title: None
text: zen schildknaap van het koninklijke hof» vernomen hebben,
  terwijl ook hij ervoor moet gezorgd hebben dat zijn «kun­
  digheden» op het klavier, die hij in private salons had laten
  bewonderen, mondgemeen werden gemaakt. Dat klavierspel was in de geest van d’Almeida slechts de prelude tot
  een koncert van een heel andere aard : hij wendde reeds in
  mei stappen aan tot het uitgeven van een franstalig dagblad.
  Brugge beschikte toen inderdaad over geen enkele krant van
  die aard en was in dat opzicht aangewezen op de «Journal de
  la Flandre Orientale et Occidentale», die de vroegere brugse
  drukker, Willem de Busschere te Gent,waarheen hij ver­
  huisd was, uitgaf n. Na poolshoogte bij de brugse drukkers
  te hebben genomen, vond hij geen enkele geneigd om op
  zijn voorstel in te gaan 13. Doch hij liet niet los. De stich­
  ting van de «Kamer voor den Levantschen Handel en de
  Nagivatie in de Middellandsche zee» te Oostende op 8
  juli, en waarvan ook een vertegenwoordiger van Brugge
  deel uitmaakte is wellicht niet vreemd aan zijn besluit om
  kontakt met de brugse zakenwereld te nemen in de hoop er
  een geldschieter te vinden, die hem het kapitaal zou be­
  zorgen om een eigen drukpers aan te kopen. Hij liet waar­
  schijnlijk gelden dat het in het belang was van de Brugse en
  Oostendse handel niet langer op de franstalige Gentse krant
  aangewezen te zijn, en een eigen orgaan te bezitten. Hij
  vond inderdaad gehoor bij de bedrijvige reder en zaken­
  man Jan Baptist De Lescluze, die Brugge in de Kamer van
  12. Over W. De Busscher cn de «Journal de la Flandre Orientale
  e; Occidentale», zie : J. de Saint-Genois, Guillaume De Busscher.
  Notice biographiqzie, in Messager des sciences historiques, 1852, pp.
   245-251 ; Biographie Nationale, IV, kol. 852-854, artikel van A. Van
  der Meersch ; A. Viaene, De drukkersfamilie De Busscher, in Biekorf, 1962, pp. 33-40 ; E. Voordeckers, Bijdrage tot de geschiedenis
  van de Gentse pers. Repertorium 1667-1914. Interuniversitair cen­
  trum voor Hedendaagse Geschiedenis, Bijdrage 35, Leuven, Parijs,
  1964, p. 296-299 ; F. Simon, Reakties der Bruggelingen tijdens het
  Voorlopig Bewind en de eerste jaren van het Verenigd Koninkrijk
  der Nederlanden. 1814-1820, Gent, 1965, onuitgegeven proefschrift,
  
  pp. X-XII en passim.
  13. N.G.V.B., 21 mei 1818, p. 2b.
  den Levantschen Handel vertegenwoordigde 14 ; deze stona
  hem inderdaad een lening van 6.000 fr. toe, waarvan 3500
  fr. onmiddellijk aan de aankoop van een drukpers besteed
  werden 15.
  Het lag wellicht in de bedoeling van J.B. De Lescluze
  de portugees voor de politieke strijd in te spannen. De
  brugse reder was inderdaad met L. de Foere, de bekende
  uitgever van «Le Spectateur Belge», bevriend ; hij bezocht
  herhaaldelijk de publicist toen deze in de gevangenis te
  Vilvoorde opgesloten was, onderhield een drukke briefwis­
  seling met hem 16 en had zelfs geldelijke steun verleend aan
  de school voor arme meisjes die de Foere had opgericht 17.
  Juist had d’Almeida zich het nodige materiaal aange­
  schaft, zijn drukkersbedrijf in orde gebracht en de regeringsautorisatie verkregen om zijn krant te mogen uitgeven, of
  hij kreeg een aanbod van Leo de Foere, wiens «Spectateur
  Belge» inmiddels van regeringswege opgeschort was, om de
  «Journal de la Flandre Occidentale» in de zin van het traditionalistisch-ultramontaans tijdschrift op te stellen. Daartoe
  zou de Foere hem de nodige artikels bezorgen, en hem een
  derde van de winst die de zaak zou opbrengen overlaten 18.
   14. Zie over hem : B. van de Walle, Jean-Baptiste De Lescluze,
  négociant et armateur brugeois (1780-1858), in Hand. Gen. voor
  Gesch. Brugge, dl. 96 (1959), 64-88 en dl. 97 (1960) 154-236; Id.,
  «Jean Baptiste Delescluze» in Biographie Nationale. Supplement, dl.
  IV, fase. 1, kol. 432-440.
  15. A.R.Ä.H., Just, geh 457, 25 juli 1818 A2, Van der Fosse,
  prokureur-generaal, aan Van Maanen, minister van Justitie, 11 juli
  1818 ; S.S. geh. 566, 29 februari 1820 K3, de Coninck, minister van
  binnenlandse zaken, aan Willem I.
  16. A.R.A.H., Just, geh 455, 31 december 1817 nr. 522, Sorlus,
  cirekteur van het tuchthuis te Vilvoorde, aan Van Maanen, 15 de­
  cember 1817.
  17. G.V.B., 12 januari 1818, p. 4a.
  18. A.R.A.H., Just, geh., 457, 20 juli 1818 Nl, Van der Fosse
  aan Van Maanen, 17 juli 1818 ; S.S. 6526, Van der Fosse aan Van
  Maanen, 28 juli 1818.
   Wegens de inschakeling in de 23ste aflevering van zijn tijdschrift
  van een nota van kardinaal Consalvi en van de eedsintrekking van
  de Wargny, een Antwerps afgevaardigde uit de Tweede Kamer der
  Staten-Generaal, werd de Foere, op grond van de uitzonderingswet
  van 10 april 1815, op 21 maart 1817 door het buitengewoon spe­
  ciaal gerechtshof tot twee jaar gevangenschap veroordeeld, omdat zijn
  
  Die poging van de Foere wellicht gesteund door zijn uit­
  gever, Felix de Pachtere, om langs een omweg de denkbeel­
  den van «Le Spectateur Belge» verder te verspreiden, mis­
  lukte. Almeida had inderdaad andere plannen. Hij was reeds
  in onderhandelingen getreden met M.N. Rioust om hem de
  redaktie aan te bieden 19. Deze, een ingeweken fransman
  en afvallige priester, was in februari 1818 door de aandeel­
  houders van de «Journal de la Flandre Orientale et Occi­
  dentale» als redakteur ontslagen, omdat hij de krant, die
  sedert haar oprichting (12 april 1816) een liberale oppo­
  sitie tegen het regime van Willem I voerde, in te neutrale
  termen redigeerde. Hij had besloten zich te wreken en had
  reeds in mei aan procureur-generaal Van der Fosse enkele
  geheimen rond de krant van De Busscher overgebriefd 20.
   Een betrekking als redakteur van de «Journal de la Flandre
  Occidentale »leek hem dan ook een enige gelegenheid om zijn
  
