title: Een globaal icoon in een minderheidstaal. Anne Franks Het Achterhuis in Baskische vertaling. Internationale Neerlandistiek, 2023, 61 (3), pp.290-320. &#x27E8;10.5117/IN2023.3.004.DAGN&#x27E9;. &#x27E8;hal-04471954&#x27E9;
text: [...] ook al vinden we esthetiek belangrijk, moeten we toegeven dat wij het liefst hadden gehad dat dit boek nooit geschreven zou zijn, dat wij deze recensie nooit hadden moeten schrijven, dat Anne nu een oude dame met grijs haar was geweest die geen enkel boek had gepubliceerd. Of Anne, die graag schrijver wilde worden, blij zou zijn met een dergelijke uitspraak, is zeer de vraag. Maar dit even terzijde. Verder wordt het dagboek van Anne expliciet als ‘gazte-literatura’ (‘jeugdliteratuur’) getypeerd, zij het in staat zijnde ‘balaunaldi askotako gazteak’ (‘jongeren van meerdere generaties’) te ontroeren. De recensent heeft zo ook zijn twijfels, zij het terloops geuit, over het belang van autobiografische ervaringen voor de geloofwaardigheid van literatuur. Dat autobiografische zou tegenwoordig bijna een verplicht nummertje zijn en wellicht is het voor sommigen zelfs een alibi geworden om egodocumenten boven fictie te verkiezen. De afsluiting klinkt nogal mysterieus, wel in lijn met de ‘schroom’ die al eerder geuit was: Eta orain euskaraz ere badugu, Josu Zabaletaren itzultzaile eskarmentu handiari esker. Euskaldunon zorionerako; euskaldunon lotsarako ere. Egia osoa esatera, nahiago nuke erreseina hau sekula egin ez izana. En nu hebben we het [boek] ook in het Baskisch, dankzij de grote vertaalervaring van Josu Zabaleta. Tot vreugde van ons Basken, maar ook tot onze schaamte. Om de hele waarheid te vertellen, had ik het liefst gehad dat deze recensie nooit was geschreven. Het is niet helemaal duidelijk waarom Basken zich nu zouden moeten schamen: omdat het boek zo aan de late kant vertaald is? Of eens te meer vanwege het tragische verhaal van Anne? Het lijkt me niet onaannemelijk dat de voorzichtigheid van deze recensenten ook te maken had met het ontbreken in Spanje van een woordenschat om het over de Holocaust te hebben. Fernández Gil benadrukt namelijk dat de Shoah pas sinds de jaren 2000 geïntegreerd werd door de Spaanse publieke opinie, gedeeltelijk als gevolg van specifieke ontwikkelingslijnen van de Spaanse geschiedenis: het 61, Een globaal icoon in een minderheidstaal franquisme, het niet deelnemen aan de Tweede Wereldoorlog en de stilte over het verleden tijdens de Transición naar het huidige democratisch stelsel (Fernández Gil, 2013, pp. 89-90; vgl. ook ead., 2017, p. 230). Dit kan voor een deel het onhandige ongemak van de recensent verklaren. Op de meertalige site euskalkultura.com verscheen op 15 februari 2005 een anonieme Spaanstalige recensie van het boek.27 Het doel van deze recensie is niet helemaal duidelijk. Dat ze in het Spaans geschreven is, bewijst het semiautonome karakter van het Baskischtalige culturele circuit. Tevens is ze kennelijk gericht op niet-Baskischtalige lezers. Een Spaanstalige kritiek is dan een manier om een breder publiek te laten weten dat de leemte van het ontbreken van deze klassieker in het euskara eindelijk opgevuld is. Deze site is ook de enige die een link probeert te leggen tussen Anne en de Baskische cultuur: En euskera también, un verso del poeta Orixe recuerda la memoria de la joven judía en el Monumento a Ana Frank de Boise, Idaho, junto a más de 60 citas de líderes, artistas y pensadores mundiales. Op het Anne Frankmonument in Boise, Idaho, herinnert een vers door de dichter Orixe ook in het Baskisch aan het joodse meisje, samen met meer dan 60 citaten van wereldleiders, -kunstenaars en -filosofen. Meteen daarna volgt het citaat van Orixe, pseudoniem van Nikolas Ormaetxea Pellejero (1888-1961): Geroak esan beza: ‘’Erri bat izan zan’’, edo-ta ats emaiogun ontan iraun dezan, [Que el futuro diga: ‘Hubo una vez un pueblo’ o démosle aliento ahora para que permanezca] es el verso del poeta vasco Orixe grabado en el monumento a la memoria del holocausto en el parque Ana Frank de Idaho. Originalmente publicado en el libro ‘Euskaldunak’, fue elegido entre más de 2.000 citas para recordar el sufrimiento del pueblo judío durante