title: Le suprême hommage
text: Het Blok der Katholieken was in tegenstelling tot de Katholieke Unie geen zuivere standenpartij meer, en had meer kenmerken van een moderne politieke partij met een
  uitgewerkt programma.1767
  
  2023 Le suprême hommage.indd 288
  
  15/12/2022 10:47
  
  8
  Spirituele en materiële herdenking
  De katholieke en maçonnieke dodencultus tijdens de lange 19e eeuw
  Zowel de katholieke Kerk als de door haar verguisde vrijmetselarij beperkten zich bij
  het overlijden van katholieken en de kleine antiklerikale elite van vrijmetselaars niet
  tot het beheer van de stoffelijke resten. Zo wensten vrijmetselaars niet enkel de fases
  van het sterven en begraven maar ook die van rouwen en herdenken autonoom in te
  vullen buiten de gebruikelijke kerkelijke omkadering. Ook na de uitvaart werden via
  speciale herdenkingspraktijken en plechtigheden in de fase van de herinnering contacten tussen de levenden en de doden geëvoceerd door geestelijken en vrijmetselaars
  in kerken en logetempels. De gebruiken en rituelen die we hier bespreken hadden
  zowel betekenis voor de levenden als de doden. Er werd geprobeerd de toegang van de
  doden tot een stadium van onsterfelijkheid te bewerken. Het concept onsterfelijkheid
  werd natuurlijk anders ingevuld door de Kerk en de vrijmetselarij.
   ‘Priez pour le repos de l’âme…’: gebeden, aflaten en missen in de katholieke
  wereld
  De katholieke dodencultus was een collectieve aangelegenheid die in de 19e eeuw
  volop tot bloei kwam met gebeden, praktijken waaraan aflaten waren verbonden
  en zielenmissen waarmee de levenden de doden konden helpen. De wortels van
  deze belangstelling voor het lot van de afgestorvenen moeten worden gezocht in de
  vagevuurleer die ervan uit gaat dat er een etappe bestaat in de opgang van de ziel naar
  God waar de zuivering plaatsvindt van alles wat de opname in God nog verhindert (zie
  hoofdstuk 2). Vanaf de contrareformatie werd het gebed voor de zielen in het vagevuur
  een populaire devotie binnen de Kerk. Door de invloed van de 19e-eeuwse burgerlijke
  cultus rond de nagedachtenis en de hoop op een reünie in de hemel veranderde de
  aard van het verzamelen van gebeden en goede werken voor zielen in het vagevuur.
  In de 19e eeuw zien we een iconografische verschuiving van anonieme zielen naar
  afbeeldingen van de zielen als herkenbare mannen en vrouwen. Er kwam een intense
  wederzijdse dialoog op gang tussen de levenden en de zielen in het vagevuur. In de
  19e eeuw bidden de levenden niet enkel voor de lijdende zielen. Deze laatsten werden
  ook in staat gesteld voor de levenden te interveniëren.1768
  
  2023 Le suprême hommage.indd 289
  
  15/12/2022 10:47
  
  290
  
  le suprême hommage
  
  Aflaten werden geacht het lijden van de zielen in het vagevuur te verminderen.
   Er werd een onderscheid gemaakt tussen volle aflaten, goed voor een rechtstreekse
  verwelkoming van een lijdende ziel in de hemel, en gedeeltelijke aflaten, die maar
  een bepaalde tijd in het vagevuur kwijtscholden, uitgedrukt in dagen, maanden en
  jaren.1769 Bidden voor de overledene, het opdragen van zielenmissen en het verdienen
  van aflaten waren nog steeds de gebruiken bij uitstek om het zielenheil van de afgestorvene te verzekeren. Naast de hoop op een opname in de hemel van de overleden
  dierbare boden deze praktijken troost voor de nabestaanden.1770
  Doodsprenten zijn een belangrijke bron voor informatie rond gebeden voor de
  overledenen en geloof in aflaten. Doodsprenten kwamen voort uit devotieprenten in
  het 17e-eeuwse katholieke en devote milieu van de klopjes in de Republiek der Nederlanden. In het 18e-eeuwse Amsterdam ontstond de gedrukte doodsprent. Zo werd in
  1762 in Amsterdam een prent uitgebracht die gegraveerd werd voor het Antwerpse
  Broederschap van de Goede Dood, opgericht door de jezuïeten in de 17e eeuw (zie
  hoofdstuk 2), waarop een stervende werd afgebeeld met de priester, de gekruisigde
  Christus en Maria. De prent diende om leden voor te bereiden tot een goede christelijke dood. Doodsprenten waaiden over vanuit Amsterdam naar Antwerpen. In de eerste decennia van de 19e eeuw brak de gedrukte doodsprent door in Vlaanderen. Tegen
  het einde van de 19e eeuw was het een algemeen gebruik geworden, met luxueuze
  Franstalige prenten die werden uitgedeeld aan de verfranste burgerij en goedkope
  banale Nederlandstalige prenten die werden uitgedeeld aan de lagere klassen.1771
  Een katholieke doodsprent is in de eerste plaats een oproep tot gebed. Deze doodsprenten werden in de 19e eeuw uitgedeeld als souvenir met op de prentzijde verschillende Bijbelse thema’s zoals de gekruisigde Christus of Maria en op de tekstzijde de
  naam van de overledene, de datum van overlijden en (al dan niet met aflaten verrijkte)
  gebeden voor de overledene.1772 Op doodsprenten werd de lezer met ‘priez pour le
  repos de...’ aangemaand tot gebed (zie illustratie 8.1). Met de tijd werd de gebedsoproep opdringeriger en werden eigenlijke gebedsteksten aangeboden, met het ‘R.I.P’,
  het ‘Pie Jesus’ en het ‘Requiem Aeternam’ als de bekendste gebedsformules.  Op de doodsprenten die in 1850 door verschillende Belgische uitgevers op de
  markt werden gebracht ter nagedachtenis van koningin Louise-Marie werden devote
  niet-liturgische gepersonaliseerde gebeden gedrukt waarin God werd gesmeekt
  de koningin op te nemen in zijn rijk en de koninklijke familie te troosten.1774 Nietliturgische gebeden om de koningin op te nemen in de hemel werden ook via
  
  2023 Le suprême hommage.indd 290
  
  15/12/2022 10:47
  
  s p i r i t u e l e e n m at e r i ë l e h e r d e n k i n g
  
  291
  
  gelegenheidspublicaties verspreid.1775 Uiteindelijk waren er in België tientallen modellen van doodsprenten van Louise-Marie in omloop, voor een groot deel portretten maar ook modellen met graftombes, Bijbelse taferelen, doodshoofden etc., met
  treurdichten en lofredes, in het Nederlands en in het Frans.1776 De massale verspreiding van lithografische doodsprenten van de eerste koningin van België zorgde voor
  een belangrijke impuls voor de ontwikkeling van het portretdoodsprentje in België
  en werd, net als de latere productie van prenten voor andere katholieke leden van
  de koninklijke familie, ingegeven door een commerciële logica.1777 Dit laatste wordt
  bevestigd door het opduiken van vele sentimentele beelden met christelijke symboliek
  (kruis met pelikaan, hart van Maria, heiligen) uit de commerciële ateliers van de Saint
  Sulpice-wijk in Parijs, zoals Dopter en Letaille, op de prentzijde van doodsprenten
  ter ere van Louise-Marie.1778 Deze zoete stijl beheerste de hele eeuw de markt. Voor
  Louise-Marie werden nog geen of weinig aflaatprenten met volle of gedeeltelijke
  aflaatgebeden geproduceerd.
  Illustratie 8.1.: Doodsprent koningin Louise-Marie, 1850
  (Liberas/Liberaal Archief )
  
