title: Eendere hoofden onder eendere pruiken? Het Latijns onderwijs te Gent en op het omliggende platteland rond het einde van het Ancien Régime.
text: 219
  
  DIRKLEYDER
  de officiele herinvoering van het Grieks op verscheidene plaatsen in het land
  heel wat protest had uitgelokt, en hoewel zelfs de Weense kanselier vragen
  had gesteld bij het belang van dit lessenpakket, hield de Koninklijke
  Commissie voor de Studies vol dat de toekomstige intelligentsia er enige
  noties van moest hebben. Ter verantwoording van hun houding voerden de
  commissarissen aan dat priesters de taal moesten kennen van de Bijbel en van
  de oude concilies, dat filosofen en dokters de termen moesten begrijpen waar
  ze gebruik van maakten, en dat literatoren en geleerden vertrouwd moesten
  zijn met de Griekse auteurs "pour y reconnoftre la source epuree du bon
  gout". Omdat ook zij evenwel van mening waren dat het Grieks minder noodzakelijk was dan het Latijn hadden ze het onderwijs in de taal van Homerus
  van bij de aanvang beperkt tot de vervoegingen, verbuigingen en enkele
  gemakkelijke constructies, en hadden ze onnodige zaken, die het geheugen
  van de scholieren enkel belastten, weggelaten. Tot in den treure herhaalden de
  commissarissen dat ze met de lessen Grieks slechts wilden bereiken dat de
  scholieren "se familiaris[ent] avec [cette] langue ·pour lire avec fruit les
  auteurs Grecs, sans avoir besoin de /'assistance d'un maftre".94
  Het Grieks bleef echter de hele periode door het zorgenkind van de
  Koninklijke Commissie voor de Studies. Terwijl de kennis van het Latijn op
  het merendeel van de colleges zichtbaar verbeterde, en het onderwijs in de
  "cours accessoires" (geschiedenis, aardrijkskunde, cijferen en geometrie)
  meer dan behoorlijk evolueerde, bleef men het Grieks verwaarlozen. Slechts
  enkele instellingen (zoals het staatscollege van Aalst, beide colleges van
  Brussel, dat van de augustijnen van Diest en het kathedraalcollege van
  Doomik) verzorgden dit opleidingsonderdeel optimaai.95 Zowel in 1782 als in
  1783 kregen de Gentse augustijnen als commentaar op hun publieke oefeningen dat er te weinig aandacht werd besteed aan het Grieks. En in 1783 kreeg
  ook principaal Van Beughem te lezen dat het Grieks beter verzorgd moest
  worden.96
  De volkstaal werd in de colleges gebruikt om de leerlingen te introduceren in
  de humaniora, en om hun vooruitgang in de studie van de "langues savantes"
  te bevorderen. In het Tyrocinium (zesde .klas) werden de eerste 6 maanden van
  het schooljaar voomamelijk besteed aan de principes van de moedertaal van
  de scholieren.  95
  Leyder, "Het oog van de meester maakt het paard vet".
  96
  ARA, KCS, nr. 27 A.
  220
  
  HET LATIJNS ONDERWIJS TE GENT
  school mocht worden gebruikt. 97
  Lessen Frans waren aanvankelijk slechts voorzien in beide laatste jaren van de
  cyclus, maar al snel stuurde de Koninklijke Commissie voor de Studies haar
  plannen bij. Zo kregen de principaals van de staatscolleges van Brussel,
  Antwerpen, Gent en Brugge begin februari 1778 te lezen dater absoluut Frans
  moest worden gegeven in alle klassen. Gelet op de fransdolheid van deze steden en op de dominantie van het Frans in Europees verband (zowel handelaars
  als wetenschappers, ambtenaren en artiesten bedienden zich van de taal van
  Voltaire) mag dit initiatief niet verbazen. Omdat de voorziene lessen echter
  niet mochten lijden onder de lessen Frans werd er twee maal per week een
  half uur extra voor uitgetrokken. In de 6de klas werd in principe de vervoeging van de regelmatige werkwoorden aangeleerd; in de 5de klas kwamen de
  onregelmatige werkwoorden en de voomaamwoorden aan bod; in de 4de
  klas werd de syntaxis behandeld, en in de 3de klas werden kanttekeningen
  geplaatst bij de spelling en bij allerlei "Flandricismes". In beide hoogste klassen werden uiteindelijk Franse auteurs als Balzac en Boileau gelezen. De
  commissarissen hamerden er tevens op dat een levende taal als het Frans best
  werd aangeleerd door ze veelvuldig te spreken.98
  In het voorlopig studieplan van 22 september 1777 k:regen de leraars de vrijheid om te bepalen hoeveel tijd ze aan de verschillende opleidingsonderdelen
  dachten te moe ten besteden. Omdat sommigen, "prenant l 'accessoire pour le
  principal", te veel lesuren spendeerden aan geografie, geschiedenis, cijferen
  en wiskunde, en daardoor te weinig tijd overhielden voor de lessen Latijn en
  Grieks, stelde de Commissie op 17 september 1778 een vast lesrooster op.
   Daarmee wilde ze niet alleen voorkomen dat de studie van het Latijn, en in
  ondergeschikte orde deze van het Grieks, zou lijden onder de last van de bijkomende vakken. Tegelijk wilde de Koninklijke Commissie voor de Studies
  de geruchten de kop indrukken als zou het Latijn in het nieuwe programma
  (en in de nieuwe colleges) verwaarloosd worden ten voordele van allerlei nuttige maar bijkomstige weetjes. 99
  Wat de religieuze vorming van de scholieren betreft, dient onderstreept te
  worden dat de staatscolleges die eind 1777 werden opgericht een uitgesproken katholiek karakter hadden. Een half jaar v66r de opening van de koninklijke colleges werden alle wereldlijke en kerkelijke gezagsdragers van het land
  reeds ingelicht over het feit dat het godsdienstonderricht "le premier objet de
  la sollicitude de Sa Majeste et de son gouvernement" was (14 april1777). En
  ouders van potentiele scholieren hadden rond die tijd ook al kunnen lezen in
  advertenties die in verschillende kranten waren verschenen, dat religie voor de
  regering een van de "voornaemste bronaders" was van het "algemeyn geluiC'
  
  97
  
  ROPBA, 3de reeks, dl. 11, p. 208: voorlopig studieplan, 22 september 1777.
  ARA, KCS, nr. 1, fol. 166v-169, protocol van 4 & 11 februari 1778; ROPBA,
  3de reeks, dl. 11, p. 210; Deneckere, Histoire de la languefranraise, pp. 40-41.
  99
  Leyder, "Het oog van de meester maakt het paard vet".
  98
  