la Segunda Guerra Mundial. Hetzij men in de toekomst zegt: ‘Ooit was er een volk’ hetzij wij daar nu een stem aan geven opdat het blijft leven, is het vers van de Baskische dichter Orixe dat gegraveerd staat op het Holocaustmonument in het Anne Frankpark in Idaho. Oorspronkelijk verschenen in het boek ‘Euskaldunak’, werd hij verkozen uit meer dan 2000 citaten om de vervolging van het joodse volk tijdens de Tweede Wereldoorlog te gedenken. De link tussen Anne Frank en de Basken is dus niet ontsproten aan het brein van de recensent. Daarvoor wordt een passage uit het gedicht Euskaldunak (‘De Basken’, 1950) van Orixe gebruikt. Dit lange gedicht was bedoeld als een soort epos, op het model van Frédéric Mistrals Occitaanse gedicht Mirèio (1859) of het Finse Kalevala-epos (1835/1849). Het had als doel geschiedenis en tradities (en het katholicisme) van Baskenland niet verloren te laten gaan en als basis voor te stellen voor het cultureel-politieke ontwaken van de Baskische samenleving. (Aldekoa, 2008, pp. 211-216) De anonieme journalist wijst twee elementen aan als gemeenschappelijke elementen in de geschiedenis van joden en Basken: onderdrukking en het risico uit te sterven. Het is kennelijk uit dit gedeelde lijden, mutatis mutandis, dat Baskische lezers zich het dagboek het best eigen kunnen maken en waarderen. Dat is een specifiek lokale interpretatie, maar wel een lezing die internationaal gezien mede geworteld is in de erfenis van Otto Frank. Deze had zich namelijk al vroeg ingespannen voor het promoten van Anne als ‘symbool’, niet zozeer van de jodenvervolging, maar vooral van ‘alle onschuldige mensen die vervolgd zijn op grond van ras, godsdienst of overtuiging’ (in Van Gelderen & Van Vree, 2022, p. 275; vgl. ook Barnouw, 2010, p. 112). Ten slotte wordt het boek gezien als ‘door een kind geschreven’, ondanks de ‘ontwikkeling’ in stijl en thema’s die mettertijd waar te nemen is: El Diario de Ana Frank’ se convirtió rápidamente en un hito de la literatura mundial, que emocionaba a los lectores gracias al valor y la entereza de una niña que mantuvo la esperanza en el ser humano en medio de su terrible experiencia. [...] El original está escrito en holandés, aunque Zabaleta se ha basado en las versiones de inglés, francés y castellano para su traducción. En su opinión, durante los dos años que recoge el diario se aprecia ‘una evolución muy significativa en la escritura de Ana Frank’, quien a medida que lo escribía había decidido que en el futuro sería periodista o escritora. Al gauw werd ‘Het Achterhuis’ een wereldbestseller die lezers kon ontroeren dankzij de moed en oprechtheid van een kind dat ook midden in haar verschrikkelijke belevenissen nooit de hoop in de mensheid verloor. [...] Het origineel is in het Nederlands, ook al heeft Zabaleta de Engelse, Franse en Spaanse vertaling als brontekst gebruikt. Volgens hem valt er in de in het dagboek beschreven jaren ‘een significante ontwikkeling in de stijl van Anne Frank’ te zien, die zich had voorgenomen ooit journalist of schrijver te worden. Een globaal icoon in een minderheidstaal
  
  Op 16 april 2005 is het boek besproken door Aritz Galarraga in het dagblad Gara. Volgens de recensent is het geschikt ‘gazteentzat zein helduentzat’ (‘voor zowel jongeren als volwassenen’). Zoals aan het begin van deze recensie staat, valt er over dit overbekende boek weinig nieuws te zeggen, behalve misschien dat de journalist dagboeken als een interessante invalshoek in de leefwereld van schrijvers beschouwt. Hierdoor kan Anne Frank het uitgangspunt worden om andere bijzondere dagboeken te ontdekken, zoals dat van de Argentijnse Alejandra Pizarnik – in 2003 verschenen met de titel Diarios – of zoals de egodocumenten van de Spaans-Navarrese schrijver Miguel Sanchez-Ostiz. Waarom precies deze auteurs worden genoemd, is niet duidelijk. Op 2 mei 2005 schrijft Ander Irizar een Baskischtalige recensie in het tweetalige dagblad Diario de Noticias. De titel is veelzeggend: ‘Gazte literatura baino haratago’ (‘Verder dan jeugdliteratuur’). Er wordt ook vermeld dat een beperkte vertaling al in 1962 verschenen was. Dat ‘verder gaan dan jeugdliteratuur’ is een gevolg van de