  2023 Le suprême hommage.indd 291
  
  15/12/2022 10:48
  
  292
  
  le suprême hommage
  
  Op doodsprenten voor katholieke staatsmannen en leden van de koninklijke familie uit de tweede helft van de eeuw kwamen wel vaak gedeeltelijke aflaatgebeden voor.
   Met deze gebeden werd de tijd in het vagevuur ingeperkt met dagen, maanden en
  jaren. De meest gebruikte waren aanroepingen van Jezus, Maria en Jozef1779, goed
  voor een 300 dagen-aflaat, en schietgebeden (‘Miséricordieux Jésus’).1780 Gezien paus
  Leo XII in 1825 het voordeel van het volle aflaatgebed ter ere van de vijf heilige wonden van Christus limiteerde tot de biddende persoon werd op sommige aflaatprenten
  gepreciseerd dat dit gebed volgens zijn voorganger Pius VII wel degelijk ook zielen in
  het vagevuur kon verlossen. Dit duidt op de intense drang bij tijdgenoten om het lot
  van de afgestorvenen te verzachten. Uitgevers van doodsprenten speelden hier handig
  op in.1781
  Aflaten konden ook worden verdiend door lidmaatschap van broederschappen.1782 In de 19e-eeuwse Belgische bisdommen werden met aflaten beloonde broederschappen nieuw leven ingeblazen of er werden nieuwe opgericht.1783 Zo verleende
  Benedictus XIII aan leden van het Broederschap van de Goede Dood bij inschrijving
  en in het uur van de dood in 1729 een volle aflaat voor de zielen in het vagevuur en
  een aflaat van 7 jaar en 280 dagen voor het bijwonen van een vergadering van het
  genootschap. Deze aflaten golden nog steeds bij de heroprichting van het genootschap in Belgische steden in het midden van de 19e eeuw (zie hoofdstuk 6).1784 Ook de
  in 1860 in Antwerpen opgerichte Association de l’agonie de N-S. J-C. pour l’enterrement
  chrétien des pauvres werd door Rome beloond met gedeeltelijke en volle aflaten.1785
  In 1864 vroegen ook de oprichters van de Brusselse Association de Sainte-Barbe
  (pour l’enterrement des catholiques indigents) aflaten aan de paus voor haar leden (zie
  hoofdstuk 7).1786
  Op de tekstzijde van doodsprenten in de 19e en eerste helft van de 20e eeuw was het
  gebruikelijk om in de lijn van het ‘Ars Moriendi’-drukwerk de godsdienstige omstandigheden van het overlijden met de laatste sacramenten, net als de laatste woorden
  en gevoelsuitdrukkingen van de stervende, te melden om zo de godsvruchtige natuur
  van het overlijden te benadrukken.1787 Op doodsprenten voor Louise-Marie werd
  vaak een (vermeende) uitspraak van Leopold vermeld: ‘sa mort est sainte comme sa
  vie’.  Om de godsdienstigheid en gemoedsrust van Étienne de Gerlache (1871) op zijn
  sterfbed te benadrukken werden zijn laatste betekenisvolle woorden gereproduceerd
  (zie hoofdstuk 6).1788 Via Bijbelcitaten en citaten van geestelijken en heiligen werden
  de kennissen en families van oud-Senaatsvoorzitter Henri t’ Kint de Roodenbeke
  (1900), Senaatsvoorzitter Henri de Mérode-Westerloo (1908) en Senator Paul de Smet
  de Naeyer (1913) op de hoogte gebracht dat deze aristocraten vreedzaam en zonder
  angsten in de schoot van de Kerk het leven lieten (zie illustratie 8.2).1789
  Er werd vaak een selectie van Bijbelteksten opgesteld die rechtsreeks of onrechtstreeks op de overledene toepasbaar waren. Deze citaten dienden de godsdienstigheid
  en weldadigheid van de overleden figuur te benadrukken. Welgestelde oud-politici en
  
  2023 Le suprême hommage.indd 292
  
  15/12/2022 10:48
  
  s p i r i t u e l e e n m at e r i ë l e h e r d e n k i n g
  
  293
  
  Illustratie 8.2.: Doodsprent Senaatsvoorzitter Henri de
  Mérode-Westerloo, 1908 (Archief Koninklijk Paleis)
  
  staatsmannen uit de hoge burgerij en adel zoals Goswin de Stassart (1854), Adolphe
  Dechamps (1874) en Charles de Mérode-Westerloo (1892) werden bijvoorbeeld met
  een regel uit het Bijbelboek Psalmen op hun doodsprenten geëerd omdat ze oog hadden voor de armen in de samenleving en hiervoor op Gods barmhartigheid zouden kunnen rekenen.1790 Vele uitgevers kozen er in 1850 voor via Bijbelcitaten op de
  tekstzijde uitvoerig te verwijzen naar de moederliefde, populariteit en liefdadigheid
  van Louise-Marie.1791 Voor koningin Marie-Henriette kozen uitgevers net zoals in de
  persnecrologieën voor teksten die haar door God opgelegde lijdensweg benadrukten
  (zie hoofdstuk 5).1792 De getuigenis van de heilige Paulus rond zijn christelijk leven
  was populair op doodsprenten voor katholieke staatslieden: ‘j’ai combattu le bon combat, j’ai gardé la foi, j’ai achevé ma course’.1793 Voor erg publieke figuren werden soms
  ook delen van (gepubliceerde) lijkredes en lofbetuigingen op de doodsprent gereproduceerd.1794
  
  2023 Le suprême hommage.indd 293
  
  15/12/2022 10:48
  
  294
  
  le suprême hommage
  
  Van oudsher hield de Kerk voor dat de zielen van het vagevuur gebaat zijn door
  het misoffer (zie hoofdstuk 2). Speciale namissen ter nagedachtenis/zielenheil van de
  doden, tussen één week en twee maanden na de begrafenis en/of op jaarlijkse basis
  (jaargetijden), bleven behouden in de 19e en 20e eeuw.1795 Deze missen kunnen worden gezien als een herhaling van de begrafenisdienst en waren expliciet bedoeld om
  te bidden voor het lot van de ziel van de overledene.  Jaargetijden voor de koninklijke familie waren plechtig vormgegeven rouwmissen met een vooraanstaand publiek. Louise-Marie liet in haar testament haar familie
  weten dat ze wenste dat er op de verjaardagen van haar dood missen zouden opgedragen worden om te bidden voor haar zielenheil.1800 De Hertog van Brabant hechtte veel
  belang aan kerkdiensten als eerbetoon aan zijn moeder.1801 Hoewel voor de protestantse Leopold geen zielenmissen werden georganiseerd werd er door de koninklijke
  familie wel belang gehecht aan de verjaardagen van zijn overlijden met een bezoek
  aan de crypte.1802 In november 1902 besloot Leopold II dat het jaarlijkse Te Deum
  op 15 november toen zou vervangen worden door een herdenkingsmis in de SintMichiels en Sint-Goedelekerk ter ere van zijn moeder en zijn zopas overleden echtgenote, koningin Marie-Henriette. Alle autoriteiten die normaal op het Te Deum
  werden uitgenodigd werden nu uitgenodigd voor deze dienst.1803 In de jaren nadien
  werden de jaarlijkse herdenkingsmissen in oktober in de kerk van Laken voor
  Louise-Marie nu ook opgedragen aan de tweede koningin van het land.1804
  Arme families konden individuele zielenmissen ter nagedachtenis en zielenheil
  van hun dierbaren niet veroorloven. Daarom organiseerden de verenigingen uit het
  reveil die zich in steden zoals Antwerpen en Brussel sinds de jaren 1860 bekommerden om het sterfbed en de uitvaart van armen jaarlijkse collectieve zielenmissen voor
  de overleden leden gedurende het octaaf van Allerzielen. Deze missen waren verjaardagsmissen voor de vrienden en familie van overleden behoeftigen die aangesloten
  waren bij de verenigingen en kenden direct succes.1805 Ook vele andere broederschappen boden een bovennatuurlijke ‘levensverzekering’ met jaarmissen.1806
  
  2023 Le suprême hommage.indd 294
  
  15/12/2022 10:48
  
  s p i r i t u e l e e n m at e r i ë l e h e r d e n k i n g
  
  295
  
  ‘L’heure où la fin est devenue le commencement…’: maçonnieke rouwrituelen
  De hierboven geschetste katholieke dodencultus was dominant in de 19e eeuw. Het
  merendeel van de Belgische mannen en vrouwen was en bleef vertrouwd met de
  katholieke ideeën rond de dood en het hiernamaals. Dit neemt niet weg dat op het
  einde van de 19e eeuw de culturele autoriteit van de Kerk in de dodencultus niet meer
  dezelfde was als deze aan het begin van de eeuw en het reveil.  Over de oorsprong van dergelijke maçonnieke rouwrituelen is weinig gekend. We
  weten dat reeds in de jaren 1750 in Hamburg en Hannover rouwloges werden georganiseerd en dat de structuur waarschijnlijk beïnvloed was door de initiatie tot de
  graden van Meester en Prins Rozenkruiser.1808 Les Amis Philanthropes hechtte reeds in
  1807 veel belang aan een louter maçonniek eerbetoon voor verdienstelijke overleden
  broeders binnen de muren van de tempel, een eerbetoon dat bewust volledig gescheiden gehouden werd van kerkelijke erediensten.1809 De Leuvense loge Les Disciples de
  Salomon stelde in 1804 een draaiboek op voor rouwzittingen. De oudste maçonnieke
  rouwrituelen voor een individuele vrijmetselaar die we in Gent en Brussel terugvonden dateren van 1810 en 1812.1810 Deze reeds tijdens de Franse periode plechtig vormgegeven rituelen benadrukten het voortleven van de herinnering aan de weldaden
  van de geliefde broeder. Ze waren in de terminologie van Victor Turner zowel ‘rites
  de passage’ (rituelen van de levenden voor de doden) als ‘curatieve rituelen’ (rituelen
  van de levenden voor de levenden). Dit bleek uit de centrale rol van rouwhuldes met
  aandacht voor de berustende maçonnieke omgang met de dood, gebeden gericht aan
  de Opperbouwmeester van het heelal en symbolische praktijken zoals het doven van
  een kaars in een vaas water, het herhaaldelijk gooien van bloemen op de sarcofaag en
  het omcirkelen van de katafalk.1811 De vrijmetselaars vonden voor hun rouwrituelen
  inspiratie in klassieke heldenepossen, zoals Vergilius’ beschrijving van de begrafenis
  van Anchises in de Aeneis en de Ilias van Homeros.1812 Tijdens het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden werd geprobeerd het gebruik om rouwrituelen op te voeren voor
  voorbeeldige vrijmetselaars te veralgemenen.1813 In Auguste de Wargny’s Annales chronologiques, littéraires et historiques de la maçonnerie des Pays-Bas vinden we verslagen
  
