title: A.L.E. Verheyden, Le Conseil des Troubles
text: RECENSIES
  
  wijst erop — en ook dàt is voor de interpretatie van de Nederlandse situatie (bijvoorbeeld 154-156) interessant — dat het verdwijnen van de politieke autonomie van de
  kehilloth ook een keerzijde heeft. Immers, dat zelfbestuur heeft, in zijn optiek — en ik
  denk dat hij daarin gelijk heeft—, behalve de traditioneel in de geschiedschrijving benadrukte kanten (oligarchisering, autocratische neigingen van de parnassim), ook de uiterst
  belangrijke scheppende functie gehad van een coherent sociaal systeem en van een
  verplichte levensstijl, benevens van waardevolle voorzieningen voor onderwijs en onderstand. Dat is een inspirerende revisie van een oud beeld.
  Israel heeft echter nog meer pijlen op zijn boog. Zijn analyse van de veranderende
  politieke en economische overwegingen (raison d'état en mercantilisme) welke de vorsten tot een overwegend positievere houding ten opzichte van het toelaten van joodse
  gemeenschappen brachten, en zijn interpretatie van de manier waarop de joden in hun
  specifieke situatie gebruik wisten te maken van de geboden kansen — met name als
  financiers en leveranciers (Dertigjarige oorlog!) — brengen hem tot de conclusie dat de
  joden geen economische innovaties invoerden, laat staan dat zij, zoals Sombart meende,
  een nieuw élan aan de ontwikkeling van het kapitalisme gaven (256; op de volgende
  bladzijde sneuvelt ook Braudel roemloos).
  Israel heeft een inspirerende, deskundige, van grote belezenheid en gevarieerde bronnenkennis getuigende, goed geschreven, samenvattende studie gepubliceerd over de Europese
  joden in een cruciale historische periode. Zijn visie heeft — wat we natuurlijk ook wel
  mogen verwachten van de jonge professor 'of Dutch History and Institutions' aan de
  Universiteit van Londen — ook repercussies voor de interpretatie van de geschiedenis
  der joodse gemeenschappen in ons land. Laten we hopen dat zijn stimulans die repercussie krijgt.
  A. H. Huussen jr.
   A. L. E. Verheyden, Le Conseil des Troubles (Histoire du protestantisme en Belgique et
  au Congo Belge XI; Flavion-Florennes: Editions le Phare, 1981, 336 blz., Bf 900,-).
  Het is alweer een kwarteeuw geleden dat A. L. E. Verheyden zijn bekende werk over de
  slachtoffers van de Bloedraad, Le Conseil des Troubles. Liste des Condamnés (15671573), publiceerde. Deze publikatie was volgens de auteur bedoeld als het fundament
  voor een nog door hem te schrijven monografie over de Raad van Beroerten, Le bilan du
  Conseil des Troubles. Het voor ons liggende werk mag worden beschouwd als deze
  afsluitende studie. Het is het eerste echte boek over de Bloedraad en als zodanig geeft het
  zeker meer dan Gachards welbekende 'Notice sur le Conseil des Troubles' uit 1849 waar
  we het al te lang mee hebben moeten doen.
  Verheyden heeft zijn boek half chronologisch, half thematisch opgebouwd. De hoofdstukken I tot en met IV behandelen de oprichting en de geschiedenis van de Raad, V, VI
  en VII gaan over de conflicten met de plaatselijke bestuurscolleges, terwijl het laatste
  hoofdstuk een overzicht geeft van de plaats van de Raad in de contemporaine pamfletten
  en kronieken. Voor een totaal-geschiedenis van de Raad van Beroerten, die Verheyden
  poogt te geven, is dit een uitstekende opzet. De vraag is evenwel of hij deze pretentie
  ook waarmaakt. Is Le Conseil des Troubles het standaardwerk waarnaar we voortaan vol
  70
  