  221
  
  DIRKLEYDER
  (20 april 1777), en dat "het leeren van de grondregels der RoomscheKatholyke religie een principael hoofdstuk zal wezen van de plicht der leermeesters" (8 mei 1777).100 Niet alleen de principaal moest waken over de
  christelijke vorming van de scholieren die hem werden toevertrouwd (cf.
   supra), maar ook de leraars moesten steeds in gedachten houden dat ze hun
  discipelen "selon les vrais principes de la St Religion Chretienne Catholique
  Apostolique et Romaine" moesten opvoeden. De prefect stond op zijn beurt in
  voor het catechiseren van de humanisten op zon- en feestdagen (cf. supra).
  Specifieke "exercices de religion" die buiten de lesuren plaatsvonden, waren
  de dagelijkse mis en de mis voor de Heilige Geest waarmee het schooljaar
  werd ingezet, het ontvangen van sacramenten (minstens 1 keer per maand
  werd er bijvoorbeeld gebiecht), het bidden v66r en na de maaltijden, het voorlezen van teksten uit de Bijbel en uit heiligenlevens gedurende de maaltijd, en
  de gemeenschappelijke gebedsstonden bij het begin en het einde van de dag.
   Verder kan nog worden aangestipt dat heel wat prijsboeken die aan het einde
  van het schooljaar werden uitgedeeld over religieuze of spirituele onderwerpen handelden, en dat de publieke oefeningen die aan de prijsuitreiking vooraf gingen, vaak gehouden werden "ad majorem Dei gloriam".101
  Verder beoogde de regering de toekomstige elite in de colleges ook moreel te
  vormen. Gold de bedoelde zedelijke vorming in eerste instantie de individuele scholieren en hun persoonlijke levenswandel, dan joeg de regering "en
  enseignant la vertu" ook een meer algemeen maatschappelijk doel na. Net als
  bij onze zuiderburen hoopte men hier immers op langere termijn een homogene groep burgers te vormen ("un corps civique") die precies door hun "uniformite de pensee" en hun "morale commune" de rust, het welzijn en de welvaart van de Natie konden garanderen.I02 Concreet steunde de morele vorming van de scholieren op twee pijlers: enerzijds kregen alle principaals, prefecten, leraars en surveillanten de opdracht de adolescenten onophoudelijk het
  goede voorbeeld te geven ("exemples plutot que preceptes"); anderzijds dienden de teksten die de scholieren in de klas en tijdens de studie voorgeschoteld
  
  100 Gazet van Gent, 20 april et 8 mei 1777; ROPBA, 3de reeks, dl. 11, pp. xxiixxvi: "Note" (14 april 1777).
  101
  Zie voor het devies van de jezui.'eten: ARA, ARR, nr. 2436: publieke oefeningen van de Gentse augustijnen (1788), en van het koninklijk college (1789); nrs.
  2384 & 2437: idem augustijnen (1787 & 1789); Andre Uyttebrouck, "L'enseignement
  secondaire a Bruxelles a la fin de l'ancien regime", Etudes sur le XVIJ/e siecle, 4
  (1977), pp. 83-85.
   102 Marcel Grandiere, L'Ideal pedagogique en France au dix-huitieme siecle
  (Oxford, 1998), pp. 297-343 [=Studies on Voltaire and the eighteenth century, 361];
  ld., "Les 'maisons d'education'", pp. 445, 448-449; Caron, "Les jeunes a l'ecole",
  pp. 144-147; Lesbroussart, De ['education Belgique, pp. 13-22: " ... Nous verrons se
  succeder des generations nouvelles qui toutes auront la meme faron de penser sur les
  objets qui interessent la societe. ... Cet esprit de fraternite est le gage du repos et de
  la felicite publics".
  222
  
  HET LATIJNS ONDERWIJS TE GENT
  kregen, hen op een gelijkaardige manier te inspireren tot moreel hoogstaand
  gedrag.I03
  Naar de woorden van Seneca ("longum iter per praecepta, breve et efficax
  exempla") stelde men dat jongeren steeds in bet gezelschap van deugdelijke
  personen dienden te verkeren, wilde men "des hommes vertueux" produceren.
   Dergelijke contacten leidden adolescenten "zoetelyk" tot de deugd omdat "het
  voorbeeld van andere ... sterke indrukselen geeft [op het gemoed], die het aenlokken zonder dat het zulks gewaer word''. Vanuit de idee dat "le langage des
  actions est tout autrement fort et persuasif que celui des paroles" werden de
  leraars en surveillanten van de college-pensionaten dan ook aangespoord
  "d'inspirer sans cesse, par leurs discours, leurs exemples et toute leur conduite, l 'amour de la religion, de la vertu ... et de tout ce qui fait le bonheur de
  la societe dans l'ordre civil et religieux". Door de verantwoordelijken op te
  roepen de jongens beleefd en beminnelijk te woord te staan, welvoeglijk,
  nederig en eerbiedig om te gaan met elkaar en steeds netjes en sober gekleed
  te gaan, hoopte de regering de "collegiens" deze deugden haast ongemerkt bij
  te kunnen brengen. 104
  Niet aileen de voorbeeldige houding van leerkrachten, surveillanten, prefecten en principaals maar ook het bestuderen van klassieke teksten in de klas en
  de lectuur van stichtelijke boeken tijdens de studie was gericht op het aankweken van "des principes d'honneur et de probiteJJ'. Vooral Charles Rollin
  benadrukte het belang van klassieke werken "pour inspirer aux jeunes gens de
  l'amour pour la vertu et de l'horreur pour le vice". Leraars dienden zijns
  inziens niet aileen de "delicatesse des expressions" van de behandelde teksten
  aan te stippen, maar moesten hun leerlingen vooral opmerkzaam maken op
  het karakter en de goede zeden van de figuren die er in werden beschreven.
   Kennismaking met dergelijke morele archetypen diende het dagelijks leven
  van de jongeren beetje bij beetje te modelleren.l 05 Ook de lessen geschiede-
  
  103 Leshroussart, De /'education Belgique, dl. 1, §1; Derleyn, Latynsche grammatica, p. xviii; Rollin, De Ia maniere d'enseigner et d'etudier les belles-lettres,
  hoek I, voorwoord; Grandiere, L'ldeal pedagogique, pp. 52-61 & 303-310.
  104 Gohinet, Onderwys der jeugd, pp. 148-151; Rollin, De Ia maniere d'enseigner et d'etudier les belles-lettres, hoek IV, pp. 510-513; ARA, KCS, nr. 1, fol. 112120, protocol van 7 juli 1777: "Direction et Police des Pensionnats hors de Bruxelles,
  tant pour les preposes, que pour les Pensionnaires", § 1; ROPBA, 3de reeks, dl. II, pp.
  211-212, titel ill, §I.
  105 Rollin, De Ia maniere d'enseigner et d 'etudier les belles-lettres, hoek I,
  voorwoord, §2: "C'est La le fruit que l'on doit principalement tirer de La lecture des
  Auteurs" ; Derleyn, Latynsche grammatica, p. xv: "In het uitleggen moet men hun be
  sonderlyk doen aenmerken, alle het gene de Religie en goede Zeden aengaet" ;
  ROPBA, 3de reeks, dl. 11 , p. 211: Een van de algemene regels (" Ia plus importante de
  toutes") die de leraars werd voorgehouden, was "de conduire tellement les disciples a
  ['intelligence des auteurs qu 'ils y prennent en meme temps l'horreur du vice et
  !'amour de Ia vertu" (cf. supra). Zie ook: Chervel & Compere, "Les humanires dans
  l'histoire de l'enseignement fran~ais" , p. 10.
   223
  