  2023 Le suprême hommage.indd 295
  
  15/12/2022 10:48
  
  296
  
  le suprême hommage
  
  terug van rouwrituelen voor Louis-Pierre Saint-Martin door de Luikse loge La Parfaite Intelligence in 1819 (zie hoofdstuk 6), voor Edmond Du Pré door de Bergense
  loge La Concorde in 1827 en voor Remi Honorez door de Brusselse loge L’Espérance
  in 1828.1814 Onder het VKN hield de Brusselse loge Les Amis Philanthropes om de vijf
  jaar (in november 1818, 1823 en 1828) rouwzittingen voor de in tussentijd overleden
  broeders.1815
  De traditie van rouwzittingen voor speciale individuen en rouwzittingen voor
  een groep overleden vrijmetselaars werd in het onafhankelijke België voortgezet.  De
  Gentse werkplaats Le Septentrion hield rouwrituelen in 1833 en 1835 na het overlijden
  van een lid.1816 Les Amis Philanthropes hield opnieuw in 1833, 1838 en 1843 rouwdiensten voor de vrijmetselaars die de afgelopen vijf jaar waren overleden. De vijfjaarlijkse
  rouwrituelen in Les Amis Philanthropes vonden plaats op 2 november en werden dus
  nadrukkelijk opgevat als een maçonniek alternatief voor de collectieve Allerzielenmissen die binnen de katholieke Kerk werden gevierd ter ere van zielen in het vagevuur.1817 Toen de Brusselse loge L’Espérance in 1816 en 1824 rouwzittingen hield, vielen deze zittingen niet toevallig op Goede Vrijdag.1818 De Brusselse loge Les Vrais Amis
  de l’Union et du Progrès Réunis hield zeker sinds het midden van de 19e eeuw zevenjaarlijkse rouwrituelen voor overleden leden.1819 Voor gewezen Voorzittend Meesters
  organiseerde Les Amis Philanthropes steevast speciale rouwrituelen, zoals voor de burgemeester van Brussel Nicolas-Jean Rouppe in 1838. Voor deze rouwrituelen werden
  grote sommen geld uitbesteed.1820
  Uit een vergelijking van de maçonnieke rouwrituelen in Le Septentrion (Gent) en
  Les Amis Philanthropes (Brussel) tijdens de jaren 1833-1843 blijkt dat deze éénzelfde
  soort proces volgden. In een eerste tempel werd het heengaan van de broeder of broeders vastgesteld. Er kwam een vaststelling dat het uur was geslagen ‘où la fin est devenue le commencement’ en er volgde een oproep ten aanzien van de aanwezigen tot het
  bewijzen van de laatste eer aan de overleden broeder(s). Hierna werden de maçonnieke decors van de overleden broeder(s) binnengebracht in een tweede tempel. Hier
  was een sarcofaag opgesteld. De decors werden op de sarcofaag geplaatst en er werden drie plengoffers gebracht van water, melk en wijn. In de tweede tempel werd een
  rouwhulde gehouden in de vorm van lovende toespraken. Er vond een omcirkeling
  van de sarcofaag en symbolische sluiting van het graf plaats. In Gent keerden de broeders weer naar de gewone tempel maar in het gebouw van Les Amis Philanthropes in
  de Rue du Petit Sablon begaven de vrijmetselaars zich vanuit de Egyptische zaal naar
  de grote tempel als tempel van de immortaliteit. Hier kreeg elke vrijmetselaar een acaciatakje. Er werd ook gewerkt met lichtsymboliek (van donker naar licht) en muziek
  die naargelang de fase/tempel van toon veranderde van rouw naar triomfantelijk.1821
  In de jaren 1860 verkregen maçonnieke rouwrituelen in Brussel een momentum
  door de organisatie van rouwloges voor illustere leden.  Het rouwritueel voor Verhaegen in 1863 werd aangewend om de banden aan te
  sterken tussen de Belgische vrijmetselarij en buitenlandse obediënties en werkplaatsen, in het bijzonder de Nederlandse en Italiaanse vrijmetselarij, gezien Verhaegens
  inspanningen als Grootmeester om grensoverschrijdende contacten tussen Belgische en Nederlandse en Italiaanse vrijmetselaars te bevorderen. Het kort voordien te
  Turijn opgerichte Grande Oriente Italiano stelde de Belgische liberale Senator Joseph
  van Schoor, lid van Les Amis Philanthropes en opvolger van Verhaegen als Grootmeester, aan als ‘garant d’amitié’/vriendschapsbode en vertegenwoordiger van de
  obediëntie.1822 Vier Nederlandse werkplaatsen waren vertegenwoordigd op het ritueel. De Haagse loge Union Royale, waarvan Verhaegen erelid was, zond een delegatie
  van maar liefst tien leden, waaronder haar Voorzittend Meester Isaac Van den Bosch
  en Willem Frederik van Otterloo, de privésecretaris van prins Frederik van Oranje.
   Les Amis Philanthropes liet via Van Otterloo zelfs een plaasteren portret-medaillon
  van Verhaegen, met maçonnieke insignes, bezorgen aan Frederik van Oranje, Grootmeester van het Nederlandse Grootoosten. Frederik was de prins die tijdens de Belgische Revolutie, toen de Belgische en Nederlandse vrijmetselarij onder één obediëntie
  met Frederik als Grootmeester waren verenigd, als militair bevelhebber naar Brussel
  trok om de opstand neer te drukken en daarvoor werd veroordeeld door Belgische
  werkplaatsen.1823 De herinnering aan Verhaegens rol in het herstel van de vertroebelde
  banden tussen de Belgische en Nederlandse vrijmetselarij was duidelijk van groot
  belang voor de organisatoren van het ritueel in 1863.1824
  Zowel in het rouwritueel voor Verhaegen als dat voor Leopold I werd gealludeerd
  naar de Italiaanse strijd voor onafhankelijkheid, die hevig werd gesteund in de Brusselse antiklerikale maçonnieke kringen. Redenaar Albert Lacroix eerde in de tempel der onsterfelijkheid bij het ritueel voor Verhaegen de vrijheidsstrijder Giuseppe
  Garibaldi als vrijmetselaar.1825 Ook Leopold I werd zonder voorbehoud door het
  Grootoosten strategisch opgeëist als een overtuigd vrijmetselaar, hoewel dit zonder
  veel moeite door de katholieke pers kon ontkracht worden.1826 Kort na haar officiële reactie van 11 december 1865 op Leopolds overlijden besloot het comité van het
  Grootoosten dat er voor Leopold, ‘le protecteur de la Maçonnerie belge’, een rouwritueel zou worden gehouden.1827 Het uiteindelijk ritueel vond plaats op 11 februari 1866 in
  Brussel in samenwerking met de Opperraad. Het Grootoosten wenste met het ritueel
  uitbundiger en explicieter dan ooit tevoren de Belgische vrijmetselarij in te schakelen
  in de patriottische sentimenten die zich meester maakten van de natie in de nasleep
  van Leopolds dood. Daarnaast werd de figuur van Leopold door het Grootoosten
  
  2023 Le suprême hommage.indd 297
  
  15/12/2022 10:48
  
  298
  
  le suprême hommage
  
  gebruikt om de vrijmetselarij op een internationaal niveau aan glans en prestige te
  doen winnen tegen de achtergrond van een nieuwe pauselijke veroordeling.1828 Verder
  bood het ritueel een mooie gelegenheid om de banden aan te halen met buitenlandse
  obediënties na de fameuze intrekking van artikel 135 in 1854 door het Grootoosten en
  met de Opperraad omdat Leopold zogezegd houder was van een hogere graad.
   De rituelen voor Verhaegen, Fontainas en Leopold werden het onderwerp van
  speciale publicaties waarmee het Grootoosten en de Brusselse werkplaatsen trachtten
  de tijdens de rouwloges gedeclameerde redes breed te verspreiden. Op het rouwritueel
  voor Leopold waren volgens het Grootoosten meer dan 1000 vrijmetselaars aanwezig. Aan het rouwritueel voor Fontainas namen ongeveer 600 vrijmetselaars deel.1829
  De artistieke omkadering werd in vergelijking met de rouwrituelen voor de overleden
  Brusselse broeders in de jaren 1830 en 1840 fors uitgebreid. De rouwrituelen voor
  Verhaegen, Fontainas en Leopold kregen vorm met de steun van prominente schilders, muzikanten, beeldhouwers en architecten; milieus met vaak nauwe banden met
  de Brusselse vrijmetselarij. Zo maakte François Wilbrandt voor de derde tempel van
  het rouwritueel voor Leopold en Verhaegen speciale allegorische schilderijen om een
  Elysium te evoceren (zie illustratie 8.3). Wilbrandt werkte ook mee aan de decoratie van de tempels bij het rouwritueel voor Fontainas.1830 Voor het rouwritueel voor
  Leopold werd een cantate geschreven door Marcel Briol, als regisseur werkzaam bij
  de Muntschouwburg, op nieuwe muziek van Charles-Louis Hanssens, gereputeerd
  orkestleider in de Munt. Deze cantate werd gebracht door een koor en een orkest die
  Hanssens zelf rekruteerde. Guillaume Geefs maakte voor het Grootoosten een kopie
  van zijn Leopold-beeld op de congreskolom, met voor de gelegenheid een maçonniek
  lint.1831 Munt-tenor Victor Jourdan zong op alle drie rouwrituelen. De muziek voor de
  rouwrituelen voor Verhaegen en Fontainas werd respectievelijk gecomponeerd door
  de jonge componisten-vrijmetselaars Charles-Antoine Bosselet en Joseph Dupont (de
  latere orkestleider van de Munt).1832
  De hoofdkenmerken van de rouwrituelen uit de eerste eeuwhelft bleven behouden
  en kregen verder vorm in deze plechtige ceremonies: drie grote delen die werden uitgevoerd binnen eenzelfde ruimte die met gordijnen van elkaar waren gescheiden (bij
  Leopold) of in meerdere ruimtes (bij Verhaegen), het gebruik van plengoffers, bloemen en acaciatakjes, de symbolisering van hoop via licht en muziek enz. In de eerste
  tempel werd het sterven en verdwijnen van de vrijmetselaar geëvoceerd middels lange
  of korte duidende toespraken of met een bepaalde formule. 1833 Vervolgens verlieten
  de vrijmetselaars de eerste tempel en betraden ze een tweede tempel, de grafzaal. In
  de tweede gedecoreerde graftempel bevond zich een katafalk met urne of sarcofaag.
   Opnieuw werd het overlijden vastgesteld door de Voorzittend Meester en de Opzieners. De klassieke symbolische offers van water, wijn en melk werden gebracht. Er
  werden in de twee tempels toespraken gehouden door de Redenaar en andere vertegenwoordigers. Bij het ritueel voor Verhaegen en Leopold werden de lijkredes gevolgd
  