al meermaals onderstreepte evolutie van Anne Frank, die tegen het einde van het boek zou uitblinken door haar ‘buru-argitasuna, kritikarako gaitasuna, ikasi-gosea, heldutasuna’ (‘helderheid van geest, kritisch vermogen, leergierigheid, volwassenheid’). Dit is ook de enige recensie waar de complexe ontstaansgeschiedenis van het origineel in het kort wordt vermeld. Er wordt verwezen naar de uitgave van 1991, vermeerderd in 1998, die als basis voor Zabaleta’s werk heeft gediend, zij het via tussenvertalingen. Het is dan ook ‘ondo’ (‘goed’), volgens de journalist, dat de uitgever in het boek aangeeft dat Zabaleta niet vanuit het Nederlands heeft gewerkt. Al met al, dat , heeft hij ‘euskara egokian eta sinesgarrian’ (‘in een geschikt en geloofwaardig Baskisch’) geschreven. Het lijkt erop dat de Baskische recensenten, ook in het Spaans, Anne Frank geleidelijk aan als schrijver voor allen hebben geaccepteerd. In de eerste recensies lag de nadruk nog op haar dagboek als jeugdliteratuur. Dit element verdwijnt later niet, maar er wordt steeds vaker benadrukt dat Annes stijl en thema’s evolueren en dat ze tegen het einde van het boek een verrassend volwassen toon krijgen. Dit laatste wordt zelfs het dominante element in de enige recensie van de tweede uitgave, door Asun Agiriano, verschenen op 15 juni 2014 en opnieuw in Gara. Deze nieuwe uitgave zou noodzakelijk zijn geweest aangezien de eerste inmiddels uitverkocht was. De revisie had echter wat grondiger gekund. Vooral de invoeging van meer foto’s had de recensent wel kunnen waarderen, om het leven van Anne Frank en de historische context te illustreren. Verder worden hier eens te meer ‘heldutasuna’ en ‘sakontasuna’ (‘volwassenheid’ en ‘diepte’) van stijl en thema’s benadrukt. Daardoor wordt alle soorten . De van het dagboek tot werk voor allen lijkt ook in het Baskisch voltooid. Het valt te bezien of dit op termijn, zoals in andere talen, de tendens zal doen ontstaan om dan weer kinder- en jeugdadaptaties van Het Achterhuis uit te geven. Het dagboek wordt opvallend genoeg door geen enkele recensent als toegang tot de Nederlandse literatuur of cultuur gepresenteerd. Dit heeft ook met het bredere Spaanse literaire veld te maken: Spanje heeft de Holocaust pas veel later dan andere landen ontdekt, aldus Fernández Gil, onder invloed van een transnationale herinnering aan de Shoah, dat wil zeggen: toen grensoverschrijdende, uniformerende interpretaties al dominant waren geworden. Dat gebeurde onder impuls van Amerikaanse modellen, waardoor de Holocaust grotendeels werd ontdaan van te sterke nationale of plaatsgebonden verankeringen om er een (globale) gebeurtenis van te maken waar de universele menselijke conditie zich in extreme omstandigheden openbaarde. (Fernández Gil, 2013, p. 96) Dat Anne Frank in het Baskisch langzamerhand een schrijfster voor allen is geworden en dat Erein haar dagboek in een reeks heeft uitgegeven waarin allerlei getuigenissen van slachtoffers van geweld en onderdrukking zijn opgenomen, past eveneens binnen deze tendensen. Kortom, ook in het Baskische polysyteem is Anne Frank geïntegreerd op basis van haar status als global icon en niet vanuit de behoefte (of de kans) om via vertalingen de Nederlandse literatuur te ontsluiten voor Baskischtalige lezers. Dat vertaler en uitgever geen aansluiting hebben gezocht met het NIOD (het Nederlandse Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies), noch met het Letterenfonds, versterkt deze conclusie alleen maar.
  
  4. Conclusie
  
  Dat Anne Franks dagboek ook in het Baskisch beschikbaar is, was wel bekend. Door de relatieve ontoegankelijkheid van de taal en de beperkte omvang van de casestudy was er echter nauwelijks aandacht voor geweest. Met dit artikel is de geschiedenis van de Baskische vertalingen van Het Achterhuis voor het eerst gereconstrueerd, en hiermee ook het beeld dat een Baskischtalige lezer van Anne Frank kan krijgen. Zoals eerder aangekondigd, heb ik voornamelijk vanuit een sociologisch en receptief standpunt gewerkt, met aandacht voor de mediatoren (vooral de vertalers) en hun werkmethode, en voor de interpretatie van het boek die in para- en periteksten wordt geschetst.
