title: J. de Volder, Benoît XV et la Belgique durant la grande guerre
text: Recensies
  
  439
  
  Schokland hadden verlaten, voor een groot deel overstappend op een nieuw middel van
  bestaan: de visserij op haring, bot, ansjovis en spiering in 'hun' noordoostelijk deel van de
  Zuiderzee.
  De Lemmer, een havenplaats met een lange traditie in de kust- en beurtvaart, waarvan het
  wisselend resultaat ertoe leidde, dat menigmaal voor het levensonderhoud van de bewoners
  teruggevallen moest worden op melkveehouderij en turfwinning; de visserij was er, begin
  negentiende eeuw, even onbelangrijk als het eieren rapen, het diende 'meerendeel tot eigen
  consumtie', zo meldt een contemporaine bron. Eind negentiende eeuw verandert dat beeld: het
  snel afnemende economische belang van de turfwinning en een hevige crisis in de veehouderij,
  veroorzaakt door het in Nederland op de markt komen van margarine en van goedkope
  buitenlandse boter, jagen de bewoners van het dan socialistische De Lemmer rond 1900 als het
  ware naar zee.
  Op dat tijdstip vangt Dorleijn aan met zijn schets van leven en (visserij)bedrijf in Vollenhove
  en De Lemmer. Hij volgt bij het maken van die schets de oude, ons vertrouwde route. Hij
  begint met het verschaffen van biografische gegevens over zijn, veelal bejaarde, bronnen, en
  schetst vervolgens de lokale omstandigheden (een snufje historie, de haven, de visgronden);
  via impressies, rijk aan informatie, van de nevenbedrijven (scheepswerf, zeilmakerij, taanderij),
  van de visverwerking, de vishandel en de vissersorganisaties komt hij dan tot de kern van zijn
  boek: de visserijtechnieken en de daarbij gebruikte scheepstypen.
   Wederom biedt Dorleijn uitermate boeiende lectuur - waarvan het lezen ook ditmaal, door
  het gebruik van dialect, soms wel wat doorzettingsvermogen vergt. Wederom zijn er de fraaie
  tekeningen van zijn hand, die de inrichting van de schepen en het gebruik van de vistuigen
  verhelderen - een grote kracht van Dorleijns boeken. Verwijzingen naar eerdere delen in de
  serie brengen ordening aan in de verspreiding van vismethoden in het Zuiderzeegebied. Kwantitatieve gegevens over de samenstelling van de vissersvloten van Vollenhove en De Lemmer
  en over hun vangsten op zekere momenten in de behandelde periode, plus een (onmisbaar)
  register completeren het vijfde deel van een studie, waarvoorde auteur in 1990 van de Nederlandse Vereniging voor zeegeschiedenis de J. C. M. Warnsinckprijs ontving.
  Leo M. Akveld
  
  Jan de Volder, Benoît XV et la Belgique durant la grande guerre (Institut historique belge de
  Rome. Bibliothèque XLI; Brussel, Rome: Belgisch historisch instituut te Rome, 1996, 297
  blz., ISBN 90 74461 16 6).
   In deze herwerking van een oorspronkelijk Italiaans proefschrift, die een ondertitel mist, analyseert een jonge Belgische historicus de politieke betrekkingen tussen het Vaticaan en België
  tijdens en na de Eerste Wereldoorlog (1914-1922). Hij is de eerste om een globaal beeld te
  geven op basis van de Vaticaanse bronnen. Hoofdbekommernis van de nieuwe paus Benedictus
  XV na het uitbreken van de vijandelijkheden, aldus De Volder, was zijn onpartijdigheid te
  affirmeren, en te beletten dat het rabiate en sterk ideologisch gekleurde nationalisme van de
  clerus aan beide kanten onherstelbare schade zou berokkenen aan de eenheid van de wereldkerk. In de eerste twee hoofdstukken worden de hieruit voortvloeiende spanningen met kardinaal Mercier, boegbeeld van het Belgische verzet tegen de Duitse bezetter, geschetst. De auteur karakteriseert op treffende wijze de eigenaardige relatie tussen Benedictus XV en de
  Mechelse aartsbisschop. Het Vaticaan trad op als beschermer van Mercier tegenover de Duitsers, maar deed dit om de scherpe kanten van het conflict bij te schaven en zo de weerstands-
  
