title: „Activisme” en „passivisme”.
text: VIERDE DEEL.
  HET VERBALE SYSTEEM DER
  INDONESISCHE TALEN.
  HOOFDSTUK XV.
  "Activisme" en "passivisme".
  Zo zijn wij thans dus weer op hetzelfde punt aangeland, dat we in
  de loop van deze studie reeds tweemaal verlaten hebben: de taalkaart
  der indonesische conjugatie die dringend om een nadere verklaring
  vraagt. De omweg die we de laatste maal hebben gemaakt, is zeer zeker
  lang geweest. Van allerlei kanten is vergelijkingsmateriaal bijeengebracht, en op bepaalde theoretische kwesties zijn we diep ingegaan.
  Voor de nodige verheldering der begrippen was dit echter onvermijdelijk.
  Het voornaamste resultaat voor ons doel is zonder twijfel, dat er
  géén reden is om aan het possessieve werkwoord het praedicaat "flectie"
  te weigeren. De vorm der "flectie" is hier primitief, zeer zeker; deze
  is vrijwel de meest primitieve van het gehele stelsel dat we hebben
  geanalyseerd, maar "flectie" is het wat men hier vindt. Men overdrijft
  niet met te zeggen, dat het aspect van het indonesische flectievraagstuk
  door dit nieuwe gezichtspunt totaal van karakter verandert. Hier ligt
  de grote wending t.O.v. de vroegere zienswijze. Allereerst wordt het
  nu immers duidelijk, dat de flectievorm van niet minder dan de oertaal
  zelve, morphologisch beschouwd, reeds van het "possessieve" type was.
  We hebben dit feit hierboven al geconstateerd (13), maar begrijpen nu
  pas dat het niets anders dan een onbewuste inslag van "activistische"
  princiepen geweest is, die hier steeds Fr. Müller's "praedicatief"
  flectietype naar voren deed schuiven. De etymologieën der persoonstekens van het type *ku < aku; *mu < kamu enz. zijn niet alleen
  
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
   155
  
  zakelijk onjuist, ze gaan in de grond ook uit van een valse theoretische
  grondslag.
  Tengevolge van deze nieuwe opvatting stijgt nu ook aanmerkelijk het
  aantal talen, dat in de beschouwingen moet worden opgenomen, omdat
  het flectieverschijnselen vertoont. In tegenstelling met de vroegere
  gedachtengang kan men zeggen, dat de indonesische talen niet enige
  verspreide sporen maar, juist omgekeerd, een uitbundige overvloed
  van flectievormen en -typen vertonen. Er zijn zelfs talen, die naast het
  meest gebruikelijke fIectietype nog resten van twee of drie andere typen
  blijken te bezitten, die eveneens in de taal min of meer regelmatig voorkomen. Zulk een overmaat is zeker zeldzaam in de talenwereld ! En de
  vraag is nu maar, welke de verhouding van al deze typen is, en hoe
  deze in het volle indonesische verband beschouwd, in één groot stelsel
  kunnen worden samengevat.
  Als tweede punt mag misschien een zekere verdieping van het begrip
  "passief werkwoord" genoemd worden. We hebben de verschillende
  morphologische en psychologische kenmerken die daarvan reeds bekend
  waren, nader kunnen ontleden en tot één beeld samenvatten, dat
  volkomen redelijk en logisch bleek te zijn. Dit· is een zaak van groot
  gewicht, omdat daarmede voor het eerst in de geschiedenis van het
  indonesische fIectiedebat een zeker platform geschapen is, waarop de
  "passivisten" en de "activisten" elkander nu werkelijk op de basis der
  feiten kunnen ontmoeten. Totnutoe had - hoe vreemd dit ook moge
  lijken - een dergelijke mogelijkheid niet bestaan (79).
   Hoe gewichtig het is in dit verband over goede begrippen te beschikken blijkt b.v. onmiddellijk reeds hieruit, dat men op grond daarvan
  in staat is bepaalde aanvallen op het "passieve" werkwoord ineens en
  voorgoed af te wijzen, eenvoudig omdat deze op een vals begrip blijken
  te berusten. Men kan nu eenmaal niet weerleggen, wat men in de
  grond niet kent. Men overdrijft niet met te zeggen, dat een goed deel
  van de "activistische" reactie in indonesische vakkringen heeft berust
  op een misverstand aangaande het omstreden punt. We hebben hierboven reeds over het werk van Tendeloo en over de dubbelzinnigheid
  van de term "passief" gesproken (79, 138). Op andere dergelijke gevallen komen we hierachter nog nader terug.
  Het eigenlijke beslissende argument voor de "passieve" opvatting,
  dat wij zullen hebben aan te voeren, zal echter niet enkel negatief
  
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  156
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  kunnen zijn. We zullen positief en concreet moeten aantonen, hoe de
  verschillende kleine en grote moeilijkheden, die de indonesische conjugatiekaart biedt, en die we in onze inleiding uitvoerig hebben aangeduid,
  alle zonder bezwaar kunnen worden opgelost, wanneer men van het
  beschreven "passieve" werkwoordstype uitgaat. Dit is de niet gemakkelijke, maar in ieder geval zeer concrete taak, waarvoor wij ons bij
  het nog resterende deel van het onderzoek zien gesteld. Welke daarbij
  onze werkwijze zal moeten zijn, volgt uit het voorgaande vanzelf.
   Wij zullen moeten laten zien, hoe de te analyseren verbale ontwikkeling
  der indonesische talen een volkomen parallel biedt van de nominale
  ontwikkeling, die in het tweede deel van onze studie reeds beschreven
  is. Naast de groei van de genitief zullen we ook die van het nieuwe
  begrip "subject", en dus ook die van het nieuwe type "conjugatie",
  zich moeten zien voltrekken. Juist door dit voortdurend parallellisme
  staat de bewijsvoering sterk, en wordt het inzicht in de werkelijke gang
  van zaken volledig. We bespreken dus eerst de enkele flectieloze typen,
  die op het indonesische terrein hier en daar nog zijn achtergebleven,
  en werken daarna in oost-westelijke richting voort. Aan de lezer blUft
  dan tenslotte het oordeel, of aan de gestelde opgave is voldaan of niet.
  HOOFDSTUK XVI.
  Het ongeflecteerde werkwoord.
  Voorzover de gegevens reiken vindt men enigszins zekere sporen
  van het ongeconjugeerde of vormeloze werkwoord in de indonesische
  talen alleen in het sawoe, ngad'a (Flores), sobojo (Taliabo, Soelagroep), buru· (Màserète), de tidongdialecten van Borneo, het yami
  (philippijnse ondergroep ). En ook in deze talen komen naast het oorspronkelijke type telkens ook nog tekenen van verdere ontwikkeling
  voor. Men staat hier dus duidelijk voor een zeker uitzonderingsgeval.
  Buru jàko iko "ik ga"; kai iko "jij gaat"; rinè iko "hij gaat"; kami iko
  "wij gaan"; kimi iko "gij gaat"; dra iko "zij gaan".
  Vooral het ngad'a laat zien, hoe vaag de aanduiding van de verbale
  handeling wel is bij het vormeloze werkwoord. Dit is nu weinig meer
  dan een impersonale. Er wordt alleen uitgedrukt (en dit nog uiterst
  