  RECENSIES
  
  vertrouwen kunnen grijpen als we iets willen weten over Alva's repressiepolitiek? Ik
  geloof deze vraag slechts in beperkte zin met ja te kunnen beantwoorden. Weliswaar
  komen de organisatie en de werkwijze van de Raad goed uit de verf, maar daarnaast bevat
  het boek enkele forse uitglijers die aan de waarde ervan nogal afbreuk doen.
   De voor een historicus met een goed geheugen meest in het oog lopende tekortkoming van Le Conseil des Troubles is dat Verheyden in het geheel geen rekening heeft
  gehouden met de in 1962 en 1963 door Dierickx en Woltjer geleverde kritiek op zijn
  Liste des Condamnés 1. In de literatuurlijst komen de recensies van de beide heren niet
  voor en in zijn beschouwingen over het aantal veroordeelden door de Bloedraad gaat hij
  uit van zijn berekeningen van 1961. Aldus komt hij ertoe het totale aantal gevonnisten
  te stellen op ruim boven de 13.000, terwijl we op grond van Dierickx' en Woltjers aanmerkingen zouden moeten komen op aanzienlijk minder dan de 12.203 personen die
  vermeld zijn in de Liste des Condamnés.
  Het tweede dat mij opviel tijdens het lezen van Verheydens boek, was de slordige
  manier waarop hij zijn bronnen hanteert. Zeker, in de literatuurlijst heeft Verheyden alle
  belangrijke bronnenpublikaties en archivalia uit de tijd van Alva netjes opgesomd,
  maar, en daar wringt de schoen, goed gelezen heeft hij zijn materiaal niet. Het gevolg is
  een aantal regelrechte fouten waarvan ik er enkele noem. Zo lezen we op pagina 27 dat
  Joachim Hopperus in augustus 1567 als lid van de Geheime Raad Margaretha van
  Parma adviseerde, hoewel hij op dat moment al ruim een jaar in Spanje verbleef als
  raadsheer voor Nederlandse zaken. Eveneens onjuist is het verhaal over de voorbereiding
  en de invoering van de Criminele Ordonnantiën in 1570 (266 vlg.). Niet alleen is Verheyden blijkbaar van mening dat de Criminele Ordonnantiën grotendeels door Alva zelf
  zijn opgesteld, hij denkt ook dat de hertog met deze wetgeving reageerde op het verzet
  van de lagere overheden tegen de Raad van Beroerten. Lezing van M. van de Vrugts
  studie over de Criminele Ordonnantiën had hem hier uit de droom kunnen helpen.
   Dit zijn Verheydens eigen slordigheden. Er zijn echter ook andere, zoals de onjuiste
  datering van het rekest van de Antwerpse vroedschap tegen een van Alva's minder bekende creaties, de op Spaanse leest geschoeide justitiekamer van de Scheldestad. In plaats
  van het rekest overeenkomstig het jaar van oprichting van deze nieuwe rechtbank, te
  dateren op 1571, vermeldt de inventaris van het fonds Manuscrits divers van het ARAB
  1570 als het jaar van indiening. Verheyden neemt dit over en komt vervolgens moeizaam redenerend tot de conclusie dat het Antwerpse protest beschouwd moet worden als
  de eerste verzetsuiting tegen de invoering van de Criminele Ordonnantiën (269-270).
  Hoe de vork in werkelijkheid in de steel zat, had hij kunnen weten als hij Viglius' brieven uit de zomer van 1571 ernaast had gelegd. Daarin wordt deze affaire uitvoerig uit de
  doeken gedaan.
  Ik zou met deze opsomming van fouten en foutjes nog wel enige tijd door kunnen
  gaan, maar dat is niet mijn bedoeling. De lezer kan ook zo wel zien wat mijn oordeel is:
  Le Conseil des Troubles is een boek van beperkte waarde over een belangrijk onderwerp,
  bruikbaar voor specialisten met dieptekennis, maar geen betrouwbare informatie voor de
  minder terzake kundigen onder ons.
  1
  M. Dierickx. Bespreking van Le Conseil des Troubles. Liste des condamnés door A. L. E.
  Verheyden, Belgisch lijdschrifl voor filologie en geschiedenis, XL (1962) 415-422; J. J. Woltjer,
  'De vonnissen van de Raad van Beroerten', BGN, XVIII (1963) 127-134.
  F. Postma
  71
  