  DIRKLEYDER
  nis fungeerden goeddeels als "ecole des moeurs". Boden ze scholieren zeker
  conversatiestof waarmee ze een goede indruk konden maken in voornaam
  gezelschap, en boden ze hen "une infinite de connoissances agreables et utiles ... pour le reste de la vie", dan waren deze lessen toch zeker ook bedoeld
  om het oordeel van de leerlingen te vormen en hen, via de observatie van het
  menselijk gedrag in vervlogen tijden, "des exemples de conduite" te bieden.I06
  Sommige principaals trachtten hun leerlingen zelfs met een heuse "scholierenspiegel" aan te sporen tot deugdzaam gedrag. Door een aantal sleutelmomenten te beschrijven uit de dag van een fictieve, ideale scholier en diens
  vrome gevoelens en deugdzame gedachten daarbij te expliciteren, hoopte de
  principaal van het Gentse college-pensionaat de zeden en gewoonten van zijn
  leerlingen bijvoorbeeld bij te sturen in de gewenste richting. Zo konden ze in
  zijn "Portrait d'un ecolier vertueux" (1783) lezen dat een voorbeeldige commensaal God bij het aanbreken van een nieuwe dag geknield vraagt zijn
  onschuld te bewaren gedurende het komende etmaal, zich daarna bescheiden
  kleedt en het ochtendgebed nederig volbrengt; dat hij zich in de klas uitsluitend op zijn boeken en schriften richt "afin de chasser loin de lui toute pensee
  etrangere" , en dat hij steeds aandachtig naar zijn leraar luistert; dat hij zich
  gedurende de studie zo mogelijk nog intenser verdiept in een boek "utile pour
  se former a la vertu et aux borines mceurs", vastbesloten om er zich de inhoud
  eigen van te maken; dat hij tijdens de maaltijd niet aileen matig is met spijzen, maar ook aandacht besteedt aan hetgeen er voorgelezen of verteld wordt
  (Hij voedt zich met andere woorden "pas moins des oreilles que de la bouche"); en dat hij zich op de speelplaats opgewekt en blij ontspant, vriendschappelijk met zijn medeleerlingen keuvelt, en schroomvol vliedt wat niet te
  rijmen valt met "la raison et l'honnetetem.IO?
  Wellicht hoopte principaal Van Beughem vlotter toegang te krijgen tot zijn
  publiek door zijn boodschap in deze vorm te gieten. Of de belhamels van
  vlees en bloed het exemplarisch gedrag van hun fictieve leeftijdsgenoot daadwerkelijk als richtsnoer namen en zich de inhoud van hun "scholierenspiegel"
  eigen maakten, is echter een heel andere vraag.
   In de klas, gedurende individuele gesprekken met hun leraars, aan tafel, op de
  speelplaats en tijdens de godsdienstoefeningen dienden de scholieren zich
  
  106 Zie ondermeer: Grandiere, L'Ideal pedagogique, pp. 52-61 & 141-142; Jo
  Tollebeek, De ijkmeesters. Opstellen over de geschiedschrijving in Nederland en
  Belgie (Amsterdam, 1994), pp. 146-147: ''Tot het einde van de 18de eeuw werd [de
  geschiedbeoefening] beschouwd als een didactisch en moralistisch genre, waarvan
  stichtende verhalen de hoofdmoot vormden."; Lesbroussart, De L'education Belgique,
  pp. 86-105; ARA, KCS, nr. 47A, Brief van de regent van Aalst aan de Koninklijke
  Commissie voor de Studies, 6 mei 1779.
  107 ARA, KCS, nr. 50A, "Utinam imaginem hanc vita moribusque probe referant studiosi omnes" (« Puis sent tous les ecoliers nous offrir, dans leurs moeurs et leur
  conduite, la copie parfaite d'un si beau modele !»).
  224
  
  HET LATIJNS ONDERWIJS TE GENT
  
  t!!
  
  •
  P R 0 . B ..1
  
  S T U lJ I 0
  
  tS:
  
  I·
  
  E F F 1·G IE S.
   SCHOLIERENSPIEGEL
  ( Copyr: ARA, Brussel: Koninklijke Commissie voor de Studies, nr. 50A)
  
  225
  
  DIRKLEYDER
  steeds eerbiedig, bescheiden, fatsoenlijk en welgemanierd te gedragen. Het
  spreekt echter voor zich dat lang niet aile humanisten in dit ideale plaatje pasten, en dat heel wat scholieren als gevolg van de "egaremens des passions"
  eigen aan hun leeftijd, 108 wei eens een loopje namen met de zedelijke voorschriften, ongehoorzaam waren en zich, althans in de ogen van hun leraars,
  oneerbiedig, brutaal en onbeschoft gedroegen. 109 Aile "collegiens" staken nu
  en dan kattenkwaad uit en allemaal tastten ze de grenzen van het toelaatbare
  af. Zo bleken meerdere intemen van het koninklijk college van Gent over verboden lectuur te beschikken op hun kamer, 1I 0 beschadigden sommigen het
  collegemeubilair, en gaven borden bengels elkaar na schooltijd rendez-vous in
  achterafsteegjes om er hun geschillen gewapenderhand te beslechten. In de
  kerk werd dan weer door enkelingen gehoest en gekucht om de dienst te verstoren. Zelfs het vereiste respect voor leerkrachten en surveillanten was soms
  ver zoek. Hoewel we daar tot 1787 nooit enige klacht over lazen, bleken de
  scholieren van het staatscollege vanaf die datum steeds moeilijker in de hand
  te houden. In de klas werd de rust en de orde -noodzakelijk voor de schoolse
  arbeid- verstoord, en surveillanten die hun rol trachtten te spelen, werden door
  de (stout)moedigsten op de korrel genomen. "Quesel", "polisson" en
  "coquin" waren scheldwoorden die hen wei eens naar het hoofd werden
  geslingerd. Eenmaal waagde een pensionair het zelfs een bevel van een surveillant te beantwoorden met" "baisez mon C ... " 1 I I
  Om de scholieren in het gareel te houden, gaf de Koninklijke Commissie voor
  de Studies de verantwoordelijken van de colleges instrumenten in handen die
  "la raison, la douceur et Ia fermetl" in zich verenigden, en die allemaal het
  midden hielden tussen "Ia gene et le relachement", tussen "Ia durete et Ia
  molesse" _112 Een schoolhoofd kon adolescenten die de regels overtraden bijvoorbeeld naar zijn appartement Iaten komen en hen mits "des avis particuliers" op betere gedachten proberen te brengen.l I 3 Ook prefecten, leraars en
  kwartiermeesters werd gevraagd in eerste instantie te praten met herrieschop-
  
  Lesbroussart, De ['education Belgique, §3.
   ARA, KCS, nr. 50A, halfjaarlijks verslag van 25 januari 1779, §1.
  tto
  ROPBA, 3cte reeks, dl. 11, pp. 209-210; ARA, KCS, nr. 1, fol. 112v-120v,
  protocol van 7 juli: "Direction et Police des Pensionnats hors de Bruxelles": Intemen
  hadden de toestemming nodig van de principaal om boeken te lezen op hun kamer;
  KCS, nr. 50A, januari 1783: Bij controles accumuleerde principaal Van Beughem "une
  ample provision d'almanachs chantans tres obscenes, de livres et d'estampes
  ordurieres".
  Ill
  ARA, KCS, nr. 50A; ARR, nr. 2436, 3 december 1788 & 1 mei 1789.
  112
  ROPBA, 3de reeks, dl. 11, p. 211, titel II, §6, p. 288, titel IV, §8 & p. 289,
  titel VI, §4; ARA, KCS, nr. 8, fol. 173-197, "Tableau historique" (december 1780),
  §9; KCS, nr. 4, fol. 167-186v, supplement van het jaarverslag van de Koninklijke
  Commissie voor de Studies betreffende de periode 9 mei 1778- eind september 1778,
  §5.
  113 ROPBA, 3de reeks, dl. 11, p. 209, titel I, §6.
   108
  