  publicatie «strekte tot het verwekken van mistrouwen, onenigheid,
  beroering en wanorde te midden der onderscheidene lagen van de
  maatschappij». De Foere werd ook belet zijn tijdschrift verder uit
  te geven. J. Van In, Priester De Foere en Le Spectateur Belge (1815­
  1832), Leuven, 1965, onuitgegeven proefschrift, p. 26-33. Op 30
  oktober 1817 verscheen nochtans een nieuwe aflevering, evenwel
  onder de naam van zijn vriend Felix De Pachtere. De kommissie
  van burgerlijke godshuizen te Brugge dreigde deze laatste uit zijn
  funktie van onderwijzer der Bogaerdeschool te ontslaan, zo hij zijn
  persaktiviteit voortzette. De Pachtere hield er dan ook mee op. S.A.B.,
  Copie des lettres expédiées, 1817-1819, de Croeser, burgemeester van
  Brugge, aan de Thiennes, minister van politie, 14 november 1817 ;
  A.R.À.B., P.G. 194 nr. 9, Schuermans, prokureur des konings, aan
  Van der Fosse, 15 november 1817. Voor L. De Foere en «Le Spec­
  tateur Belge» verwijzen we naar het reeds geciteerde werk van J.
  Van In, alsook naar het artikel van J. Stecher in de Biographie Na­
  tionale, T. VII, kol. 150-164 en naar R. Van Eeno, De pers te Brug­
  ge, 1792-1914 Bouwstoffen. Interuniversitair centrum voor Heden­
  daagse Geschiedenis, Bijdrage 23, Leuven, Parijs, 1964, p. 139-140.
  Over F. De Pachtere, zie Biographie Nationale, XVI. kol. 443-448,
  artikel van A.C. De Schrevel ; A. Visart de Bocarmé, Recherches sur
  les imprimeurs brugeois, Bruges, 1928, p. 63 ; Bisschoppelijk Semi­
  narie te Brugge Hs. S 52 : F. Marlier, Levensschets van Felix De
  Pachtere.
  19. A.R.A.H., Just. geh. 457, 6 juli 1818 N, Rioust aan Van der
  Fosse, 2 juli 1818.
   20. Zie dienaangaande de korrespondentie tussen Van der Fosse
  en Van Maanen in A.R.A.H., Just. geh. 457, 28 mei Y en 3 juli
  1818 A.
  vroegere werkgevers te bekampen. Rioust wist Van der
  Fosse en Van Maanen ervan te overtuigen dat hij het nieu­
  we dagblad ais tegengif zou gebruiken voor de Gentse oppositiekrant. Willem I, ingelicht door zijn minister van Justi­
  tie, besliste dat het blad, hoewel het aan de vereiste voor­
  waarden niet voldeed, mocht uitgegeven worden, en ver­
  klaarde zich daarenboven «niet ongenegen om met inzicht
  op pecunieele bijdrage» de uitgever aan te moedigen 21. Na
  een onderhoud met J. de Loen, gouverneur van West-Vlaan­
  deren, nam Almeida een beslissing en koos partij voor de
  regering 22. Dat bood hem daarenboven het voordeel dat
  Rioust langs regeringsweg zou bezoldigd worden 23. Begin
  augustus 1818 werd de prospektus in de stad uitgedeeld 24,
  en op 26 augustus zag het eerste nummer van de «Journal
  de la Flandre Occidentale» het levenslicht 25. De prijs van
  het dagblad bedroeg voor de stad tien frank per trimester,
  voor het binnenland twaalf frank en voor het buitenland
  vijftien frank ; een aankondiging betaalde men tien cent
  per lijn ; het formaat van de krant bedroeg 32,5 x 18,5 cm.
  De drukkerij was gevestigd in Oudenburg nr. 12.
   De krant van Candido d’Almeida y Sandoval was beslist
  geen hoogvlieger en startte met amper twintig abonnemen­
  ten. Vooral de in Gent uitgegeven «Journal de la Flandre
  Orientale et Occidentale» had een ongunstig klimaat ge­
  schapen. Zij schilderde Rioust af als : «un prêtre marié en
  
  21. A.R.A.H., S.S. geh. 5656, 10 juli 1818 HH, Rioust aan Van
  der Fosse, 2 juli, Van der Fosse aan Van Maanen, 4 juli, Van Maanen
  aan de koning, 6 juli, een staatsraad aan Van Maanen, 10 juli 1818.
  Vooraleer een dagblad te publiceren moest elke uitgever het bewijs
  kunnen voorleggen dat hij minstens 300 inschrijvers bezat.
  22. A.R.A.H., Just. geh. 457, 20 juli 1818 Nl, Van der Fosse aan
  Van Maanen, 17 juli 1818.
  Over J. de Loen, zie J. De Smet, Van Departement tot Provincie, in
  \Vest-Vlaanderen, o.l.v. A. Viaene, Brussel, 1958, p. 120.
  23. A.R.A.B., P.G. 58, de Loen aan Van der Fosse, 27 juli 1818.
  24. Ibidem, 6 augustus 1818.
  25; Reeds op 27 november 1818 veranderde de titel in «Journal
  politique, littéraire, commercial et administratif de la province de
  la Flandre Occidentale» om tenslotte op 7 januari 1820 «Journal
  philosophique, politique, commercial et administratif de la province
  de la Flandre Occidentale» te worden.
  seconde noces à une femme divorcée» 26. De «Gazette van
  Brugge» had het eerder op Almeida gemunt, en schold hem
  uit voor een «portugies» die er zich op roemt «om ons
  «fransch» te schryven», en herinnerde aan de zegswijze «ze
  zullen nog uyt Japonien komen om ons knollen voor ci­
  troenen te verkopen» 21. Alleen J.F. Grahame in de katho­
  lieke Nieuwe Gazette van Brugge was verrukt over de
  vloeiende en schilderachtige stijl van het nieuwe dagblad 28.
   De instemming van J.F. Grahame was echter van korte
  duur. De aanvallen op de clerus van het bisdom Gent deden
  weldra zijn geestdrift tot onder het vriespunt dalen 29.
  In oktober 1818 liet Almeida een brochure verschijnen
  onder de titel «Charles IV. Ses malheurs et ses droits» 30.
  Daarin gaf de gewezen schildknaap de herinneringen uit de
  jaren die hij aan het hof van de koning Karel IV had be­
  leefd, en keurde de houding af van de erfprins, die op dat
  ogenblik als koning Ferdinand VII over Spanje regeerde.
  Het was in werkelijkheid een aanklacht tegen die laatste,
  en een oproep om het onrecht aan de kaak te stellen dat
  de koning van Spanje had begaan door de grondwet op te
  heffen. De schrijver, waarvan het frans behoorlijk is, had
  zijn brochure zonder naam op het titelblad uitgegeven,
  maar vermelde hem onderaan het woord vooraf.
  Het geringe sukses van de «Journal de la Flandre Occi-
  