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
   157
  
  vaag), dat er een zekere betrekking bestaat tussen het subject en het
  praedicaat. Van welke aard deze is, blijft echter geheel in het duister.
  Ook de subjectskategorie wordt hier alleen gekenmerkt door haar
  speciale plaats in de zin, nl. vlak vóór het praedicaat. Verdere morphologische kenmerken zijn er niet. Vandaar dat Arndt b.v. een hele serie
  gevallen kan noemen, waarin eenzelfde vorm nu weer eens de passieve
  en dan weer de actieve nuance weergeeft. In andere voorbeelden
  wisselen ook het transitieve, het intransitieve en het reflexieve gebruik.
  Teka dzata "ein Spinnrad verkaufen"; dzata kenana teka ya "das
  Spinnrad ist schon verkauft" . Zico cana "ein Kind waschen, baden";
  go cana da zico "das Kind wäscht, badet sich" ; go cana da zico ya "das
  Kind ist (hat sich) gewaschen". Micu tau go capa vi dicana "was tut
  ihr hier?". M anu ceko zuca kenana se ceko da cate meze, vi tau radza
  "einer voo den beiden Hähnen war so stolz, dass er König werden
  wollte" (tau "tun", resp. "werden") 177).
  Bij de pronominale subjecten, die aan het werkwoord kunnen worden
  toegevoegd, vindt men hetzelfde gemis aan scherpe grenslijnen terug.
  Het is voorzeker geen toeval, dat zowel het sawoe, als het ngad'a en
  het sobojo géén onderscheid kennen tussen het personale en het possessivum. Eenzelfde vorm doet in beide functies dienst 178). Ook hier
  wordt dus in werkelijkheid weer niets anders aangeduid dan een bepaalde "personale sfeer", het psychologische zo zijn, juist zoals we dat
  hierboven bij de possessieve flectie hebben gezien (130). In de t,idongdialecten wordt het possessivum uit het personale afgeleid door achtervoeging van yampunan (Tarakan), resp. simpunya (Bolongan) 179).
   Een dergelijke suffigering zal wel secundair zijn (dr. maleis punya
  "eigenaar zijn van"). Ook hier schemert het vroegere gemis aan differentiatie dus nog door de huidige meer gecompliceerde toestand heen.
  Sobojo aku lau (a lau) "bij-mij daar-loopt-het", juist zoals aku ina
  "bij-mij die-moeder" = mijn moeder; Bolongan rumah aku "het-huis
  daar-bij-mij" (= mijn huis) naast aku dibai "bij-mij daar-gaat-het-naarbeneden" (= ik daal af).
  P. P. Arndt, Grammatik der Ngad'a-Sprache, VBG 72, 3, 18 v.
  opvatting voor het sawoe bij H. Kern, Sawuneesche Bijdragen
  (= Verspreide Geschriften 6, 192); ]. K. Wijngaarden, Sawuneesche Woordenlijst, 's Hage 1896.
  179) Merwyn W. H. Beech, The tidongdialects of Borneo, Oxford 1908, 27.
  177)
  
  178) Ander~
  
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  158
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  De tekenen van beginnende conjugatie, die de thans besproken talen
  vertonen, zijn zéér karakteristiek. Duidelijk verraden ze de richting,
  welke de ontwikkeling inslaat. Zo voegen zowel de tidongdialecten als
  het sobojo en het ngad'a soms speciaal het persoonsteken toe in de
  imperatief. In dit geval tracht de spreker uitdrukkelijk de handelingsdynamiek bij zijn hoorder op te wekken. Het gebruik van een meer
  expliciete vorm is hier dus volkomen begrijpelijk. Tidong mindau-mu
  s'ndagitu "go down now"; tinak-mu gitu da Iran "give it to Iran";
  sinanal-mu ulin "hold the rudder". Ook in andere tidongvoorbeelden
  buiten de tweede persoon, die door Beech worden vermeld, schijnt
  steeds een speciale subjectief-dynamische nuance de toevoeging van het
  persoonsteken te hebben uitgelokt. Guang-ku malang "I want to sleep";
  lasu nia! guang-ku m'njeu "it is so hot! I must bath"; jinawab-mu!
  "can't you answer?" nusaï tinugus-na! "what has he done?" 180).
   Niet minder typisch zijn de gevallen van pre nasalering, die in deze
  talen voorkomen. Men kent dit verschijnsel, en weet dat het een zekere
  intensifiëring van de verbale betekenis uitdrukt. "De versterkte stam",
  zo verklaart Dr. Adriani in zijn fraaie studie hierover, "stelt (de handeling) voor .... als met meer kracht, ijver en inspanning geschiedende
  dan de niet-sterke (zwakke) stam dit doet" 181). Men kan in de prenasalering overigens twee phasen of trappen onderscheiden. In de eerste
  phase wordt het nasale element eenvoudig aan de stam geprefigeerd,
  in de tweede wordt de samenhang zo innig dat de stamanlaut geheel
  verdrongen wordt.
  In de tidongdialecten gaat de door Dr. Adriani gegeven karakteristiek
  in ieder geval geheel op. De prenasalering komt hier nl. uitsluitend voor
  bij de transitiva, dat wil dus zeggen juist in die gevallen, waar de
  verbale dynamiek bijzonder aanschouwelijk wordt, omdat nu ook nog
  een andere grootheid buiten het subject daarbij betrokken is. De intransitiva pre nasaleren nooit. N ga-n-tugus "to work"; nga-m-badi "to
  abuse"; nga-n-choba "to try" (eerste phase) ; mumpas « m-pumpas)
  "to enter" ; ngirim « n-kirim) "to send" (tweede phase). Maar tudong
  "to sit"; kindi "to stand".
  In het sobojo is de pre nasalering speciaal thuis in de vetatief van
  180) Merwyn W. H. Beech, The tidongdialects of Borneo, 27, 42; cfr. Appendix
  bij Dr. A. A. Fokker, 119.
  181) N. Adriani, De intensieve of activiteitsvormen in eenige talen van Indonesië,
  VMAW A 4e reeks, deel 10, 31.
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
   159
  