  109
  
  226
  
  HET LATUNS ONDERWIJS TE GENT
  pers en hen aan te sporen zich te plooien naar de normen van de school ("La
  voie de La persuasion et du sentiment"). Indien dergelijke gesprekken niets
  opleverden, en ook publieke vermaningen niets uithaalden, dan mocht men
  heethoofden straffen "par des privations ... ou par La honte". Zo suggereerde
  de Commissie rebellen een maaltijd of een speeltijd te ontzeggen, of hen op
  hun knieen te zetten temidden van hun kameraden. Wie het al te bont maakte, mocht zelfs van zijn (relatieve) vrijheid worden beroofd. Voor onbepaalde
  tijd konden oproerkraaiers opgesloten worden in het "cachot", de "chambre
  de correction" of het "prison" van het college (op water/bier en brood).11 4
  In geen geval mochten de opvoeders echter hun toevlucht nemen tot lijfstraffen. De Koninklijke Commissie voor de Studies was er immers van overtuigd
  dat "Le peu de bien que le chatiment corpore/ opere si rarement, ne peut en
  
  aucune faron entrer en parallele avec les abus qui en resuLtent si frequemment". Ze meende dat de roede "ne peut qu 'abrutir les esprits et oter a ces
  jeunes gens tout point d'honneur et toute pudeur, qui sont les qualites essentielles qui doivent accompagner la Religion" .115 Omdat deze stelling de
  bevolking de idee gaf dat de overheid aile straffen op de colleges verbood, en
  omdat scholieren daar misbruik van maakten om zich allerlei vrijheden te veroorloven, herhaalde de Commissie tijdens de eerste schooljaren "nieuwe stijl"
  geregeld dat "rien n 'est plus contraire a l, esprit du reglement qui ne defend
  que Les coups". ll6 Afwijkend gedrag moest dus zeker bestraft worden, maar
  nooit ofte nimmer mochten leraars, surveillanten, prefecten of principaals
  ongehoorzame pensionairs slaan, schoppen of bij de haren trekken. 117
  Ondanks het uitdrukkelijk verbod op lijfstraffen hield een aantal regulieren er
  na 1777 nog lange tijd aan vast. Jean Des Roches rapporteerde in 1786 bij11 4
  
  ARA, KCS, nr. 12, fol. 136v-137, brief van de Koninklijke Commissie voor
  de Studies aan de principaal van het college-pensionaat van Namen, 12 juli 1783: Het
  "cachot" moet in bepaalde gevallen gebruikt worden, maar opsluiting mag geen "peine
  ordinaire" worden, ''frequente dans les cas d 'une simple petulance. Il faut reserver ce
  chfitiment pour des cas graves"; KCS, nr. 7, fol.  115 ARA, S&O, nr. 2128, "Memoire" (1786), §12; KCS, nr. 8, fol. 173-197,
  "Tableau historique", §9; KCS, nr. 3, fol. 1-3, protocol van 14 februari 1778 betreffende de discipline op het college-pensionaat van Luxemburg.
  116 ARA, ARR, nr. 2426, "memoire" van priester Botte (1788), dl. 2; ARA,
  KCS, nr. 4, fol. 160v-161, Brief van de Koninklijke Commissie voor de Studies aan de
  augustijnen van Tienen, 23 december 1778, citaat; KCS, nr. 4, fol. 201 v-204, protocol
  van 27 januari 1779, betreffende de discipline op de verschillende colleges: Door het
  afschaffen van de lijfstraffen is het moeilijk geworden om de scholieren in toom te
  houden.
  117 ROPBA, 3de reeks, dl. 11, p. 211, titel II, §6: " ... ce ne sont pas tant lesfautes que bien l'impunite qui fait le mal et le desordre des societes .. ."; Zie voor
  Frankrijk: Grandiere, "Les 'maisons d'education'", pp. 457-458: "Le XV/Ile siecle ...
  n 'aime pas que les enfants soient battus".
   227
  
  DIRKLEYDER
  voorbeeld dat de augustijnen van Edingen en Tienen de disciplinaire richtlijnen naast zich neerlegden. In plaats van klappen uit te delen met roede en
  plak, die officieel uit de colleges waren verbannen, "ils se sont amuses a distribuer des coups de nerfs de boeuf'. 11 8 Bij de augustijnen van Antwerpen
  werd in november 1780 zelfs een heus geval van kindermishandeling vastgesteld. Aegidius van Waemel kreeg er - om niet nader genoemde redenen - niet
  aileen een schrijfstraf, maar werd door twee woedende paters ook geslagen,
  bij de haren getrokken en geschopt. De agressie die beide (gefrustreerde?)119
  augustijnen op de weerloze scholier botvierden, had vergaande gevolgen. Een
  maand na de feiten stelde de stadsdokter namelijk vast dat de ledematen van
  de jongen "ongeschikte bewegingen" maakten, dat hij spraakstoomissen had
  en dat zijn armen, naast de vanzelfsprekende blauwe plekken, een zekere
  graad van verlamming vertoonden.120 Hoewel ze waarschijnlijk zelf terugschrikten van dergelijke uitwassen, hielden de meeste religieuzen vol dat lijfstraffen heilzame "correcties" waren, beter dan welke andere ook om de ongehoorzame, losbandige jeugd te temmen.l21
  Ook verschillende leraars die actief waren op de staatscolleges waren die
  mening toegedaan. Om d~ "decadence des moeurs" te stoppen en de "corruption de la jeunesse" een halt toe te roepen, pleitte de leraar van .de Gentse
  retorica in 1788 bijvoorbeeld voor de formele herinvoering van lijfstraffen.
  "Les moiens de correction et de penitence" die de regering de leraars ·aanreikte, waren volgens de man immers volstrekt ontoereikend om de orde op
  de colleges te vestigen en te bewaren. Vooral "a l 'egard des mechants ...
   aucune correction ne sera jamais efficace sans les peines afjlictives, sans la
  verge, sans la crainte salutaire qu 'elle inspire" .. . 122
  Het meningsverschil dat Pierre Botte hieromtrent kreeg met principaal Van
  Beughem (een overtuigd voorstander van de regeringspolitiek, die zijn heil
  eerder zocht in aansporingen, geduld en gebed) 123 was niet het eerste noch het
  laatste in zijn soort. Louter binnen de Belgische context, en zonder hier het
  
  ARA, S&O, nr. 2128, "Memoire" van Jean Des Roches (1786), §12.
  Zie: Depaepe, Orde in vooruitgang, p. 172, noot 68.
  120 Leyder, De augustijnen te Antwerpen, pp. 100-102.
  121
  ARA, S&O, nr. 2128, "Memoire" van Jean Des Roches (1786), §12.
  122 ARA, ARR, nr. 2426: "Reflexio.ns sur le plan actuel des Etudes aux PaisBas autrichiens (et des moiens de l 'ameliorer )"; KCS, nr. 38C, Koninklijk college-pensionaat van Brussel, "Observations du Chanoine Moulan, principal du college
  Theresien de Bruxelles, sur les causes qui arretent ou diminuent le progres des pensionnats des Pais-Bas et sur les moyens de leur faire prendre faveur dans ['esprit du
  public", 7 augustus 1779: Hoewel principaal Moulan gekant was tegen het impulsief
  gebruik van lijfstraffen, pleitte hij voor een versoepeling van de "prohibition generate". In extreme gevallen, en als alle verantwoordelijken van het college het na scrupuleus onderzoek eens waren, moest een lichamelijke tuchtiging kunnen worden toegediend.
  123 ARA, KCS, nr. 50A; ARR, nr. 2426, deel2.
   118
  