  RECENSIES
  
  P. T. van Rooden, Constantijn L'Empereur (1591-1648), professor Hebreeuws en
  theologie te Leiden. Theologie, bijbelwetenschap en rabbijnse studiën in de zeventiende
  eeuw (Dissertatie Leiden; Leiden: P. T. van Rooden, 1985, xiii + 389 blz.).
   Constantijn L'Empereur van Oppyck, zoals hij zich later noemde, was afkomstig uit
  een van origine Zuidnederlandse familie van middelgrote kooplieden die behoorden tot
  het leger van voor een groot deel orthodox calvinistische ballingen, dat het cultuurleven
  in de Republiek zo sterk heeft beïnvloed. Hij studeerde theologie in Leiden en Franeker
  en promoveerde in de laatste stad. Na in Harderwijk te hebben gedoceerd, werd
  L'Empereur in 1627 hoogleraar Hebreeuws in Leiden. Tot tweemaal toe gepasseerd bij
  een hoogleraarsbenoeming in de theologie kreeg hij in 1634 als pleister op de wonde
  een professoraat om 'adversus Judaeos' te schrijven. Twee jaar voor zijn dood verwierf
  hij alsnog de zo fel begeerde leerstoel in de theologie.
  Met het schrijven van de 'intellectuele biografie' van de terecht vergeten L'Empereur
  beoogt de schrijver een bijdrage te leveren aan de geschiedenis van de wetenschappelijke
  bestudering van het Oude Testament en de rabbijnse literatuur in de zeventiende eeuw.
  Deze tijd is volgens hem in de geschiedenis van de bijbelwetenschap onderbelicht en
  bovendien eenzijdig 'ideeëngeschichtlich' bestudeerd. In een inleidend hoofdstuk over de
  historiografie van het oudtestamentisch onderzoek ontvouwt Van Rooden zijn opvattingen over het bijbelonderzoek, waarbij hij onder andere pleit voor een kennissociologische benadering.
  De keuze van L'Empereur als centrale figuur in het onderzoek past in die strategie. Het
  werk van de Leidse hoogleraar leent zich voor een analyse van de in zijn tijd gangbare
  bijbeluitleg en het gebruik van de rabbijnse studiën daarbij. Duidelijk wordt dat de theologie centraal stond.
   L'Empereur was zijn gehele leven in de eerste plaats een orthodoxe theoloog voor wie
  de bijbel een bron was van bewijsplaatsen voor het gelijk van zijn calvinistische overtuiging. Schriftuitleg betekende voor L'Empereur en zijn geestverwanten het verduidelijken
  van duistere teksten, het weerleggen van valse verklaringen en het gladstrijken van wat
  met elkaar in tegenspraak scheen. Ook bij de hem opgedragen bestrijding van het jodendom, waarin volgens Van Rooden geen antisemitisme valt te ontdekken, gold L'Empereurs belangstelling de bevestiging van de calvinistische dogma's.
  De kennis van het Hebreeuws en van de rabbijnse geschriften was voor godgeleerden
  als L'Empereur middel, geen doel. Als hebraïst interesseerde de Leidse geleerde zich voor
  die geschriften die diensten konden bewijzen bij de studie van het Oude Testament. Hij
  legde zich toe op het toegankelijk maken van die rabbijnse studiën door het verzorgen
  van tweetalige uitgaven. De ironie van de geschiedenis wil dat hij daarmee de wapens
  smeedde, waarmee de orthodoxe uitleg van de bijbel door de Verlichters zou worden
  bestreden. Zo ontleende de Duitse deïst Reimarus veel van de kennis die aan zijn bijbelkritiek ten grondslag lag aan één van de werken van L'Empereur.
  Het gevolg van de beperking tot een 'intellectuele biografie' is, dat de lezer veel leert
  over de zeventiende-eeuwse bijbelwetenschap en de rabbijnse studiën, veel collega's van
  L'Empereur de revue passeren, maar voor de hoofdfiguur niet al te veel plaats overblijft.
  Tal van bijzonderheden die niet rechtstreeks met zijn werk te maken hebben, worden
  kort afgedaan of zelfs weggelaten. Het is de vraag of het beeld van L'Empereur dat zo
  ontstaat de man wel recht doet. Uit zijn wetenschappelijk werk komt Constantijn L'Em72.
  