  26. J.F.O.O., 8 augustus 1818, p. la.
  27. G.V.B., 2 september 1818, p. 4a.
  28. N.G.V.B., 3 september 1818, p. 3a.
  J.F. Grahame publiceerde zijn eerste artikel op 1 september 1818
  onder de kenletters J.F.G....e. Zijn ware identiteit kennen we dank
  zij de Nieuwe Gazette van 7 november 1820 p. 4a, waarin hij met
  zijn volledige naam een bijdrage ondertekende om zijn faillissement
  te verantwoorden. In hetzelfde artikel verklaarde hij geboren te zijn
  in 1760 en het beroep van «agent van de aannemer-generaal det
  militaire transporten te water» uit te oefenen.
  29. Zie o.m. N.G.v.B., 30 januari 1819, p. 3a ; 13 februari 1819,
  p. 3a ; 11 mei 1819, p. 3ab, 4a ; 13 mei 1819, p. 3b ; 20 mei 1819,
  p. 3a.
   30. Er bevindt zich een eksemplaar in de Stadsbiblioteek te Brug­
  ge onder het nummer 463 A. De brochure, die 24 p. beslaat, is eigen­
  lijk een overdruk uit de J.F.O., 22, 24, 27, 29 sept., 2, 5, en 6 okt.
  1818.
  dentale» had gouverneur de Loen reeds vóór haar verschij­
  nen voorspeld, toen hij verklaarde dat een regeringsgezinde
  krant noodzakelijk op een fiasko moest uitlopen 31. De re­
  den hiervan ligt voor de hand. Immers, zowel het konservatieve gedeelte van de Brugse bevolking met de geeste­
  lijkheid voorop, als de meer vooruitstrevende burgerij ston­
  den op dat ogenblik in het kamp der oppositie. De enen
  hoofdzakelijk wegens de religieuze politiek van Willem I,
  de anderen wegens de ekonomische stagnatie en de herhaal­
  de inbreuken op de grondwettelijke vrijheden door de re­
  gering 32. Waar dan nog een ruim lezerspubliek gevonden,
  dat de krant leefbaar zou maken ?
  Dat de gouverneur van West-Vlaanderen wel degelijk de
  zaak juist gezien had, bewijst volgende staat van de uitga­
  ven en inkomsten over de periode van 26 augustus 1818
  tot 30 augustus 1819 33.
  INKOMSTEN
  
  Ie trimester : 20 abonnementenà 10 Fr.
  2e trimester : 49 abonnementen à 10 Fr.
  3e trimester : 103 abonnementenà 10 Fr.
  4e trimester : 110 abonnementenà 10 Fr.
  Totaal :
  
  200 Fr.
  490 Fr.
  1030 Fr.
  1010 Fr.
  2830 Fr.
  Afdruk van 300eksemplaren
  Papier
  Zegelrecht
  Kosten voor de posterij
  Vuur, licht, inkt, potas enandere onkosten
  Huishuur
  Loon aan Perraud, medewerker
  Totaal :
  
  5400 Fr.
  1200 Fr.
  3360 Fr.
  720 Fr.
  1450 Fr.
  540 Fr.
  500 Fr.
  13170 Fr.
  UITGAVEN
  
  DEFICIT
  
  10340 Fr.
  31. A.R.A.B., P.G. 58, de Loen aan Van der Fosse, 27 juli 1818.
  32. F. Simon, op. cit., passim.
   33. A.R.A.H., Just. geh. 464, 20 december 1819 P. De staat stel­
  den we samen uit drie opgaven van Almeida over zijn inkomsten en
  uitgaven, rekening houdend met de daarbij gevoegde opmerkingen
  van Van der Fosse aan Van Maanen, 29 november 1819. Aan te
  merken valt dat voor de abonnementsprijs 10 Fr. gerekend werd en
  dus geen rekening werd gehouden door Almeida met de geografische
  verspreiding.
  Met zijn 110 inschrijvers was nochtans het plafond be­
  reikt, want de volgende trimester daalde het abonnementen­
  aantal met negen eenheden, tot 101, hetzij 50 voor Brugge,
  31 voor West-Vlaanderen en 20 voor het binnenland 34 ;
  dat voorspelde een sombere toekomst.
  Het deficit werd ten dele aangezuiverd door subsidie die
  Almeida langs de gouverneur van West-Vlaanderen vanaf
  januari 1819 verkreeg van de ministeries van binnenlandse
  zaken en van financies. In die eerste periode tot 30 augus­
  tus 1819 werden hem 5000 gulden of 10.582 Fr. toegewe­
  zen ; zij waren eerst en vooral bestemd om de schuldeiser
  Delescluze te betalen 3S. Doch Almeida, hoewel hem in april
  1819 reeds 3.500 fl. subsidie waren gestort, had nog maar
  
  2000 aan zijn schuldeiser afgekort. Delescluze eiste het volle
  bedrag van de lening terug en Almeida vond er niets beters
  op dan de brugse reder tot een duel uit te dagen 36. Daarop
  antwoorde Delescluze met een dagvaardiging voor het vre­
  degerecht ; daar ging de zaak niet door, wat zelfs de prokureur-generaal Van der Fosse onverklaarbaar toescheen.
  Deze was ervan overtuigd dat Almeida de regeringsfondsen
  had aangewend om de partikuliere schulden te vereffenen,
  die hij tijdens zijn verblijf in Gent had gemaakt 37.
   De financiële toestand van Almeida was blijkbaar hope­
  loos ; om de ene schuld te dekken, moest hij er een andere
  aangaan. Nu eens sprak hij de beurs aan van prokureur-krimineel Claerhoudt 38, dan weer die van de prokureur des
  
  34. Ibidem.
  35. A.R.A.H., Just. geh. 463, 20 september 1819 Z, de Loen aan
  Van Maanen, 13 september 1819 ; S.S. geh. 5661, 29 februari 1820
  K3, de Coninck aan Willem I, l4 januari en 23 februari 1820. De
  betalingen gebeurden als volgt : jan. 1819 500 fl. —- feb. 1819 500
  fl. — apr. 1819 2.500 fl. — juni, juli en augustus 1819, iedere maal
  500 fl.
  36. A.R.A.H., Verzameling Van Maanen nr. 81, Rioust aan Van
  Maanen, 4 januari 1819.
  37. A.R.Ä.H., Just. geh. 464, 20 december 1819 PI, Van der
  Fosse aan Van Maanen, 29 november 1819.
   38. A.R.A.H., Just. geh. 463, 20 september 1819 Z. Henri Claer­
  houdt, 43 jaar in 1814, kommies-griffier aan de rechtbank van eerste
  aanleg te Brugge, substituut van de prokureur-generaal, prokureurcivil (A.R.A.H., S.S. 6542). Door het Koninklijk Besluit van 20
  
  konings Schuermans 39, doch redding kon hem dat niet bren­
  gen. Wellicht zijn de financiële moeilijkheden waarmede hij
  van het begin af te worstelen had niet vreemd aan het ver­
  trek van Rioust. Reeds in 1818 had deze van de regering
  een bedrag van 4000 fl. ter beschikking gekregen om een
  regeringsgezinde krant te Gent uit te geven 40. Het eerste
  nummer liet hij onder de titel «Véridique» reeds op 25
  november 1818 verschijnen, doch bereikte nog minder dan
  zijn brugse collega ; met 43 abonnementen maakte hij de­
  ficit aan het tempo van 3.668 fl. per trimester 41. Na het
  vertrek van Rioust belastte Almeida Claude Nicolas Perraud
  met de redactie van zijn blad. Ook deze was een afvallige
  priester en gehuwd 42. Hij zat diep in de schulden, en voor­
  zag in zijn levensbehoeften door thuis bij Charles Antoine
  Doudan, bureelhoofd bij het provinciaal bestuur, bureelwerk
  te verrichten 43, en af en toe geldelijke steun van de genees­
  