  119
  
  228
  
  HET LATIJNS ONDERWIJS TE GENT
  
  •
  
  I
  
  I
  
  •
  
  •
  
  GRONDPLANAUGUSTUNENCOLLEGE
  (Copyr: Stadsarchief Gent)
  
  229
  
  DIRKLEYDER
  laatste woord te willen zeggen over het pedagogisch nut van lichamelijke
  straffen, verwijzen we daarvoor naar het ideologisch opbod rond de lijfstraf
  gedurende de jaren 1880 en naar het reforrnpedagogisch discours betreffende
  de lichamelijke tuchtiging van leerlingen ("kinderen") van de jaren 1930. In
  Orde in vooruitgang toont Marc Depaepe op boeiende wijze aan dat de pedagogische opiniemakers lijfstraffen in beide periodes resoluut afwezen, maar
  dat de leerkrachten van vlees en bloed over de levensbeschouwelijke grenzen
  en pedagogische stromingen heen in de schoolpraxis wei degelijk fysiek straften. Knijpen in de arm, trekken aan de oren, slaan (met of zonder lat of regel,
  op de vingers of op de broek) ... het gebeurde allemaal om de orde in de klas
  - de grondvoorwaarde voor de schoolse arbeid - te handhaven of te bewerkstelligen. 124
  Een van de voomaarnste obstakels voor de morele vorming van de adolescenten en voor het handhaven van de discipline op de colleges was volgens de
  hervormers "la molesse de /'education domestique". Meermaals maakten de
  leden van de Koninklijke Commissie voor de Studies en individuele leraars
  hun beklag over de houding van de ouders van gestrafte scholieren. Vaders en
  moeders, "aveugles par un fol amour", sloten immers hun ogen voor de
  tekortkomingen van hun oogappel, gaven altijd gehoor aan de klachten van
  zoonlief, en stelden de leerkracht die ingreep in het ongelijk. Bij de opening
  van het half pension van het Gentse koninklijk college (november 1778) vroeg
  principaal Van Beughem de ouders dan ook uitdrukkelijk, maar tevergeefs, de
  zijde van de leraars te kiezen, "et de ne pas ajouter foi legerement aux rapports peu fidels que des enfants reprimandes ont coutume de faire sur le
  compte de ceux qui s 'appliquent a les corriger". 125 Het aangehaalde mechanisme resulteerde steeds "afaire triompher la volonte de ['enfant", en maakte resoluut optreden vanwege de leraars haast onmogelijk.I26
  3.4. De humanisten
  Bijna een halve eeuw geleden wees Fran~ois de Dainville er reeds op dat de
  documentatie die historici in staat zou kunnen stellen greep te krijgen op de
  sociale realiteit van het collegewezen erg schaars is.I27 Voor Gent geldt zijn
  uitspraak ten voile.  ARA, KCS, nr. 50A, november 1778.
  126 ARA, S&O, nr. 2128, "Memoire" (1786), §12.
  127 Fran9ois de Dainville, "Effectifs des colleges et scolarite aux dix-septieme
  et dix-huitieme siecles dans le nord-est de Ia france", Population, 10 (1955), pp. 455488.
  124
  125
  
  230
  
  HET LATIJNS ONDERWIJS TE GENT
  maar hoe oud ze waren toen ze zich inschreven 128 en welke maatschappelijke positie hun vaders bekleedden, blijft, spijtig genoeg, onbekend. Vooral het
  stelselmatig ontbreken van dit laatste gegeven bemoeilijkt een genuanceerd
  begrip van de plaats die het Latijns onderwijs op het einde van de 18de eeuw
  in een multifunctionele stad als Gent kreeg toebedeeld.
   Hoewel we naast het eigenlijke aantal humanisten zouden moeten beschikken
  over het potentieel aantal scholieren (quod non)l29 om de aantrekkingskracht
  van beide colleges te meten, doet de belabberde rekrutering van beide Gentse
  gymnasia vermoeden dat de plaatselijke bevolking weinig of geen behoefte
  meer had aan Latijns onderricht. We stellen namelijk vast dat beide Latijnse
  scholen samen ten hoogste 269 scholieren telden (1779), hetgeen zeker voor
  een stad van ca. 50.000 inwoners miniem was. Na 1780 verminderde dat aantal bovendien constant. Op vijf jaar tijd nam het zelfs met 20% af (2511198),
  en vanaf de "Kleine Revolutie" (1787) zakte het leerlingentotaal naar een
  dieptepunt van 128 eenheden. Bekijken we daarenboven bet aantalleerlingen
  dat de volledige humanioracyclus afmaakte, dan blijkt dat slechts een uiterst
  kleine groep de retorica voltooide. Het totaal aantal afgestudeerden schommelde tussen 6 en 20 adolescenten (1778-1786).130 Niet aileen het koninklijk
  college maar ook dat van de augustijnen genoot dus weinig belangstelling in
  Gent (en omstreken).I3I
  l28 ARA, S&O, nr. 2128: Veelleerlingen waren erg jong toen ze de bumaniora
  afsloten. Dat bleek ondermeer uit een discussie betreffende de toelatingsleeftijd voor
  de op te ricbten staatspensionaten (1775-1776). Zowel de boofdvoorzitter van de
  Gebeime Raad als de Gevolmacbtigde Minister gaven toen te kennen dat op 14-jarige
  leeftijd naar de universiteit trekken om er "le cours des hautes sciences" te gaan volgen, geen uitzondering was. Patrice-Fran~ois de Neny zelf was op 13-jarige leeftijd
  bijvoorbeeld filosofie gaan studeren.
  l29 Denk bijvoorbeeld aan de relatief boge kindersterfte in de steden (Claude
  Bruneel, "De Spaanse en Oostenrijkse Nederlanden (1585-1780)", in: Blom &
  Lamberts, Geschiedenis van de Nederlanden, pp. 282-283).
  130 ARA, KCS, nr. 31 A&B.
   l3l
  De rekrutering van beide Gentse colleges was erg lokaal. In november 1778
  gaf Comeille-Fran~ois de Nelis bijvoorbeeld te kennen dat bet merendeel van de leerlingen van bet Gentse staatscollege "indigenes" waren (ARA, KCS, nr. 50A). Ook uit
  enkele bewaard gebleven programma's van publieke oefeningen blijkt dat een mime
  meerderbeid van de bumanisten in Gent woonde. In 1785 was 60% van de scbolieren
  van bet koninklijk college en 68% van de leerlingen van de augustijnen afkomstig uit
  Gent. In 1789 bedroeg dit aantal respectievelijk 75% en 66%. De overige scbolieren
  kwamen baast allemaal uit de onmiddellijke omgeving van de stad (Landegem,
  Lovendegem, St-Denijs-Westrem, Aalter, Zwijnaarde, Merelbeke, Wacbtebeke,
  Ertvelde, Waarscboot, Zomergem, Sleidinge, Oostakker, etc). Slecbts uitzonderlijk
  was een leerling afkomstig uit steden als Brussel, Aalst, Antwerpen, Lier, leper,
  Kortrijk en Rijsel (ARA, ARR, nrs. 2436 & 2437; KCS, nr. 30A; Rijksuniversiteit Gent,
  Centrale bibliotbeek, nr. G 1522817). Zie ook: Veracbten, De augustijnen te Gent, pp.
  193, 238-242: "Geografiscb gezien kunnen we ... besluiten dat de overgrote meerderbeid [van de scbolieren] afkomstig was van Gent of van bet randgebied van Gent".
  231
  