  "vele werkwoorden" 182) (tweede en derde persoon enkel- en meervoud). Dat is dus de plaats, waar eveneens in de andere talen van hetzelfde type, de persoonsconjugatie begint te ontstaan. Men kan zich ook
  deze laatste samenhang zeer goed begrijpen. Het persoonsteken begint
  toegevoegd te worden, zo zagen we al herhaaldelijk, in de gevallen van
  een bijzondere emphase. Dan, maar dan ook alleen, gelukt het voorlopig aan de taal de grote sprong naar het flecterende type te maken.
  Deze zelfde sfeer is het nu echter ook, die de beste voedingsbodem
  vormt voor de prenasalering, zo vernamen we van Dr. Adriani. De
  coincidentie van de beide verschijnselen is dus niet toevallig. Dele guke
  ntalinga "peuter (kuke) niet in je oor"; dele baling "keer niet terug
  (paling)"; dele duli aku "duw (suli) me niet".
  Van veel belang voor ons doel is verder, dat de pre nasalering in het
  sobojo eveneens regelmatig wordt toegepast bij het nomen rectum van
  een nominale constructie. Ook deze overeenstemming zal wel niet op
  toeval berusten. We zullen daaruit mogen afleiden, dat ook de verbale
  verbinding in het sobojo in genitivische zin behoort opgevat te worden.
  Zo b.v. ka bang "schild"; toeka "buik" maar als nomen rectum ii-kabang}'
  n-toeka enz. Bij possessieve pronominale constructies komt hetzelfde
  voor, althans in de tweede en derde persoon enkel- en meervoud; akoe
  (kita) ina "mijn (onze, incl.) moeder" maar kou n-ina "jouw moeder".
   Blijft de aard der groeiende verbale constructie in het sobojo
  misschien nog enigszins onzeker, in het ngad'a wordt elke twijfel in
  dit opzicht in ieder geval opgeheven. Het persoonspronomen wordt hier
  nl. uitdrukkelijk met tussenschakeling van het genitief teken go aan de
  stam gesuffigeerd. De flectievorm die aldus ontstaat, is derhalve duidelijk genitiviseh, "possessief" van aard. Ook nu treedt overigens weer
  prenasalering op. De nasaal wordt daarbij echter niet aan de verbale
  stam toegevoegd, maar aan het pronomen. Over dit verschil met wat
  we in het sobojo hebben gezien, behoeven we ons niet te verbazen.
  In werkelijkheid hoort het nasale element met zijn intensifiërende en
  verbindende functie immers bij de verbale constructie als geheel. En
  of dit dus practisch aan het eerste of aan het tweede lid wordt toegevoegd, is in de grond onverschillig. Kau "du" maar laä go gau "gehe
  nur, mach dich fort!"; kita (kami) "wir" maar laä go gita (gami)
  "gehen wir, laszt uns gehen "183).
  182)
  183)
  
  J. Fortgens, Bijdrage tot de kennis van het sobojo 22.
  P. P. Arndt, Grammatik der Ngad'a-Sprache 38 VVo
  
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  160
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  HOOFDSTUK XVII.
  Het "passieve" werkwoord.
   De voorgaande ontwikkelingen hebben ons reeds op de drempel
  gebracht van de verbale flectie, één van de meest opvallende trekken,
  naar men weet, waardoor de indonesische talen van hun austronesische
  oerverwanten verschillen. Overal over het gehele uitgestrekte gebied
  zijn de nieuwe vormingen zichtbaar. Telkens en telkens is weer de
  uiterlijke gedaante verschillend, maar de geest die daaruit spreekt, blij ft
  volkomen gelijk. Deze laatste bewering zal wellicht diegenen onder onze
  lezers enigszins vreemd voorkomen die zich herinneren, wat hierboven
  over de grilligheid der indonesische taalkaart op dit punt in het midden
  is gebracht. En toch is onze mening ten volle verantwoord, naar het
  ons toeschijnt. En hoe meer men daarover nadenkt, hoe duidelijker
  het oordeel wordt. De kwestie is alleen maar eerst het standpunt te
  vinden, van waaruit de onmiddellijk sprekende, feitelijke verscheidenheid als een eenheid kan worden overzien en begrepen.
  Hoe immers komt de verbale flectie in de indonesische talen tot
  stand? Er is slechts één punt waaraan men zich hier kan vasthouden,
  nl. de aard der gebruikte persoonselementen, zoals die door Prof.
  Jonker zijn gereconstrueerd. Dit ene punt nu is echter ook volkomen
  voldoende. We hebben de zeer speciale functie der elementen *ku; *mu;
  *00 reeds uitvoerig leren kennen (19 vv.). We weten, dat deze bij de
  nomina weergaven, of de daardoor aangeduide zaken naar de inheemse
  opvatting tot de persoon van het subject gerekend konden worden
  (= inalienabel), of niet (= alienabel). Het psychologische zo zijn gaf
  hier de doorslag. Blijkbaar moet deze zelfde distinctie dus ook, minstens
  aanvankelijk, bij de indonesische verba hebben gegolden. Anders zou
  de overgang op dit punt zeker niet zo gemakkelijk zijn geweest. Ook
  de verbale handeling moet hier dus oorspronkelijk slechts als een zeker
  zo zijn, als een bepaalde "staat" zijn opgevat, en niet als een "daad".
   De agens moet niet als het dynamisch-centrifugale middelpunt der
  situatie zijn aangeduid, maar enkel als "op een bepaalde wijze betrokken
  en ingeschakeld in het betreffende verband". Het is m.a.w. niet het
  actief-energetische verbale type waarvoor men hier staat, maar het
  veel minder toegespitste type van het z.g. "passieve" werkwoord.
  Alleen één punt dient daaraan nog toegevoegd, wat de herkomst der
  