  juni 1817 werd hij benoemd tot prokureur-krimineel van West-Vlaanderen (G.v.B., 27 juni 1817, p. 3a). Hij was gehuwd met Marie
  Christine Lambin en stierf op 22 juni 1858 (Journal de Bruges, 23
  juni 1858).
  39. A.R.A.H., Just. geh. 462, 17 augustus 1819 Fl, Doudan, bu­
  reelhoofd op het provinciaal bestuur, aan Schuermans, 29 juli 1819.
  Biografische gegevens over H.J. Schuermans treft men aan bij J.
   Eltges, Les griefs des Belges contre Guillaume I de 1815 à 1830
  d’après les ouvrages inédits des fonctionnaires H.J. Schuermans et
  J.B. Ch. Wouters de Terweerden, Louvain, 1954, onuitgegeven proef­
  schrift, p. X-XIII ; A. De Jonghe, De taalpolitiek van Koning Wil­
  lem I in de Zuidelijke Nederlanden, 1814-1830. De genesis der taal­
  besluiten en hun toepassing, Brussel, 1943, p. 113, 119, 153.
  40. A.R.A.H., S.S. geh. 5659, 22 september 1819 WWW.
  41. A.R.A.H., S.S. geh. 5661, 29 februari 1820 K3.
  42. B.A.B., C. 558, Perraud aan de paus, 19 maart 1817. Vraag
  voor vergiffenis van zijn zonden. Claude Nicolas Perraud, 0 5 mei
  1769, studeerde teologie te Parijs en te Besançon en werd in 1793
  priester gewijd. Reeds in 1795 huwde hij. (B.A.B., C 558). In het
  jaar VI was hij sekretaris van de gemeente Bletterans (Jura) en
  van 29 maart 1815 tot 7 februari 1816, ogenblik waarop hij naar
  Brugge kwam, leraar in een pensionaat te Brussel (S.A.B., Athénée,
  Bureau d’Administration 1817 à 1822, sollicitatie van Perraud voor
  een betrekking als leraar aan het ateneum, 30 september 1817).
  43. A.R.A.H., Just. geh. 463, 16 oktober 1819 Bl, Van der Fosse
  aan Van Maanen, 8 oktober 1819 ; 464, 12 november 1819 Y, de
  Loen aan Van Maanen, 6 november 1819. Charles Antoine Doudan,
  «chef de bureau à l’administration centrale du département de la
  Lys» (jaar VIII), schepen van Brugge in 1843, ° Baire-sous-Coreie
  
  heer Constantin Rodenbach te ontvangen 44. Almeida gaf
  hem een maandloon van 100 fr. plus de kost45.
  De aanwerving van Perraud bracht Almeida in betrekking
  met de brugse vrijmetselaarsloge «La Réunion des Amis du
  Nord» waarvan Ch. A. Doudan venerabel en C. Rodenbach
  eerste surveillant was. Daarmede drong de loge in de krant
  binnen. Reeds in het nummer van 20 december 1818 (p.
   3b) werd nadruk gelegd op het humanistisch ideaal van
  de vrijmetselarij, terwijl de tegenstanders van de loge als
  fanatici werden gebrandmerkt. Het nummer van 27 januari
  1819 (p. 3 ab) bevatte zelfs een maçonnieke lofzang, met
  de volgende inleidende woorden, waaruit blijkt dat het blad
  inderdaad onder de vrijmetselaars verspreid was : «c’est
  avec persuasion de faire plaisir au plus grand nombre de
  nos lecteurs, que nous leur comminiquons les couplets suivans». Bij het bezoek van de prins van Oranje en van zijn
  echtgenote aan Brugge in juni 1819 meldde de krant met
  trots, dat de afvaardiging van de brugse loge de eerste was
  die door hen ontvangen werd. In hetzelfde artikel werd op­
  nieuw een aanval gedaan op de vijanden van de vrijmet­
  selarij 46.
  Het was wellicht minder uit overtuiging dan uit eigen­
  belang dat Almeida het vrij metselaarsideaal in zijn blad
  liet verdedigen. Niet alleen C. Rodenbach, maar ook H.J.
  Schuermans, die eveneens deel van de brugse loge uitmaak­
  te, hadden immers hun logebroeder C.A. Doudan gemach­
  
  (Somme) 23 april 1768, x Brugge, 20 nivose VIII Anne Catherine
  Du Mortier. (Deze biografische inlichtingen kregen we van de heer
  notaris Maurice Sebrechts. Hiervoor onze beste dank.) Door het
  K.B. van 15 april 1815 verkreeg Doudan zijn naturalisatiebrieven
  (A.R.A.B., S.S. 6744 nr. 214).
  44. A.R.A.H. Just. geh. 464, 29 november 1819 A2, Perraud aan
  Rodenbach, 3 november 1819.
  Over Constantin Rodenbach zie het artikel van V. Fris, in de Bio­
  graphie Nationale, t. XX, kol. 591-594.
  45. A.R.A.H., Just. geh. 463, 16 oktober 1819 Bl, Van der Fosse
  aan Van Maanen, 8 oktober 1819.
  46. J.F.O., 22 juni 1819, p. lb (aangehaald uit S.A.B., Copie des
  lettres expédiées 1819-1820, de Croeser aan De Coninck, 23 juni
  1819).
   tigd voor hun rekening geld aan de publicist voor te schie­
  ten 47. Deze haastte zich H.J. Schuermans door een brief
  van 29 juli 1819 op de hoogte te stellen dat Almeida een
  bedrag van 500 fl. van de regering ontvangen had, en ver­
  zocht hem voor de terugbetaling van het voorschot te wil­
  len zorgen.
  De houding van de loge tegenover de regeringskrant van
  Almeida is begrijpelijk want «La Réunion des Amis du
  Nord» was hoofdzakelijk uit staatsambtenaren en militai­
  ren samengesteld, die ongetwijfeld trouwe regeringsgezinden waren43, en bij de receptie van de prins van Oranje in
  