  2023 Le suprême hommage.indd 298
  
  15/12/2022 10:48
  
  s p i r i t u e l e e n m at e r i ë l e h e r d e n k i n g
  
  299
  
  door de opvoering van een maçonnieke cantate. Hierna werd door de Voorzittend
  Meester de Opperbouwmeester aangeroepen opdat de afgereisde vrijmetselaar zijn
  beloning zou krijgen. De Voorzittend Meester en de Opzieners herhaalden vervolgens
  de woorden ‘Adieu’, ‘gémissons’ en ‘espérons’, waarop de derde tempel der onsterfelijkheid werd geopend.1834
  In de derde tempel werd in aanwezigheid van een buste (bij het ritueel voor
  Verhaegen en Fontainas), mogelijk geflankeerd door allegorische beelden (bij het ritueel voor Leopold, zie illustratie 8.3), door de Redenaar vaak een belangrijke hulde
  gebracht. Er werd veelal een gezongen stuk gebracht onder de vorm van een hymne
  aan de onsterfelijkheid. Het neerleggen van acaciatakken en strobloemen in de tweede
  of derde tempel symboliseerde verder de onsterfelijkheid.1835
  
  Illustratie 8.3.: Gravure ‘tempel der onsterfelijkheid’ tijdens rouwritueel voor Leopold I, 1866 (© Belgisch Museum van de Vrijmetselarij – foto Hugo Maertens)
  
  In de vroegste rouwrituelen van Brusselse en Gentse loges in de eerste helft van de
  19e eeuw vinden we reeds sporen terug, al dan niet nadrukkelijk, van het maçonnieke
  spiritualisme waarin geen sprake was van het vagevuur, als alternatief voor het katholieke wereldbeeld.1836 In het rouwritueel voor de overleden broeders van Les Amis
  Philanthropes op 2 november 1843 smeekte de Voorzittend Meester bijvoorbeeld
  dat de zielen van de vrijmetselaars zouden terugkeren naar ‘leur céleste origine’. De
  
  2023 Le suprême hommage.indd 299
  
  15/12/2022 10:48
  
  300
  
  le suprême hommage
  
  Opperbouwmeester werd gevraagd om de overleden broeders tot zich te nemen en
  ze te belonen voor hun weldaden. Later werd melding gemaakt dat de zielen teruggekeerd waren naar ‘sa source divine’ en er sprake was van ‘la récompense réservée aux
  justes’.1837
  Deze spiritualistische en deïstische maçonnieke levensbeschouwing kwam in nog
  veel uitgebreidere termen en in expliciet contrast met de katholieke leer aan bod in de
  maçonnieke rouwrituelen voor Verhaegen, Fontainas en Leopold in de jaren 1860.  Verhaegen stierf met sereniteit en kalmte, overtuigd van zijn eigen daden en ideeën
  en verlost van elk vooroordeel, aldus Fourcault en Lacroix.1838 Redenaar Henri Bergé,
  oprichter van La Libre Pensée (zie hoofdstuk 7), verwees in zijn huldebetoon ter ere
  van Fontainas in de grafzaal ook naar de discussies rond het katholieke sterfbed van
  Fontainas. Bergé beschreef de geestelijken aan Fontainas’ sterfbed als ‘nos adversaires’
  en ‘ceux qui combattent le libre examen’.1839
  De breuk met het katholicisme liet wel een intens spiritualisme intact dat nauwgezet werd uiteengezet tijdens Verhaegens rouwritueel door Redenaar Lacroix en Grootredenaar Louis Defré in de derde tempel. Lacroix zag het leven na de dood niet in
  de katholieke zin van hemel, hel en vagevuur waarbij de mens een passieve speelbal
  was in de handen van goddelijke willekeur en klerikale interventies. Lacroix sprak
  over een oneindige cyclus van vooruitgang en transformatie waarbij ontdekkingen en
  ideeën, en de creatieve geesten die aan de grondslagen van deze ontdekkingen/ideeën
  lagen, eeuwig voortleefden en volgende generaties inspireerden.1840 Tijdens het rouwritueel voor Fontainas liet de Franse republikeinse balling en vrijmetselaar Désiré
  Bancel verstaan dat de onsterfelijkheid van de ziel diende verlost te worden van de
  dogma’s van de katholieke Kerk.1841
  Liberaal volksvertegenwoordiger en publicist Louis Defré was duidelijk de meest
  fervente adept van het maçonnieke dogma van de onsterfelijkheid van de ziel en evoceerde in 1863 voor de vele toehoorders de aanwezigheid van de onsterfelijke ziel van
  Verhaegen in de derde tempel.1842 In de tempel van de onsterfelijkheid bij het rouwritueel voor Leopold in 1866 ging Defré als Grootredenaar nog een stap verder door
  te veronderstellen dat de conservatieve Leopold, die de Belgische vrijmetselarij en
  vrijdenkersbeweging geen warm hart toedroeg, op zijn sterfbed troost putte uit ‘le
  
  2023 Le suprême hommage.indd 300
  
  15/12/2022 10:48
  
  s p i r i t u e l e e n m at e r i ë l e h e r d e n k i n g
  
  301
  
  dogme maçonnique de l’immortalité de l’âme’ en in het hiernamaals de groten der
  natie ontmoette om er beloond te worden voor zijn zogenaamde liberale beleid.1843
  Defré overspeelde hier overduidelijk zijn hand en maakte de Belgische vrijmetselarij
  bijzonder kwetsbaar voor spot en kritiek.1844 Niet lang na de uitvoering van het ritueel
  zorgde een lek aan de anti-maçonnieke journalist Amand Neut en de publicatie van
  het ritueel enkele weken later voor hevige spot in de katholieke pers.  Het hele ritueel,
  en in het bijzonder de breedvoerige hulde van Defré, werd beschreven als een carnavaleske klucht die de liberale persbladen verkozen stil te zwijgen.1845
  De openlijk spiritualistische toon tijdens de rouwzitting voor Leopold werd bovendien in 1866 niet meer collectief gedragen binnen de Belgische vrijmetselarij. De Leuvense loge La Constance reageerde afwijzend op de nadrukkelijke onsterfelijkheidsretoriek. De werkplaats argumenteerde dat dergelijk maçonniek spiritualisme/deïsme
  niet zomaar kon worden opgelegd aan de hele Belgische vrijmetselarij. Dit leidde tot
  een conflict tussen de Leuvense werkplaats en Defré en het Grootoosten. Het incident
  werd door een nieuw lek breed uitgesmeerd in de katholieke pers. Katholieke journalisten benutten de kritiek van La Constance om de vrijmetselarij eens te meer te identificeren met openlijk atheïsme.1846
  Het maçonnieke rouwritueel voor liberaal volksvertegenwoordiger Ernest Allard
  kreeg net als de profane lijkredes door vrijmetselaars tijdens begrafenissen (zie hoofdstuk 7) reeds in 1878 een meer eclectische en agnostische vage tonaliteit.1847 In een
  rouwritueel voor overleden leden van de Gentse loge La Liberté in 1891 was er al
  geen sprake meer van een onsterfelijke ziel. De dood werd voorgesteld als een reëel
  einde. Enkel de herinnering van het oeuvre en de voortzetting van het werk van de
  voorbeeldige vrijmetselaar telden nog.1848 Eenzelfde retoriek kenmerkte de rouwhulde
  van Redenaar Fernand Levêque tijdens het zevenjaarlijkse rouwritueel door de Brusselse loge Les Vrais Amis de l’Union et du Progrès Réunis in 1901 (zie illustratie 8.4),
  waar onder meer minister van staat Jules Bara werd herdacht: ‘Si l’homme disparaît
  à jamais par la mort, si son être se désagrège pour n’ être plus bientôt qu’une massa
  informe (…), quelque chose lui survit. L’homme disparaît, mais le souvenir reste;
  l’homme s’éteint mais son œuvre demeure’.1849 Een draaiboek uit 1893 voor een collectief rouwritueel bij Les Vrais Amis de l’Union et du Progrès Réunis verwees reeds
  duidelijk naar de pluraliteit van interpretaties van dood en hiernamaals binnen de
  Brusselse loge.  Patriottische cenotafen in kerken
  In het onafhankelijke België was het verboden om te begraven in kerken door de vigerende Napoleontische wetgeving. Artikel 73 van het keizerlijk decreet van 30 december 1809 stelde wel dat er nog cenotafen (grafmonumenten zonder stoffelijke resten)
  mochten worden geplaatst in kerken op voorstel van de bisschop en met toestemming
  van de bevoegde minister.1855 Zodoende werden in het jonge België in samenspraak
  met de regering nog cenotafen in kerken opgericht met realistische afbeeldingen van
  enkele nationale katholieke figuren. Deze graftekens kwamen tot stand vanuit zowel
  een religieus als pedagogisch/patriottisch begeesterde motivatie. Deze cenotafen
  tonen aan hoezeer kerken in de 19e eeuwse grootstad nog steeds als fysieke centra
  van dodenherdenking konden dienstdoen, hoewel ‘l’exil des morts’ uit de kerkgebouwen reeds sinds het einde van de vorige eeuw was ingezet. De romantisch-realistische
  beeldhouwkunst van Belgiës meest vooraanstaande beeldhouwers, Charles Auguste
  Fraikin en Guillaume Geefs, vond op die manier niet enkel op begraafplaatsen en op
  publieke pleinen maar ook in kerken een passend kader.
  De aanleiding tot dit fenomeen was de nauwe band tussen de Kerk en de patriottische sentimenten rond de Belgische Revolutie en de nieuwe Belgische dynastie.
  Vicaris-generaal (en toekomstig aartsbisschop) Sterckx was in december 1830 reeds
  