  DIRKLEYDER
  Scholieren te Gent
  300
  
  250
  200
  
  ISO
  100
  
  so
  
  1778
  
  1779
  
  1780
  
  1781
  
  1782
  
  1783
  
  1784
  
  1785
  
  1786
  
  1787
  
  1788
  
  1789
  
  periode
  
  o royal college • augustinian college
  Bron: ARA, KCS, nr. 31 A&B.
   Veroorzaakten de diepgaande mutaties die de stad ten tijde van MariaTheresia op sociaal-econornisch vlak onderging rnisschien een forse daling
  van de vraag naar Latijns onderwijs? Gent was gedurende de tweede helft van
  de 18de eeuw immers een bedrijvig handels- en industriecentrum geworden
  ternidden van een streek die gekenmerkt werd door een beginnende industrialisering. Dankzij het graven van Coupures was de stad in 1751 toegankelijk
  geworden voor zeeschepen (via Oostende en Brugge). Voornamelijk met
  Spanje, Frankrijk en Engeland werden intense betrekkingen aangeknoopt.l32
  Gent was bovendien het kruispunt van een dicht en modern wegennet, waardoor ondermeer een centrale rol werd vervuld in de doorvoerhandel tussen
  Frankrijk en de Verenigde Provincies. Tekenend voor de econornische hoogconjunctuur die er in de jaren 1770 heerste, was een euforische uitspraak van
  de secretaris van de plaatselijke Kamer van Koophandel die Gent bestempelde als de meest befaamde handelsstad van de Oostenrijkse Nederlanden. Een
  dynarnische bevolkingsgroep die internationale handelsondernerningen uitbouwde, ging eveneens van start met nieuwe nijverheden die op kapitalistische leest werden geschoeid. Het succes van deze handelaars, fabrikanten en
  ondernemers vertaalde zich niet aileen financieel, artistiek en architecturaal,
  maar ook sociaal. Geleidelijk aan ontwikkelden ze zich tot een nieuwe maatschappelijke stand. 133
  
  n2 F. Derival, Le voyageur dans les Pays-Bas autrichiens ou lettres sur l 'etat
  actuel de ces pays (Amsterdam, 1772-1784), pp. 10-11.
  133
  Coppejans-Desmedt, Bijdrage tot de studie van de gegoede burgerij te Gent
  in de achttiende eeuw; Lenders, Gent. Een stad tussen traditie en Verlichting (17501787), pp. 41 -50.
   232
  
  HET LATIJNS ONDERWIJS TE GENT
  
  BEELDHOUWWERK "TRIOMPHE du COMMERCE"
  (Copyr: Koninklijk Museum voor Schone Kunsten, Brussel)
  
  233
  
  DIRKLEYDER
  Men kan zich afvragen of deze mensen op zoek zijn gegaan naar een vorming
  die beter aansloot bij hun commerciele behoeften dan diegene die op de colleges werd geboden. Het is niet onaannemelijk dat zij hun kinderen degelijk
  wilden wapenen voor het handelsbestaan en daarom een opleiding verkozen
  bestaande uit praktisch gerichte vakken als (modeme) vreemde talen, rekenen,
  boekhouden, geldwisselen en aardrijkskunde. 134 De aanwezigheid van verschillende particuliere leraars die dergelijke zaken onderwezen, en de oprichting van de Gentse "Academie de Commerce" (1781), bedoeld om de handel
  te stimuleren, wijst alleszins in die richting.I35
  Toch moet men voorzichtig zijn met dergelijke interpretaties. Stellen dat "de
  burgerij zich een eigen onderwijsapparaat schiep" of dat "twee netwerken
  (een Frans en een Latijns) naast elkaar bestonden, elk met een eigen kennispakket bestemd voor een eigen elite" l36 drijft ons immers al te zeer in een
  denkspoor met twee duidelijk afgescheiden opleidingstrajecten. Alsof succesrijke ondememers/industrielen enkel opkwamen voor een onderwijsvorm die
  hun zonen rechtstreeks voorbereidde op een handelsbestaan, en leden van de
  administratie evenals vertegenwoordigers van juridische instanties en vrije
  beroepen uitsluitend opteerden voor de Latijnse school die hun zonen klaarstoomde om naar de universiteit te gaan. Hoewel dergelijke verklaring omwille van haar (didactische) duidelijkheid heel verleidelijk is, lijkt ze ons minstens ongenuanceerd. Ook Dominique Julia wees er op dat Franse handelaars
  het college de rug niet toekeerden. Hun "passage" in de instellingen bedoeld
  voor de vorming van juristen, priesters, redenaars en ambtenaren was weliswaar origineel en selectief, maar desalniettemin reeei.I37
  Uit de leerlingenlijsten die werden gedrukt naar aanleiding van de jaarlijkse
  publieke prijsuitreikingen blijkt dat ook in Gent verscheidene vooraanstaande
  handelaars hun zoon naar een van beide colleges stuurden. De families
  
  134 Art, "Het lager onderwijs", pp. 19, 21; Willem Frijhoff, "Crisis of modernisering? Hypothesen over de ontwikkeling van bet voortgezet en boger onderwijs in
  Holland in de 18de eeuw", Holland, Regionaal-historisch Tijdschrift, 17 (1985),
  pp. 50-53.
   135
  SAG, Wegwijzer, 1771-1791: J aarlijks werd een lijst gepubliceerd met de
  "Meesters in vreemde talen" die in Gent actief waren. Uit deze lijst blijkt dat zij niet
  alleen moderne talen als Frans, Spaans, Engels, Italiaans en Duits aanboden, maar
  vaak ook cijferen, boekhouden en geldwisselen onderwezen. Een voorbeeld: S.J.V.
  Michel gaf Frans, Latijn en Italiaans, geografie, rekenen, geometrie en algebra, "vesting-konst" en Italiaans boekhouden.
  136 Art, "Het lager onderwijs", p. 37; Frijhoff, "Crisis of modernisering?",
  pp. 53, 56.
  137 Dominique Julia, "L'ectucation des negociants fran~ais au 18e siecle", in:
  Franco Angiolini & Daniel Roche (Dir.), Cultures et formations negociantes dans
  ['Europe moderne (Parijs, EHESS, s.d.): "A titre de tres grossiere approximation",
  stelt professor Julia dat kinderen van handelaars iets later arriveerden op bet college
  dan hun companen; dat ze bet college ook vroeger verlieten dan de anderen; en dat een
  veel kleiner aantal van deze jongens achteraf hogere studies deed.
   234
  
  HET LATIJNS ONDERWIJS TE GENT
  
  GRAFMONUMENT CHARLES VAN HULTHEM
  (Copyr: Stadsarchief Gent)
  
