title: 'De Holsteen' te Zonhoven: geo-archeologie van een prehistorisch landschap
text: Archeologie in Vlaanderen
  
  1 - 1990, 31-54
  
  "De Holsteen" te Zonhoven :
  geo-archeologie van een prehistorisch landschap
  
  D. Huyge
  met de medewerking van Y. DAVID
  
  Inleiding
  
  1
  Bauwens-Lesenne 1968,
  402-404.
  2
  Onderzoek uitgevoerd
  dank zij de medewerking van
  de Ministeries van Tewerkstelling en Arbeid en van Begroting (gesubsidieerd contractueel).
  3
  Schuermans 1862, 92.
  4
  Bamps 1886, 84.
  5
  Delvaux 1887, 119-124.
  Het site van De Holsteen, een sinds 1967
  beschermd landschappelijk complex in het oostelijk gedeelte van de gemeente Zonhoven,
  heeft al sedert zeer geruime tijd de aandacht
  van de vorsers gaande gehouden. Zowel bij
  geologen als bij archeologen heeft het dagzomen of voorkomen op deze plaats van een
  tiental enorme zandsteenblokken de nodige
  belangstelling opgewekt. Het bibliografisch repertorium van de oudheidkundige vondsten in
  de provincie Limburg1, dat ter zake nog lacunes
  vertoont, vermeldt voor de periode tussen 1862
  en 1967 niet minder dan 52 verschillende literatuurbijdragen die van verre of van nabij het
  fenomeen behandelen. De vraag naar de geologische oorsprong en de mogelijke archeologische betekenis van deze "rotsen" in dit overigens zeer zandig gebied van de oostelijke
  Kempen, heeft aanleiding gegeven tot de meest
  uiteenlopende hypotheses en speculaties. Meerdere opgravingen werden in de loop der jaren
  op het terrein ondernomen, maar leverden geen
  echt verduidelijkende gegevens op.
  Zeer onlangs, begin maart 1986, kwam De
  Holsteen op een vrij dramatische wijze in het
  nieuws nadat rondom een aantal stenen van het
  beschermd complex ongeoorloofde graafwerken waren uitgevoerd. In nauw overleg met het
  Bestuur voor Monumenten- en Landschapszorg
  heeft het Gemeentebestuur van Zonhoven, dat
  ter zake zeer duidelijk zijn verantwoordelijkheid heeft opgenomen, het Laboratorium voor
  Prehistorie van de K.U.Leuven in staat gesteld
  tijdens het najaar van 1987 een nieuw en doorgedreven terreinonderzoek te ondernemen 2.
   Dit onderzoek leverde een aantal nieuwe gegevens op die de ontstaansgeschiedenis en het
  archeologisch verleden van de legendarische
  stenen in een klaarder daglicht stellen.
  1
  
  Beknopte historiek van het Holsteenonderzoek
  
  Het site van De Holsteen wordt voor het
  eerst in 1862 in de wetenschappelijke literatuur
  vermeld door H. Schuermans3. Zoals de titel
  van de bijdrage (Notice sur les monuments du
  Limbourg antérieurs au moyen dge) al laat vermoeden, worden de zandsteenblokken, waarin
  de auteur een min of meer circulaire dispositie
  meent te ontwaren, hier beschouwd als de
  resten van een prehistorisch of "druïdisch"
  megalitisch bouwwerk (cromlech).
  Lang zal deze opvatting evenwel niet standhouden. Reeds in 1886 en 1887 bepleiten
  achtereenvolgens C. Bamps 4 en de geoloog E.
  Delvaux5 de volledig natuurlijke oorsprong
  van het fenomeen: "... ces bloes, ..., n'ont rien
  de commun avec les monuments mégalithiques;
  ils n'ont de préhistorique que leur masse".
   Delvaux geeft van de blokken een gedetailleerde morfologische en geologische beschrijving
  en komt tot de conclusie dat het hier om steenblokken uit de tertiaire zanden van het BovenLandeniaan zou gaan, waarvan de afzetting
  zich op de geologische tijdschaal ongeveer 55
  tot 60 miljoen jaar geleden situeert. De blokken zouden zijn ontstaan door de aaneenkitting
  van deze zanden met een cementachtig materiaal, in dit geval gehydrateerd silicium, dat
  onder invloed van de koolzuurhoudende neer31
  
  D. HUYGE
  
  slag in oplossing in de bodem zou zijn terechtgekomen. De talrijke caviteiten en perforaties
  in het gesteente, die ongetwijfeld aan De Holsteen zijn naam hebben gegeven, zouden volgens E. Delvaux te wijten zijn aan biologische
  activiteit, zowel van animale als van vegetale
  aard, voorafgaandelijk aan de silifïcatie van het
  Landeniaan-zand. De huidige ligging van de
  blokken, die niet de oorspronkelijke zou zijn,
  zou volgens Delvaux het gevolg zijn van belangrijke erosieve rivieractiviteit en fluviatiel
  transport bij de aanvang van het kwartaire tijdperk. Bijkomende argumenten voor deze stelling zouden de willekeurige ligging van de
  blokken zijn, alsook de stratificatie van bepaalde stenen, die geen verband blijkt te houden
  met de gelaagdheid van de omliggende ondergrond.
  In duidelijke tegenstelling hiermee verkondigt C. Bamps 6 in 1888 de mening dat niet de
  zandsteenblokken zelf, maar wel het ongeconsolideerde Landeniaan-zand via fluviatiel
  transport in de oostelijke Kempen zou zijn gedeponeerd en dat het silificatieproces zich ter
  plaatse onder de inwerking van fluviatiele,
  koolzuur- en silicium-houdende watermassa's
  zou hebben voltrokken.
  In de literatuurbijdragen die daaropvolgend
  verschijnen en die als hoofdonderwerp of terzijde De Holsteen behandelen, vindt de megaliet-theorie nog nauwelijks bijval. De meeste
  auteurs doen het voorkomen van de zandsteenblokken af als een louter geologisch fenomeen.
   Over de oorsprong van dit fenomeen, in het
  bijzonder over het al dan niet ter plaatse gevormd zijn van het gesteente, bleef evenwel de
  nodige onduidelijkheid bestaan. Nog in 1924
  publiceert de Behault de Dornon 7 een artikel
  over de grote zandsteenblokken en meent door
  eigen sonderingen te hebben uitgemaakt dat
  alle waar te nemen stenen deel uitmaken van
  een aaneengesloten gesteentecomplex dat zich
  hier van bij de aanvang van het kwartaire tijdperk ter plaatse zou hebben gevormd.
  In 1926 komt De Holsteen opnieuw en in
  een ander verband archeologisch ter sprake
  wanneer één van de zandsteenblokken van het
  complex door J. Hamal-Nandrin en J. Servais8
  als een neolithische polissoir of polijststeen
  beschreven wordt. In augustus 1922 hadden de
  auteurs samen met enkele gerenommeerde collega's het site bezocht (fig. 1) en waren tot een
  unaniem verdict gekomen: men zou hier te
  maken hebben met een neolithische polijststeen,
  gekenmerkt door het voorkomen van gleuven
  of polijstgroeven die veroorzaakt zouden zijn
  door de polijsting van stenen werktuigen. Op32
  