  47. A.R.A.H., Just. geh. 462, 17 augustus 1819 Fl.
  48. De brugse loge «La Réunion des Amis du Nord» werd op
  27 mei 1805 opgericht door de adjudant-generaal Joseph Edmond
  Delecourt (E. Clement, Histoire de la France-Maçonnerie en Belgique,
  t. I, 1800-1850, Bruxelles, 1948, p. 12-13).
  De hierna afgedrukte ledenlijst dateert van 1821 en bevindt zich op
  het Archief van het Groot-Oosten van Nederland, Den Haag, Ge­
  schreven Bescheiden 1821-1881, H.J. Schuermans aan de Wargny,
  25 januari 1821.
  Vén. : C.A. Doudan, afdelingschef bij het provinciaal bestuur,
  lste surv. : Constantin Rodenbach, geneesheer.
  2de surv. : De Jagher, notaris.
  orat. : De Baune, magazijnbewaker der aksijnzen.
  secret. : Kummer, kondukteur der waterstaat.
  H.J. Schuermans, prokureur des konings.
  J.C. Spruyt, voorzitter van de rechtbank te Antwerpen.
  C.A. Rapaert, rechter.
  J.H. Simons, vice-voorzitter der rechtbank van eerste aanleg.
  J.J. Godfroid, ontvanger der domeinen.
  F.J. Vergaert, ontvanger der registratie.
  J. Van Parijs, bediende bij de belastingen.
  Fivé, kontroleur bij de belastingen.
  P. Maertens, kondukteur der waterstaat.
  Papier, vrederechter te Neiifchateau.
  Hinnekens, politiekommissaris.
  Ravens, kapitein.
  Budding, kapitein.
  Oudendijk, kapitein.
  Ansiaux, majoor (chirurg).
  Ch. Van de Sande, luitenant-kolonel.
  Bonlander, kapitein.
  Perot, kapitein.
  Hazard, luitenant.
  Barnes, officier.
  Stutzer, kapitein.
  Michel Surmont, burgemeester te Lichtervelde.
   Louis De Bie, eigenaar.
  1819 ook als zodanig bekend en erkend waren. De meesten
  onder hen waren ten andere lid van de «Koninklijke Maat­
  schappij van Vaderlandsche Taal- en Letterkunde» en van
  de plaatselijke afdeling van «Tot Nut van ’t Algemeen»,
  twee regeringsgezinde verenigingen die voor een groot deel
  samengesteld waren uit dezelfde leden, ambtenaren en mi­
  litairen, die hun verblijf te Brugge aan een benoeming had­
  den te danken, en zich hadden samengesloten tot een als
  het ware vreemd regeringsgezind eiland waarvan het trio
  H.J. Schuermans, J.C. Spruyt en P.A. Sandelin de leidende
  figuren waren 49. Wanneer men bedenkt dat ook de «Jour­
  nal de la Flandre Occidentale» een volledig niet brugse on­
  derneming was, dan is het duidelijk dat de eigenlijke au­
  tochtone bevolking zich helemaal afzijdig van de krant heeft
  gehouden. Immers, noch de adellijke magistraten, noch de
  burgerij noch de overige bevolking konden met het blad
  van Almeida genoegen nemen. De eersten omdat ze een
  drietal keren waren beledigd geworden 50, de tweede omdat
  de krant regeringsgezind was, en de laatste wegens de her­
  haalde antiklerikale artikels 51. In de «Société littéraire»,
  
  François Van der Plancke, eigenaar.
  Auguste Bauwens, eigenaar.
  Benjamin Wilkinson, handelaar.
  P. Van Loo, handelaar.
  L. Van den Abeele, kommissionair.
  E.J. Terlinck, drukker.
  F.H. Praet, goudsmid.
  François Busschaert, brouwer.
  49. Over de «Koninklijke Maatschappij van Vaderlandsche Taai­
  en Letterkunde» vindt men meer in het artikel van K. De Clerck,
  Letterkundig leven te Brugge in de Hollandse Tijd, in Spiegel der
  Letteren, 1963, VI, pp. 270-298.
  Voor de relatie tussen de drie verenigingen verwijzen we naar F.
  Simon, op. cit., p. 352-357.
   Over J.C. Spruyt, in 1819 ondervoorzitter van de rechtbank, zie
  A. De Jonghe, op. cit., p. 114-116 ; F. Van Dycke Recueil heraldiq u e ... de la ville et du Franconat de Bruges, p. 79.
  Een biografie van P.A. Sandelin, voorzitter van de rechtbank vindt
  men in Biographie Nationale, XXI, kol. 307-310, artikel van E.
  Jordens, en Nieuw Nederlandsch Biografisch Woordenboek, V, p.
  653-654, artikel van L. Knappert.
  50. S.A.B., Copie des lettres expédiées 1819-1820, de Croeser aan
  de Coninck, 23 juli 1819 ; aan de Loen, 23 oktober 1819.
  51. Cfr. infra, p. 123.
  het bolwerk van de brugse burgerij, noemde men haar zelfs
  «une fueille ordurière» en hield men voor waar het tegen­
  gestelde van wat erin te lezen stond 52.
  In de loop van de maand augustus 1819 moeten de be­
  trekkingen tussen Almeida en de loge schipbreuk geleden
  hebben. De portugees lichtte toen de prokureur-generaal
  in dat Doudan zijn dagblad tegenwerkte 33. Begin september
  was de vriendschap met Perraud spaak gelopen en in zijn
  nummer van 2 1 september 1819 maakte Almeida bekend
  dat deze niet meer medewerkte 54. Rodenbach van zijn kant,
  die er in de stad van verdacht werd artikels te schrijven
  voor de «Journal de la Flandre Occidentale», weerlegde dit
  in een open brief aan de uitgever 55. De reden van de breuk
  tussen Almeida en Perraud en zijn beschermelingen is ons
  onbekend, doch vermoedelijk zal het wel een geldkwestie
  geweest zijn, want de redacteur had in negen maanden
  slechts vijfhonderd fr. ontvangen 56.
   De reeds wankele financiële toestand van Almeida werd
  hoe langer hoe hachelijker. De terugtrekking uit het dag­
  blad van de twee meest gezaghebbende logeleden te Brugge
  ging immers waarschijnlijk gepaard met een gevoelige kna­
  ging aan het reeds zo schaarse abonnementenaantal. De
  tienduizend gulden die de koning door zijn besluit van 22
  september 1819 ter beschikking van de prokureur-generaal
  had gesteld voor de financiering van de «Vérédique» en
  de «Journal de la Flandre Occidentale» konden nu voor
  Almeida niet vlug genoeg uitbetaald worden 57.
  52. Sp. b., IX, 1820, p. 247-248.
  53. A.R.A.H., S.S. 5659, 19 augustus 1819 D7, Van der Fosse
  aan de koning, 13 augustus 1819.
  54. A.R.A.H., Just. geh. 463, 16 oktober 1819 Bl, Van der Fosse
  aan Van Maanen, 8 oktober 1819.
  55. J.F.O., 27 januari 1820, p. lb.
  56. cfr. de hogervernoemde staat.
  57. A.R.A.H., S.S. geh. 5660, 22 september 1819 A9 ; Just,
  geh. 464, 20 december 1819 PI ; S.S. geh. 5661, 11 februari 1820
  K2, Almeida aan Van der Fosse, 4 februari 1820.
  Van de 10.000 fl. verkreeg Almeida op 8 okt. 1819 500 fl., 2 nov.
  1819 500 fl., 20 nov. 1819 400 fl., 2 jan. 1820 600 fl., 1 feb. 1820
  300 fl.
  Daarenboven stapelden de narigheden zich te Brugge op.
  Wegens de wanbetalingen van Almeida zond de postmees­
  ter de «Journal de la Flandre Occidentale» niet meer regel­
  matig naar de abonnees, terwijl hij de uitgever geen vreem­
  de dagbladen meer verschafte 58. Langs de andere kant was
  het geduld van schuldeiser Delescluze teneinde en hij dagvaarde Almeida voor de rechtbank van eerste aanleg. Op
  29 januari 1820 werd de portugees veroordeeld tot terug­
  gave van de drukpersen 59.
  Op 11 februari volgde een koninklijk besluit dat beval
  alle verdere regeringssteun aan Almeida te onttrekken m.
   Zijn financieel wanbeheer was daar zeker niet vreemd aan.
  Voor Almeida was dat de genadeslag.
  De ontreddering maakte zich ook van zijn geest meester.
  Twee dagen vooraleer het fatale koninklijk besluit onder­
  tekend werd, had hij onverwachts in het nummer van 9
  februari een artikel tegen de koning van Spanje, Ferdinand
  VII, laten verschijnen ; het werd de 19de van dezelfde
  maand door een tweede artikel gevolgd. Het was als het
  ware een vervolg aan zijn brochure van twee jaren geleden,
  maar de gevolgen waren erger. De onrust in Spanje had
  de regering van dat land kittelorig gemaakt. Reeds op 15
  februari had de spaanse zaakgelastigde te Brussel klacht
  neergelegd tegen het artikel van 9 februari, en rechterlijke
  vervolgingen tegen de uitgever geëist 61. Het artikel van
  19 februari kon in die omstandigheden zijn toestand alleen
  verergeren, vooral omdat een gelijkaardige stap door de
  zaakgelastigde van Spanje ondernomen werd 62. Een bevel
  tot aanhouding was onvermijdelijk, en werd dan ook uit-
  