  2023 Le suprême hommage.indd 303
  
  15/12/2022 10:48
  
  304
  
  le suprême hommage
  
  aanwezig tijdens de rouwdienst voor de gesneuvelden van de septemberdagen.1856
  Leopold I zelf betrok de Kerk van bij het begin bij officiële en nationale plechtigheden.
  Zo werden in 1831 op vraag van de vorst de feesten ter herinnering van september
  1830 beperkt tot een rouwdienst in de Sint-Michiels en Sint-Goedelekerk en diensten
  in de belangrijkste kerken van het koninkrijk ter herinnering aan de gesneuvelden.
   Leopold rekende hiervoor op de steun van het episcopaat.1857 De vorst liet in 1833 ook
  aan Sterckx blijken dat hij publieke gebeden naar aanleiding van de zwangerschap van
  koningin Louise-Marie, een belangrijke gebeurtenis voor de toekomst van het land,
  zou op prijs stellen. Ook de rest van het episcopaat vaardigde in de verschillende bisdommen gebeden uit voor de geboorte van de kroonprins.1858 Toen Leopolds tweede
  zoon en opvolger werd geboren na de dood van prins Louis-Philippe vroeg Leopold
  persoonlijk de bisschoppen om God te bedanken voor deze gunst.1859
  De band tussen patriottisme en katholicisme in de nieuwe natie werd in het bijzonder belichaamd door de katholieke aristocratische de Mérode-familie die zich verzette tegen het beleid van Willem I. De Mérode-familie speelde een belangrijke rol in
  de vroege integratie van de Belgische katholieke aristocratie in het moderne politieke
  systeem door de hoge bestuursfuncties die Werner en Félix de Mérode bekleedden en
  de dood van Frédéric de Mérode als vrijwilliger op het slagveld tijdens de Belgische
  Revolutie.1860 In 1836 werd een Koninklijk Besluit opgesteld dat Werner, Félix en Henri
  de Mérode toelating gaf een monument voor hun gesneuvelde broer Frédéric, die was
  begraven in de Sint-Willibrorduskerk te Berchem, op te richten tegen een muur in de
  Sint-Michiels en Sint-Goedelekerk.1861 Guilaume Geefs was op dat moment reeds de
  nationale en patriottische beeldhouwer bij uitstek en kreeg de opdracht. Hij beeldde
  de gewonde maar strijdvaardige Frédéric uit nadat hij geraakt was door een kogel, in
  het kostuum van de vrijwilligers-revolutionairen, liggend op de zij met het geweer in
  de hand. Het beeld werd in een zijkapel geplaatst in 1837. Het Latijnse opschrift bij
  de gisant van Frédéric benadrukte de vereenzelviging van het katholiek geloof en de
  jonge Belgische natie.1862
  In 1862 keurde de minister van Justitie Victor Tesch het voorstel goed van aartsbisschop Sterckx om in de Sint-Goedelekerk een funerair monument voor Frédérics
  broer, Félix de Mérode, gewezen lid van het Voorlopig Bewind, te plaatsen.1863 Het
  monument voor Félix werd collectief gefinancierd via openbare inschrijvingen en het
  initiatief kreeg steun van de conservatieve pers en hoge kerkelijke en katholieke politieke kringen. Binnen deze kringen wenste men dat Félix als stichter van de natie net
  als zijn broer een monument had in de Sint-Goedelekerk. Als beeldhouwer werd deze
  maal Charles Auguste Fraikin gekozen.  Fraikin werd als beeldhouwer gekozen. Zijn cenotaaf was in 1859 klaar en werd
  ondergebracht in een speciaal daartoe gebouwde kapel in de kerk. De beeldengroep
  toont de laatste ogenblikken van de koningin. Wenend woont de stad Oostende, belichaamd in de figuur van een treurende vrouw, de droeve gebeurtenis bij. Terwijl de
  koningin de ogen opslaat, ziet zij een engel uit de hemel dalen die haar met zijn vleugels beschermt en haar een olijftak aanbiedt, symbool van de eeuwige vrede, evenals
  de kroon der onsterfelijkheid (zie illustratie 8.6).1866
  
  Illustratie 8.6.: Ontwerp cenotaaf voor koningin Louise-Marie door Fraikin in de Sint-Pieter en
  Pauluskerk te Oostende, gravure uit L’Illustration, 3 december 1853 (Universiteitsbibliotheek Gent)
  
  2023 Le suprême hommage.indd 306
  
  15/12/2022 10:48
  
  s p i r i t u e l e e n m at e r i ë l e h e r d e n k i n g
  
  307
  
  Fraikins cenotaaf voor Louise-Marie was doordrongen van een melancholische
  romantiek en sloot zich aan bij de elegante en verfijnde ‘Louis-Philippe stijl’ van de
  gisanten in de Orléans-kapel te Dreux voor Louise-Maries familieleden. Fraikins werk
  was ook vergelijkbaar met de dramatische gisant van Louise-Maries verongelukte
  broer, Ferdinand-Philippe van Orléans, in de kapel op de plaats van het ongeluk te
  Parijs, met de aanwezige engel en de nadruk op de opwaartse reis van de ziel naar de
  hemel.1867
  Koninklijke neogotiek
  De nauwe band tussen de Kerk, nationale identiteit en patriottisme werd nog duidelijker in de oprichting van de nieuwe Onze-Lieve-Vrouwekerk van Laken. De bouw van
  de grootste neogotische kerk van het land wijst op de doelbewuste aanwending van de
  neogotiek als nationale stijl bij uitstek, binnen een historisch legitimerend kader, voor
  gedenkmonumenten ter ere van de stichters van de nieuwe dynastie: Leopold I en
  Louise-Marie. Middels de neogotische stijl werd een band met het middeleeuwse verleden en de christelijke identiteit bewerkstelligd. De creatieve academische neogotiek
  was een stijl die nauw verbonden was met de zoektocht naar culturele identiteit en
  historische legitimiteit in de jonge staat. Op die manier ontstond een ware ‘Belgische
  koninklijke neogotiek’. Reeds in de begindagen van de Belgische natie werd neogotiek
  gebruikt in het kader van patriottische trots bij het monument ter herinnering van de
  Belgische Revolutie te Essen (1844).1868
  Vooral de herinnering aan de katholieke eerste koningin van het land stimuleerde
  academische neogotische architectuur.  In november 1850 schreef de Schone Kunstensectie van de Koninklijke Academie reeds een architecten- en beeldhouwerswedstrijd
  uit voor een monument ter herinnering aan koningin Louise-Marie dat in een kerk
  zou geplaatst kunnen worden. Guillaume Geefs zetelde in de jury. Uiteindelijk werd
  geen enkele prijs uitgereikt.1869 Al enkele dagen na de dood van Louise-Marie in oktober 1850 werd een Koninklijk Besluit opgesteld voor de constructie van een nieuwe
  (parochiale) kerk te Laken ter ere van de koningin met Leopolds fortuin. Vanuit zowel
  antiklerikale hoek in Brussel als in bredere kringen in heel het land werd openlijk
  gepleit om het spontaan ingezamelde geld voor een nationaal monument ter ere van
  Louise-Marie aan te wenden voor de oprichting van een hospitaal.1870 Arm en rijk
  schonken geld. In de hoofdstad zamelden bijvoorbeeld armenbezoekers van liefdadigheidscomités, afhangende van de Raad van Godshuizen en Hulp, kleine donaties
  van enkele centiemen in.1871 De meningen in comités in steden zoals Antwerpen en
  Gent rond de vraag of het ingezamelde geld kon dienen voor lokale liefdadigheidsinstellingen of voor de kerk in Laken lagen uiteen en een centrale regulering vanuit de overheid drong zich op.1872 Liberaal regeringsleider Rogier, de afgevaardigden
  van de provinciale deputaties en de burgemeesters van de provinciehoofdsteden
  
