title: Zit je te denken of ben je aan het piekeren?. Nederlandse Taalkunde, 2015, 20 (1), pp.5-36. &#x27E8;10.5117/NEDTAA2015.1.LEMM&#x27E9;. &#x27E8;halshs-01511866&#x27E9;
text: Zit je te denken of ben je aan het piekeren?
  Maarten Lemmens
  
  To cite this version:
  Maarten Lemmens. Zit je te denken of ben je aan het piekeren?. Nederlandse Taalkunde, 2015, 20
  (1), pp.5-36. �10.5117/NEDTAA2015.1.LEMM�. �halshs-01511866�
  
  HAL Id: halshs-01511866
  https://shs.hal.science/halshs-01511866
  Submitted on 21 Aug 2017
  
  HAL is a multi-disciplinary open access
  archive for the deposit and dissemination of scientific research documents, whether they are published or not. The documents may come from
  teaching and research institutions in France or
  abroad, or from public or private research centers.
  L’archive ouverte pluridisciplinaire HAL, est
  destinée au dépôt et à la diffusion de documents
  scientifiques de niveau recherche, publiés ou non,
  émanant des établissements d’enseignement et de
  recherche français ou étrangers, des laboratoires
  publics ou privés.
  AUTHOR’S VERSION. PUBLISHED IN NEDERLANDSE TAALKUNDE 20(1), 5-36, 2015.
  1
  
  Zit je te denken of ben je aan het piekeren? Persistentie in het synchrone gebruik van de PREPen POS-progressiefconstructies in het Nederlands
  
  Maarten Lemmens
  Université Lille 3 & UMR 8163 STL, Frankrijk
  maarten.lemmens@univ-lille3.fr
  http://perso.univ-lille3.fr/~mlemmens
  
  Abstract
  
  This article presents a corpus-based comparison of the two most frequent progressive constructions
  in Dutch: the prepositional construction aan het INF zijn ‘be at the INF’ (PREP-progressive) and
  the posture verb construction liggen/zitten/staan+te+INF ‘lie/sit/stand+to+INF’ (POSprogressive). Both constructions have in common that they cannot occur with stative verbs, both
  are grammaticalised constructions with locative origins and both can often occur with the same
  verbs. However, we argue that each construction has its own semantic profile: the PREPprogressive has a processual profile, zooming in on the ongoing process itself, whereas the POSprogressive has a situational profile, typically locating the ongoing process in a well-described
  spatio-temporal frame. This profile is in fact a relic from their original postural use; as such, the
  POS-progressive provides a good illustration of Hopper’s (1991) persistence principle.
   Inleiding
  
  In een interview (in het Nederlands) op het VRT radiojournaal op 14 oktober 2008 sprak de
  toenmalige (Franstalige) staatssecretaris Melchior Wathelet Jr. over de economische maatregelen
  die genomen moesten worden; ter rechtvaardiging van de budgettaire bezuinigingen die op stapel
  stonden, zei hij: “wij zijn bezig met een economische crisis”.1 Van zijn beheersing van het
  Nederlands geen slecht woord, maar toch valt deze zin op door zijn niet-idiomatische karakter. Het
  is een beetje vreemd te zeggen dat we “bezig zijn” met een crisis; meer idiomatisch is het te zeggen
  dat we ‘er midden in zitten’, of dat we een crisis ‘aan het doormaken zijn’. De moeilijkheid die
  de staatssecretaris ondervindt met de keuze van de juiste Nederlandse uitdrukking voor een aan de
  gang zijnde situatie en/of handeling, is absoluut niet ongebruikelijk bij (Franstalige) leerders van
  het Nederlands. Zij twijfelen vaak of ze nu bezig zijn met + NG / bezig zijn te + INF
  zitten/staan/liggen+te+INF dan wel aan het+INF+zijn moeten gebruiken; het zijn immers
  allemaal mogelijke progressiefconstructies die vaak in vergelijkbare contexten gebruikt worden.
  Vaak zal je ook contaminaties aantreffen in het taalgebruik van L2-leerders , zoals Ik zit aan het
  werken of Ik ben te lezen.
  1
  