  58. A.R.A.H., Just. geh. 463, 29 oktober 1819 D2, Almeida aan
  Van der Fosse ; 464, 21 december 1819 Rl, SI ; Van der Fosse
  aan Van Maanen, 7 december 1819 ; 465, 26 januari 1820 Al, de
  direkteur-generaal der direkte belastingen aan Van Maanen, 29 de­
  cember 1819.
  59. A.R.A.H., S.S. geh. 5661, 29 februari 1820 K3, Schuermans
  aan de Coninck, 29 januari 1820.
  60. Ibidem, 11 februari 1820 L2.
  61. A.R.A.H., Just. geh. 464, 19 februari 1820 Fl.
  62. Ibidem, 466, 10 maart 1820 Bl.
   gevaardigd ; hij schijnt van die maatregel op de hoogte te
  zijn gebracht, want hij was sedert 22 februari ondergedo­
  ken 63. Zijn dagblad liet hij niettemin voorlopig voort ver­
  schijnen. Hij bracht het zelfs zover, niettegenstaande hij
  onder het bevel tot aanhouding stond, in het nummer van
  26 februari zijn beslissing om de stad te verlaten bekend te
  maken, waarop een brugs blad liet opmerken dat hij stie­
  kem de stad was ontvlucht of zoals men het toen reeds zei
  «met de lanteern aan den dysel» vertrokken was M. Nog
  een nummer van zijn dagblad verscheen op 27 februari
  1820.
  Hij schijnt zich naar Gent te hebben begeven, doch daar
  was hij evenmin veilig als te Brugge. Hij verliet vrij spoe­
  dig het land, en begaf zich naar zijn geboortestad Lissabon,
  waar men hem nog hetzelfde jaar terugvindt. Ook daar
  waagde hij het in 1822 een krant, de «O Patriota Sando­
  val. Diario politico, cientifico e filosofico» uit te geven.
  Een gerechtelijke vervolging wegens smaad aan de ministers
  stelde er vlug een einde aan. Een nieuwe poging in 1823
  met de «O oraculo. Periodico des debates politicos, cientificos et literarios» kende een gelijkaardig verloop. Zelfs zijn
  geboorteland was nu voor Almeida onveilig, zodat hij ver­
  plicht was uit te wijken 65.
  Intussen werd hij op 10 maart en 6 april 1820 bij ver­
  stek te Brugge veroordeeld tot een boete van 500 gulden
  of 6 maanden gevangenisstraf en tot 3 jaar opheffing van
  zijn drukkerspatent wegens beledigingen aan de persoon
  van de koning van Spanje 66.
   De inhoud van de «J. de la F. O .» was slechts van be­
  perkt belang. Op informatiegebied was de krant bijzonder
  zwak. Van 7 september tot 30 oktober 1818 stond er zelfs
  
  63. Ibidem, 29 maart 1820 W2, Van der Fosse aan Van Maanen,
  15 maart 1820.
  64. R. Van Eenoo, op. cit., p. 96.
  65. Grande enciclopedia Portuguese e Brasileira, vol. II, p. 40.
  66. A.R.A.H., Just. geh. 466, 29 maart 1820 W2 ; 468, 21 april
  1820, C3.
  geen letter binnenlands nieuws in. Als opinieblad was zij
  hoofdzakelijk beïnvloed door haar verhouding tot de rege­
  ring en door haar betrekking met de brugse loge ; van de
  voorgespiegelde strijd tegen de «J. Fl. O. et O .» kwam
  niets terecht, want het Gentse dagblad hield met het num­
  mer van 2 oktober 1818 op te verschijnen.
  De eerste redacteur, M.N. Rioust, schijnt geen bedrijvige
  pen te hebben gehad ; behalve een aanval tegen de houding
  van de geestelijkheid, een artikel tegen de liberale regeringsoppositie en een lofspraak van de onderwijspolitiek
  van de regering heeft hij niets vermeldenswaardig gele­
  verd 67.
  Met Perraud en de geldelijke regeringssteun werd de taal
  van het dagblad heviger. Terwijl de liberale oppositie nogal
  met rust gelaten werd 68, moest de geestelijkheid het bij­
  zonder ontgelden. Soms weken aan een stuk regende het
  antiklerikale artikels 69. Vooral de Foere was het mikpunt70,
  en begin 1820 meldde de priester lakoniek in zijn «Spec­
  tateur Belge» dat er reeds zevenennegentig artikels tegen
  hem verschenen waren 71. Vanzelfsprekend werden de voor­
  vallen waardoor de geestelijken in opspraak gebracht wer­
  den, regelmatig door Schuermans en Claerhoudt aan Almei­
  da overgemaakt 72.
   Nog minder dan het proza bevatte de samenstelling van de
  redactie enige werkkracht. Almeida was een berooide ge­
  
  67. J.F.O., 5 oktober 1818 p. la, 3 november 1818, p. lb ; 12
  oktober 1818 p. lb, 2 ab ; 4 november 1818, p. lb, 2ab.
  68. Vermelden we alleen een polemiek met de «Journal constitutionel d’Anvers» (J.F.O. 11 tot 20 januari 1819) en een artikel waar­
  in gezegd wordt dat het liberalisme van sommige mensen op politiek
  gebied veel gelijkt op het fanatisme van sommigen waar het de gods­
  dienst betreft (J.F.O. 27 december 1818, p. 3a).
  69. Zie o.a. de artikels onder de hoofding «Faits historiques pour
  être propre à rectifier les idées de plusieurs chrétiens de nos jours
  en plus d’une manière» (J.F.O., 22 januari tot 14 maart 1819) en
  «Principes de droit canon» (11 april tot 2 mei 1819).
  70. J.F.O., 5 januari 1820 p. lb ; 7 januari 1820 p. lab.
  71. Sp. B., IX, 1820, p. 246.
  72. A.R.A.B., P.G. 194, nr. 79, Schuermans aan de prokureur-generaal, 19 februari 1819 ; 76, Claerhoudt aan de prokureur-generaal,
  27 augustus 1819.
  lukzoeker, waarvan de geldnood niet lang verborgen kon
  blijven, terwijl zijn beide redakteurs bekend stonden als
  afvallige priesters die bovendien gehuwd waren, wat in een
  stad als het toenmalige Brugge niet van aard was om ver­
  trouwen of sympathie in te boezemen.
   Invloed op de openbare mening kan de «J. de la Fl. Occ.»
  dan ook nauwelijks hebben gehad. Het geringe aantal le­
  zers, die wel allen of bijna allen overtuigde regeringsgezinde
  ambtenaren en militairen zullen geweest zijn, waren in de
  jaren 1815-1820 de enigen die het beleid van koning W il­
  lem I onvoorwaardelijk goedkeurden ; zij moesten niet wor­
  den overtuigd. De andersdenkenden zullen bezwaarlijk door
  het proza van Almeida en zijn redacteurs beïnvloed of be­
  keerd geweest zijn.
  F. SIMON
  