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  161
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  morphologischetekens aangaat. Deze laatste zijn "possessief" van aard,
  zo hebben we gezien (9 vv.). En zo komt hier dus bij slot van rekening
  de typische dubbelvorm tot stand, die we hierboven in de tabel met Be
  hebben aangeduid (153). Het indonesische werkwoord drukt zifn passiviteit met behulp van oorspronkelijk possessieve elementen uit. Welke
  van de genoemde karaktertrekken het diepste is, is zonder meer duidelijk: de passieve. Het possessieve element betreft enkel de uiterlijke
  vorm. En na eenmaal aan de historische reconstructie der tekens de
  eer te hebben gegeven die daaraan toekomt, kunnen we dus verder,
  ter vermijding van omslachtige aanduidingen, gevoegelijk kort samenvattend zeggen, dat het indonesische werkwoord "passief" van
  karakter is.
   Ook voor het corresponderende stelsel der nominale casus heeft de
  hier verdedigde opvatting uiteraard belangrijke consequenties. En wat van niet minder gewicht is - evenals in het voorgaande geval zullen
  we juist daaraan onze werkmethode in het volgend deel van het hoofdstuk kunnen ontlenen. We hebben immers hierboven reeds gezien, hoe
  zich uit de oppositie tussen de alienabile en de inalienabile kategorieën in
  de verder ontwikkelde indonesische talen een "genitief", een gewoon
  type van nominale casus dus, heeft ontwikkeld. Welnu, dit gehele proces
  dat we tot in bijzonderheden hebben gevolgd (32 vv.; 59 vv.), vormt
  naar thans blijkt, in werkelijkheid slechts een deel van de gehele ontwikkelingsgang. Er is hier nog veel meer gebeurd. De geleidelijke constitutie van een nominale genitief heeft een volkomen corresponderende
  tegenhanger gehad in die van een zekere subjectsnaamval, en wel in die
  van een ergatief of een instrumentalis, zoals de structuur van het "passieve" werkwoord nu eenmaal eiste. En juist zoals bij de nomina elk van
  de oorspronkelijke kategorieën het uitgangspunt kon vormen voor de
  nieuwe "genitief", zo is juist ditzelfde ook bij de verba met de instrumentalis het geval geweest. De gang van het gehele proces was dus vrij
  ingewikkeld. Uit de dubbele oppositie "alienabel" : "inalienabel" groeide
  ook een dubbel casussysteem. En ging het over een pronominaal subject,
  dan groeide het nieuwe teken vast aan de verbale stam, en ontstond dus
  wat men in de taalwetenschap gewoon is een "flectie" te noemen.
  Men kan in het geval van de subjectsbepaling globaal de volgende
  structuurlijnen onderscheiden, die we hierachter stuk voor stuk zullen
  nagaan, en waarvan ieder onmiddellijk de parallel met de reeds beschreven ontwikkeling van de genitief zal inzien.
  Verh. dl. XII.
   11
  
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  162
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN,
  
  10 , Juist zoals de inalienabile possessie naar oeroude austronesische
  gewoonte achter aan het nomen werd uitgedrukt, maar de alienabile
  possessie vóór aan het nomen, zo ontstonden o.i. in het oer-indonesisch
  ook twee flectietypen tegelijk: een proclitisch (prefigerend) type en
  een enclitisch (suffigerend) type 184),
  GENITIEF
  
  ~
  
  r--~
  
  [GENITIEF]
  
  INSTRU MENTALlS
  (prefi xflectie)
  
  ~
  
  I--~
  
  INSTRUM ENTALlS
  (suffixflectie)
  
  I
  
  I
  
  ALlENABILE
  
  IN ALlEN ABILE
  
  POSSESSIE
  
  POSSESSIE
  
  2 0 , Oorspronkelijk stonden de proclitische en de enclitische flectietypen volkomen gelijk. Juist als bij het nomen kwam later echter ook
  hier de gunstigste plaats te liggen vóór de stam. Naarmate de drang
  naar het uitdrukken der dynamiek stijgt, spreekt de voorkeur voor de
  proclise sterker. Vandaar dat men in veel gevallen secundair de enclitische flectie ziet ineenschrompelen en zelfs verdwijnen. Soms ook
  gaan achteraf de enclitische typen in proclitische over.
  3 0 , Juist zoals bij de constitutie van de genitief de oeroude possessieve tekens *ku; *mu; *na enz. hoe langer hoe meer door de corresponderende versterkte personale tekens opzij worden gedrongen, zo
  heeft dit ook bij de persoonstekens der zich ontwikkelende flectie
  plaats. Men kan dit proces zowel vóór als achter de stam volgen, maar
  184) Voor de mening van Prof. Jonker aangaande deze beide f1ectietypen, zie
  hierachter 165. Haaksma laat zich nergens met beslistheid uit over dit punt. Uit
  zijn bespreking van het kupang krijgt men echter de indruk dat de suffixconjugatie z.i. is ontstaan uit een ouder conjugatietype met prefixen en suffixen
  tegelijk. Inleiding 132.
   Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  163
  
  natuurlijk vooral vóór, omdat voor de taal in de vervanging door
  een personale één van de sterkste middelen gelegen is om aan de steeds
  stijgende drang naar dynamiek uiting en gevolg te geven.
  A. De oostelijke talen.
  a. De verhouding van de enclitische en de proclitische flectietypen.
  De prefixf1ectie en de suffixf1ectie van de indonesische talen zijn van
  volkomen gelijke oorsprong, zo hebben we zojuist gepostuleerd. Dit
  wil echter niet zeggen, dat deze beide typen nu daarom ook geheel van
  gelijke aard zijn. Het tegendeel is waar. De verdedigde theorie eist dat
  de suffixf1ectie op de één of andere manier nog een zeker inalienabel
  stempel zal dragen, maar de prefixf1ectie een alienabel stempel, hoe
  men deze laatste termen dan ook precies verstaat.
  Welnu, deze verwachting die eenvoudig op de theoretische redenering
  gebaseerd is, wordt door de practische inductie niet beschaamd.
  Integendeel! In de Ambon-Timorgroep, in de groep dus waar men de
  oorspronkelijke oer-indonesische verhoudingen op dit punt nog het
  zuiverst beoordelen kan, vindt men onmiddellijk het beschreven onderscheid op karakteristieke wijze terug. Zo vermeldt b.v. Stresemann
  voor het paulohidialect op Seran, dat hier speciaal de "mediale" verba
  hun persoonsteken suffigeren. Practisch worden hiermee bedoeld, zoals
  uit de gegeven voorbeelden blijkt, de verba die een zeker zo-zijn uitdrukken, die op lichamelijke feiten wijzen, en verder de verba reflexiva.
  Maar de verba die een object bij zich hebben, de transitiva dus, prefigeren even regelmatig 185). Tauern heeft later juist dezelfde constellatie
  ook bij andere serandialecten teruggevonden 186).
   Men ziet dus, hoe de begrippen "inalienabel" en "alienabel" hier in
  de verbale sfeer zijn gereïnterpreteerd. Uit het eerste is ongeveer
  "mediaal", "intransitief" of "centripetaal" ontstaan, maar het tweede
  is met "transitief" of "centrifugaal" gelijkgesteld. De overgang is zeker
  plausibel, en we zullen daarvan in de hierna te bespreken talen nog
  herhaaldelijk meer voorbeelden zien. Zo zijn b.v. suffigerende verba
  in het paulohi typen als piri- "müde sein"; sisi- "kahl sein"; alaeE. Stresemann, Die Paulohisprache, 's Hage 1918; 18, 26 vvo
  O. Tauern, Beitrag zur Kenntniss der Sprachen und Dialecte von Seran,
  Anthropos 23 (1928), 1000-20; 24 (1929), 953-81; 25 (1930), 567-78; 26 (1931),
  109-39.
  185)
  
  186)
  