  
  Een globaal icoon in een minderheidstaal
  
  Het is dan ook gebleken dat de bewering van Roig-Sanz & Meylaerts dat mediatoren in kleinere talen vaak meerdere petten op hebben, vooral voor de eerste (gedeeltelijke) vertaling van Anne Frank geldt, die uit 1961. Deze werd in feite vooral door de Nederlandse taalkundige en opkomende baskoloog Rudolf de Rijk gedaan en gepromoot, weliswaar met hulp van de jonge Mari Karmen Garmendia Lasa. De Rijk had het dubbele doel om de Baskische taal beter te leren én zich te positioneren in het toen nog fragiele Baskische culturele veld. De Rijk is dus bij het hele proces van vertalen en publiceren betrokken geweest, van de keuze van het te vertalen fragment tot het schrijven van de korte inleiding en de publicatie in het tijdschrift Egan. Heel anders was de positie van Josu Zabaleta bij het uitgeven van zijn integrale vertaling, voor het eerst in 2004. Niet alleen kon hij vertalen vanuit de ‘definitieve’ versie van Mirjam Pressler, hij kon ook opereren in een cultureel veld dat een stuk autonomer en professioneler was geworden dan in de jaren 1960. Zo was het Baskisch inmiddels gestandaardiseerd en bestond er een netwerk van literaire uitgeverijen die steeds meer vertaalde werken in hun catalogus hadden, zij het nauwelijks iets uit het Nederlands. Zabaleta is dan ook vooral vertaler geweest, terwijl het initiatief tot publicatie van uitgeverij Erein kwam. Verder heeft Zabaleta bijgedragen aan de interpretatie van het boek door het woord vooraf te schrijven. Hoewel Baskisch ongetwijfeld een ‘kleine’ taal is, zijn niet alleen de machtsverhoudingen op internationaal niveau tussen ‘globale’ en ‘minder bekende’ talen van belang voor het differentiëren van rollen en taken. Die worden ook beïnvloed door het interne autonomiseringsproces van de boekenmarkt in een specifieke taal, een proces dat ook binnen kleinere taal- en cultuurgebieden kan optreden. Ook het beeld van Anne Frank waartoe Baskische lezers toegang hebben gehad, is sterk veranderd tussen 1961 en 2004. Dit heeft met zowel interne als internationale factoren te maken. Aangezien het Baskische literaire veld gedeeltelijk ingebed zit in het grote Spaanse culturele veld, dient er ook met de receptie van Anne Frank en Holocaust- en onderduikliteratuur in Spanje in het algemeen rekening te worden gehouden. De poging van De Rijk om van Anne een ‘christelijk-humanistisch’ beeld te schetsen, paste dus zeker bij de algemene tendens tot de jaren 1980, mede onder invloed van Otto Frank zelf, om in het verhaal van diens dochter het joodse aspect minder in de verf te zetten en haar boodschap een universeel karakter te geven. Maar dit kan tevens (onbewust?) het gevolg zijn van een behoefte om bij de officiële visie van de Franco-dictatuur aan te sluiten. Het regime probeerde namelijk regelmatig de rebelsere kanten van Annes karakter af te zwakken omdat die niet pasten bij het vrouwenideaal van staatswege. Met de integrale vertaling van ruim veertig jaar later bevindt men zich in een totaal andere sfeer. Inmiddels is de Holocaust, aldus Fernández-Gil, ook in Spanje een gedeeld ‘herinneringsoord’ geworden, zij het vooral onder invloed van internationale (Amerikaanse) tendensen. Het verbaast dan niet dat in de Baskische interpretatie de aarzeling te vinden is om Het Achterhuis nu eens als ‘meisjesboek’ en dan weer als ‘literatuur’ te beschouwen, zoals Barnouw het verwoordde. Dat is precies de tweedeling die ook in Nederland en andere landen steeds weer aan het licht komt. In ons geval vinden we die zeker terug in de parateksten van het boek, maar ook in de recensies in de pers. Ten slotte bespraken we de werkmethode