  440
  
  Recensies
  
  politiek van de Belgische prelaat te ontkrachten. Rome oefende bovendien vaak directe druk
  uit op Mechelen om stunts tegen de bezetter te laten varen. Dit culmineerde in april 1916, zoals
  De Volder voor het eerst onthult, in een formele pauselijke order tot zwijgen - waar Mercier
  zich overigens niet al te veel liet aan gelegen liggen.
   De Romeinse politiek convergeerde zo aanvankelijk met deze van de centrale machten. De
  sterke diplomatieke aanwezigheid van de Centralen te Rome en vooral de bekommernis van
  het Vaticaan om de deelname van Italië aan de oorlog te vermijden, waren hier niet vreemd
  aan. Na de intrede van Italië in 1915, en tegen de achtergrond van de toenemende oorlogsmoeheid vanaf 1916, kwam er ruimte voor een actieve vredespolitiek en een meer positieve
  ingesteldheid tegenover Belgische verzuchtingen. De Volder vernieuwt ons inzicht in deze
  wending van het Vaticaan door de rol van de Brusselse nuntiatuur als pleitbezorgster van België te onderstrepen. Hij beklemtoont terecht de sleutelrol van België in de pauselijke vredesstrategie, die culmineerde in de bekende nota van augustus 1917. Waar de oplossing van de
  Belgische kwestie in het Romeinse concept van 1917 moest dienen als directe hefboom voor
  een algemene vrede (op het Westers front althans, een cruciale nuance die De Volder wat
  onderbelicht laat), zouden de vagere peace feelers waartoe het Vaticaan zich leende in 1916
  volgens de auteur gericht geweest zijn op een afzonderlijke vrede tussen Duitsland en België.
  Hij laat echter na te verduidelijken of men te Rome zo'n afzonderlijke vrede ook mogelijk en
  opportuun achtte los van een algemene vrede. Zo neen, dan is de opdeling tussen 1916 (paix
  séparée) en 1917 (paix générale) overtrokken; zo ja, dan lijkt De Volders portret van de
  Vaticaanse politiek in 1916 mij nogal kritiekloos.
   Het voorlaatste hoofstuk behandelt de Vaticaanse houding tegenover de Vlaamse kwestie, die
  in een acute fase trad tijdens en na de oorlog. De Volder vervolledigt de recente bijdragen van
  Boudens terzake (zie diens Two Cardinals... (Leuven, 1995) 267-300) en onderschrijft grosso
  modo zijn conclusies. Het Vaticaan evolueerde van een positieve houding tegenover Vlaamse
  aspiraties in 1917-1918 naar een meer gereserveerde houding in de grondig veranderde Belgische
  en internationale context van 1919-1921. De auteur besluit zijn studie met een vernieuwende
  analyse van de verwikkelingen in de Vaticaans-Belgische betrekkingen die voortvloeiden uit
  het verdrag van Versailles. Aan de hand van de Romeinse politiek tegenover de Belgische
  agenda in Luxemburg en in Eupen-Malmédy, toont hij knap aan hoe de pauselijke diplomatie
  in de onmiddellijke naoorlog handig zijn krediet bij de overwinnaars wist te herstellen zonder
  afbreuk te doen aan hetgeen het bezat bij de verliezers.
  Nog wat algemene opmerkingen tot slot, die niets afdoen aan de waarde van deze beknopte
  en heldere synthese. Dit is een politieke studie, iets wat meer beklemtoond had mogen worden
  in de inleiding. De auteur onderstreept het belang van de humanitaire acties van het Vaticaan
  tijdens de oorlog, maar biedt niet meer dan een summiere analyse ervan. Een opvallende lacune, ook vanuit politiek opzicht, is de Romeinse receptie van de Duitse oorlogsmisdaden uit
  augustus 1914.
   De Volder heeft zich voornamelijk gebaseerd op de archieven van de Staatssecretarie en zijn
  raadgevend aanhangsel, de Congregatie voor buitengewone kerkelijke aangelegenheden. Het
  beeld van de partijvorming in de Curie, dat ons beloofd wordt in de inleiding, blijft dan ook in
  feite beperkt tot deze lichamen. Er moet nochtans veel meer te vertellen zijn, onder meer op
  basis van de persoonlijke archieven van prelaten bewaard in het Vaticaan (fonds 'Spogli'), van
  de pers en van gepubliceerde bronnen. Ook de Brusselse nuntiatuur als pool van de Romeinse
  politiek blijft wat onderbelicht. De Volder is bijzonder vernieuwend in zijn revaluatie van de
  rol van de nuntii, maar hij had dit deel van zijn verhaal beter.kunnen onderbouwen door het
  archief van de nuntiatuur intensief te benutten.
  De centrale figuur in het boek is Benedictus XV, maar de bovenvermelde archieven bieden
  