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  164
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  "heiser sein"; amalae- "Durst haben" ; hirisue- "Schüttelfrost haben";
  amamuae- "gähnen"; sikae- "sich fürchten"; paleae- "sich freuen";
  faita- "sich still verhalten" ; pei- ,,(selbst) anbrennen, verbrennen" maar
  -pei ,,(etwas) anbrennen"; u-kosa manue terur-i "ich zerbreche das
  Ei" maar manue terur-i kosa-e "das Ei zerbricht" enz. In het W emaledialect zijn reeds een aantal intransitiva naar de groep der centrifugalia
  overgeheveld. Zij prefigeren dus de persoonstekens. Hier wordt
  trouwens, evenals in het Makabaladialect, soms ook het persoons prefix
  versterkt door de toevoeging van het zelfstandige personale. Ook dit is
  een belangrijke innovatie (derde ontwikkelingslijn ). In het paulohi en
  het Lissabatadialect komt een dergelijke versterking alleen voor in het
  geval dat er bijzondere nadruk wordt gelegd.
   In het boeli van Zuid-Halmahera is de samenhang tussen het nominale en het verbale flectiestelsel misschien nog duidelijker dan in de
  serandialecten. Juist zoals men hier b.v. heeft in een geval van
  inalienabile possessie ja boboko-k; a boboko-m; i-boboko "mijn (jouw,
  zijn) hoofd" enz., zo luidt het ook bij een werkwoord als oelo 1010
  "houden van" (oelo "gewillig" ; 1010, dr. mal. dalam) achtereenvolgens
  ja oelo-k 1010,' a oelo-m 1010; i oelo 1010 "ik (jij, hij) houd(t) ervan"
  enz. En naast een alienabel voorbeeld als ja-ni-k ebai; a-ni-m ebai,' i-ni
  ebai "mijn (jouw, zijn) huis" waarin ni als "possessive" optreedt, staat
  bij de verba b.v. onmiddellijk een vorm als Ie "haten": ja-ni-k Ie,'
  a-ni-m Ie,' i-ni Ie "ik (jij, hij) haat" enz. De verhouding van de proclitische en de enclitische flectie valt hier echter niet met zekerheid te
  bepalen, uit gebrek aan gegevens. Dr. Adriani vermeldt dat "werkwoorden, die gevoelens van het hart uitdrukken" speciaal de persoonstekens suffigeren 18'i). Dit is dus in ieder geval juist als in de serandialecten.
  De reden, waarom juist de serandialecten en het boeli zo scherp de
  beginphasen der indonesische flectie zijn blijven weerspiegelen, is niet
  moeilijk te vinden 1.88). De distinctie tussen de alienabile en inalienabile
  possessie is hier nog grotendeels virulent gebleven, en daarom kan
  N. Adriani, De Bare'e-sprekende Toradja's van Midden-Celebes lIl, 330
  '
  188) In het ambonees komt nog een suffixflectie voor bij enkele verba denominativa, die speciaal een physieke toestand aanduiden; Asiloeloe: ou letasele-ku
  "ik heb dorst"; Saparoea: hau amalae-u "id." Ook het kupang kent nog het
  gebruik van enclitische tekens als verbale subjectsexponent. Bij welke verba
  dergelijke tekens gebruikt worden, is echter niet bekend.
   187)
  
  VV.; 321 vvo
  
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  165
  
  precies hetzelfde ook gezegd worden van de verbale verschijnselen die
  zich daarbij onmiddellijk aansluiten. Andere Ambon-Timortalen getuigen echter van een nieuwere stijl. De nieuwe genitiefkategorie breekt
  zich hier baan, dwars door de oude deellijnen heen. En ook nu blijven
  de verbale en de nominale ontwikkeling door één rythme gedragen.
  Ook de subjectskategorie verandert totaal van karakter. Enkele van
  deze gevallen zijn reeds uitvoerig onderzocht, ze behoren tot de meest
  geciteerde voorbeelden uit de literatuur over de verbale flectie. Het
  is daarom wel het beste, dat we deze ook taal voor taal behandelen.
  a) Het rottinees.
  Daar is dan vooreerst het rottinees, de taal van een klein eiland ten
  westen van Timor, die door de beide monumentale boeken van Prof.
  Jonker en de zich daarbij aansluitende studies tot de best onderzochte
  van de gehele archipel is gaan behoren 189). Hoe is nu het beeld der
  flectie in deze taal? Er zijn niet minder dan drie typen, die hier in
  aanmerking komen, en de eerste indruk is dus zeker vrij complex. Toch
  heeft elke lijn van het gevormde systeem, ja zelfs elk onderdeel daarvan,
  naar zal blijken, diepe zin en betekenis.
  10 • Daar is in de eerste plaats in het rottinees een zekere suffixconjugatie, die echter alleen bij enkele tientallen van verba voorkomt.
   Jonker heeft deze in zijn grammatica reeds volledig afgedrukt (449),
  en het is daarom onnodig deze opnieuw te citeren. Het zijn uitsluitend verba van zo-ziJn, zo-worden} lichameliJke reacties, intransitiva
  etc. die hier genoemd worden. Men herkent daarin gemakkelijk dezelfde
  kategorieën, die ook in het boeli en in de serandialecten reeds suffixaal
  werden vervoegd. Het inalienabel-nominale begrip kan natuurlijk bijzonder gemakkelijk in het intransitieve worden omgezet.
  Alleen het gebruikte tekenstelsel zou ons misschien een ogenblik
  kunnen doen aarzelen met de voorgestelde typologische identificatie.
  Als agensaanduiding voor de rottinese suffixconjugatie worden nI. niet
  de possessieve elementen gebruikt, zoals in het boeli en in de dialecten
  van Seran, maar de personalia, voorafgegaan door een nasaal element.
  189) J. Jonker, Bijdrage tot de kennis van de rottineesche tongvallen, BTLV 68
  (1913), 521 vv.; -, Rottineesch-Hollandsch Woordenboek, 's Hage 1908; -,
  Rottineesche teksten met vertaling, ibid 1911; -, Rottineesche Spraakkunst,
  ibid 1915.
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  166
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  Hoe valt dit te verklaren? Men heeft b.v. dè mata-n ana "en hij stierf";
  tè fa mata-it-o fa "maar gij zult niet sterven". Nu is de vervanging van
  de possessieve elementen door de corresponderende personalia geheel
  volgens de hierboven gegeven derde ontwikkelingsregel. Deze geeft dus
  geen moeite. Wat valt er echter van het nasale tussenzetsel te denken?
  We zouden daarin niets anders willen zien dan hetzelfde element, dat
  in talen van ongeveer gelijke ontwikkelingshoogte (b.v. bada, napoe) als
  genitiefteken voorkomt, en dat we hierboven ook reeds in het sobojo
  en het ngad'a hebben aangetroffen (158). De oorspronkelijke functie
  ervan is tegelijk deictisch en verbindend. We treffen hier m.a.w.
   opnieuw een voorbeeld aan van een verschijnsel, dat zich bij de taalontwikkeling herhaaldelijk voordoet, en dat we hierboven eveneens reeds
  hebben gezien. De taal gaat op dergelijke momenten niet met sprongen
  vooruit. De nieuwe aanduidingswijze komt niet ineens tot stand.
  Voorlopig blij ft als overgangsphase nog een zekere dubbelheid bestaan.
  De taal neemt a.h.w. met de ene hand weer terug wat ze met de andere
  heeft gegeven. Zo werd nu ook hier het oude possessieve teken wel
  door het personale vervangen, maar het personale wordt tegelijkertijd
  door de toegevoegde nasaal weer half in een possessief element terugveranderd ! Zo wordt de nodige continuïteit toch bewaard.
  In de eerste en tweede persoon luidt het gebruikte tussenzetsel intussen niet eenvoudig n maar it. Er is hier dus een gutturaal element
  toegevoegd, en wel duidelijk -k, het oorspronkelijke inalienabile teken
  van de eerste persoon singularis. We weten immers reeds hoe in het
  rottinees juist dit teken secundair bij de inalienabile kategorie veralgemeend is (56 v.). Bij de suffixf!ectie heeft dus op dit punt juist hetzelfde plaats gehad, als wat bij de nomina is geschied. Men ziet hieruit
  opnieuw, hoe nauw de verbale en de nominale ontwikkeling in de
  Ambon-Timorgroep bij elkaar aansluiten. Tot in de deviaties van het
  systeem reikt het paral1ellisme! Een vorm als mata-it-o is naar onze
  mening, dus ontstaan uit mata-n-k-o; juist zoals limak "hand" ontstaan
  is uit lima-k "mijn hand"; amak "vader" uit ama-k "mijn vader" enz.
  De auslaut -k is niets anders dan een verstard teken voor de eerste
  persoon.
   Al1es bijeengenomen komt het onderscheid tussen de suffixf1ectie van
  het rottinees en die van het boeli, resp. de serandialecten, dus hierop
  neer, dat de oorspronkelijke oeroude possessieve constructie in een halfpersonale is omgezet. "Zijn daad" is, juist zoals in Ollllle volkstaal vaak
  