  1
  Bezoek van J. Hamal-Nandrin en medewerkers aan D e Holsteen in 1922(7). De
  localisatie van de polijststeen, rechts van de hoeve op de achtergrond, is aangeduid
  door een paaltje waaraan een wit papier is bevestigd (Hamal-Nandrin & Servais
  1926, fig. 1).
  Visit of J. Hamal-Nandrin and collaborators to De Holsteen in 1922 (?). The location of the
  grinding stone is marked by means of a paper attached to a pole, to the right of the farm on the
  background).
   gravingen werden vervolgens ondernomen en
  het steenoppervlak werd over een oppervlakte
  van circa 5 bij 4 meter blootgelegd. Sleuven
  rondomrond de steen leverden slechts enkele
  vormeloze vuursteenafslagen op. Polijstgroeven werden enkel waargenomen op het bovenvlak van de steen, in blijkbare relatie tot een
  uitgerekt ovaalvormige depressie en aansluitend, op een iets hoger niveau, op de schuine
  noordelijke steenflank. J. Hamal-Nandrin en J.
  Servais vermelden het voorkomen van een totaal van 32 polijstgroeven van veranderlijke
  lengte, breedte en diepte: van 9 tot 29 cm lang,
  van 0,5 tot 3 cm breed en van 0,5 tot 2,5 cm
  diep. Bij ontstentenis van vondsten van gepolijst lithisch materiaal, was het vooral het ontbreken van roestsporen op de polijststeen dat
  de onderzoekers deed vermoeden dat het gebruik tot de prehistorische tijd zou teruggaan
  en niet met het bijwerken van ijzeren of stalen
  gereedschap in meer recentere periodes verband zou houden 9 . Over de geologische oorsprong van het gesteente wordt niet verder uitgewijd; het zou volgens medewerker J. Anten,
  na een summier petrografisch onderzoek van
  een monster, om Landeniaan-kwartsiet gaan.
  Ruim een decennium later werden opgravingen op het site ondernomen door de Fraters
  van het Sint-Jan Berchmansgesticht van Zon-
  
  6
  Bamps 1888, 24-25.
  7
  de Behault de Domon
  1924, 126-127.
  8
  Hamal-Nandrin & Servais
  1926.
  9
  Een uitlating van E. Delvaux (1887, 120) verdient hier
  een speciale vermelding: "Les
  cultivateurs dégradent euxmêmes ces monuments de la
  nature et nous avons vu les
  ouvriers de la ferme voisine,
  venir y aiguiser Ie fer de leurs
  bêches et de leurs outils." Het
  is merkwaardig dat alle latere
  auteurs al dan niet moedwillig
  aan deze uitlating, die toch een
  hypotheek werpt op het prehistorisch karakter van de polijstsporen, stilzwijgend zijn voorbijgegaan.
  "De Holsteen" te Zonhoven
  
  2
  Algemene
  situatiekaart.
  General location map.
   hoven. In een schrijven van 27 september 1935
  berichtten broederoverste van de Fraters en
  CJ. Willems, op rust gesteld priester, aan J.
  Hamal-Nandrin dat zij het contour van de polijststeen hebben onderzocht10. De steen werd
  rondomrond tot op het grondwaterniveau uitgegraven. Zijn flanken zouden langs twee
  zijden loodrecht tot aan de basis verlopen, aan
  de andere zijden evenwel langzaam hellen. De
  maximaal waargenomen dikte van de steen bedroeg 2 m 50, de lengte 7 m 70 en de breedte 6
  m. Het daaropvolgende jaar legden Frater G.
  Smits samen met de leerlingen van het gesticht
  een aantal stenen van het Holsteencomplex,
  inclusief de polijststeen, volledig bloot u . Voor
  de steenmassa van de polijststeen zelf noteerden ze de volgende, ontzagwekkende afmetingen: 13 m lang, 10 m breed en 2,50 m hoog.
  Stenen werktuigen werden bij deze opgravingen niet aangetroffen; er is slechts sprake van
  twee of drie vuursteenschilfers en een ronde
  steen, mogelijk een hamersteen.
  10 Van Hoeter 1935.
  11 Smits 1939 en 1949, 114119.
  12 Van de Poel 1936, 28;
  1946, 21; 1947, 170.
  13 Zie Huyge 1987.
  Nog in 1936 en in enkele latere, goed gedocumenteerde bijdragen over de geologie en de
  geografie van het Limburgse landschap, beschouwt B. Van de P o e l n meer in detail de oorsprong en geschiedenis van de zandstenen. Net
  zoals voor andere soortgelijke fenomenen
  elders in Limburg, staat voor hem de oorsprong
  
  en de stratigrafische bepaling van De Holsteen
  nog niet met stelligheid vast. Naar zijn mening
  werden de stenen in het kwartaire tijdperk ongeveer op de plaats zelf gevormd, en zouden ze
  door aaneenkitting uit mioceen of plioceen
  zand ontstaan zijn. Alleszins van jongere ouderdom dan de onderliggende oligocene Rupeüaan-formatie, kunnen ze alzo tot het miocene
  Bolderiaan of tot het pliocene Diestiaan of
  Scaldisiaan behoren.
   Nu twintig jaar geleden, bij Koninklijk
  Besluit van 11.9.1967, werd De Holsteen en
  omgeving ter grootte van 1 ha 46 a 20 ca als
  landschap beschermd. Deze maatregel houdt
  onder meer zeer uitdrukkelijk in dat zonder de
  vereiste machtiging geen veranderingen aan
  het landschap mogen worden uitgevoerd.
  Tegen deze maatregel waren de graafwerkzaamheden van maart 1986 zeer duidelijk een
  flagrant vergrijp13. Daar de recente uitgraving
  heel wat diepgaander was en een veel ruimere
  zone besloeg dan alle vroegere vergravingen,
  hadden de werkzaamheden bovendien tot gevolg dat elke mogelijke archeologische context
  van een aantal stenen definitief verwoest werd.
  De onmiddellijke omgeving van de polijststeen, in het meest noordelijke gedeelte van het
  Holsteenterrein, bleef gelukkig van deze vernieling gevrijwaard.
  33
  
  D. HUYGE
  
  2
  
  Geografische situatie
  
  Zoals vermeld ligt het landschappelijk complex van De Holsteen in het oostelijk gedeelte
  van de middenlimburgse gemeente Zonhoven,
  op ongeveer 9 km ten noordoosten van de provinciehoofdstad Hasselt (fig. 2). Het site bevindt zich op een heuveltje, 3,4 km ten oosten
  van het dorpscentrum, dat tot 4,50 m boven zijn
  directe omgeving uitsteekt en waarvan de
  absolute hoogte ongeveer 65 m bedraagt. Kadastraal beslaat het Holsteenterrein de percelen
  Sectie D 84b en c en gedeeltelijk 83 b (zie fig. 3),
  waarbij de thans zichtbare zandsteenblokken
  zich concentreren op het hoogst gelegen gedeelte van het terrein, meer bepaald in de meest
  noordelijke zone van de percelen 83ben 84b. De
  luchtfoto van fig. 4, waarop enkele van de
  grootste zandsteenblokken waarneembaar zijn,
  geeft van deze situatie een duidelijk beeld.
   Van geomorfologisch standpunt uit bekeken,
  ligt het site op een verhevenheid langs de oostelijke rand van de vochtige alluviale vlakte
  van Slangbeek en Roosterbeek, die hydrografisch deel uitmaakt van het bekken van de
  Demer, zelf een grotere bijrivier van het hydrografisch systeem van de Schelde. Naar het zuiden en zuidoosten toe sluit het Holsteenterrein
  aan bij de westelijke rand van het Limburgs of
  Kempens Plateau, een opvuUingsvlakte gevormd door midden-pleistocene terrasafzettin-
  
  Sectie
  
  gen van de Maas (en meer naar het noorden toe
  van Maas en Rijn), die op geringe afstand van
  het site tot 70-80 m boven de zeespiegel uitstijgen. Deze geografische situatie is aangegeven
  op de doorsnede van fig. 5, een oost-west geologisch profiel doorheen de oostelijke Kempen
  volgens de 50° 59' breedtegraad. De ondergrond
  wordt gevormd door de tertiaire (midden-miocene) Bolderiaan-afzettingen, bestaande uit heterogene witte, witgrijze en bruingrijze kwartszanden van continentale en mariene oorsprong,
  overdekt door een relatief dunne mantel van
  pleistoceen en holoceen materiaal, alluviale
  