  O o rk o n d en
  
  en
  
  M e d e d e lin g e n
  
  DE «SCHELDEBURGHT» TE SCHALAFIE 1
  Volgens E.H. J. Colpaert2 hadden de heren van Avelgem
  hun oorspronkelijke woning in de nabijheid van de kerk
  van het dorp waarnaar zij genoemd werden. Deze curia
  wordt voor het eerst vermeld in 12023. Het was een lande­
  lijke woning, omringd door bedrijfsgebouwen en landerijen
  van de heer. Misschien was deze nederzetting in vroeger
  eeuwen eigendom geweest van de Gentse Sint-Pietersabdij.
  Later — steeds volgens E.H. J. Colpaert — bouwden de
  heren van Avelgem op diezelfde plaats hun tweede kasteel.
  Een «tweede kasteel», want omstreeks het midden van de
  13de eeuw zouden zij zich een woonburcht gebouwd heb­
  ben aan de overkant van de Schelde op het grondgebied van
  Schalafie in het graafschap Henegouwen. Het castrum de
  Scanaffie wordt voor het eerst vernoemd in 1269 4 en werd
  verwoest of afgebroken tussen 1541 en 1569. E.H. J. Col­
  paert en zijn medewerkers hebben de grondvesten van de
  «Scheldeburcht» te Schalafie teruggevonden en op een uit­
  stekende wijze in kaart gebracht. Het was een machtige
  versterking, zevenhoekig van vorm, voorzien van zeven to­
  rens waarvan de grootste, het donjon, een doormeter had
  gang tot aan het donjon, bedroeg 86 m., de breedte 64 m.
   In de onderbouw werden meer dan 5.000 m3 blauw Doorvan 24 m. De lengte van het burchtterrein, van aan de in­
  niks steen verwerkt. De bovenbouw met zijn zeven torens
  werd vermoedelijk opgetrokken in een combinatie van het­
  zelfde natuursteen en van bakstenen ( carelen).
  Besluit : volgens E.H. J. Colpaert werd deze machtige
  versterking, gelegen in een — thans bijna volledig verdwe-
  
  1. Prov. Henegouwen, arr. Doornik, kant. Celles.
  2. J. Colpaert, Avelgem vóór 1500, [Avelgem], 1965, p. 136-147.
  3. RA. Gent, fonds Sint-Pietersabdij, oorkonde nr. 417. Recentste
  
  uitgave in W. Prevenier, Be oorkonden der graven van Vlaanderen
  ( 1191-aanvang 1206), II. Uitgave, Brussel, 1965, nr. 231, p. 485-488.
  4. j. Colpaert, a.w., Bijlage XVII, p. 297-298 : extendentem se
  
  versus castrum de Scanaffie.
  nen — bocht van de Schelde, rond het midden van de 13de
  eeuw gebouwd door de heren van Avelgem 5.
  E.H. A. Viaene meent dat de schrijver van «Avelgem
  vóór 1500» hiermee de weg der legende is opgegaan. Vol­
  gens hem blijkt uit geen enkele van de door E.H. J. Colpaert aangehaalde teksten dat de «Scheldeburcht» te Schalafie gebouwd werd door de heren van Avelgem of ooit in
  hun bezit was. Integendeel, een tekst van 1363 toont aan
  dat deze versterking op dat ogenblik een «frontierburcht»
  was van de graaf van Henegouwen 6.
   Inderdaad, geen enkele van de door E.H. J. Colpaert
  aangehaalde citaten bewijst dat de «Scheldeburcht» te Schalafie aan de heren van Avelgem toebehoorde 7. Daarenboven
  kan men zich afvragen hoe een burcht op Henegouws grond­
  gebied eigendom kon zijn van een Vlaams edelman. Hier
  moet men echter rekening houden met het feit dat toen het
  kasteel van Schalafie gebouwd werd — midden 13de eeuw
  volgens E.H. J. Colpaert — Vlaanderen en Henegouwen
  door hetzelfde vorstenhuis geregeerd werden en dat er in
  die tijd wél Vlaamse edelen waren die lenen hielden in He­
  negouwen 8. Het feit dat Schalafie tot Henegouwen behoor­
  de vormt dus geen doorslaand argument tegen de heren van
  Avelgem als bezitters of bewoners van de «Scheldeburcht».
  Als deze versterking in 1363 aangezien wordt als eigendom
  van de graaf van Henegouwen bewijst dit nog niet dat de
  heren van Avelgem er nooit verbleven hébben. Tussen het
  midden van de 13de eeuw en 1363 liggen er meer dan hon­
  derd jaar tijdens dewelke er op het gebied van de betrek­
  kingen tussen Vlaanderen en Henegouwen heel wat ver­
  anderd is....
  5. J. Colpaert spreekt zichzelf enigszins tegen. Enerzijds beweert
  hij dat de «Scheldeburcht» gebouwd werd rond het midden van de
  13de eeuw en anderzijds (op p. 140 en voetnoot 21) schijnt hij aan
  te nemen dat careelstenen die gebruikt werden voor het optrekken
  van de burcht, van omstreeks 1150 dateren.
  6. Zie de bespreking van het werk van J. Colpaert door A. Viaene
  in Biekorf, 66e jaar, 1965, p. 315-316.
  7. Deze teksten vindt men terug bij J. Colpaert, a.w., p. 136-138.
   8. Zonder hier op deze zaak in te gaan halen wij het voorbeeld
  aan van de heren van Oudenaarde die in de 13de eeuw niet alleen
  lenen hadden in Vlaanderen, maar ook in Henegouwen, Namen, Gel­
  derland, enz. (Zie bijv. L. Verriest, Le polyptique illustré dit «Veil
  Rentier» .de messire
  
  ]ehan
  
  Brussel, 1950, Prolégoménès ).
  de
  
  Pamele-Audenarde
  
  (vers
  
  1275),
  
  Een ernstiger bezwaar tegen de beren van Avelgem als
  bouwers en eigenaars van de burcht te Schalafie is wel de
  omvang van dit kasteel. E.H. J. Colpaert neemt terecht
  aan dat de financiële toestand van Willem II, heer van
  Avelgem (1243-1265/68), niet erg schitterend was 9. En
  juist tijdens zijn leven zou de «Scheldeburcht», waarvan de
  onderbouw alleen al een fortuin moet gekost hebben, óp­
  getrokken zijn geworden.... Het argument dat de heren van
  Avelgem de burcht geleidelijk zouden gebouwd hebben 10
  wordt tegengesproken door de volmaakt zevenhoekige vorm
  van het bouwwerk. Een bij stukken en brokken gebouwd
  kasteel zal nooit een zó regelmatig grondplan hebben.
  De door E.H. A. Viaene aangehaalde tekst 11 bewijst dat
  er in 1363 te Schalafie een versterking bestond die afhing
  van de graaf van Henegouwen maar bewijst niet
  1° Dat deze versterking te vereenzelvigen is met de
  «Scheldeburcht» ;
  2“ Dat de heren van Avelgem nooit de «Scheldeburcht»
  in handen gehad hebben. Zij kunnen echter moeilijk in aan­
  merking komen als bouwers van dit kasteel gezien de om­
  vang en de reusachtige constructiekosten ervan.
   Per slot van rekening weet men alleen dat er in 1269 in
  de coerbe van de Schelde te Schalafie een burcht bestond
  die tussen 1541 en 1569 verdwenen is en dat de graven
  van Henegouwen in 1363 in dezelfde gemeente een ver­
  sterking hadden. Aanvaarden dat het hier om één en het­
  zelfde kasteel gaat — zoals E.H. A. Viaene doet — zonder
  daarvoor een doorslaand argument te geven, mag men niet
  omdat er onder het Oud Regiem te Schalafie niet minder
  dan DRIE kastelen geweest zijn. Van geen enkele ervan was
  tot nog toe het bouwjaar bekend n.
  Een noch aan E.H. J. Colpaert noch aan E.H. A. Viaene
  bekende tekst brengt de sleutel voor de oplossing van het
  raadsel van de «Scheldeburcht». In januari 1232 (n.s.) oorkondt Walter, heer van Avesnes en graaf van Blois, dat
  hij aan de abdij van Sint-Diederik bij Reims vier en een
  