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  167
  
  gebeurt, omgezet in "de-daad van-hem"; "mijn-daad" in "de-daad
  van-deze-hier". De nuance is waarlijk irrelevant, en de eerste rottinese
  conjugatievorm is dus typologisch thuis gebracht.
  2°. De suffixf1ectie hoort echter slechts in een uithoek van de rattinese grammatica thuis. Voor de huidige taalspreker valt de nadruk op
  twee geheel andere flectietypen, waarbij het subject in beide gevallen
  vóór de stam komt te staan. In het eerste geval komt daarbij echter
  géén nader contact tot stand; het werkwoord is dan dus van het
  "vormeloze" of ongeflecteerde type. Prof. Jonker spreekt van "onveranderly'ke" werkwoorden. Maar in het tweede geval versmelten prefix
  en stam wèl, al dan niet met tussenschakeling van een bepaald modaal
  element als fa-, ka-, la- enz. Men heeft dus nu een vorm van flectie.
  Prof. Jonker spreekt van "veranderlijke" werkwoorden. Van laf} "gaan"
  luidt het b.v. in het dialect van Dengka en Oènale: au laf}; ho lar;>; eni
  laf}; hita lar;> ; hai lar;> enz. "ik ga; gij gaat; hij gaat; wij gaan" enz. Maar
  van een veranderlijke stam als fade "spreken": (au) u-fade; (ho) mufade; (eni) na-fade; (hita) ta-fade enz. "ik spreek; jij spreekt; hij
  spreekt; wij spreken" enz. De zelfstandige personalia zijn in het laatste
  geval tussen haakjes geplaatst, om aan te duiden dat de toevoeging
  ervan niet verplicht is.
   Wat is nu het karakter van de groep der "veranderlijke", resp.
  "onveranderlijke" werkwoorden? Waarop berust het onderscheid tussen
  deze twee gewichtige kategorieën? Prof. Jonker heeft in zijn Spraakkunst voortdurend met dit probleem geworsteld, maar hij is er niet in
  geslaagd het op te lossen.
  De moeilijkheid was, dat het ene deel van het materiaal steeds van
  het andere scheen af te wijken. Onder de "veranderlijke" vormen b.v.
  leek hem de ene helft "transitief" maar de andere even regelmatig
  "intransitief". En ook bij de "onveranderlijke" vormen kwamen voortdurend "transitiva" naast "intransitiva" voor. Tenslotte liet de hoogleraar het vraagstuk vallen, en verklaarde hij dat de variabiliteit van
  het rottinese werkwoord "geheel onafhankelijk (is) van de beteekenis,
  .... hetzij die transitief of intransitief is". Men kan "alleen door het
  gebruik" (409) leren, of een bepaald werkwoord tot het ene proclitische
  type behoort of tot het andere.
  Is het nu echter werkelijk onvermijdelijk het hier bij een negatieve
  houding te laten? Kan de gestelde distinctie waarlijk niet nader worden
  toegelicht? De lezer zal reeds aanvoelen, welke opmerking hier als
  
