisseling. Het moge in dit kader volstaan te zeggen dat de katholieke cultuur onder druk van en in wisselwerking met het opkomende feminisme een eigen vrouwendiscours ontwikkelde, dat gefundeerd was op het actief benadrukken van het algemene nut van de thuisblijvende vrouw voor de instandhouding van de gehele samenleving (Scaraffia, 1994, p. 467-468). Als resultaat werd er een ideaal van ‘geestdriftige terugkeer tot de haardstede’ gepropageerd (Lagrave, 1991, p. 488). Tegelijkertijd werd het sociaal engagement van vrouwen gekanaliseerd tot arbeidsfuncties die in feite een verlengstuk vormden van haar opvoedende rol thuis en die tevens de evangeliserende missie van de pastoor en de Kerk als het ware vanhuisuitmoesten ondersteunen. Veelzeggend is de manier waarop een begrip als Maria Montessori’s maternitàsociale– maatschappelijk moederschap – in katholieke kringen gretig werd omarmd om een maatschappijvisie vorm te geven waarin (gehuwde even goed als ongehuwde) vrouwen de rol van leraressen, verpleegsters of catecheten toegedicht kregen. Volgens dezelfde logica werd vrouwen ook maatschappelijk relevant thuiswerk toegestaan, dat dan ook een breed spectrum van activiteiten kon omvatten, van traditionele beroepen – naaister, voedster – tot het geven van privélessen (Dauphin, 1991, p. 396-398; StewartSteinberg, 2007, p. 303, 324-325). Dat de eerste golf katholieke vertalingen van Conscience in Italië voor een deel aan een vrouw werden toevertrouwd, is een interessante afspiegeling van deze ontwikkelingen. De vertalingen van ‘mw. G.P.’ waren met andere woorden bedoeld als verlengstuk van het pastorale werk van de Kerk en als voortzetting van een katholieke opvoeding waarin de figuur van de moeder-opvoedster een
  
  17 Vgl.
  
  het exempl
  
  aar
  
  van Conscience (1913) in de Bibliotheek van het Bisschoppelijk Seminarie/ Instituut Aloysianum (Padua), RIO.VIII 8x 13.
  
   spilpositie innam. Tegelijkertijd onthullen deze elementen een duidelijke visie waarin het vertaalwerk ondergeschikt was aan het schrijversvak. Vertalingen golden er als kwalitatief lagere producten dan literatuur, oftewel als passieve reproductietegenover literatuur als productie: ‘Zoek, o vriendelijke lezer, in mijn vertaling, geen taalbloemen, stijlbeoefening of welke andere literaire waarde dan ook: het zal mij voldoende wezen indien de lezer zich verlicht en tot edele en rechte gevoelens bewogen voelt’, had G.P. in de voorrede van La guerradeipaesani(1879) geopperd.18 Een vertaler (of, des te duidelijker, een vertaalster) fungeerde in dit opzicht consequent als dienstmeid van de auteur. Dat van G.P. wel het predicaat ‘signora’, mevrouw, wordt vermeld, maar niet haar volledige naam, spreekt boekdelen over haar professioneel gezien ondergeschikte rol tegenover de schrijver en de uitgever, volledig in dienst van haar morele en sociale roeping als vrouw en (maatschappelijke) moeder. De vermelding ‘casalinga’ hoeft dan ook niet in tegenstelling te staan tot andere vormen van thuiswerk, die bij de burgerlijke stand bovendien meestal niet eens vermeldenswaardig werden gevonden (Scott, 1991, p. 380-384). Ook de ‘huisvrouw’ Giordana Perin zou het vertaalwerk dus zeer goed een geschikte manier hebben gevonden om haar ongehuwde staat en sociale verplichtingen met elkaar te laten rijmen.