  9. J. Colpaert, a.w., p. 171.
  10. Ibidem, p. 142.
  11. Dit stuk bevindt zich op het ARA, oorkondenschat van de
  graven van Namen, nr. 942 ; ontleding in L. Devillers, Cartulaire des
  comtes de Hainaut de l'avènement de Guillaume II à la mort de
  Jacqueline de Bavière, dl. VI/ 1, Brussel, 1896, nr. MMCXXXV, p.
  244 (13 mei 1363, Kortrijk).
  12. Mgr. Descamps, Escanaffles, Gestencilde studie, p. 6-7.
  halve bunder grond, gelegen alouibruec in de parochie van
  Schalafie, heeft afgestaan in ruil voor twee en een vierde
  bunder zeventien roeden weidegrond die de abdij bezat
  langs de Schelde niet ver van de kerk van Schalafie en waar­
  op Walter, met de toestemming van het klooster, begonnen
  was een versterking te bouwen 13.
   Ware het niet dat er te Schalafie drie kastelen geweest
  zijn, dan zou deze tekst eens en voorgoed het raadsel van
  de «Scheldeburcht» oplossen. Nu dient de site van de drie
  kastelen bestudeerd te worden en vergeleken met de topo­
  grafische gegevens uit de oorkonde van 1232 om met ze­
  kerheid te kunnen bepalen over welk kasteel het hier gaat.
  Eén van de drie burchten van Schalafie, namelijk die van
  «Grand-Breucq» mag terstond geëlimineerd worden. Hij
  lag in het zuiden van Schalafie, ver van de Schelde en van
  de kerk u. Het kasteel dat in 1232 opgetrokken werd door
  de heer van Avesnes lag immers in een weide iuxta Scaldam
  prope ecclesiam de Scanafle 15. De twee andere burchten la­
  gen op gelijke afstand van de kerk. In het zuid-oosten ervan
  trof men het kasteel van de heerlijkheid van de Vijver (Ie
  Vivier) aan 16, in het noord-westen de «Scheldeburcht».
  Welke van beide was nu de versterking van 1232 ? Zonder
  enige twijfel de «Scheldeburcht», want hij is de enige die
  gebouwd werd in een weide iuxta Scaldam. Het kasteel van
  de Vijver daarentegen lag bij de Rhosne, een bijrivier van
  de Schelde d'ie te Schalafie in de stroom uitmondt.
   Walter II van Avesnes, graaf van Blois, ving kort vóór
  januari 1232 aan met het bouwen van een versterking in
  een weide gelegen in de Scheldebocht te Schalafie. Op dat
  ogenblik was deze meers nog eigendom van de Sint-Diederiksabdij bij Reims. Walter trad in het bezit ervan door
  aan de abdij een grond, ook gelegen te Schalafie, in ruil af
  te staan 17. De heer van Avesnes moet zeer veel belang ge­
  hecht hebben aan deze weide aangezien hij ongeveer de dub­
  bele oppervlakte grond in ruil ervoor gaf. De Sint-Diederiks-
  
  13. Reims, Bibliothèque municipale, ms. 1602 (13de-eeuws cartularium van de abdij van Sint-Diederik bij Reims), f° 204 r° (oude
  foliotering CCXVIII r°). Zie bijlage.
  14. Mgr. Descamps, Escanajfles, p. 7 en kaarten na p. 4 en 6.
  15. Zie Bijlage.
  16. Mgr. Descamps, a.w., p. 7 en kaart na p. 4.
  17. Het toponiem alouibruec te Schalafie konden wij niet iden­
  tificeren. Misschien is dit woord een soort schrijfwijze van «à l’Haute
  Winbreucq», een plaats te Schalafie (Mgr. Descamps, a.w., p. 25).
  abdij bij Reims was sedert 1134 in het bezit van het altare
  van Schalafie dat het gekregen had van bisschop Lietard
  van Kamerijk 18. Aangezien de Scheldemeers, waarop Walter
  van Avesnes zijn burcht bouwde, in de nabijheid van de kerk
  lag, kan men vermoeden dat hij een der goederen was die
  tot het altare behoorden. De oppervlakte van de weide die
  Sint-Diederiks afstond aan de heer van Avesnes 19 komt op
  enkele m2 na overeen met die van de meers gelegen in de
  coerbe van de Schelde 20.
  Twijfel is er dus niet meer mogelijk : de «Scheldeburcht»
  te Schalafie werd gebouwd door Walter II, heer van Aves­
  nes en graaf van Blois. De werken namen een aanvang kort
  vóór januari 1232.
   Automatisch stellen er zich nu twee vragen. Waarom
  bouwde de heer van Avesnes dààr die versterking ? Was
  het de «Scheldeburcht» die in 1363 afhing van de graaf van
  Henegouwen en hoe heeft die vorst de versterking in han­
  den gekregen ?
  Walter II was de oudste zoon en opvolger van de be­
  roemde Jacob van Avesnes, die in 1191 sneuvelde in het
  H. Land, en de broer van Burchard, eerste echtgenoot van
  Margareta van Constantinopel. Hij huwde met Margareta,
  gravin van Blois, en had bij haar een dochter Maria 21. Men
  zou kunnen veronderstellen dat het optrekken van de burcht
  te Schalafie door Walter II van Avesnes een vijandige daad
  was, gericht tegen gravin Johanna van Constantinopel die
  het huwelijk van haar zuster Margareta met Burchard van
  Avesnes ongeldig had doen verklaren 22. Niets is minder
  
  18. Reims, Bibl. Mun., ms. 1602, f° 202 r° (oude foliotering
  CCXVI r°) : bisschop Lietard van Kamerijk oorkondt dat hij aan
  de abdij van Sint-Diederik bij Reims het altare de Scalnafia heeft ge­
  schonken, liberum per omnia et absque persona, saluo tarnen episcopali iure et consuetudinibus sinodalibus. Lietard werd bisschop
  van Kamerijk in maart 1131. Vóór mei 1135 werd hij afgezet wegens
  simonie (E. Strubbe en L. Voet, De chronologie van de middeleeuwen
  en de moderne tijden in de Nederlanden. Antwerpen-Amsterdam,
  1960, p. 264).
  19. 2% bunder 17 roeden = 3, 286528 ha.
  20. Dit werd nagegaan op het kadaster door E.H. J. Colpaert,
  waarvoor beste dank.
  21. Chronique de Baudouin d'Avesnes, uitg. Kervijn de Lettenhove,
  Istore et Croniques de Flandre, dl. II, p. 579.
  