  3
  Kadastrale ligging van
  D e Holsteen (inzet, zie fig.
  7)Cadastral location of De Hotsteen (inset, see fig. 7).
  4
  Luchtfoto van het Holsteenterrein en omgeving. In
  het midden is rondom enkele
  grote steenblokken
  de uitgraving van maart 1986
  zichtbaar. De lokalisatie van
  de polijststeen, die zich onder het gebladerte bevindt,
  is met een pijltje aangegeven.
  Aerial view of the Holsteen
  area. The excavation of March
  1986 is visible in the center. The
  location of the grinding stone,
  underneath the foliage, is marked by means of an arrow.
  34
  
  "De Holsteen" te Zonhoven
  
  - ZONHOVEN
  KEMPENS
  
  PLA TEA U
  
  _Kw a rt a ir
  
  Mioceen
  
  -
  
  Bol den
  
  aan
  
  t^^^M^^^Mi'Wc^^Vh'inr^
  
  iis^^^^mm
  
  sedimenten en dekzanden in de valleien en
  langsheen de valleiranden, door cryoturbatie en
  solifluctie vermengde fluviatiele grintafzettingen en dekzanden op het Kempens Plateau.
   De matig droge of droge zandgronden van het
  Holsteenterrein en omgeving worden pedologisch gekenmerkt door de vorming van een
  goed ontwikkelde holocene podzolbodem met
  duidelijke humus of/en ijzer B horizont (Zegen Zbg-gronden).
  3
  
  14
  
  David 1987.
  Petrografische
  oorsprong
  
  analyse en geologische
  
  Met de bedoeling de geologische oorsprong
  van de zandsteenblokken van De Holsteen en
  gelijkaardige fenomenen elders in Belgisch
  Limburg na te gaan, heeft Y. David, student
  geologie aan de R.U.Gent, in het kader van zijn
  licentieverhandeling een doorgedreven petrografisch onderzoek van een aantal zand- en
  zandsteenmonsters ondernomen14. Aangezien
  deze studie buiten het strikt archeologische bestel valt, beperken wij ons hier tot het aangeven
  van de meest belangrijke resulaten.
  Aan de hand van korrelgrootteanalyses, bepalingen van de mineralogische samenstelling,
  microscopische beschrijvingen via slijpplaatjes
  en zware mineralen-analyses, werden zand-
  
  gniBt-
  
  of
  
  5
  Oost-west geologisch profiel doorheen de oostelijke Kempen volgens de 50° 59' breedtegraad (gewijzigd naar F. Halet in Van de Poel 1932) met aanduiding van de ligging van De Holsteen.
  Geological east-west profile through the eastern Kempen
  following the 50° 59' latitude (modified after F. Halet in Van
  de Poel 1932) with location of De Holsteen.
   steenmonsters van De Holsteen vergeleken met
  zandsteenmonsters van Landeniaan-ouderdom,
  met zandmonsters van de omringende ondergrond en met monsters uit de continentale
  Bolderiaan-afzettingen van de groeve van Opgrimbie en de Bolderberg te Zolder. Uit deze
  analyses is gebleken dat de samenstelling van
  het zandsteen van De Holsteen qua percentage
  matrix, samenstelling (korrelgrootte) en porositeit beduidend verschillend is van Landeniaan-zandsteen. De korrelgroottebepaling en
  zware mineralen-analyse tonen voorts aan dat
  
  6
  Reconstructietekening
  van het proces van reliefinversie in de oostelijke Kempen (aangeduid door
  pijlen). Zoals in de tekst aangegeven heeft dit proces,
  meer bepaald de totstandkoming van het periglaciaal
  pediment van Diepenbeek, aanleiding gegeven tot het
  dagzomen van de zandsteenblokken van D e Holsteea
  Reconstruction of the relief-inversion process in the eastern
  Kempen (marked with arrows). This process, more specifically the formation of the periglacial pediment of Diepenbeek, led to the sandstone boulders appearing at surface
  level.
  bruinkoolaf zettmg
  
  Kwartair
  
  B o l d e r i a a n
  C h a
  R u p e
  
  I
  
  i
  
  a
  
  a
  
  t
  
  t
  
  i
  
  a
  
  a n
  
  n
  
  35
  
  D. HUYGE
  
  de samenstelling van het zandsteen van De
  Holsteen en van het omringende zand zeer gelijkaardig is en dat het zandsteen zich derhalve
  ter plaatse zou hebben gevormd op kwartszanden die volgens hun specifieke karakteristieken
  in een hoog turbulent milieu als kustsedimenten zouden zijn afgezet. Deze zanden zijn over
  het algemeen ietwat grover dan de continentale
  Bolderiaan-zanden, maar sluiten hier qua zware mineralen-verdeling toch zeer nauw bij aan;
  ze kunnen op de tijdschaal gesitueerd worden
  tussen de afzettingen van het mariene en het
  continentale Bolderiaan, en zouden derhalve
  van ongeveer 15 miljoen jaar geleden dateren.
   De lithificatie van het kwartszand tot zandsteen zou volgens Y. David in eerste instantie
  onder invloed van een tijdsafhankelijk verhardingsproces geschied zijn, waarbij het microkristallijne kwarts langzaam tot goed gevormde
  korrels uitkristalliseert. De dunne, circa 1 cm
  dikke buitenkorst van het gesteente zou het
  gevolg zijn van een tweede verhardingsfase en
  zich onder invloed van atmosferische omstandigheden (een verandering van zuurtegraad of
  temperatuuur van het omgevende water), door
  herhaaldelijk oplossen en neerslaan van siliciumoxide, hebben voltrokken. Het hardere
  karakter en de geringe porositeit van deze buitenlaag zouden het binnenste van het zandsteen
  van verdere verharding hebben afgesloten.
  De meer specifieke lokale condities die voor
  de vorming van het zandsteen verantwoordelijk
  zijn, kunnen allicht beter worden begrepen in
  het licht van waarnemingen door M. Gulinck15
  en F. Gulientops16 gedaan in de zandgroeven
  van Opgrimbie en Maasmechelen. Fenomenen
  van grèsificatie of zandsteenvorming, meer bepaald het voorkomen van een zacht aaneengekitte, tot 60 cm dikke zandsteenplaat in de
  continentale Bolderiaan-afzettingen van de
  eerstgenoemde groeve en de vorming van een
  "incipient sandstone formation" in de tweede,
  kunnen hier duidelijk in verband gebracht worden met het voorkomen van bovenliggende
  ligniet- of bruinkoolafzettingen. Deze afzettingen vinden allicht hun geologische oorsprong
  in het plaatselijk aanwezig zijn van kreken of
  moerassen in het door getijdebewegingen gekenmerkte, mariene Bolderiaan-landschap. De
  kreken of moerassen zouden met rietplanten en
  andere houtige vegetatie begroeid zijn geweest.
  Door herhaalde overstromingen zouden de plantenresten een ligniet- of bruinkoollaag hebben
  gevormd, waarbij het onderliggende Bolderiaan-zand door de afscheiding van humuszuren tot zandsteen zou aaneengekit zijn. In het
  verdere verloop van het Bolderiaan-tijdperk
  36
  