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  168
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
   vanzelf voortvloeit uit het totnutoe reeds geleverde betoog. Prof. Jonker
  neemt a priori aan, dat de distinctie tussen de "transitiva" en de
  "intransitiva" op het rottinese werkwoord toepasselijk is. Hij houdt
  daarmede rekening bij zijn vertalingen, splitst voortdurend de overeenkomstige betekenissen in zijn woordenboek enz. Het genoemde onderscheid past echter alleen, naar we reeds uitvoerig hebben gezien, bij het
  actief-energetische werkwoordstype. Daar is de overgang van de handeling aanschouwelijk; daar heeft men werkelijk een "object" naast en
  tegenover het "subject", en daar kan de verhouding tussen beide, indien
  daar aanleiding voor is, dus ook alleen worden beoordeeld. Wie zegt
  echter, dat het rottinese werkwoord inderdaad van het actief-energetische type is? Prof. Jonker doet noch in zijn Spraakkunst noch in
  zijn Woordenboek een poging om dit te bewijzen. En dergelijke begrippen zonder meer uit de indogermaanse sfeer overplanten op de indonesische, is natuurlijk methodologisch ontoelaatbaar.
  Het rottinese werkwoord dient in werkelijkheid, naar onze mening,
  echter als "passief", d.w.z. slechts als half-"actief" beschouwd te worden. En de distinctie tussen "transitief" en "intransitief" is daarop dus
  in het geheel niet, of althans niet in de indogermaanse zin, toepasselijk.
  Tengevolge van zijn onjuist uitgangspunt heeft Prof. Jonker zich hier
  m.a.w. een zeker probleem "geschapen". De taalstructuur zelf weet
  daar echter niets van. Zijn determineringen "transitief" en "intransitief" berusten enkel op logisch-objectieve, d.w.z. extra-linguïstische
  overwegingen. Hoe valt deze laatste stelling nu te bewijzen? Hoe kan
  men aantonen, dat het rottinese werkwoord inderdaad van· het "passieve" type is? Er staan daarvoor, naar het ons voorkomt, verschillende
  wegen open.
   Het meest sprekende punt is wel, dat allerlei corresponderende
  "transitieve", "intransitieve" en "causatieve" betekenissen in deze taal
  regelmatig door één en dezelfde vorm worden weergegeven. Dit bewijst
  dus, dat het rottinees zekér wel reeds een bepaalde graad van dynamiek
  vermag uit te drukken, maar nog niet de richting en het verdere verloop
  daarvan. De ontwikkeling van het werkwoord staat m.a.w. nog pas aan
  haar begin. We hebben hetzelfde b.v. reeds in het ngad'a gezien (156).
  Zo heeft men in het rottinees lenga "aohterover op de rug liggen,
  gaan liggen" maar ook "achterover doen liggen"; kabebelak "plat worden" maar ook "plat maken"; noe "smelten, oplossen" maar ook "iets
  smelten"; ndu1Ja "vuil zijn" maar ook "vuil maken"; tena "zinken"
  
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
   169
  
  maar ook "doen zinken"; ma-nino "verborgen, geheim zijn" maar ook
  "geheim houden, verbergen"; bini "zaad hebben" maar ook "tot zaad
  maken, bestemmen"; su-sungu "de oogen sluiten" maar ook "te slapen
  leggen"; tetè "zich uitstorten" maar ook "overgieten, uitgieten"; huka
  "zich openen" maar ook "iets openen"; ka-bele "zich bewegen" maar
  ook "iets bewegen" ; fandè "geen geluid vernemen, doof zijn" maar ook
  "geen geluid maken"; lesu "ergens uitkomen, b.v. uit een gat" maar ook
  "iets ergens uittrekken"; saë "klimmen, stijgen (intransitivum), opgestegen zijn" maar ook "zich zetten, zitten (van vogels)"; ma-tane
  "scherp worden of -zijn" maar ook "scherp maken"; te tu "rechtop
  (staan)" maar ook "rechtop doen zijn, recht overeind zetten"; fali (na
  een ander werkwoord) "terugkeeren" maar ook "doen terugkeeren" ; ei
  "een voet, voeten enz. hebben, tot voeten hebben" maar ook "met een
  voet doen zijn, van een voet voorzien"; ka-dèle "sterk gespannen, stevig
  aangehaald (zijn) bij het binden" maar ook "strak spannen"; pa-dei
  "staan" maar ook "doen stilstaan, tegenhouden"; mane "vorst, koning
  zijn of worden" maar ook "tot vorst maken (benoemen)".
   Prof. Jonker behandelt in dergelijke gevallen de beide corresponderende betekenissen, naar men ziet, steeds als geheel verschillend. Zo
  wordt een zinnetje als dedeäk-a na-ma-ndo so door hem vertaald met
  "de-zaak wordt recht (= is in orde)", maar een geheel overeenkomstige
  verbinding als ana feno na-ma-ndo ai-a luidt opeens "hij buigt het hout
  recht". Het is echter o.i. meer overeenkomstig de geest der taal, om in
  het laatste geval te schrijven "door-hem wordt-het-recht het-hout". De
  gelijkheid van de vorm in beide gevallen is daarmee genoegzaam recht
  gedaan. De intransitieve nuance is in dergelijke gevallen dus de oorspronkelijke, en de (schijnbaar-) causatieve is daarvan slechts afgeleid
  tengevolge van een niet volkomen adaequate vertaling. Zo heeft men
  ook van ndebak transitief ana ndebak di-a neu dae "hij smakt de paal
  op de grond" (beter "door-hem valt-de-paal-met-een-smak op de
  grond"), maar intransitief ana ndebak nème ai lain "hij valt (met een
  smak) uit een boom". Manamafuk-a na-kala "de beschonkene stoot
  zich", maar manasaë ndala-la mai la-kala "de ruiters zullen (u) overrijden" (beter "door-de-ruiters zult (u) omvergestoten-worden").
  Dat ook de "gewone"kenmerken van het "passieve" werkwoord, die
  we hierboven hebben leren kennen, in het rottinees worden teruggevonden, zal na het bovenstaande wel niemand verwonderen. Het logische
  object wordt hier b.v. door juist dezelfde vormen weergegeven als
  
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  170
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
   elders in de taal als subjectsindex optreden bij de suffixf1ectie, dat wil
  dus zeggen bij een speciale groep van intransitiva. Ook de zelfstandige
  personale vorm, die eveneens in-actief van karakter is, kan als objectsindex voorkomen. Het object geldt dus in alle gevallen als "inert"; de
  verbale dynamiek is in haar verder verloop niet meer aanschouwelijk.
  Men heeft b.v. tè ta mate-n-à fa "gij zult niet sterven", maar ook hu
  ndia dè au a-fada-n-à "daarom zeg ik u"; au a-fada à sà "ik heb het
  u al gezegd" (au "ik"), maar ook manafali/?-a à makamuti au "het vorige
  jaar hebt gij mij uitgescholden"; bàö lungal?-a mà au "weest niet nabij
  met mij" = nadert mij niet (au "mij"). Verder is het rottinese werkwoord ook activum tantum. De passieve verbale constructie wordt, zo
  vermeldt Prof. Jonker uitdrukkelijk, door een actieve tournure in de
  derde persoon pluralis omschreven (Spraakkunst 436 vv.).
  We behoeven het hier echter niet te laten bij dit resultaat van de
  strikt-morphologische analyse, dat toch altijd enigszins abstract en
  theoretisch blij ft. We kunnen het toegepaste begrip van "intransitiva"
  voor het rottinees nog aanmerkelijk nader omschrijven, door eenvoudig
  langs de weg der volledige inductie na te gaan welke betekenis-typen
  nu practisch in de groep der "veranderlijke" werkwoorden voorkomen.
  Om hier met genoegzame zekerheid te kunnen oordelen hebben we
  daarom een driehonderdtal pagina's van Jonker's Woordenboek geëxcerpeerd (d.i. ruim één derde van het totaal), en de gevonden betekeniskarakteristieken in bijeenbehorende groepen gerangschikt. De uitslag
  komt daarbij nauwkeurig overeen met wat hierboven reeds gevonden is.
   Juist die rottinese werkwoorden worden proclitisch vervoegd, (en zij n
  dus veranderlijk), die een zekere inalienabile-intransitieve nuance met
  een lichte graad van dynamiek combineren. Zo wordt dus ook langs
  puur empirische weg bevestigd, dat het werkwoord hier van het
  "passieve" type is. De structuur van de centrifugaal-dynamische handeling is de Indonesiër vreemd gebleven. Anders waren wel geheel andere
  betekenisgroepen voor den dag gekomen.
  1. De kern van de groep der veranderlijke rottinese verba wordt
  gevormd door een aantal woorden voor kwalen, wonden, ziekteverschijnse}en enz. Hoe begrijpelijk dat juist bij dergelijke vormen de
  opvatting min of meer "passief" is geworden! Andere vormen van
  lichamelijke reacties hebben zich bij deze kern aangesloten. POlo "een
  zeker soort van gezwel aan het achterste hebben"; poda "rheumatische
  