  235
  
  DIRKLEYDER
  Schamp, de Potter, Van Tieghem, Sonneville en De Voider waren bijvoorbeeld
  aanwezig op het koninklijk college. De families Nuytens, Goethals en Ongena
  bezochten het gymnasium van de augustijnen. Dat was op het einde van de
  18de eeuw trouwens niet eens nieuw. Pierre-Fran~ois III de Goesin ( 0 1753)
  liep bijvoorbeeld eerst college bij de Gentse jezu!eten en studeerde vervolgens
  filosofie te Leuven, om uiteindelijk het boekbedrijf van zijn vader over te
  nemen. 138 Te Brussel liep de zoon van een lid van de "Kamer der
  Mercheniers-Neiringe" dan weer eerst college bij de jezu!eten en vervolgens
  bij de augustijnen. Toen hij in 1773 primus werd aan de Leuvense Artesfaculteit kreeg de jongeling "ut naem van die neiringe" zelfs een geschenk
  voor zijn prestatie, hetgeen nogmaals aantoont dat handelaars niet onverschillig waren voor klassieke studies. 139 De keuze van gegoede kooplieden en nijveraars voor de Latijnse school dient wellicht begrepen te worden vanuit hun
  behoefte om zich los te maken van hun oorspronkelijk milieu, en aan te sluiten bij de high society. Hoewel ze geen geleerden wilden maken van hun
  zonen, verlangden ze toch een algemene vorming die hun nakomelingen in
  staat zou stellen een behoorlijk figuur te slaan in het maatschappelijk verkeer.140
  Andersom waren er ook adolescenten starnmend uit families van advocaten en
  leidende ambtenaren die na een volledige humanioracyclus in de handel
  terechtkwamen. De "primus perpetuus" en latere bibliofiel Charles Joseph
  Emmanuel Van Hulthem ( 0 1764) kan hier als voorbeeld worden opgevoerd.
   Na het beeindigen van de humaniora werd de jonge Van Hulthem door zijn
  moeder naar Rijsel gestuurd om er praktijkgewijs te leren hoe de handel functioneerde. De leergierige jongeman wilde echter liever eerst filosofie studeren
  alvorens een handelsbestaan uit te bouwen. Na meer dan een jaar hevig aandringen kreeg hij daar uiteindelijk de toestemming voor. Doorslaggevend was
  misschien wei de klemtoon die hij steeds opnieuw legde op het nut van dergelijke studies voor een handelsloopbaan. De algebra en de mathematica die
  deel uitmaakten van het lessenpakket filosofie zouden hem als koopman
  immers ten goede komen. Hoewel Charles Van Hulthem uiteindelijk licentiaat
  in de rechten werd (Leuven, 1788), geeft deze anekdote aan dat een "klassieke" opleiding jongeren niet hoefde te beletten nadien een handelsbestaan uit
  te bouwen.141
  138 F. Vanderhaeghen, Bibliographie Gantoise. Recherches sur la vie et les travaux des imprimeurs de Gand (1483-1850), dl. 4 (Gent, 1862), p. 254.
  139 Gazet van Gent, 30 augustus 1773.
  l40 Coppejans-Desmedt, Bijdrage tot de studie van de gegoede burgeri} te Gent
  in de achttiende eeuw, pp. 172-180, 188-191. In hoeverre het hier eerst- of later geboren zonen betrof, kon niet worden achterhaald.
  141
  Albertina, Handschriftenkabinet, Verzameling Van Hulthem, nr. 17687;
  Bibliotheca Hulthemiana, dl. 1, Inleiding. Ook in de leerlingenlijst van het Antwerpse
  augustijnencollege kon worden vastgesteld dat verscheidene oud-leerlingen een handelsloopbaan hadden uitgebouwd. Bij verscheidene namen werd genoteerd "obiit mercator" (Chanterie, De Koninklijke Colleges, p. 5).
  236
  
  HET LATIJNS ONDERWIJS TE GENT
  De aangehaalde kwantitatieve ontwikkeling van beide Gentse colleges is met
  andere woorden niet eenvoudig te duiden. Naast veranderende pedagogische
  behoeften bij (een deel van) de handeldrijvende stedelingen dienen ter verklaring van het vastgestelde fenomeen ook financiele aangelegenheden, economische factoren, religieuze ontwikkelingen en concurrerende educatieve
  initiatieven in rekening te worden gebracht.
   Zo heeft de officiele invoering van schoolgelden in het vervolgonderwijs
  zeker een aantal mensen de toegang tot de colleges ontzegd. Onder impuls van
  Comeille-Fran~ois de Nelis, die in de Academie van Brussel had betoogd dat
  de kwaliteit van het Latijns onderwijs gedurende de 17de en de 18de eeuw
  emstig geleden had onder haar kosteloze karakter ( 177 4), 142 en naar het voorbeeld van een aantal Latijnse scholen die hier reeds betalend waren, besloot
  Maria-Theresia iedereen die dergelijke vorming wilde genieten vanaf oktober
  1777 schoolgeld te laten betalen. "Guidee par l 'experience du passe"', kon de
  vorstin het volstrekt gratis onderwijs immers slechts beschouwen als een
  "abus, qui, so us un faux air de grandeur et de munificence avait veritablement
  enerve le zele et ['emulation parmi les instituteurs". Overtuigd als MariaTheresia was van het hefboomeffect dat het ontvangen van minervalia zou
  hebben op de ijver en de inzet van de leraars, breidde ze deze maatregel dadelijk uit tot alle bestaande humanioracolleges. Zowel de leerlingen van koninklijke instellingen als de scholieren die gymnasia van seculiere of reguliere
  geestelijken bezochten, moesten daar bijgevolg vanaf 1 oktober 1777 een door
  de regering vastgesteld bedrag voor neertellen. Enkel voor getalenteerde adolescenten die "montreroient une grande disposition pour les sciences" maar
  die ongelukkigerwijze "sans fortune" door het Ieven gingen, werd een uitzondering gemaakt. In al haar goedheid liet de keizerin hen kosteloos aansluiten bij hun betalende collega's.I43
  Ook al werden de schoolgelden door de regering omschreven als "modiques", 144 dan nog mag het duidelijk zijn dat ze de drempel tot het gymnasium
  verhoogden. In een rondzendbrief aan alle wereldlijke en kerkelijke prominenten van het land schreef de regering trouwens dat de schoolgelden niet
  alleen dienden als aanmoediging voor de leraars, maar dat ze de poorten van
  de colleges ook moesten sluiten voor boeren en ambachtslui, die hun zonen er
  slechts kostbare tijd deden verliezen (14 april 1777).145 Voor het staatscollege van Luxemburg werd alvast geconstateerd dat de invoering van de schoolgelden ernstige problemen veroorzaakte. De principaal meldde de
  Koninklijke Commissie voor de Studies namelijk dat heel wat scholieren zijn
  instelling de rug toekeerden omdat hun ouders de minervalia niet konden
  
  142
  
  Albertina, Handschriftenkabinet, Verzameling Van Hulthem, nr. 17688.
   ROPBA, 3de reeks, dl. 11, "Note".
  ROPBA, 3de reeks, dl. 11, Ordonnantie betreffende de invoering van de
  minervalia, 22 september 1777, §3.
  145
  ROPBA, 3de reeks, dl. 11, "Note".
  143
  144
  