  zou dit verschijnsel, trouwens van een puur
  lokale aard, afgedekt geweest zijn met het continentale Bolderiaan-zand.
   Het feit dat de zandsteenformaties na verloop van tijd terug aan de oppervlakte zijn
  komen te liggen, hangt samen met het vrij complexe gebeuren van de reliëfinversie waardoor
  het Kempens Plateau boven de omgeving is
  komen uit te steken. Oorspronkelijk lagen de
  Maasafzettingen van dit plateau immers heel
  wat lager dan hun omgeving. Langsheen de
  westelijke rand, analoog trouwens met de situatie langsheen de oostelijke rand, werden deze
  afzettingen bepaald door het bestaan van een
  breukrand, de zogeheten breuk van Rauw, die
  een steilwand vormde, te hoog opdat de Maas
  er zou kunnen overstromen. Deze westelijke
  steilwand en de constituerende tertiaire sedimenten (Diestiaan- en Bolderiaan-zanden) zijn
  sinds de afzetting van de fluviatiele Maasterassen in de Mindel-ijstijd zeer sterk aan erosie
  onderhevig geweest. De Demer en al haar zijbeken, aansluitend bij de vooral in de Rissijstijd zeer actieve rivieren van het Scheldebekken, hebben een zeer grote hoeveelheid van de
  tertiaire zanden weggeërodeerd. Het gevolg
  was dat de veel minder aan erosie onderhevige
  grove puin-afzettingen van het Kempens Plateau haast op hun oorspronkelijk niveau zijn
  gebleven, terwijl de topografie ten westen ervan aanzienlijk is verlaagd. Bij het ontstaan van
  dit naar de Demer toe schuin hellende erosievlak, het zogenaamde periglaciale pediment
  van Diepenbeek17, zijn de zandsteenblokken
  vermoedelijk aan de oppervlakte gekomen. Een
  schematische reconstructie van dit proces is
  aangegeven in fig. 6.
   Het reeds aangehaalde verhardingsproces
  waarbij een dunne harde korst op het zandsteen
  tot stand kwam, kan vermoedelijk verklaard
  worden vanuit de geografische ligging van De
  Holsteen langsheen de rand van de vallei van
  Slangbeek en Roosterbeek. Tijdens de warmere
  fasen van het Pleistoceen kan dit bekensysteem
  herhaalde malen buiten zijn oevers getreden
  zijn en De Holsteen overspoeld hebben, waarbij zich door herhaaldelijk oplossen en neerslaan van siliciumoxide een buitenkorst zou
  hebben gevormd. Mogelijk hebben ook schommelingen in de grondwaterstand in deze korstvorming een belangrijke rol gespeeld.
  Diezelfde hydrologische processen, samen
  met wind- en ijserosie, hebben allicht aan de
  zandsteenblokken hun huidig, zeer grillig uitzicht verleend. Voor het voorkomen op de stenen van talrijke caviteiten en perforaties van
  verschillende diameter en diepte, moet dus
  
  15 Gulinck 1961.
  16 Gulientops 1972-73.
  17 Gulientops, Mullenders &
  Coremans 1966.
  " D e Holsteen" te Zonhoven
  
  2
  
  Z^3
  
  Trrfrn^^,,,
  y>.
  '••
  
  7
  Topografische schets met aanduiding van de sleuven en proefkwadraten I tot XII
  rondom de polijststeen. 1: zandsteenblok; 2: draadafsluiting; 3: uitgraving maart
  1986. De hoogten op dit plan aangegeven zijn relatief ten opzichte van punt X ( =
  10.00 m), zijnde het hoogste punt van het zandsteenblok onmiddellijk ten westen van
  de polijststeen.
  Topographical sketch with location of the trenches and testpits I to XII in the vicinity of the
  grinding stone. 1: sandstone boulder; 2: fence; 3: uncontrolled hole dug in March 1986. Altitude
  quotations on this plan relate to point X ( = 10.00 m), which is the highest point of the first
  sandstone boulder west of the grinding stone.
  geenszins een menselijke oorsprong worden
  gezocht. Zoals reeds door E. Delvaux18 verondersteld, gaat het hier zeer zeker in essentie om
  fenomenen van paleontologische aard, fossiele
  dier- en wortelgangen, waarvan de zachtere
  opvulling door erosieve inwerking werd uitgeschuurd.
   4
  
  18 Delvaux 1887, 120, 123.
  Het terreinonderzoek
  
  De opgravingen op De Holsteen te Zonhoven, die plaatsvonden van 2 oktober tot en met
  6 november 1987, hadden in eerste instantie
  een grondige verkenning tot doel van de onmiddellijke omgeving van de in 1926 als prehistorische polijststeen bestempelde zandsteenblok.
  Zoals aangegeven op de topografische schets
  van fig. 7 en het opgravingsplan van fig. 8, werden in de zone rond de polijststeen vier sleuven
  (I tot IV) en een achttal proefkwadraten (V tot
  XII) uitgezet.
  Met uitzondering van het proefkwadraat XI
  en het meest zuidoostelijke gedeelte van sleuf
  III, bleek dat de bodemprofielen in al deze opgravingsvakken tot op aanzienlijke diepte verstoord en vergraven waren. Onder de relatief
  dunne recente humuslaag en een meestal aanwezige, 40 tot 50 cm dikke, subrecent vergraven humusrijke zone of "bouwvoor" komen in
  de profielen vrij grove, wit-gele of gevlekt grijze zanden voor die volgens hun zichtbare karakteristieken van tertiaire oorsprong zijn en
  aan de continentale Bolderiaan-afzettingen kunnen worden toegeschreven. Tot op variabele
  diepte, meestal tot op 1 m tot 1 m 30 onder de
  huidige oppervlakte, zijn deze zanden in wisselende mate van intensiteit verstoord en vergraven. Ze vertonen niet alleen een zeer gevlekt
  patroon, maar bevatten ook heel wat bioturbaties (recente wortels en subfossiele dieregangen) en in bepaalde zones (vooral in het
  noordelijke gedeelte van de sleuven I en II) tot
  op grote diepte heel wat recent afval. Zoals op
  de onverstoorde tertiaire zanden wel het geval
  is (zie verder), ontbreken sporen van bodemprofielontwikkeling hier bovendien volkomen.
   Deze kenmerken van verstoordheid zijn zeker
  en vast het meest uitgesproken in de sleuven
  rondom de polijststeen, waar de vergraving
  haast tot het huidige grondwaterniveau en op
  sommige plaatsen zelf daaronder reikt. De hoge
  graad van verstoordheid valt af te lezen van de
  profieltekening van fig. 9, een lengtedoorsnede
  van het opgravingsvak rondom de polijststeen
  (profiel A-B van fig. 8). Zeer duidelijk is de
  vergraving het meest uitgebreid in de zone
  onmiddellijk ten noorden van de polijststeen,
  waar ze tot circa 1 m 10 onder de oppervlakte
  reikt. Onder deze vergraving komen de tertiaire Bolderiaanzanden in situ voor. Uit enkele
  proefboringen is gebleken dat de vergraving in
  dit gedeelte van het terrein zich nog verder naar
  het noorden toe, onder privaat eigendom, uitstrekt.
  Zoals van de doorsnede van fig. 9 kan worden afgelezen is de ondergrondse uitbreiding
  van het zandsteenblok in noordelijke richting
  zeer aanzienlijk en verloopt het profiel langzaam hellend. In het zuidelijk gedeelte van het
  opgravingsvak is dit verloop totaal anders. Na
  nog ruim een meter juist onder de oppervlakte
  en parallel daarmee te zijn verlopen, gaat het
  profiel van de zuidelijke flank haast loodrecht
  37
  
  D. HUYGE
  
  naar beneden toe, waarbij de basis van het
  zandsteenblok ter hoogte van het huidige grondwaterniveau, op circa 1 m 70 diepte, waarneembaar is. De vergraving langs deze zijde van het
  blok is zeer diepgaand, maar heel wat minder
  uitgebreid. Ze blijft hier beperkt tot een bovenaan circa 1 m 10 brede, schuin naar de basis
  van het zandsteenblok toelopende vergraving
  die het autochtoon Tertiair versnijdt.
   Aan de top van de tertiaire sedimenten in
  situ, zoals aangegeven op fig. 9 en duidelijk
  waarneembaar op de foto van fig. 10, heeft zich
  een uitgesproken humus-ijzerpodzolbodem
  ontwikkeld. De in dit gedeelte van het opgravingsvak waargenomen grachtvormige vergraving is verder vervolgbaar in de noord- en oostprofielwanden van het proefkwadraat VI, in de
  noordoosthoek waarvan tevens het verdere
  verloop van de polijststeen zichtbaar is. In de
  andere proefkwadraten is de steen, althans tot
  op de uitgegraven diepte, niet verder vervolgbaar.
  De bij de opgravingen waargenomen maximale uitbreiding van het zandsteenblok is aangegeven op fig. 8. De afmetingen kunnen aldus
  bij benadering geschat worden op 7 m bij 5 m
  50, terwijl de maximaal waargenomen dikte 2
  m 05 bedraagt. Bedolven losse zandsteenblokken van meer bescheiden afmetingen werden
  ten andere in verscheidene opgravingsvakken
  aangesneden (II, X en aaneensluitend in II, VII
  en VIII).
  Diepgaande verstoringen van het autochtoon Tertiair zijn dus in alle proefkwadraten
  merkbaar. Een uitzondering hierop vormt het
  proefkwadraat XI. Terwijl in alle andere opgra-
  