  Ik wil graag Evie Coussé, Philippe Hiligsmann, en Roel Vismans bedanken voor hun constructieve commentaar op mondelinge
  presentaties van het hier beschreven onderzoek; mijn oprechte dank ook aan de twee anonieme rapporteurs en de redactie van
  Nederlandse Taalkunde voor hun kritische maar constructieve commentaar. Een speciaal woord van dank gaat naar Kristel Van
  Goethem voor de organisatie van twee workshops waar ik delen van dit onderzoek heb kunnen presenteren, voor het
  samenstellen van deze bundel en voor haar opmerkingen op eerdere versies van dit artikel. Resterende fouten of
  onnauwkeurigheden zijn, uiteraard, geheel mijn verantwoordelijkheid.
   Persistentie in het synchrone gebruik van de PREP- en POS-progressiefconstructies in het Nederlands
  
  2
  
  De verschillende mogelijkheden om in het Nederlands een aan de gang zijnde handeling of
  situatie uit te drukken vinden meestal vergelijkbare tegenhangers in de andere Germaanse talen. In
  navolging van Ebert (2000) en Bertinetto et al. (2000) kunnen we een algemene opdeling maken
  tussen enerzijds constructies die in oorsprong locatief waren en anderzijds (meer perifere)
  constructies die afgeleid zijn van andere uitdrukkingen. De groep van locatieve constructies kan
  vervolgens opgedeeld worden in drie subgroepen: (i) positiewerkwoorden (POS-progressief),
  bijvoorbeeld Ik zit te lezen; Hij staat goed te tennissen; Het schip ligt in het dok te roesten; (ii)
  bewegingsuitdrukkingen (MOT-progressief) bijvoorbeeld Zij loopt de hele dag te zingen, en (iii)
  locatieve preposities (PREP-progressief), bijvoorbeeld Jan was de auto aan het wassen).2 De
  perifere constructies hebben een meer uiteenlopende oorsprong, maar kunnen binnen de
  Germaanse talen grosso modo in twee groepen worden opgedeeld: (i) de constructies met BEZIGuitdrukkingen, zoals Ik ben bezig een brief te schrijven en (ii) de constructies met HOUDwerkwoorden. Deze laatste komen in het Nederlands niet voor, maar in het Zweeds wordt de
  progressief courant uitgedrukt met het gegrammaticaliseerde werkwoord hålla (‘houden’),
  bijvoorbeeld Jag hållar på att skriva ett brev (lett. ik houd op/aan te schrijven een brief = ‘Ik ben
  een brief aan het schrijven’). Schematisch kan je de verschillende progressiefconstructies in het
  Nederlands als volgt voorstellen (om verwarring te vermijden gebruiken we Engelse metaterminologie).3
  PROGRESSIVE
  
  LOCATIONAL
  
  PERIPHERAL
  
  MOTION
  
  POSTURE
  
  PREPOSITIONAL
  
  progressive
  
  progressive
  
  progressive
  
  lopen+te+V
  
  staan+te+V
  zitten+te+V
  liggen+te+V
  
  aan het V zijn
  
  BUSY-progressive
  
  bezig zijn met V
  bezig zijn te V
  
  Figuur 1: Schematische voorstelling van de progressiefconstructies in het Nederlands
  
  2
  
  3
  
  Strikt genomen kan ook de absentief constructie (vb. Hij is vissen, zie ook de Groot 1995, Verhagen 2005) in het lijstje opgenomen
  worden: het drukt immers ook een aan de gang zijnde handeling uit, maar heeft daarnaast ook de extra implicatie van
  afwezigheid.
   Dit schema is op zijn beurt een vereenvoudigde versie van het schema in Lemmens (2012), waarin een meer volledig schema
  wordt gegeven voor de Germaanse talen.
  Persistentie in het synchrone gebruik van de PREP- en POS-progressiefconstructies in het Nederlands
  