van de vertalers. Over De Rijks vertaalwerk zijn niet veel details bekend, aangezien Garmendia Lasa in haar interview en mails vooral over de historische context en het netwerk van De Rijk heeft verteld. We weten niet precies hoe hij de eerste versie van zijn vertaling deed, vóór het revisiewerk met Garmendia Lasa. We weten wel, dankzij de inleiding, dat hij het vertaalde fragment koos omdat daarin de ‘christelijk-humanistische’ visie op Anne het krachtigst naar voren kwam. Verder is het mogelijk geweest om te laten zien dat een aantal spelling- en woordenschatelementen een weerspiegeling vormen van de toenmalige situatie van de nog niet gestandaardiseerde Baskische taal. We weten daarentegen meer over de werkmethode van Zabaleta, omdat hij daar uitvoeriger over heeft verteld en gemaild, maar ook omdat hij als ervaren vertaler over meer inzicht in zijn eigen vertaalpraktijk beschikt. Gelet op de uiterst geringe beschikbaarheid van vertalers die rechtstreeks van het Nederlands naar het Baskisch werken, heeft Zabaleta, die het Nederlands niet machtig is, een indirecte vertaling vervaardigd uit drie tussenteksten, de Engelse, Frans en Spaanse vertalingen van de ‘definitieve’ versie van Pressler. Hiervoor heeft hij een eigen methode ontwikkeld met eigen aanpassingen in de Wordfast-vertaalsoftware. Het vergt verder onderzoek om zijn uitspraak te verifiëren, maar Zabaleta heeft naar eigen zeggen geen duidelijke hiërarchie gevolgd tussen de Engelse, de Franse en de Spaanse tussentekst. Bij afwijkingen probeerde hij wel, voor zover mogelijk, in de Nederlandse uitgave te kijken en zo alsnog dicht bij het origineel te blijven. In dit opzicht wordt de traditionele visie van vertalingen, ook indirecte, als spoor van teksten die linea recta van het origineel over één tussentekst tot de vertaling in de doeltaal loopt, ontkracht. Eerder ontstaat het beeld van een netwerk van tussenteksten zonder duidelijke hiërarchie, met een marginale maar niet betekenisloze rol voor de oertekst. Een gedetailleerde tekstanalyse van alle teksten in het spel kan wellicht meer informatie aan het licht brengen over de onderlinge verbanden. Maar Een globaal icoon in een minderheidstaal hoewel Zabaleta ook altijd het Nederlandse origineel, als het ware als toetssteen, bij de hand heeft gehad, kan niet worden gezegd dat hij of de uitgever de intentie heeft gehad Anne Frank als Nederlands icoon bekend te maken. Deze intentie was ook bij De Rijk zo goed als afwezig. Het is vooral het global icon dat de belangstelling voor Anne Frank en haar dagboek heeft gevoed in het Baskische culturele veld: een globaal icoon dat enigszins ‘toevallig’ in het Nederlands is geschreven, maar dat zo’n enorme internationale status heeft gekregen dat een Baskische vertaling noodzakelijk werd geacht om ervoor te zorgen dat de Baskische literatuur in de vaart der volkeren mee bleef gaan. Noten 1. 2. 3. 4. 5. 6. Gross (2019) heeft het bijv. over een ‘universal icon’ en Shandler praat van een ‘international icon’, vgl. J. Shandler, Anne, from Diarist to Icon, in: https:// www.annefrank.org/en/anne-frank/go-in-depth/anne-diarist-icon/ [geraadpleegd op 1 oktober 2023]. “Bildumako liburuak”, in: https://eizie.eus/eu/argitalpenak/literatura_unibertsala/orainarte [geraadplegd op 28 augustus 2023]. Zoals o.m. door Laurens Ham benadrukt in zijn paper op het Colloquium Neerlandicum 2022, is er over het lgemeen sprake van het ‘openbreken’ van het concept ‘literair veld’ waardoor ‘relationaliteit met de rest van de samenleving’ centraal komt te staan. https://www.letterenfonds.nl/en/translation/16566/anne-franken-egunkaria [geraadpleegd op 28 augustus 2023].