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
   171
  
  steken hebben in het been" ; salalako "met horten en stooten ademhalen,
  hijgen"; maneta "stikken, geen adem kunnen krijgen"; saleleu "misselijk zijn"; kina "zich wonden, zich bezeeren" ; dofu; kabiti "steken van
  een wond"; da "bloeden, *doen bloeden" 100); nana "etteren""; dai
  "besmettelijk zijn van een ziekte"; fudi *"besmetten"; Pàke "blind zijn
  of worden"; mulu "gek zijn of worden"; kapedudu "er frisch, flink
  uitzien"; soda "gezond, welvarend, in welstand zijn";
  1nalaä "hongerig zijn, honger lijden" ; làbo "zich vermoeien" ; sota "vermoeid, moede zijn" ; ale "kauwen" ; saboba "slurpen, slurpend drinken" ;
  kamumu "omspoelen, gorgelen" ; manè "Ivast slapen" ; lamel, "droomen" ;
  medak "ontwaken uit de slaap" ; makate "dik worden" ; 111angoä "mager
  zijn"; nasa "drukken, persen, bijv. bij de ontlasting"; hoa (ook onveranderlijk) "paren, van dieren" ; labi "lust hebben tot paren, van mannelijke dieren"; nadeak "groote behoeften verrichten".
   2. De psychologische grondslag van de kategorie der inalienabile
  possessie was het gevoel van zo zijn. Bij alle daartoe behorende onderdelen keert dit op de één of andere wijze terug. Welnu, deze zelfde
  grondgedachte vindt men ook weer bij een zeer groot aantal veranderlijke verba van het rottinees, die wijzen op een zo zijn of een bepaald
  kenmerk vertonen. Aäpa "kleverig zijn"; kabuik "achteraan zijn, het
  laatste zijn"; tola "doordringend, scherp zijn"; kadidia "ergens zuinig
  op zijn"; sapipui "bedorven zijn"; dei "steil zijn"; pue "druk, levendig
  zijn"; pakai "bijna gelijk zijn aan"; tatada "met lagen zijn"; siä "gewoon zijn"; bini "gewoon zijn, plagen" ; fandi "strak gespannen staan" ;
  tabà "dwars (liggen enz.) ; *dwars leggen, zetten"; hàPe "op iemand
  gelijken"; nda "overeenstemmen, bij elkaar passen";
  ao "een lichaam hebben, dik zijn"; isi "inhoud, vleesch, spieren hebben" ; dale, dadale "een hart hebben" ; mata "een oog of oogen hebben" ;
  ndana "voorzien zijn van takken, getakt"; tigi "een bloemtros hebben,
  aan een tros hangen"; kaPà "een opening of openingen hebben";
  susuia "hoorns hebben"; ti "golven hebben"; bàlo "een hol hebben";
  ndunu "nestelen, een nest hebben (*of maken)"; ana "een kind hebben,
  als kind aannemen of beschouwen"; anak "iemand ,kind' noemen, met
  ,kind' aanspreken"; pala "bijvrouwen hebben (van een man gezegd)";
  bana "dieren hebben"; lamatua "als heer erkennen, beschouwen, tot
  heer hebben"; kalàpo "een broek dragen";
  190) Met een sterretje * geven wij die gevallen aan, waar Prof. Jonker naast
  de intransitieve nuance ook een aparte causatieve betekenis veronderstelt.
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  172
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
   3. Hoe bij de toenemende dynamiek uit de nuance zo zijn gemakkelijk die van zo worden kan ontstaan, is duidelijk. De sfeer blijft daarom echter even goed intransitief.
  matea "hard worden"; madema "hoog, diep worden of geworden zijn";
  madaü "licht worden, *licht maken"; mobaü "veel worden, vermeerderen, toenemen"; matana "knappend, croquant worden" ; mahenu"vol
  worden"; masuï "rijk worden, rijk zijn"; ma-ana "klein, kleiner, worden; *kleiner maken"; 11ladà "ver worden, ver zijn; lang worden, lang
  duren";
  nala "stomp maken"; lalafu "schoonmaken"; kabebenuk "even zwaar
  doen zijn, even zwaar maken"; kamaJnau "temmen"; pàke "blind
  maken"; peta "doen opzwellen"; kalalapuk "doen ontploffen, doen ontbranden"; busu "doen wegspringen" ; pila "doen ontvlammen"; kukuak
  "laten draven, galoppeeren" ; suü "zoogen" ; 100te "dooden" ; kababongik "doen (helpen bij het) baren"; ki "doen weenen" ; lalasi "tot
  oudste (lasik) aanstellen".
  4. Iets meer sprekend dan bij de voorgaande groep wordt de dynamiek bij een aantal verba, waarvan men de betekenis als een zo doen
  kan karakteriseren. Dit zijn vooral denominativa en deverbalia, en zo
  wijst daarbij op het grondwoord.
  sà "eed, vloek" maar masà "een vloek uitspreken"; Mte "dam, dijk"
  maar katète "afdammen"; busa "hond" maar kabubusak "hondsch behandelen"; ape "speeksel, spog" maar aäpe "iets met speeksel bevochtigen" ; lutu "ijzerroest" maar lulutu "roesten"; nupu "wat uitgeloopen
  is" maar id. (als verbum) "uitloopen, ontkiemen van zaden, vruchten
  enz."; pedu "spruit, jong blad" maar id. (als verbum) "uitspruiten,
  nieuwe bladeren krijgen" ; masuk "rook van vuur" maar masu "rooken,
  dampen"; nutu "krop van een vogel" maar nw-mlunutu "pikkend ....
  voedsel zoeken (kippen)"; lète "smalle brug, vonder" maar palelète
  "langs iets smals gaan"; singo "een zijweg inslaan, afwijken van den
  weg" maar singok "voor iemand uitwijken"; seluk (onveranderlijk)
  "ruilen" maar id. (veranderlijk) "met iemand ruilen".
  