  3
  
  De grammaticalisering van locatieve constructies naar progressieve is reeds uitvoerig besproken
  in de literatuur (zie o.m. Comrie 1976, Heine et al. 1991, Bybee et al. 1994, Kuteva 1999,
  Boogaart 1999, Ebert 2000, Bertinetto et al. 2000). Comrie (1976) gebruikt overigens net de
  Nederlandse aan het+INF constructie als voorbeeld van “[t]he most widespread parallel […]
  between progressive aspect and expressions referring to the place where something is located”
  (1976: 98). Een vergelijkbare opmerking over de verklaring van de grammaticalisatie van locatieve
  constructies tot progressiefconstructies vinden we bij Bybee et al. die beweren dat het gaat om “the
  location of an agent as in the midst of an activity” (1994:133) of bij Bertinetto et al.: “the original
  meaning of most PROG devices must have been that of a stative construction, expressing the idea of
  ‘being (i.e., finding oneself/itself) in a state’” (2000:539). Merk overigens op dat er in het
  Nederlands naast aan het + INF + zijn ook de verwante constructie aan DET + N + zijn bestaat
  (vb. aan het werk / de lunch zijn. Deze constructie wordt meestal niet als een echte
  progressiefconstructie beschouwd (onder meer omdat ze beperkt is tot enkele courante
  naamwoorden, hoofdzakelijk werk), maar ze is toch op hetzelfde conceptuele principe gestoeld,
  m.n. de localisering ten opzichte van de activiteit; het werkwoord zijn staat hier in aspectueel
  contrast met bijvoorbeeld ingressief gaan (vb. aan het werk gaan) of causatief zetten (vb. aan het
  werk zetten).
   In deze bijdrage willen we nader ingaan op de twee meest frequente progressiefconstructies,
  zitten/staan/liggen te INF (“POS-progressief”) en aan het INF zijn (“PREP-progressief”). Hoewel
  beide locatief van oorsprong zijn, zoals hierboven al aangegeven, lijken de verschillen tussen deze
  twee constructies evident: de positiewerkwoorden zijn lexicaal meer specifiek door hun verwijzing
  naar de lichaamshouding van de Agens (of positie als het om een voorwerp gaat). Neem de
  volgende voorbeelden.
  (1)a. Ik sta te wachten.
  b. Ik zit tv te kijken.
  c. Ik lig te slapen.
  In elk van deze zinnen geeft het positiewerkwoord aan dat de ik-persoon staat, zit of ligt tijdens het
  wachten, het tv-kijken of het slapen. Merk op dat voor elk van deze contexten de prepositionele
  constructie Ik ben aan het wachten / tv-kijken / slapen een mogelijk alternatief is dat
  ondergespecificeerd blijft wat betreft de positie van de Agens. Met andere woorden, de POSprogessief lijkt in mindere mate gegrammaticaliseerd is dan de PREP-progressief, in
  overeenstemming met Hoppers (semantic) persistence principle. Dit principe houdt in dat het
  gebruik van een gegrammaticaliseerde vorm beperkt wordt door de oorspronkelijke betekenis van
  het lexicale element: “The principle of persistence relates the meaning and function of a
  
  Persistentie in het synchrone gebruik van de PREP- en POS-progressiefconstructies in het Nederlands
  
  4
  
  grammatical form to its history as a lexical morpheme” (Hopper 1991:28). De verwachting is dat
  bij de positiewerkwoorden deze oorspronkelijke betekenis veel meer beperkend is dan bij het
  voorzetsel aan (waarvan de oorspronkelijke locatieve betekenis waarschijnlijk ook al meer
  verbleekt was).
   Toch is de hogervermelde semantische beperking van de POS-progressief niet absoluut: de
  constructie kan ook gebruikt worden in contexten waar de positie van de Agens niet langer relevant
  is of zelfs incompatibel met de actie uitgedrukt in het positiewerkwoord, zoals aangegeven door de
  volgende voorbeelden:
  (2)a. ze zaten met de snelheid van een lift tien meters op en neer te suizen (INL)4
  b. […] terwijl onze ploeg lamlendig stond te hockeyen (INL)
  c. Wat zit ik hier toch de hele dag rond te lopen? (pers. attestatie)
  Deze
  
  voorbeelden
  
  illustreren
  
  de
  
  betekenisverbleking
  
  (semantic
  
  bleaching)
  