  2023 Le suprême hommage.indd 307
  
  15/12/2022 10:48
  
  308
  
  le suprême hommage
  
  verklaarden zich in oktober 1850 bijna unaniem akkoord om de ingezamelde sommen uit alle hoeken van het land niet aan te wenden voor een hospitaal maar voor
  de constructie van de nieuwe kerk van Laken die door Leopold was gewenst. De kerk
  zou ook dienen als koninklijke grafkelder. Uit deze beslissing bleek eens te meer de
  vitalisering van het katholieke reveil en de katholieke cultuur die het overlijden van de
  koningin in 1850 teweegbracht.1873
  Er werd een nationale wedstrijd uitgeschreven voor architecten met tientallen
  voorstellen. De jonge Alphonse Balat brak in 1852 ten aanzien van de regering een
  lans voor het gebruik van ijzer als integraal element in de constructie van moderne
  bouwwerken en pleitte voor een vlucht vooruit, weg van een imitatiedrang van constructietechnieken uit het verleden. Hij stelde een kerkgebouw met crypte geïnspireerd door de Byzantijnse stijl voor. Het bouwwerk was in harmonie met de moderne
  tijd en vooruitgang van de industrie door het gebruik van ijzer. Balat plaatste zijn
  voorstel tegenover de dure en inefficiënte recuperatie van de gotiek voor kerken.1874
  Balat was voor op zijn tijd.  Het gebruik van ijzer in de moderne architectuur was nog
  onderwerp van controverse en architecten kwamen nog niet tot hoogstaande artistieke creaties met ijzer. Balat zou pas met de constructie van de Wintertuin van het
  Kasteel van Laken in de jaren 1870 erin slagen nieuwe vormen in het leven te roepen
  met het gebruik van metaal.1875
  Uiteindelijk werd in 1852 voor de kerk en de koninklijke grafkapel de eerste prijs
  uitgereikt aan de sobere ontwerpen van Joseph Poelaert, één in Romaanse stijl en één
  in de gotische stijl. Leopold I verkoos de gotische stijl. De vorst interesseerde zich
  reeds tijdens zijn verblijf in Engeland voor de ‘Gothic revival’. Een bijzondere jury
  vroeg aan Poelaert het werk te verrijken met een gevel met drie portalen en drie
  torens, eerder dan de sobere voorzijde van het oorspronkelijke plan, om zo het nationale en monumentale karakter van de kerk te vergroten.1876 Vanuit katholieke hoek,
  waar de ideeën van de Brit Augustus Welby Pugin als wegbereider van de (ideologische) neogotische stijl doordrongen1877, werd de keuze voor een neogotische kerk met
  grafkapel enthousiast onthaald. De gotiek/‘spitsbogenstijl’ werd gezien als ‘le vrai style
  de l’architecture chrétienne’, als een terugkeer naar de christelijke tradities na jaren
  van karakterloze architectuur in een seculariserende wereld.1878 De Limburgse schrijver-historicus Jules Petit de Rosen schreef reeds in 1851 in het kader van de nationale
  architectenwedstrijd een in pamfletvorm uitgegeven artikel waarin hij pleitte voor de
  keuze van een nieuwe gotische kerk ter ere van Louise-Marie, met de gotiek als patriottische en religieuze stijl bij uitstek die paste bij de nationale traditie. Geïnspireerd
  door Pugin brandmerkte de auteur het heidense neoclassicisme.1879
  De eerste steenlegging van de kerk in 1854 werd een plechtige nationale ceremonie in aanwezigheid van de vorst en zijn gezin, regeringsministers en het diplomatieke korps. Er werden speciale bronzen en zilveren herdenkingsmedaillons gemaakt
  om de aanwezige hoogwaardigheidsbekleders te herinneren aan het overlijden van
  
  2023 Le suprême hommage.indd 308
  
  15/12/2022 10:48
  
  s p i r i t u e l e e n m at e r i ë l e h e r d e n k i n g
  
  309
  
  Louise-Marie en de ceremonie. Zoals vanouds zette de Kerk zich in om officiële en
  kerkelijke plechtigheden aan elkaar te binden om zo het samengaan van katholicisme
  en de Belgische natie te promoten in het reveil (zie hoofdstuk 7).  Er werd een gotisch
  altaar onder een baldakijn met kruis opgesteld en aartsbisschop Sterckx, bijgestaan
  door een uitgebreide clerus, zegende volgens de katholieke ritus de eerste steen en de
  fundamenten van de kerk. Sterckx benadrukte voor de koninklijke familie dat de kerk
  zowel een religieus als nationaal bouwwerk zou zijn dat met de steun van het religieuze en koningsgezinde Belgische volk was opgericht.1880 Bovendien eerde liberaal
  minister Charles Faider tijdens deze plechtigheid het initiatief van de kerkbouw waardoor Louise-Marie zou genieten van de gebeden van haar gelovige onderdanen. De
  kleinschalige radicale republikeinse pers reageerde schamper op dergelijke openlijke
  participatie van liberale politici aan het reveil.1881
  De veranderingen die Poelaert uiteindelijk aanbracht zorgden voor een eindresultaat dat slechts in grote lijnen overeenkwam met een traditioneel 13e-eeuws gotisch
  bouwwerk. Poelaerts interventies gingen in tegen de ‘ware principes van de gotische
  architectuur’ die werden verkondigd door Pugin. De kerk van Laken kreeg een buitensporig en eigenaardig karakter door het aanbrengen van kubische decoratieve
  steenblokken in plaats van neogotische kapitelen en pinakels. Poelaert bleef niet slaafs
  trouw aan het oude middeleeuwse architectuurmodel en ontwikkelde een avant-gardeherwerking van de gotiek. Verder werd ook met metaal gewerkt voor het dakwerk
  van de kerk en de kapel, daar waar Pugin en zijn Belgische volger Jean-Baptiste
  Bethune vasthielden aan het gebruik van natuurlijke materialen en optische effecten
  afwezen.1882 Poelaert verliet vroegtijdig het project, achtervolgd door kritiek vanuit
  het parlement op zijn buitensporige verloning en gebrek aan voorbereiding en planning.1883 De achthoekige grafkapel met de koninklijke crypte kreeg een piramidedak
  (zie illustratie 8.7). Poelaerts opvolgers werkten tot 1907 aan een meer traditionele
  neogotische allure voor de buiten- en binnenzijde van de kerk.1884 In 1872 vond de
  consecratie van de nieuwe Onze-Lieve-Vrouwekerk plaats met een plechtige mis. In
  zijn later als pamflet uitgegeven homilie probeerde aartsbisschop Victor Dechamps de
  religieuze sentimenten bij zijn toehoorders, onder wie Leopold II en twee regeringsministers, te beroeren door te benadrukken hoezeer kerken nodig waren in moderne
  tijden. De nieuwe kerk ter ere van Louise-Marie werd door Dechamps aangegrepen
  om een scherp theologisch betoog af te steken rond de erfzonde en de onfeilbaarheid
  van de paus.  De academische neogotiek geïnspireerd door Viollet-le-Duc (en niet door Pugin)
  kreeg in een late fase in de jaren 1880-1914 nog twee opmerkelijke verwezenlijkingen
  
  2023 Le suprême hommage.indd 310
  
  15/12/2022 10:48
  
  s p i r i t u e l e e n m at e r i ë l e h e r d e n k i n g
  
  311
  
  met de steun van het koningshuis. We verwijzen hier naar de oprichting van een memoriaal voor Leopold in Laken (1878-1881) en de nieuwe Sint-Petrus en Pauluskerk
  met grafkapel voor Louise-Marie in Oostende (1898-1907).1888 Bijna direct na het
  overlijden van zijn vader lichtte de Hertog van Brabant de ministers in dat hij een
  monument ter ere van zijn vader wou laten oprichten via nationale inschrijving.1889
  Leopold II had een voorkeur voor een monument recht tegenover het Kasteel van
  Laken waar Leopold I woonde en stierf, ondanks de vraag van het Brussels stadsbestuur om het nationale monument in de hoofdstad te plaatsen.1890 Het Leopoldmonument werd in Laken opgevat binnen een nauwgezet vormgegeven parkomgeving
  recht tegenover de ingang van de koninklijke residentie met zicht op de in bouw zijnde
  kerk van Laken ter ere van Louise-Marie. Op aanraden van de overheid werden provinciale comités en ondercomités ingericht om de geldinzameling in alle steden van de
  natie in goede banen te leiden.1891 Leopold II schonk 200 000 frank en het parlement
  stemde een krediet van maar liefst 1 miljoen frank, naast de nationale inschrijving.1892
  In 1875 kreeg de Curte de opdracht voor het nationale monument in het park
  tegenover de koninklijke residentie. De Curte gebruikte dezelfde stijl en structuur (gewelven, siertorens, spits) van zijn eerdere ontwerp voor het Louise-Mariemonument uit de jaren 1850. Voor de typologie van het herdenkingsmonument van
  Leopold I te Laken werd de Curte waarschijnlijk nog extra geïnspireerd door het
  Albert-memoriaal in Londen (1872). Hij legde een doorgedreven studie van de gotische spitsboogarchitectuur aan de dag.  De Curte gebruikte de Brabantse gotiek vooral
  als ‘nationale stijl’ in een historisch legitimerend kader, zoals George Meikle Kemp
  dat deed bij het Walter Scott-monument in Edinburgh (1840-1846).1893 Het liberaalkatholieke Journal de Bruxelles eerde het neogotische bouwwerk van de Curte dan ook
  vanwege haar ‘nationale architectuur’ die beantwoordde aan de oude artistieke tradities van het vaderland en daarom de voorkeur kreeg op neoclassicisme.1894
  Het monument ter ere van Leopold I werd in 1880 onthuld naar aanleiding van de
  feesten rond een halve eeuw onafhankelijkheid en staat in haar iconografie bol van de
  patriottische symboliek (negen arcades met negen allegorische beelden die de provincies verzinnebeelden, een hoogte van 50 meter voor een halve eeuw onafhankelijkheid
  en een torenspits die aan de Sint-Michiel van het Brusselse stadhuis herinnert).1895
  Het Leopold I-monument werd een uiterst geslaagd voorbeeld van de aanwending
  van Viollet-le-Ducs academische neogotiek binnen een modern kader. In het midden
  van de neogotische tempel pronkt het marmeren beeld van de vorst door Guillaume
  Geefs (zie illustratie 8.8). Inmiddels was de schoolstrijd uitgebroken in België. De vereenzelviging van de Kerk met de natie was bijzonder problematisch geworden nu de
  regering de greep van de Kerk op het lager onderwijs terugdrong, maar de vereenzelviging tussen natie en monarchie hield stand. In de context van de schoolstrijd en
  de diplomatieke breuk tussen de liberale regering en het Vaticaan bleef het episcopaat
  afwezig op de inhuldiging. Door haar royalistische en patriottische karakter werd de
  