  V
  
  I
  
  VII
  
  n
  \
  \
  \
  "v.,^
  
  \
  ®.
  w
  sffib.
  /
  
  m
  
  I
  
  ^ X
  
  \
  
  \
  
  ©i,
  
  \
  
  f
  
  K
  
  \
  
  IV
  
  /\
  
  \
  VI
  
  vin
  
  ©^
  
  B
  
  \
  
  IX
  
  IS
  
  \
  **\
  
  ] '
  e_
  
  lm
  
  8
  Opgravingsplan van de polijststeen met aanduiding van de sleuven en proefkwadraten I tot IX. 1: zichtbare gedeelten van het zandsteenblok vóór de opgraving;
  2: maximaal waargenomen uitbreiding van het zandsteenblok; 3: lokalisatie van
  profielen en doorsneden (zie fig. 9 en 13).
  Plan of the excavated area around the grinding stone, with trenches and testpits I to IX. 1: parts
  of the sandstone boulder visible before excavation; 2: maximum observed extension of the sandstone boulder; 3: location of profiles and sections (see fig. 9 and 13).
   9
  Dwarsdoorsnede doorheen de polijststeen volgens het profiel A-B van fig. 8. 1: oppervlakte; 2: recente humuslaag; 3: vergraven tertiaire
  zanden; 4: zandsteenblok; 5: tertiaire zanden in situ; 6: grondwatemiveau;
  7: Al-podzolbodemhorizont;
  8: A2-podzolbodemhorizont;
  9: B2podzolbodemhorizont
  met humus-ijzerinfiltratiebandjes;
  10: niet opgegraven zone (hoogten relatief t.o.v. het punt X; zie legende fig. 7).
  Cross-section of the grinding stone along line A-B of fig. 8.1: surface; 2: recent humus; 3. disturbed tertiary sands; 4: sandstone boulder; 5: tertiary sands in
  situ; 6: groundwater level; 7: Al-podzol soil horizon; 8: A2-podzol soil horizon; 9: B2-podzol soil horizon with humo-ferric infiltration veins; 10: unexcavated
  area (altitude related to point X; see caption of fig. 7).
  38
  
  'De Holsteen" te Zonhoven
  
  IflBMr'
  
  10
  Oostprofiel in het zuidelijk gedeelte van sleuf UI. De schuin naar het zandsteenblok toelopende vergroving is duidelijk waarneembaar. Deze vergroving versnijdt de
  tertiaire zanden in situ, op de top waarvan zich een duidelijke podzolbodem
  heeft
  ontwikkeld.
  East section in the southern part of trench III. The disturbance running obliquely towards the
  sandstone boulder is clearly visible. This disturbance cuts the tertiary sands in situ, on top of
  which a clear podzol soil has developed.
  19 Het voorkomen van een
  podzolbodem aan de top van de
  tertiaire sedimenten blijkt aan
  te tonen dat zich op deze plaats
  geen noemenswaardige laatglaciale of holocene sedimentatie heeft voorgedaan.
  20 Deze bevindingen betreffende de stratigrafische opbouw van het terrein gelden
  niettemin als voorlopig. Monsters voor korrelgrootteanalyse
  en pollenprofielen werden op
  meerdere plaatsen gerealiseerd
  (zuidelijk gedeelte van het profiel met podzolbodem in sleuf
  111, proefkwadraat XI en in een
  proefkwadraat op de top van
  het Holsteenterrein, ongeveer
  40 m ten zuidwesten van de
  polijststeen). De analyses van
  deze monsters moeten nog
  worden uitgevoerd en zullen
  het onderwerp uitmaken van
  een latere publikatie.
   vingsvakken het profiel essentieel uit al dan
  niet vergraven tertiaire sedimenten is opgebouwd 19, is de stratigrafie hier beduidend verschillend. Onder de 20 tot 35 cm dikke verstoorde bovenlaag of "bouwvoor" komt hier een zeer
  sterk ontwikkelde, 10 tot 15 cm dikke humusijzeraanrijkingshorizont voor op relatief fijnzandig, zeer waarschijnlijk eolisch sediment.
  Daaronder doet zich, over een dikte van circa
  70 cm, een lemig zandige afzetting voor, die
  bovenaan vrij veel keitjes en tal van humusijzerinfiltratiebandjes vertoont, onderaan evenwel geheel onverweerd is. Deze zanden, die als
  pleniglaciale dekzanden mogen beschouwd
  worden, zijn op een diepte van circa 1 m 25
  onder de oppervlakte, een 15-tal cm boven het
  grondwaterpeil, door een zeer uitgesproken
  keitjesniveau van dezelfde grove zanden
  gescheiden die overal elders in de profielen
  voorkomen en tot de continentale Bolderiaanafzettingen kunnen gerekend worden20.
  Ten einde uit de opgravingsvakken het
  eventuele archeologisch materiaal integraal te
  kunnen recupereren en de verspreiding er van
  na te gaan, werd alle grondmateriaal uit sleuven
  en proefkwadraten afzonderlijk gezeefd. Voor
  dit doel werd gebruik gemaakt van een motorzeefinstallatie met zeefmazen van 0,5 bij 0,5
  
  cm. Met de intentie ook het mogelijk voorkomen van microscopisch kleine lithica (debitageschilfers) na te gaan werd bovendien een
  monster van circa 20 kg verstoord sediment uit
  sleuf II in het laboratorium op zeefmazen van
  0,1 bij 0,1 cm fijngezeefd. De bewaarde podzolbodemhorizonten in het zuidoostelijk gedeelte van sleuf III en het proefkwadraat XI
  werden met datzelfde doel voorzichtig met het
  truweel afgeschraapt.
   Vondsten (archeologisch of geologisch) in
  situ konden evenwel niet worden aangetroffen
  en alle archeologisch materiaal werd derhalve
  als zeefrest in de "bouwvoor" of de verstoorde
  en vergraven tertiaire zanden ingezameld. Abstractie gemaakt van heel wat recent, 19deeeuws en modern afval, werden een 108-tal
  prehistorische lithische artefacten en een klein
  aantal middeleeuwse of post-middeleeuwse
  archaeologica uit de opgravingsvakken geborgen. De verdeling van de vondsten van prehistorisch lithisch materiaal per opgravingsvak en
  per artefacttype is aangegeven in de bijgevoegde tabel. Artefacten ingezameld bij het fijnzeven van het willekeurig zandmonster zijn in
  deze tabel niet opgenomen. Zoals kan worden
  afgelezen is de concentratie van vondsten het
  meest uitgesproken in de sleuven onmiddellijk
  rond de polijststeen. Op één na leverden ook
  alle proefkwadraten een bescheiden aantal
  voorwerpen op, zodat kan verondersteld worden dat prehistorisch lithisch materiaal in een
  zeer ruime zone rond de polijststeen verspreid
  kan worden aangetroffen. Enkele proefkwadraten uitgezeefd langsheen de rand van de in
  maart 1986 gegraven kuil, waarvan de noordoostelijke begrenzing aangeduid is op fig. 7,
  leverden ten andere ook kleine aantallen artefacten op, wat misschien de noodzaak aangeeft
  om ook elders op het Holsteenterrein een meer
  systematisch archeologisch onderzoek in te
  stellen.
  5
  