  
  In haar analyse van de vertaalmarkt in het Baskisch tussen 1975 en 2015 concludeert Ibarluzea Santisteban dat de Baskische vertaalde literatuur een ‘autonomizazio-prozesua’ (autonomiseringsproces) heeft ondergaan, dat in feite nog volop gaande is: ‘ez da kanpo-indarretatik libre, eta ez da erabat beregaina’ (ze is niet vrij van uitwendige invloeden en is ook niet volledig onafhankelijk). Vgl. Ibarluzea Santisteban, 2020, p. 25, p. 40. Het interview met Mari Karmen Garmendia Lasa is in levenden lijve afgenomen op 27 juli 2022 in Ormaiztegi (provincie Gipuzkoa); dat met Josu Zabaleta via Skype op 28 september 2022. In beide gevallen is dit gebeurd door middel van kwalitatief onderzoek, namelijk twee half gestructureerde interviews waarin drie vragen centraal stonden (Hoe is de vertaler te werk gegaan? Wie heeft het initiatief tot vertaling genomen: vertalers of uitgever? Uit welke brontekst/brontaal?), telkens weer met vrijheid voor de geïnterviewde om uit te weiden over persoonlijke herinneringen en soms onverwachte associaties. Verder is er vooraf én achteraf e-mailcontact geweest ter bevestiging van een aantal besproken gegevens. Beide vertalers worden bij deze van harte bedankt voor de vlotte samenwerking. ). Garmendia Lasa wist niet van tevoren dat de vertaling gepubliceerd zou worden. Ze ontdek het naar eigen zeggen pas toen ze, na afloop, het uittreksel thuisgestuurd kreeg. Brieven en telegrammen van De Rijk zijn soms in het Baskisch en soms in het Spaans of Frans geschreven. Die van Mitxelena altijd in het Baskisch. De briefwisseling is slechts beperkt bewaard, in het bijzonder met een groot hiaat tussen 1963 en 1973, in de Mitxelena-bibliotheek in San Sebastián, waar in totaal achttien documenten uit de periode 1961-1981 te vinden zijn (catalogusnr. 274650). Vgl.: Koldo Mitxelena Liburutegia, https://www. kmliburutegia.eus/Record/274650 [geraadpleegd op 22 september 2023]. De bibliotheek wordt van harte bedankt voor de vriendelijke samenwerking. Het laatste nummer van Egan uit 1962 is pas begin 1963 daadwerkelijk verschenen, vgl. de brief van Mitxelena aan De Rijk d.d. 31 januari 1963. Voor de ideeën van Mitxelena hierover, vgl. Ibarluzea Santisteban, 2017. E-mail van J. Zabaleta, d.d. 26 augustus 2022. De verschillen tussen de versie van 1962 en die van 2004 komen overeen met de hiaten tussen de C-versie en de Pressler-versie van het origineel. Het idee van een ‘slotwoord’ dateert van de versie C, vgl. Paape, 1986, p. 714. Deze drie plattegronden komen niet overeen met die in de Nederlandse oertekst of in de Franse, Engelse en Spaanse tussenteksten. Ze zijn dus eigen aan de Baskische uitgave. Vgl. zijn e-mail d.d. 26 augstus 2022. Meer onderzoek zal in de toekomst uitwijzen of deze lijst daadwerkelijk compleet is. In dezelfde databank, als men naar vertalingen zoekt en Nederlands als brontaal invoert, is namelijk een lijst met 139 titels te vinden, van meerdere vertalers, allemaal in de afdeling ‘kinder- en jeugdliteratuur’ [geraadpleegd op 1 oktober 2023]. Deze ontwikkeling had ook met niet-literaire factoren te maken, onder andere de behoefte van de overheden van Baskenland en Navarra om documenten in het Baskisch te produceren, vaak als vertalingen van Spaanse originelen. Vgl. Ibarluzea Santisteban, 2020, p. 50. Op navraag van Zabaleta bij uitgeverij Erein blijken de subsidies van de Baskische overheid voor vertalingen genoeg te zijn geweest voor het financieren van Zabaleta’s werk: ‘Nik ezagutzen ditudan euskal argitaletxeek ez dute ohiturarik atzerriko gobernuek beren literaturen zabalkundea bultzatzeko dituzten diru-funtsetara jotzeko; Eusko Jaurlaritzak banatzen dituen dirulaguntzeko konformatzen dira gehienetan’ [‘Naar mijn weten vragen Baskische uitgevers normaliter geen geld bij fondsen van andere landen die zo hun literatuur willen promoten; ze vinden de steun van de Baskische overheid meestal genoeg’]. Tevens geeft Zabaleta aan geen direct contact te hebben gehad met of advies te hebben ingewonnen bij het NIOD (vgl. e-mail d.d. 1 september 2023). Josu Zaba de vernuftige methode voorkomt niet dat er incidenteel tikfouten in het Baskisch kunnen sluipen. Zo word ‘Betty Bloemendaal’ op 15 juni 1942 in zowel 2004 als ‘Betty Bioemendaal ek)’ ( . 15 mail d.d. . De Baskischtalige recensies zijn allemaal op een rijtje gezet door de al genoemde databank NorDaNor, weliswaar onder de labels ‘haur eta gazte literatura’ (‘kinder- en jeugdliteratuur’) http://nordanor.eus/bilatu?n=l&e_ or=&e_xt=&e_st=&e_eg=frank&e_it=&e_ar=&e_ge=&e_sh=&e_xh=&e_ sd1=&e_sd2=&e_xd1=&e_xd2= [geraadpleegd op 3 december 2023]. Elke recensie wordt als pop-up gevisualiseerd, zonder internetadres. Een deel van de recensies is ook op het recensiesportaal https://kritikak.armiarma.eus/ op te zoeken [geraadpleegd op 3 december 2023]. De Spaanstalige recensie is daarentegen via eigen zoekacties op internet opgespoord. “La editorial Erein publica en euskera la versión íntegra del ‘Diario de Ana Frank’, traducida por Josu Zabaleta”, in: Euskalkultura.eus, https://euskalkultura.eus/espa%C3%B1ol/noticias/la-editorial-erein-publica-en-euskerala-version-integra-del-diario-de-ana-frank-traducida-por-josu-zabaleta [geraadpleegd op 1 oktober 2023].