  Recensies
  
  441
  
  van nature slechts een beperkt inzicht in de persoonlijke pauselijke houding. Dit helpt allicht te
  verklaren waarom Benedictus XV als icoon van de 'goede herder' naar voren komt, in een wat
  kunstmatige tegenstelling met de 'pragmatische' politicus Gaspard. De Volder steekt zijn bewondering voor Benedictus XV niet onder stoelen of banken. Volgens hem was de paus een
  visionair die vorm gaf aan een heroriëntering van de Vaticaanse politiek in 'pacifistische' en
  humanitaire zin. Andere aspecten van het Romeins beleid tijdens de Eerste Wereldoorlog komen minder aan bod: de conservatieve grondtoon, het koorddansen tussen de twee blokken, de
  zelfoverschatting van het pausdom als internationale bemiddelaar en de fixatie op de Romeinse
  kwestie. Benedictus XV was in de volste zin van het woord de erfgenaam van Leo XIII. De
  dubbelzinnigheid van de pauselijke politiek was mijns inziens overigens structureel bepaald.
   Enkel de vernietiging van het Europese statensysteem door de Tweede Wereldoorlog kon op
  termijn de definitieve doorbraak van een nieuw Vaticaans profiel op internationaal vlak
  mogelijk maken.
  Vincent Viaene
  
  I. de Haan, Zelfbestuur en staatsbeheer. Het politieke debat over burgerschap en rechtsstaat in
  de twintigste eeuw (Dissertatie Universiteit van Amsterdam 1993; Amsterdam: Amsterdam
  university press, 1993, viii + 276 blz., ƒ45,50, ISBN 90 5356 065 3).
  Met zijn proefschrift slaat de Amsterdamse politicoloog De Haan een brug tussen historische
  kennis en filosofische analyse. Hij bewandelt die brug in beide richtingen. Aan de hand van
  enkele eeuwen Europese geschiedenis ontwikkelt hij een these die hij vervolgens aanwendt ter
  interpretatie van de Nederlandse politieke geschiedenis sinds 1917.
  Dit is zijn these: 'De spanning tussen zelfbestuur en staatsbeheer ligt ten grondslag aan de
  grote politieke conflicten in moderne Westerse samenlevingen in de negentiende en twintigste
  eeuw'. (41) Onder zelfbestuur verstaat hij de politieke traditie van het republikanisme, zoals
  dat in de vroege stadsstaten vorm kreeg: de burgers zijn vrij, mondig en actief, en dragen als
  zodanig het bestuur. Staatsbeheer heet bij De Haan de traditie die tot ontwikkeling kwam in
  grote centraal geregeerde staten die de burgers een veilig bestaan verzekeren maar hen de
  status van onderdanen geven.
  Vooral sinds de Franse Revolutie raken deze contrasterende ideeën verstrengeld en gaan ze
  de hoofdas vormen waaromheen alle principiële politieke discussies draaien. De onderlinge
  verhouding is als dialectisch te karakteriseren: de traditie die domineert, roept door die dominantie de andere op. Dit proces wordt door De Haan geïllustreerd aan de hand van het Nederlandse verzuilingsproces en van de onttakeling die erop volgde.
   In een afsluitend hoofdstuk komt de auteur op grond van de verworven inzichten tot een reeks
  van voorstellen over concrete en actuele kwesties in de Nederlandse politiek, zoals het basisinkomen, de bedrijfsdemocratie, de selectieve toegang tot het onderwijs en de aanvaardbaarheid
  van het referendum.
  Dit is nog niet alles. In een tussengevoegd hoofdstuk ziet De Haan kans, bijna terloops, een
  heel ander onderwerp aan te snijden: de onbevoegdheid van de politieke wetenschap. Naar
  zijn mening is het onderscheid dat wordt gemaakt tussen normatieve politieke theorie, politieke wetenschap en publieke opinie 'heilloos' (51) en dus te verwerpen. In twintig bladzijden
  wordt de ideologische 'ontsporing' van de politicologie uit de doeken gedaan en een alternatieve oplossing geformuleerd.
  Het zal inmiddels duidelijk zijn dat De Haan een zekere stoutmoedigheid niet kan worden.
  