  2023 Le suprême hommage.indd 311
  
  15/12/2022 10:48
  
  312
  
  le suprême hommage
  
  plechtigheid, waarbij het pact tussen vorst en natie werd gevierd, op 21 juli 1880, wel
  bijgewoond door de parlementaire rechterzijde.1896 De ultramontaanse bladen Le Bien
  Public en Le Courrier de Bruxelles vonden dat katholieken niet aan de jubelfeesten en
  ook niet aan de inhuldiging van het monument konden deelnemen door het beleid
  van de liberale regering, maar namen de inhuldiging van het memoriaal in Laken wel
  te baat om de lof te zingen over de eerste vorst van het land vanuit een antiliberaal
  perspectief.  Het was namelijk geweten dat Leopold tijdens zijn regeerperiode allesbehalve gelukkig was met de laïciseringspolitiek van de liberalen.1897 Leopold II was als
  bouwheer-koning meer begaan met de bredere urbanisatie van Laken en de omgeving
  van het Kasteel die samenging met het project rond het monument dan het eigenlijke
  monument zelf en de inhuldiging ervan.1898
  
  Illustratie 8.8.: Herdenkingsmonument Leopold I te Laken, gravure
  uit Le Globe Illustré, 1 mei 1887 (Prentenkabinet)
  
  2023 Le suprême hommage.indd 312
  
  15/12/2022 10:48
  
  s p i r i t u e l e e n m at e r i ë l e h e r d e n k i n g
  
  313
  
  Na de brand van de Sint-Petrus en Pauluskerk te Oostende die Fraikins cenotaaf
  van Louise-Marie herbergde besliste Leopold II tot de bouw van een nieuwe kerk
  met een speciale kapel voor de plaatsing van de cenotaaf van zijn moeder. De kerk en
  kapel werden gebouwd tussen 1901 en 1905. Als architect koos Leopold II Louis de la
  Censerie. De eerste steenlegging van de nieuwe Sint-Petrus en Pauluskerk in
  1901 vond plaats in aanwezigheid van de vorst, net als de inwijding in 1905. De la
  Censerie verwezenlijkte zowel voor de kerk als voor de kapel een parel van ingenieuze
  neogotische architectuur, geïnspireerd door Viollet-le-Ducs ideeën rond een ideale
  kathedraal. De kapel heeft een concentrisch grondplan en wordt bekroond met een
  toren met kroon. De kapel is verbonden met de kerk middels een overbrugging. De
  kerk lijkt wel een archeologische revisie van de OLV-kerk van Laken, vergelijkbaar
  met de Votifkirche van Wenen.1899 De neogotische grafkapel voor de koningin werd
  aan de buitenkant ingeschakeld in de vertrouwde historische legitimatie van de Belgische monarchie via neogotiek uit de vorige eeuw. Aan de hoeken prijken beelden van
  middeleeuwse heilig verklaarde koninginnen die kloosters stichtten zoals de heilige
  Clothilde, de heilige Bathildis en Elisabeth van Portugal.1900
  Neoclassicistische, maçonnieke en neogotische grafkunst op de
  begraafplaatsen
  Grafmonumenten met een expliciet niet-religieus karakter kwamen in het Brusselse
  voor een groot deel van de 19e eeuw nauwelijks voor gezien kerkfabrieken zich lange
  tijd over de concessieverlening ontfermden (zie hoofdstuk 7).1901 In het reglement van
  de kerkfabriek van Laken rond het verlenen van eeuwige concessies, met mogelijkheid tot het oprichten van een monument, werd in de jaren 1857-1864 gesteld dat
  monumenten en inscripties op een ‘katholiek kerkhof ’ het geloof in immortaliteit
  dienden uit te drukken en op te roepen tot gebed.  De kerkfabriek ging niet over tot
  een echt verbod van profane grafmonumenten maar maande de families sterk aan om
  geen funeraire architectuur met een te profaan karakter of mythologische symbolen
  te kiezen. De familie diende ook ervoor te zorgen dat de teneur van het grafschrift
  conform was aan religieuze sentimenten. In geen enkel geval mocht een grafschrift
  worden gebruikt die een gedachte uitdrukte die inging tegen de principes van het
  katholieke geloof. De plannen en inscripties dienden bovendien voorgelegd te worden
  aan de kerkfabriek.1902
  Sinds het arrest van het Hof van Cassatie van februari 1864 verdwenen dergelijke
  regels en werden concessies enkel door gemeenteraden uitgereikt. Toch zorgde dit niet
  direct voor een duidelijke eigenheid in grafmonumenten voor vrijdenkers en antiklerikalen. Met de oprichting van stedelijke en gemeentelijke gelaïciseerde begraafplaatsen in de jaren 1870 kwam daar verandering in. Waar in de periode voor 1877 op de
  drie oude Brusselse begraafplaatsen het onderscheid tussen graven van gelovigen en
  
  2023 Le suprême hommage.indd 313
  
  15/12/2022 10:48
  
  314
  
  le suprême hommage
  
  ongelovigen nauwelijks te merken was, zien we in het laatste kwart van de eeuw meer
  en meer de prominente aanwezigheid van kruisbeelden op graven van katholieken
  en af en toe de aanwezigheid van een embleem van de vrijmetselarij voor een actieve
  vrijmetselaar.1903
  Een mooi voorbeeld van de variërende symboliek en sculptuur op de stedelijke
  begraafplaatsen in het laatste kwart van de eeuw is het ‘ronde punt van de burgemeesters’ op de nieuwe begraafplaats van Brussel. Op het in 1881 gerealiseerde grafmonument voor Jules Anspach (zie illustratie 5.9), dat werd bekostigd door de stad,
  ontbreekt elk kruis of christelijke symboliek. Er wordt op het monument wel gebruik
  gemaakt van neutrale symbolen zoals de gevleugelde zandloper en omgekeerde fakkels. Deze kunnen zowel voor vrijzinnigen als katholieken betekenis hebben. Het
  monument van Anspach troont hoog uit boven de sarcofaag van zijn minder bekende
  opvolger Félix Vanderstraeten (1884) ernaast. Vanderstraetens tombe werd later
  bekroond met een medaillon met een Christushoofd met doornenkroon. Dit was een
  zuiver christelijk-katholiek symbool en getuigde van het geloof van de familie.1904 Het
  college van Brussel koos in 1879 voor het Anspach-monument uit drie voorontwerpen het ontwerp van stadsarchitect Jamaer met de cippus en sarcofaag.  De andere
  twee voorstellen bestonden uit een (Egyptische) obelisk zonder kruis.1905
  Het graftype van de obelisk maakte reeds in de vorige eeuw opgang als funerair
  monument onder impuls van de Verlichting.1906 Sinds het begin van de 19e eeuw onderhield de vrijmetselarij na Napoleons veldtocht naar het land van de Nijl een bevoorrechte relatie met het faranoische Egypte, met vrijmetselaars die in de Egyptische
  architectuur en cultuur de pre-Bijbelse origines van de eerste wijsheid en kunst zochten. In de loop van de 19e eeuw zagen neo-Egyptische vrijmetselaarstempels in België
  het levenslicht.1907 Het is dus niet verwonderlijk dat sommige graven van vrijmetselaars
  in egyptomane stijl zijn uitgevoerd, met meermaals de keuze voor obeliskvormige monumenten.1908 Obelisken, een graftype dat staat voor het eeuwige leven, sieren natuurlijk verre van enkel graven van vrijmetselaars.1909 Op egyptomane grafmonumenten
  van vrijmetselaars ontbreekt bovendien vaak elke expliciete maçonnieke symboliek.1910
  Monumentale neo-Egyptische grafmonumenten zijn in België in vergelijking met
  de buurlanden vrij schaars. Uitzonderingen zijn de laat 19e-eeuwse graftempels van
  Isidore Eyerman, Voorzittend Meester van Les Amis du Commerce et la Persévérance
  Réunis, en Eugène Goblet d’Alviella, een belangrijk figuur in zowel de Belgische vrijmetselarij als de Belgische egyptologie. De beide door Adolphe Samyn ontworpen
  monumentale mausolea bevatten zowel Indische als Egyptische elementen. De baldakijn die een vlam beschut bovenaan Eyermans monument op de Schoonselhofbegraafplaats herinnert aan Indië. De pyloonvormige stèle met gevleugelde zonneschijf en een fries met uraeussslangen zijn dan weer duidelijk egyptomane elementen
  (zie illustratie 8.9).1911 Samyn verwerkte tevens in het Goblet d‘Alviella-monument
  (zie illustratie 5.6) op de begraafplaats van Court-St-Étienne veel verwijzingen naar
  