  
  Bibliografie Primaire bronnen Frank, A. (1962). Anne Frank’en Egunkariko zatitxo bat. Egan, 237-245. Frank, A. (1991). Het Achterhuis: dagboekbrieven 14 juni 1942-1 augustus 1944. Samenst. Frank, O. & Pressler, M. Bert Bakker, Amsterdam. Frank, A. (1992). Le journal d’Anne Frank. Vertaling Rosselin, I. & Noble, Ph. Calmann-Lévy. Frank, A. (2001 [1991 1]). The Diary of a Young Girl. Vertaling Massotty, S. Anchor Books. Frank, A. (2004). Anne Franken egunkaria. Erein. Frank, A. (2017 [2014 1]). Anne Franken egunkaria. Erein. Frank, A. (2021 [20031]). Diario. Vertaling Puls, D. Debolsillo. Paape, H. et al. (Red.). (1986). De dagboeken van Anne Frank. Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie Staatsuitgeverij/Bert Bakker. Secundaire literatuur Aldekoa, I. (2008). Euskal literaturaren historia. Erein. Assis Rosa, A. (2019). Introduction: Theoretical, methodological and terminological issues regarding indirect translation: An overview. In A. Assis Rosa et al. (Red.). Internationale Neerlandis Indirect Translation. Theoretical, methodological and terminological issues (pp. 1-20). Routledge. Bakker, P. (2018). 1959 tot 2002: Rudolf en Virginia de Rijk in Baskenland. In P. Bakker et al. (Red.), Veldwerkers en vrouwen in en om Baskenland (pp. 229-270). Ginkgo. Barnouw, D. (1996), De Anne Frank-industrie; een modern Lourdes. In Van der Stroom, G. (Red.). De vele gezichten van Anne Frank. Visies op een fenomeen (pp. 192-198). De Prom. Barnouw, D. (2010). Het fenomeen Anne Frank. Bert Bakker. Fernández Gil, M.J. (2013). El discurso en torno a la memoria del Holocauso a debate: el papel de la traducción en su (ab)uso. In África Vidal Chiaromonte, M.C. & Martín Ruano, M.R. (Red.). Traducción, política s), conflictos: legados y retos para la era del multiculturalismo (pp. 85-99). Comares. Fernández Gil, M.J. (2017). La memoria del Holocausto en España a través de sus políticas de traducción. In Hernández González, M.I. & López Fonseca, A. (Red.), Literatura mundial y traducción (pp. 227-236). Síntesis. Fernández Gil, M.J. (2018). La recepción de Diario de Ana Frank en España: de la censura a la ‘niña rebelde’ al celebrado espíritu luchador de la joven. In Zaragoza Ninet, G. et al. (Red.), Traducción, género y censura en la literatura y en los medios de comunicación (pp. 73-83). Comares. Fernández Gil, M.J. (2019). Anne Frank in the ultra-Catholic Franco period. Challenge and exploitation of the American mythification of ‘Het Achterhuis’. Target, 31(3), 428-432. Gouanvic, J.M. (2010). Outline of a Sociology of Translation Informed by the Ideas of Pierre Bourdieu. MonTI 2 Applied sociology in Translation Studies, 2, 119-129. Gross, R. (2019). Otto Frank and Anne Frank’s Diary. The History of a Universal Icon. Leo Baeck Institute. Heilbron, J. & Shapiro, G. (2007). Outline for a sociology of translation. Current issues and future prospects. In Wolf, M. & Fukari, A. (Red.), Constructing a Sociology of Translation (pp. 93-107). John Benjamins. Ibarluzea Santisteban, M. (2017). Basque Translation in the Structure of Basque Literary Historiographies. 1611. Revista de Historia de la Traducción, 11. Geraadpleegd op 28 augustus 2023, van http://www.traduccionliteraria.org/1611/art/ibarluzea. htm. Ibarluzea Santisteban, M. (2020). Euskal literatura itzuliaren egiturak eta islak, 1975-2015. Euskaltzaindia/EHU-UPV. Koster, C. (2012). Translation History. Between Micro- and Macro-Narratives. In Broomans, P. & Van Voorst, S. (Red.). Rethinking Cultural Transfer and Transmission. Reflections and New Perspectives (pp. 51-60). Barkhuis. 