  Het archeologisch materiaal
  
  De inventaris van de vondsten van prehistorisch lithisch materiaal in de bijgaande tabel
  geeft aan dat het ensemble van 108 artefacten,
  dat uitsluitend voorwerpen uit vuursteen omvat, hoofdzakelijk uit afslagen, afslagfragmenten en schilfers is samengesteld. Het betreft
  hier doorgaans artefacten van zeer bescheiden
  afmetingen.
  Het gebruikte vuursteen is zeer heterogeen
  qua kleur en kwaliteit; meest voorkomend is
  een grijze, vaak lichtbruin gepatineerde varië39
  
  D. HUYGE
  
  Inventaris van het prehistorisch lithisch materiaal per opgravingsvak
  
  I
  
  II
  
  III
  
  IV
  
  V
  
  VI
  
  VII VIII
  
  IX
  
  X
  
  XI
  
  XII
  
  Tot.
  Kernverversingsprodukten
  Afslagen
  Afslagfragmenten
  Schilfers
  Klingen en microklingen
  Klingfragmenten
  Werktuigen
  Afslagen gepolijste bijlen.
   3
  7
  1
  5
  1
  -
  
  1
  13
  18
  6
  1
  3
  4
  1
  
  _
  6
  6
  3
  3
  3
  1
  -
  
  _
  1
  2
  -
  
  ,
  1
  1
  1
  -
  
  _
  1
  -
  
  _
  -
  
  _
  1
  -
  
  1
  1
  2
  1
  -
  
  1
  -
  
  _
  1
  1
  1
  1
  -.
  1
  2
  1
  -
  
  2
  27
  36
  12
  6
  17
  7
  1
  
  Tot.
  17
  
  47
  
  22
  
  3
  
  3
  
  1
  
  -
  
  1
  
  5
  
  1
  
  4
  
  4
  
  108
  
  teit. Haast de helft van alle artefacten vertonen
  restvlekken van sterk tot zeer sterk verweerde
  schors, wat er schijnt op te wijzen dat de gebruikte vuursteenkeien niet alleen van klein
  formaat, maar ook van sterk tot zeer sterk gerolde aard moeten geweest zijn. Het is zeker
  niet uitgesloten dat deze keien in de zeer nabije
  omgeving van het site gewonnen werden, bijvoorbeeld rechtstreeks in de Maasterras-afzettingen van het Kempens Plateau.
  Enkele van de zeldzame ongefragmenteerde klingen en microklingen uit het ensemble
  zijn afgebeeld in de fig. 11: 1-4. Het exemplaar
  van de fig. 11: 1 is niet alleen uitzonderlijk qua
  formaat en regelmatige morfologie, maar is
  bovendien vervaardigd uit een lichtbruin gepatineerde, grijs gevlekte vuursteenvariëteit die
  zeer courant voorkomt op de meer naar het
  zuiden toe in 1984 en 1985 opgegraven vroegmesolithische nederzettingen van ZonhovenKapelberg21 (zie lokalisatie op het kadasterplan
  van de fig. 3). Zoals ook uit de iets talrijker
  vertegenwoordigde klingfragmenten blijkt, zijn
  klingen en microklingen meestal weinig verzorgd, met niet erg parallelle boorden en
  ribben. Ze vertonen bovendien vaak schorsvlekken op het dorsale vlak, wat nogmaals de
  onvolkomenheden van de grondstof illustreert.
   Het werktuigenbestand is met zijn zeven
  stuks eerder beperkt, maar in samenstelling
  toch vrij gevarieerd. Naast een fragmentaire
  eindschrabber (fig. 11: 5), vermoedelijk een
  fragment van een eindschrabber op kling,
  komen enkele gekerfde en geretoucheerde artefacten voor (fig. 11: 6-8). De gekerfde mantelkling van fig. 11: 6 en de distaal geretoucheerde afslag van fig. 11: 7 zijn zonder twijfel van
  eenzelfde volume vuursteen afkomstig. Een
  40
  
  weinig typische transversale steker of dwarssteker (fig. 11: 9) werd zonder enige laterale
  voorbereiding op een grote afslag bekomen. De
  afschilferingen van de rechterboord ter hoogte
  van de stekersnede zijn allicht aan intensief
  gebruik van het werktuig te wijten. Ook enkele
  microlieten zijn in het ensemble vertegenwoordigd: een fragment van een microkling met afgestompte boord (fig. 11: 10) en een spits met
  steil tot zeer steil afgestompte boord en ongeretoucheerde basis (fig. 11: 11). Het restant van
  een piquant-trièdre op deze spits laat veronderstellen dat hij door middel van kerfhalveringstechniek vervaardigd werd.
  Enigmatisch is het voorkomen van een
  ogenschijnlijk klein fragment van een tweevlakkig bewerkt voorwerp (fig. 11: 12). Hoewel de fragmentaire staat het niet toelaat zich
  met zekerheid uit te spreken, toch lijkt het niet
  uitgesloten dat het hier om een fragment van
  een voorgekapte bijl of eventueel beitel zou
  gaan. Sporen van polijsting zijn op dit voorwerp, dat op een dikke afslag werd bekomen,
  evenwel niet merkbaar.
  In de laatste, maar niet de minst belangrijke
  plaats vermelden we het voorkomen van een
  afslag of schilfer van een gepolijst voorwerp.
   Deze schilfer van nauwelijk één vierkante centimeter groot is omwille van de duidelijkheid
  op de tekening (fig. 11: 13) vergroot weergegeven. Het vuursteen is van een totaal andere aard
  dan het vuursteen waaruit de rest van de hier
  besproken artefacten werden vervaardigd; het
  gaat om een zeer fijnkorrelige, lichtgrijze en
  zwart gespikkelde variëteit. Duidelijke sporen
  van polijsting (striaties) zijn slechts zichtbaar
  op een gedeelte van het dorsale vlak. Zoals in
  de tabel aangegeven is deze schilfer afkomstig
  
  21 Huyge 1985a, 1985b en
  1986.
  "De Holsteen" te Zonhoven
  
  11 Archeologisch materiaal:
  1-4: ongeretoucheerde klingen en microklingen; 5: eindschrabber;
  6: gekerfde kling; 7: distaal
  geretoucheerde afslag; 8:
  gekerfde afslag; 9: transversale steker of dwarssteker; 10: microkling met afgestompte boord; 11: spits
  met afgestompte boord en
  ongeretoucheerde
  basis;
  12: fragment van een tweevlakkig bewerkt voorwerp
  (voorgekapte bijl of beitel ?); 13: schilfer van een
  gepolijst voorwerp; 14:
  vuurslag op (neolithische
  ?) afslagArchaeological finds. 1-4: unretouched blades and bladelets; 5: end-scraper; 6: notched
  blade; 7: flake with distal retouch; 8: notched flake; 9:
  transverse burin; 10: backed
  bladelet; 11: backed point; 12:
  fragment of a bifacially worked object (axe or chisel ?); 13:
  small flake of a ground object;
  14: tinderstone on a (neolithic?) flake.
  41
  