  2023 Le suprême hommage.indd 314
  
  15/12/2022 10:48
  
  s p i r i t u e l e e n m at e r i ë l e h e r d e n k i n g
  
  315
  
  Egypte (met onder meer een gevleugelde zonneschijf met slangen boven de ingang
  van de grafkelder en de sfinxen aan het begin van de toegangsweg).  Als grafgenre is het maçonnieke grafmonument, een monument voorzien van een
  onbetwistbare maçonnieke symboliek (passer en winkelhaak, acaciatakken, truweel,
  moker en beitel enz.), kwantitatief maar marginaal vertegenwoordigd in België.1916
  Zo identificeerden erfgoeddeskundigen op de stedelijke begraafplaatsen van Doornik
  en Bergen voor onze periode slechts een handvol grafmonumenten met onbetwistbare maçonnieke symboliek.1917 Deze monumenten hadden op een politiek-cultureel
  niveau vaak wel enig belang omdat ze bijzonder in het oog sprongen. Maçonnieke
  grafmonumenten kwamen vooral voor op begraafplaatsen van grote steden en werden gebruikt door vrijmetselaars binnen de liberale bourgeoisie om ostentatief en
  monumentaal maçonnieke boodschappen over te brengen in een omgeving van vaak
  banale en onopvallende profane en religieuze funeraire grafkunst. Afbeeldingen van
  instrumentaria van de bouwsector op grafmonumenten zijn weliswaar verre van
  altijd maçonnieke referenties. Zo werden houwelen en tekendriehoeken bijna steeds
  op de graven van architecten en ingenieurs uitgebeeld.1918 Op een maçonniek grafmonument wordt de over elkaar geplaatste passer en winkelhaak vaak gecombineerd
  met acaciatakken en een vlammende ster met de letter G, klassieke maçonnieke symbolen. De bewuste symbolen staan over het algemeen geordend in een strak geheel.
   Dit is bijvoorbeeld te zien op het familiegraf van vrijmetselaar Hector Puchot op de
  begraafplaats van Bergen, met naast de gebruikelijke vijfhoekige vlammende ster en
  acaciatakken ook een alziend oog (zie illustratie 8.10).1919 Puchot was als architect verantwoordelijk voor de neo-Egyptische tempel van de Bergense loge La Parfaite Union
  (1890).1920
  
  2023 Le suprême hommage.indd 316
  
  15/12/2022 10:48
  
  s p i r i t u e l e e n m at e r i ë l e h e r d e n k i n g
  
  317
  
  Illustratie 8.10.: Familiegraf Hector Puchot (1842-1920) met onbetwistbare maçonnieke symboliek op
  de begraafplaats van Bergen (© Jean-Pol Grandmont, Creative Commons licentie BY-SA 3.0)1921
  
  In het laatste kwart van de 19e eeuw werden enkele door loges bekostigde monumenten
  plechtig onthuld op stedelijke begraafplaatsen. Zowel het monument als de onthulling
  werden een expliciete bevestiging van de maçonnieke identiteit van de overledene en
  diegenen die het monument oprichtten. In 1891 werd op de stedelijke Kielbegraafplaats
  in Antwerpen, waar inmiddels diegenen die binnen en buiten de Kerk stierven zonder
  onderscheid werden begraven (zie hoofdstuk 7), een arduinen graftempel in egyptomane stijl op het graf van Isidore Eyerman, gewezen Grootredenaar van het Grootoosten, onthuld (zie illustratie 5.9). Het monument kreeg een gebeeldhouwd embleem
  van Eyermans loge en werd bekostigd door de Antwerpse vrijmetselarij, zoals blijkt
  uit het opschrift dat hier openlijk naar verwijst. Het monument manifesteerde volgens
  de organisatoren ten aanzien van de profane wereld ‘notre puissance et notre force,
  en leur montrant que nos bases sont la science et la fraternité’.1922 De architect van het
  Eyerman-monument, Adolphe Samyn, creëerde tevens de granieten egyptomane sokkel met de maçonnieke graden van Verhaegen (met opnieuw een gevleugelde zonneschijf geflankeerd door twee slangen), voor het nieuwe door Verhaegens loge bekostigde beeld van de maçonnieke coryfee op de begraafplaats van Brussel (zie illustratie
  8.11). Deze sokkel overschaduwde letterlijk het originele religieuze grafschrift/zerk van
  
  2023 Le suprême hommage.indd 317
  
  15/12/2022 10:48
  
  318
  
  le suprême hommage
  
  de familie.1923 De onthulling van Verhaegens maçonnieke grafmonument in 1883 werd
  bijgewoond door leden van Les Amis Philanthropes, delegaties van het Grootoosten, de
  Opperraad en werkplaatsen uit de provincies, met regalia.  Illustratie 8.12.: Project neogotisch grafmonument voor Jules
  Malou op kerkhof Sint-Lambrechts-Woluwe, 1886 (Archief
  Stichting de Bethune)
  
  2023 Le suprême hommage.indd 319
  
  15/12/2022 10:48
  
  320
  
  le suprême hommage
  
  Illustratie 8.13.: Neogotisch familiegraf Joseph de Hemptinne (1822-1909) in
  grafgalerij op kerkhof Mariakerke (Foto Auteur)
  
  2023 Le suprême hommage.indd 320
  
  15/12/2022 10:48
  
  s p i r i t u e l e e n m at e r i ë l e h e r d e n k i n g
  
  321
  
  Zijn monumenten hebben bijna steeds een zuiver religieus iconografisch karakter
  met zeldzame en discrete profane elementen.1929 Eén van Bethunes meest opvallende
  van religieuze symboliek doordrongen grafmonumenten is ongetwijfeld het grafteken
  dat hij ontwierp voor Joseph de Hemptinne en diens familie in de neogotische gallerij
  op het kerkhof van Mariakerke (zie hoofdstuk 4). De Hemptinne was de onbetwiste
  leider van de Gentse ultramontanen en promotor van Puginiaanse neogotiek. Het
  middenpaneel van de neogotische muurplaat bestaat uit de dertiende statie van de
  kruisweg, met de bewening van Christus, in hoogreliëf. Bethune verwerkte het familiewapen, met het betekenisvolle devies ‘Fide Romana’, in het wandmonument. De
  Latijnse grafschriften worden weergegeven met verzorgde, ingebeitelde middeleeuwse
  kalligrafie (zie illustratie 8.13). Een radicaler katholiek tegenvoorbeeld van de hierboven beschreven maçonnieke grafmonumenten is moeilijk denkbaar.1930
  Liberale ‘statuomanie’ in Brussel
  De liberale bourgeoisie wenste haar voorbeeldfiguren te eren. Dit gebeurde onder
  meer op begraafplaatsen in een exclusief maçonniek of breder liberaal kader (zie
  hoger). Het valt desondanks niet te ontkennen dat de begraafplaats in de tweede helft
  van de 19e eeuw niet de plek bij uitstek was waar de liberale bourgeoisie haar meest
  voorbeeldige figuren wenste te herdenken via realistische sculptuur. Daarvoor werden
  vaak standbeelden op centrale pleinen in de stad verkozen omdat de begraafplaats
  een ietwat afgezonderde ruimte bleef.1931 Rond het midden van de eeuw vond een verschuiving plaats van het grafmonument naar een gedenkmonument zonder graf op
  een openbare plek in de stad.1932
  Na de verering van koningen en de machtigen der aarde kwam er een kentering in
  de sociologie van de begunstigden die de eer kregen van zo een standbeeld in de stad.
   De verspreiding van publieke beeldhouwwerken van niet-koninklijke en eigentijdse
  bourgeoisfiguren zoals dichters, filantropen, wetenschappers, industriëlen, artsen
  en politici (‘une bourgeoisie “collet monté”’) werd een fenomeen dat door criticasters werd beschreven als ‘statuomanie’.1933 In Antwerpen en Gent kreeg het fenomeen
  alle ruimte. Er werden in het laatste kwart van de 19e eeuw in beide Vlaamse steden
  heel wat standbeelden van historische en recent overleden grote figuren opgericht tot
  lering van iedereen.1934 De pleinen en lanen in de volop transformerende hoofdstad
  waren de meest gegeerde plekken voor het oprichten van standbeelden. Tegen het
  midden van de 19e eeuw was het uitzicht van Brussel reeds verrijkt met het ruiterstandbeeld van Godfried van Bouillon, het standbeeld van generaal Belliard en het
  monument ter ere van de martelaren van 1830. Deze beelden waren verbonden met
  de doeleinden van de Belgische staat, daarin gesteund door het koningshuis, om via
  standbeelden het ‘geheugen van het volk’ vorm te geven en de geschiedenis van de
  natie te verheerlijken.1935
  
  2023 Le suprême hommage.indd 321
  
  15/12/2022 10:48
  
  322
  
  le suprême hommage
  
  In 1865 werd plechtig een bronzen beeld van Pierre-Theodore Verhaegen van de
  hand van Guillaume Geefs ingehuldigd op het binnenplein van de ULB. Dit was een
  klassiek voorbeeld van een monument dat verder ging dan de gebruikelijke pantheonkunst. De (maçonnieke) bourgeoisie plaatste een vertegenwoordiger van haar klasse
  die zich had onderscheiden op een voetstuk, in plaats van de vorsten en heiligen van
  weleer, middels een realistische sculptuur.1936 Het gelegenheidscomité voor Verhaegens
  monument, bestaande uit vrijmetselaars, vroeg de steun van Pierre-Théodores zoon,
  Eugène, maar deze keurde het initiatief af wanneer het zou toegeëigend worden door
  de ULB en de vrijmetselarij in een antiklerikaal project.1937 Dit laatste zou daadwerkelijk gebeuren. Zo liet de Gentse loge La Septentrion, die niet onder het Grootoosten
  van België ressorteerde, aan Verhaegens loge Les Amis Philanthropes weten een klein
  deel te willen bijdragen aan het monument omdat ze tegen ‘les mêmes adversaires’
  vochten.1938 Het monument verkreeg niet toevallig gulle schenkingen van Verhaegens
  loge en het Grootoosten van België.1939
  Vooral in liberale hoek was men gevoelig voor dergelijke standbeelden. 