318 VOL. 61, NO. 3, 2023 Lambert, J. (1993). Introduction I. In Lambert, J. & Lefevere, A La traduction dans le développement des litteratures / Translation in the Development of Literatures (pp. 7-25). Peter Lang/Leuven University Press. Marin-Lacarta, M. (2019). Indirectness in literary translation. Methodological possibilities. In Assis Rosa, A. et al. (Red.). Indirect Translation. Theoretical, methodological and terminological issues (pp. 21-37). Routledge. Missine, L. & Michajlova, I. (2019). Anne Frank in de DDR en Rusland. Internationale Neerlandistiek, 57(1), 11-34. Pozuelo Yvancos, J.M. et al. (Red.). (2019). Pensamiento y crítical literaria en el siglo XX (castellano, catalán, euskera, gallego). Cátedra. Rigney, A. (2022). De toekomst van Anne Frank. Tussen leven en iconiciteit. In Van Gelderen, M. & Van Vree, F. (Red.). Joods kind dat weet van eeuwen heeft. Anne Frank als vluchtelinge, schrijfster en icoon (pp. 326-333). Prometheus. Roig-Sanz, D. & Meylaerts, R. (2018). General Introduction. Literary Translation and Cultural Mediators. Toward an Agent and Process-Oriented Approach. In Roig-Sanz, D. & Meylaerts, R. (Red.), Literary Translation and Cultural Mediators in ‘Peripheral’ Cultures. Customs Officers or Smugglers? (pp. 1-37). Palgrave Macmillan. Schroth, S. (2006). Das Tagebuch = The diary = le journal : Anne Franks ‚Het Achterhuis‘ als Gegenstand eines kritischen Ü bersetzungsvergleichs. Waxmann. Sudupe, P. (2011). 50eko hamarkadako euskal literatura. II. Kazetaritza eta saiakera. Utriusque Vasconiae. Torrealdai, J.M. (2000). Artaziak. Euskal liburuak eta Francoren zentsura. Susa. Van der Leeuwen, B. (2015). Políticas de la agonía. Regionalismos y nacionalismos en Europa, 1823-1940. Proefschrift. Universiteit van Baskenland (EHU/UPV). Van Gelderen, M. & Van Vree, F (Red.). (2022). Joods kind dat weet van eeuwen heeft. Anne Frank als vluchtelinge, schrijfster en icoon. Prometheus. Van Gelderen, M. & Van Vree, F. (2022). ‘In de rij voor Anne Frank’. Interpretatie
  
  identificatie en iconisering in internationaal perspectief. In id. (Red.). Joods kind dat weet van eeuwen heeft. Anne Frank als vluchtelinge, schrijfster en icoon (pp. 271-302). Prometheus. Van Vree, F. (2022). Van kinderstem tot wereldwijd symbool. De wording van het fenomeen Anne Frank, 1946-1959. In Van Gelderen, M. & Van Vree, F. (Red.). Joods kind dat weet van eeuwen heeft. Anne Frank als vluchtelinge, schrijfster en icoon (pp. 246-270). Prometheus. Verbeke, F. (2014). Comparatismo e interculturalidad entre Bélgica y el País Vasco (1880-1936). Proefschrift. Universiteit van Baskenland (EHU/UPV). Villasante, F. (1980). La H en la ortografía vasca. Editorial Franciscana Arantzazu. 319 nino Internationale Neerlandistiek Wolf, M. (2007a). Introduction. The emergence of a sociology of translation. In Wolf, M. & Fukari, A. (Red.). Constructing a Sociology of Translation (pp. 1-36). John Benjamins. Wolf, M. (2007b). The location of the ‘Translation field’. Negotiating borderlines between Pierre Bourdieu et Homi Bhabha. In Wolf, M. & Fukari, A. (Red.). Constructing a Sociology of Translation (pp. 109-119). John Benjamins. Zuazo, K. (2005). Euskara batua. Ezina ekinez egina. Elkar. Zuazo, K. (2019). Standard Basque and Its Dialects. Routledge. Over
  
  de 
  
  auteur
  
  Roberto Dagnino is sinds 2015 maître de conférences (universitair docent) Nederlandse Taal en Cultuur aan de Universiteit Straatsburg. Hij is gespecialiseerd op het gebied van de Nederlandstalige cultuur- en literatuurgeschiedenis sinds de negentiende eeuw in internationaal perspectief. Hij is mederedacteur van het blad Deshima. Arts, lettres et cultures des pays du Nord uitgegeven door de Presses Universitaires de Strasbourg. Sinds oktober 2023 is hij tevens als Lektor für Baskisch aan de Freie Universität in Berlijn verbonden. 320 61,