  D. HUYGE
  
  12
  Schuin
  bovenaanzicht
  van de polijststeen
  vanuit
  noordelijke
  richting
  met
  aanduiding van de situatie
  van de groepen polijstsporen
  PI tot P5 (een aantal polijstsporen van de groepen
  P4 en P5 zijn hier nog door
  de profielbalk bedekt).
  Oblique view of the surface of
  the grinding stone seen from the
  north, with indication of the
  groups PI to P5 of grinding
  grooves (some of the grooves of
  the groups P4 and P5 are still
  covered by the section bank).
  uit sleuf II, de zone onmiddellijk ten noorden
  van de polijststeen.
   Tot de prehistorische lithica dienen ook nog
  een dertigtal (niet in de tabel opgenomen) minuscule schilfers te worden gerekend die bij het
  fijnzeven van een monster van circa 20 kg sediment werden gerecupereerd (zie hierboven).
  De verse staat van het vuursteen maakt duidelijk dat de oorsprong van deze elementen niet
  van eolische of fluviatiele aard is. Hoewel weinig spectaculair, getuigen deze vondsten toch
  van een vrij intense debitageactiviteit in de
  onmiddellijke omgeving van de polijststeen.
  Latere archaeologica zijn in de opgravingsvakken slechts met enkele voorwerpen vertegenwoordigd. Het betreft in de eerste plaats een
  instrument uit grove grijze vuursteen met meervoudig gekerfde, zeer sterk verbrijzelde en zowel dorsaal als ventraal afgeschilferde boorden
  (fig. 11: 14). Ongetwijfeld gaat het hier om een
  middeleeuwse of post-middeleeuwse vuurslag,
  waarbij evenwel de mogelijkheid niet uitgesloten is dat het om een herbruikt prehistorisch, in
  dat geval vermoedelijk neolithisch artefact zou
  gaan. Ouder dan 19de-eeuws schervenmateriaal
  is bijzonder zeldzaam. We kunnen hier enkel
  het voorkomen van enkele scherven laat-middeleeuws steengoed vermelden, waaronder een
  bodemfragment van een grote kan of kruik met
  uitgeknepen en gekartelde standvoet in 14deeeuws Langerwehe steengoed (det.A. Matthys).
  42
  
  6
  
  De polijstsporen
  
  De identificatie van het bewuste zandsteenblok als prehistorische polijststeen berust op de
  waarneming van een belangrijk aantal langwerpige gleuven of groeven op het steenoppervlak.
  Het in 1926 door J. Hamal-Nandrin en J. Servais gepubüceerde aantal van deze groeven
  bedroeg 32. Alle latere auteurs die de polijststeen vermelden, hebben dit aantal zonder meer
  overgenomen. Reeds vóór de aanvang van de
  opgraving bleek evenwel dat meer sporen op
  het oppervlak van de steen zichtbaar zijn.
   Mogelijk hebben Hamal-Nandrin en Servais
  enkele kleinere en minder uitgesproken gleuven over het hoofd gezien of deze niet als polijstsporen beschouwd. Voorafgaandelijk aan de
  opgraving telden wij op het oppervlak 37 polijstgroeven. Bij de opgraving evenwel werden
  nog een aantal sporen vrijgelegd, die het totale
  aantal polijstgroeven op 51 brengen. Bij wijze
  van experiment hebben Hamal-Nandrin en Servais zelf door middel van een vuursteenafslag
  een gleuf op het oppervlak van de polijststeen
  veroorzaakt22. Deze gleuf, waarvan het recente
  karakter niet als dusdanig te herkennen viel, is
  mogelijk in onze telling inbegrepen, wat het
  effectieve aantal van de polijstgleuven op 50
  zou brengen. Naast deze gleuven of groeven
  kon bovendien ook het voorkomen van een
  vlakke polijstzone (polijstvlak of plage de po-
  
  22 Hamal-Nandrin & Servais
  1926, 7.
  "De Holsteen" te Zonhoven
  
  13 Profielen doorheen de
  polijststeen met benaderende aanduiding van de situatie van de groepen polijstsporen PI tot P5. De lokalisatie van deze profielen is
  aangegeven op het opgravingsplan van fig. 8 (hoogten relatief t.o.v. het punt X;
  zie legende fig. 7).
  Sections through the grinding
  stone with approximate location
  of the groups of grinding grooves PI to P5. The location of the
  sections is marked on the plan
  of fig. 8 (altitudes related to
  point X, see caption of fig. 7).
  14
  Blokdiagmmmen
  van
  lengte, breedte en diepte van
  de polijstgroeven.
  Block diagrams of length, width
  and depth of the grinding groo-
  
  lissage) worden waargenomen, die blijkbaar
  aan de aandacht van de vroegere onderzoekers
  was ontsnapt.
   De sporen kunnen in een vijftal reeksen of
  groepen worden opgedeeld. De lokalisatie van
  deze groepen op het steenoppervlak is aangegeven op fig. 12, een schuin bovenaanzicht van
  
  de polijststeen vanuit noordelijke richting. De
  meest in het oog springende polijstsporen behoren tot de groepen P2 en P3. Het gaat hier
  respectievelijk om een reeks groeven, 22 in het
  totaal, in relatie tot een uitgerekt ovaalvormige
  depressie en aansluitend daarbij, op een hoger
  niveau, om een reeks van 11 sporen op de schuine noordelijke flank van het zandsteenblok. De
  sporen in deze beide groepen maken haast 65
  percent uit van het totaal van de polijstgroeven.
  Op de noord-oostelijke schuine rand van de
  inzinking van P2, waar geen groeven voorkomen, bevindt zich bovendien een afgerond
  trapeziumvormig polijstvlak, ongeveer 40 bij
  25 cm groot, waarvan vooral het zuidelijk gedeelte zeer intens is gepolijst. De lokalisatie
  van dit vlak, begrensd door enkele groefvormige sporen en de bovenrand van de depressie, is
  aangegeven op fig. 15. Een kleine groep van
  vijf polijstgroeven (PI) is gesitueerd bovenop
  de zuidelijke rand van de komvormige inzinking van P2.
  De groepen P4 en P5, die respectievelijk
  negen en vier polijstsporen omvatten, werden
  pas in het verloop van de opgraving waargenomen en staan in relatie tot een kleine maar diepe uitholling in het steenoppervlak langs de
  noordelijke flank van het blok. Het gaat hier
  om een uitholling die mogelijk, zoals andere
  caviteiten en perforaties op het steenblok, van
  paleontologische oorsprong is. De groep P5
  bevindt zich op de vlakke rand van het steenblok ten noorden van deze uitholling. De bena-
  
  N = 51
  
  0.1
  BREEDTE
  
  0,4
  
  0.7
  
  1,0
  
  1,3
  
  1,6
  
  1,9
  
  2,Z cm
  
  DIEPTE
  
  43
  
  D. HUYGE
  
  15 Bovenaanzicht van de
  polijstsporen van de groepen
  PI (gedeeltelijk), P2 en P3.
  De lokalisatie van het polijstvlak is gearceerd weergegeven.
   View of the grinding grooves of
  groups PI (partly), P2 and P3.
  De location of the polishing surface is hatched.
  derende lokalisatie van de groepen PI tot P5 in
  relatie tot enkele doorsneden doorheen het
  zandsteenblok is aangegeven op fig. 13.
  Zoals de detailfoto van de polijstsporen van
  de groepen P2 en P3 (fig. 15) aantoont, zijn de
  groeven over het algemeen zeer duidelijk afgetekend. In bovenaanzicht gaat het in nagenoeg
  alle gevallen om (biconvex) lensvormige fenomenen met spits toelopende uiteinden. Zowel
  lengteprofiel, met vlakke of meestal holle bodem, als dwarsdoorsnede zijn haast altijd symmetrisch, waarbij de dwarsdoorsnede zowel
  scherp V-vormig als afgerond V-vormig of
  zelfs U-vormig kan zijn. Groeven met afgerond
  profiel zijn evenwel beduidend talrijker dan
  groeven met scherp V-vormige doorsnede, 38
  exemplaren tegenover 12, terwijl ook in één
  geval de situatie voorkomt waarbij de afgeronde basis van de groef centraal een scherp Vvormige gleuf of snede vertoont.
  Zoals van de blokdiagrammen van fig. 14
  en de grafiek van fig. 16 kan worden afgelezen,
  zijn de metrische karakteristieken van de polij stgroeven zeer uiteenlopend. Over het algemeen mag men stellen dat deze groeven tussen
  5 en 20 cm lang zijn, tussen 0,2 en 2,2 cm breed
  en tussen 0,1 en 1,3 cm diep. In niet zeer uitgesproken mate valt er tussen de afmetingen een
  correlatie waar te nemen: hoe langer de groef,
  hoe breder en dieper. Bovendien vallen, gezien
  het symmetrisch karakter van bovenaanzicht en
  44
  