  237
  
  DIRKLEYDER
  ophoesten. Over de grens, waar geen schoolgeld diende te worden betaald,
  zetten ze hun studies verder.I46
  Hoewel de regering van Maria-Theresia (17 48-1780) algemeen omschreven
  wordt als een tijd van vrede en voorspoed, en hoewel de protectionistische
  economische politiek van haar regering de Zuid-Nederlandse handel en nijverheid stimuleerde, 147 en Gent daar duidelijk van profiteerde (cf. supra), is
  de levensduurte in de stad gedurende deze periode geleidelijk aan sterk toegenomen. Gedurende de jaren 1780 swingden de prijzen van levensmiddelen
  en gebruiksartikelen net als de huurprijzen de pan uit, terwijl de lonen stabiel
  bleven. De negatieve impact van dit fenomeen op de rekrutering van de colleges werd ondermeer door Fran~ois de Dainville aangetoond. 148 Wellicht moet
  ook bet drastische slinken van bet aantal Gentse scholieren na 1780 (cf. supra)
  daar gedeeltelijk aan worden toegeschreven. Uit verschillende getuigenissen
  van leraars van bet koninklijk college blijkt bijvoorbeeld dat bet Ieven in
  Vlaanderen, en zeker in Gent, toen erg kostelijk was. Meermaals grepen ze
  naar de pen om de regering duidelijk te maken dat ze er op bet einde van bet
  kwartaal niet in slaagden beide eindjes aan elkaar te knopen.149 Meer algemeen kan trouwens gewezen worden op bet toenemende pauperisme tijdens
  bet laatste kwart van de 18de eeuw en op de maatschappelijke problemen die
  daardoor ondermeer te Gent ontstonden. 150
  
  146 Jean-Marie Kreins & Dirk Leyder, "Renouveler ou renouer? La
  Commission roy ale des Etudes et le college-pensionnat de Luxembourg (1773-17771789)", in: Josy BIRSENS (Dir.), Du college jesuite au college municipal 1603-1815
  (Luxemburg, 2003), pp. 239-266.
  147 Bruneel, "De Spaanse en Oostenrijkse Nederlanden", pp. 278, 283.
   148 De Dainville, "Effectifs des colleges", pp. 89-92: "Prix du ble et nombre
  des eleves" ; Julia, "Les strategies educatives", p. 189.
  149 ARA, KCS, nr. 50A; S&O, nr. 2128: "Memoire" (1786), § 10; ARR, nrs.
  2383 & 2436. Enerzijds waren de kosten voor het levensonderhoud gedurende de jaren
  1780 enorm toegenomen (graan, boter, verwarming en huishuur waren bijvoorbeeld
  nog nooit zo duur geweest als in 1789). Anderzijds bleek de wedde van de leraars, die
  per kwartaal werd uitbetaald, veel te klein om hun gezin te onderhouden. ARA, KCS,
  nr. 61A: J.B. Lesbroussart, leraar van de retorica, gaf de Gevolmachtigde Minister in
  augustus 1779 te kennen dat hij aanzienlijke uitgaven had moeten doen, hetgeen hem
  op de rand van het bankroet bracht. Daarom riep hij persoonlijk de hulp in van de
  "Restaurateur des bonnes etudes". Betreffende de algemeen stijgende levensduurte:
  Herve Hasquin, "Nijverheid in de Zuidelijke Nederlanden 1650-1795", in: AGN, dl. 8,
  pp. 125-133, 155, 158; Maurits De Vroede, Meesters en Meesteressen. Een sociale
  geschiedenis van de leerkrachten lager onderwijs in Belgie, dl. 1: Het Ancien Regime
  (Leuven, 1999), pp. 185-189.
  150 Jan Art, "Initiatieven inzake lager onderwijs in de Oostenrijkse
  Nederlanden", in: Opvoeding en Onderwijs in de Iffle eeuw, pp. 76-77; Paul
  Bonenfant, Le probleme du pauperisme en Belgique a la fin de /'Ancien Regime
  (Brussel, 1934). Ondermeer C.A.F Van Beughem wijdde een werkje aan de bedelarij :
  C.A.F. Van Beughem, Suppressio mendicitatis, sive specimen statutorum stimulorumque pro ea abolenda (Gent, Gimblet, 1778).
   238
  
  HET LATIJNS ONDERWIJS TE GENT
  Tot de religieuze ontwikkelingen die de rekrutering van de colleges rond het
  einde van de 18de eeuw hebben bemoeilijkt, kunnen het priesteroverschot in
  het Gentse diocees en de kloosterpolitiek van de Oostenrijkse keizer(in) worden gerekend. Kandidaat-seculiere priesters wisten dat zein het bisdom Gent
  lange tijd zouden moeten wachten op een eigen parochie; 151 en kandidaatpaters werden afgeschrikt, ontmoedigd of gehinderd in hun voornemen door
  een aantal vorstelijke initiatieven. Maria-Theresia trok de minimumleeftijd
  voor het afleggen van eeuwige geloften bijvoorbeeld op tot 25 jaar (1771)
  (hetgeen de postulanten die van de schoolbanken kwamen heel wat bedenktijd gaf), en Jozef II veegde de (maatschappelijk) "nutteloze" contemplatieve
  kloosters met een pennentrek van de kaart (1783). In de stad Gent alleen verdwenen zo 15 kloosters. Bovendien smeedde de keizer plannen om ook "overtollige" bedelordekloosters op te heffen (1784).152 Aangezien het priesterschap en het kloosterleven, die steeds tot de doelen van de (minst gegoede)
  humanisten hadden behoord, rond het einde van de 18de eeuw een minder
  aantrekkelijk perspectief vormden als tevoren, helpt ook dit element de tegenvallende rekrutering van de Gentse colleges te verklaren. Principaal Van
  Beughem meende althans dat boeren en ambachtslui hun zonen begin de jaren
  1780 weghielden uit de colleges omdat die hen geen toekomst als geestelijke
  meer boden: " ... 'Mon enfant arrive au bout de la carriere litteraire sera
  recollet, capucin, premontre', ainsi calculaient-ils precedemment;
  ... aujourd'hui, soit preoccupation soit prevoyance, ils regardent cette perspective comme nulle, ou comme eloignee" .153
  Belangrijker echter dan de tot nu toe aangehaalde elementen is wellicht de
  explosieve groei van het aantal particuliere Latijnse scholen en van het aantal
  huisleraars in de decennia die de oprichting van de staatscolleges voorafgingen. Reeds in 1766 werd de "multiplication successive" van dergelijke "ecoles (privees) destinees a l'enseignement public des humanites" in een vorstelijke ordonnantie ter sprake gebracht.l54 Telde Gent in 1773 officieel slechts
  304 scholieren, 155 hetgeen een aanzienlijke vermindering van de collegebevolking betekende ten opzichte van de 17de eeuw, dan wijst dat gegeven dus
  niet noodzakelijk of uitsluitend op wijzigende onderwijsbehoeften in de stad
  (cf. supra). Het indiceert minstens evenzeer dat de colleges toen nog slechts
  
  I 5I
  Cloet, Het bisdom Gent, pp. 149-151: "In de jaren 1770 werd het teveel aan
  priesters een echt probleem. Bisschop Van Eersel wist gewoon niet wat met de nieuwgewijden aan te vangen".
   I 52 Bruneel, "De Spaanse en Oostenrijkse Nederlanden", pp. 290-291; Richard
  Weemaes, "Kloosters en kloosterleven", in: Cloet, Het bisdom Gent, pp. 166-167.
  l53 ARA, KCS, nr. 50A; Zie ook Julia, "Les strategies educatives", pp. 195196.
  154 ROPBA, dl. 9, pp. 294-296: Ordonnantie betreffende de afschaffing van de
  dialectica, 6 september 1766.
  155
  Wegwijzer, 1771, 1772 & 1773 : 121 jongeren liepen school bij de
  jezui"eten; 183 adolescenten bezochten het gymnasium van de augustijnen.
  