  lengteprofiel, grootste breedte en diepte van
  een groef meestal halverwege de lengte samen.
   De lengte-breedte correlatiegrafiek van fig. 16
  laat toe een min of meer uitgesproken onderscheid waar te nemen met betrekking tot de
  groefafmetingen van de groepen P2 en P3. De
  gleuven in relatie tot de komvormige inzinking
  blijken over het algemeen minder lang en breed
  dan de sporen op de noordelijke flank van het
  zandsteenblok. De sporen van de groepen PI
  en P4 en ook de kleine groep P5 zijn minder
  uitgesproken op de grafiek gelokaliseerd. Met
  betrekking tot de morfologie van de groeven
  zijn er tussen de verschillende groepen geen
  opvallend significante verschillen waar te
  nemen. Groeven met uitgesproken scherp Vvormig profiel blijven evenwel hoofdzakelijk
  tot de groepen P2 en P3 beperkt.
   7
  
  Bespreking van de gegevens
  
  7.1 NATUURLIJKE GESCHIEDENIS VAN HET
  HOLSTEENTERREIN
  Zoals hogerop gezegd kwamen de zandsteenblokken van De Holsteen, waarvan de
  geologische oorsprong tot het tertiaire tijdperk
  teruggaat en uiteindelijk in relatie staat tot het
  voorkomen van ligniet- of bruinkoolformaties
  in de Bolderiaan-afzettingen, blijkbaar aan de
  
  "De Holsteen" te Zonhoven
  
  oppervlakte bij de vorming van het zogenaamde periglaciale pediment van Diepenbeek, een
  erosieproces dat zich mogelijk reeds tijdens de
  voorlaatste ijstijd of Riss-ijstijd zou voltrokken
  hebben. In de loop van de daaropvolgende
  warmere periode of tussen-ijstijd en tijdens de
  warmere fasen van de laatste ijstijd of Würmijstijd heeft het bekensysteem van Slang- en
  Roosterbeek in de tertiare Bolderiaan-afzettingen een vallei tot stand gebracht, waarvan de
  zuidelijke rand langsheen het Holsteenterrein
  verloopt. Het voorkomen op deze plaats van de
  zandsteenblokken, mogelijk oorspronkelijk een
  meer aaneengesloten zandsteenformatie, heeft
  zeer waarschijnlijk het verloop van deze vallei
  medebepaald. Getuige van die erosiefase is het
  uitgesproken keitjesniveau of restgrintniveau
  dat in proefkwadraat XI de tertiaire Bolderiaan-afzettingen bovenaan begrenst. Schommelingen in de grondwaterstand en/of herhaalde overstromingen van het Holsteenterrein
  tijdens de warmere fazen van het Jong-Pleistoceen zijn allicht verantwoordelijk voor de
  vorming van een harde buitenkorst op het zandsteen, terwijl diezelfde hydrologische processen, samen met wind- en ijserosie tijdens de
  koudere ijstijd-fasen, aan de blokken hun huidig geïsoleerd karakter en grillig uitzicht hebben verleend. In het verloop van de laatste ijstijd hebben zich door eolische sedimentatie in
  de vallei en langs de valleiranden lemige zanden of dekzanden afgezet, die over een dikte
  van circa 70 cm in het proefkwadraat XI de
  profielen uitmaken. Op deze dekzanden en het
  
  bovenliggend fijnzandig sediment, dat vermoedelijk van laat-glaciale of tardiglaciale eolische
  oorsprong is (lokaal verwaaid tertiair zand en/
  of dekzand), heeft zich een humus-ijzer podzolbodem gevormd, die vervolgbaar is op de
  hoger gelegen gedeelten van het Holsteenterrein, bijvoorbeeld in het zuidelijk gedeelte
  van sleuf III, waar hij evenwel minder intens
  en op zuiver tertiair sediment in situ is ontwikkeld. Het voorkomen van deze podzolisatie in
  sleuf III toont alvast aan dat de polijststeen, de
  zandsteenblokken in de onmiddellijke nabijheid en mogelijk ook andere blokken op het
  Holsteenterrein ten tijde van de bodemvorming
  gedeeltelijk aan de oppervlakte van het terrein
  zichtbaar waren.
   Omtrent de precieze periode van bodemvorming bestaat voorlopig geen zekerheid. Hopelijk zal stuifmeelkorrelonderzoek van de profielen hier meer duidelijkheid brengen. Zeer
  waarschijnlijk mag men evenwel aannemen dat
  deze podzolvorming na de laat-neolithische of
  Bronstijd-deforestaties, tijdens de Subboreale
  klimaatsfase (tussen 5.800 en 2.800 jaar geleden) of misschien reeds onder het Atlantische
  loofwoud (tussen 8.600 en 5.800 jaar geleden)
  een aanvang nam. Men kan dus veilig stellen
  dat de polijststeen op zijn minst vanaf de aanvang van het Holoceen, circa 11.000 jaar geleden, voor prehistorisch gebruik beschikbaar
  was, wat uiteraard nog geen bewijs uitmaakt
  voor het prehistorisch karakter van de polijstsporen op het steenoppervlak.
  cm
  30 -
  
  *
  X
  
  +
  
  x
  
  25 -
  
  ••
  
  •
  
  A
  
  •
  
  X
  20
  
  -
  
  +
  
  •
  +
  
  A
  
  15
  
  • •
  
  -
  
  •
  
  ••
  
  z.
  •
  
  •
  
  X
  
  X
  
  •
  A
  
  •
  A
  
  10
  
  X
  
  X
  
  •
  
  A
  
  -
  
  •
  
  •
  
  P1
  . P2
  +
  
  A
  
  A
  
  16
  Lengte-breedte
  correlatiegmfiek van de polijstsporen per groep
  Correlation chart of length and
  width of the grinding grooves of
  each group.
   i"
  5
  
  -
  
  x P3
  
  +
  
  *
  
  * P4
  'P5
  
  )
  
  I
  05
  
  1
  10
  
  I
  •5
  
  20
  
  25
  
  I
  30
  
  35
  
  ^Ocm
  
  45
  
  D. HUYGE
  
  7.2. DE MENSELIJKE AANWEZIGHEID
  De samenstelling van het ingezamelde lithisch ensemble, zowel wat de typologische als
  vormtechnische karakteristieken van de artefacten betreft, de aard van de gebruikte grondstof en de aanwezigheid van microlithische
  elementen in het werktuigenbestand, maken
  duidelijk dat een groot gedeelte van het archeologisch materiaal met zekerheid aan een mesolithische of midden-steentijd bewoningsfase
  kan worden toegeschreven. De vrij onverzorgde morfologie van de klingvormige debitageprodukten, de algehele afwezigheid van artefacten uit wommersomkwartsiet en het voorkomen van enkele eerder archaïsche microlithische elementen, meer bepaald de microkling met afgestompte boord en vooral de spits
  met ongeretoucheerde basis, laten uitschijnen
  dat het hier om een vroeg- of eventueel midden-mesolithische occupatiefase zou gaan.
  Het gebruik van een vuursteenvariëteit zeer
  courant vertegenwoordigd op de nabije vroegmesolithische nederzettingen van ZonhovenKapelberg23, laat misschien toe de bewoning
  van het Holsteenterrein geheel of gedeeltelijk
  met deze ca. 10.500 tot 10.000 jaar oude vindplaatsen te vereenzelvigen. Het is allicht ook
  niet toevallig dat deze nederzettingen van de
  Kapelberg in een haast identieke geografische
  situatie gelegen zijn, op een verhevenheid
  langsheen de rand van de alluviale vlakte van
  Slang- en Roosterbeek.
  