  van
  
  de
  
  positiewerkwoorden: in werkelijkheid zit of staat de Agens niet tijdens de uitoefening van de actie.
   Deze verbleking kan beschouwd worden als een eerste stap in de grammaticalisatie van
  positiewerkwoorden tot een soort van hulpwerkwoorden die uiteindelijk zodanig verbleekt kunnen
  zijn dat ze wel degelijk uitwisselbaar zijn met de aan het INF zijn constructie, zoals reeds expliciet
  gesteld in een vroege studie door Brisau: “[t]he fact that [the verbs] can be easily substituted for
  one another when they are not in a context, points to their being subordinate to the main verb in
  meaning: primarily they serve to indicate aspect” (1969: 75, mijn nadruk). Ook de Algemene
  Nederlandse Spraakkunst verwoordt een vergelijkbare commentaar op dit aspectuele, nietpositionele gebruik van de positiewerkwoorden: “de betekenis van deze hulpwerkwoorden […] is
  echter soms verzwakt tot ‘bezig zijn met’ […] Zinnen als deze hebben vaak een ondertoon van
  irritatie en komen vooral in gesproken taal voor” (1987: 538). Kortom, als er in deze contexten al
  een semantisch verschil is tussen de twee progressiefconstructies, situeert de ANS dat in het
  domein van connotationele en/of registerverschillen. Leys (1985: 275-6) zegt over dergelijke
  progressiefconstructies waar het positiewerkwoord niet langer verwijst naar de positie van de
  Agens dat ze een “een zich bevinden” uitdrukken en dus synoniem geworden zijn met de aan het
  INF zijn constructie. In haar algemene overzicht van progressiefconstructies in de Germaanse talen
  geeft Ebert (2000) aan geen bepalende verschillen (“decisive differences”) te vinden tussen de twee
  constructies en merkt op dat, tenminste voor agentieve werkwoorden, “[t]he choice between PREP,
  POS and simple forms seems to be partly dependent on personal preferences” (2000: 619, mijn
  
  nadruk).
  4
  
  De afkorting INL verwijst naar het 39 miljoen woordencorpus van het Instituut voor Nederlandse Lexicologie, Leiden; zie
  paragraaf 1 voor meer informatie over het gebruikte corpus.
   Persistentie in het synchrone gebruik van de PREP- en POS-progressiefconstructies in het Nederlands
  
  5
  
  Deze ‘inwisselbaarheid’ kan mooi geïllustreerd worden aan de hand van het volgende voorbeeld
  uit het INL 39 miljoen woorden corpus, waarbij de geattesteerde variant (voorbeeld a)
  geparafraseerd kan worden door aan het INF zijn (voorbeeld b) of bezig zijn te INF (voorbeeld c),
  zonder een duidelijk semantisch verschil tussen de twee varianten, of zonder een duidelijke
  onomasiologische motivering voor dit onderscheid.
  (3)a. mensen die nu misschien op verschillende plekken het wiel opnieuw zitten uit te
  vinden. (INL)
  b. mensen die nu misschien op verschillende plekken het wiel opnieuw aan het uitvinden
  zijn
  c. mensen die nu misschien op verschillende plekken bezig zijn het wiel opnieuw uit te
  vinden
  Gezien de moeilijkheid om deze factoren te bepalen, kan men inderdaad geneigd zijn om,
  tenminste voor deze contexten, de visie te volgen dat de constructies elkaars synoniem zijn (Leys
  1985), waarbij de variatie eerder lijkt ingegeven te zijn door vrije keuze (Ebert 2000) of het register
  van de gesproken taal of de connotatie (ANS).
   In dit artikel willen we aantonen dat, hoewel er contexten bestaan waarin zowel de POS- als de
  PREP-progressief correct zijn, deze twee constructies niet zomaar vrije, formele en/of stilistische
  varianten zijn, maar elk hun eigen semantische profiel hebben. We zullen dat doen aan de hand van
  een corpusgebaseerde, vergelijkende studie naar het gebruik van de twee progressiefconstructies,
  waarbij we verschillende parameters in rekening zullen brengen: de proportie gedeelde
  werkwoorden, de voorkeur voor bepaalde werkwoordtypes, en de combineerbaarheid met
  bijwoordelijke bepalingen van plaats, tijd en aspect. Deze bijdrage is dus geen zuivere
  grammaticalisatiestudie waarbij een historisch verloop van het grammaticalisatieprocess gegeven
  wordt op basis van een diachrone analyse (zoals bijvoorbeeld Kuteva 1999 of Van Pottelberghe
  2002). Het betreft een kwantitatieve, synchrone corpusanalyse van het gebruik van de POS- en de
  PREP-progressief in geschreven taal. Toch kan zo een kwantitatieve synchrone analyse een licht
  werpen op de graad van grammaticalisering van de POS-progressief en zijn inwisselbaarheid met
  de PREP-progressief.
  Deze studie geeft een aanvulling op een eerdere analyse van de POS-progressief gepresenteerd
  in Lemmens (2005), waar slechts een terloopse verwijzing naar de PREP-constructie in voorkomt.
   Onze corpusgebaseerde studie geeft ook een mooie aanvulling bij de experimentele studies
  waarover Behrens et al. (2013) en van Beek et al. (2013) rapporteren; zie sectie 2.3 voor een korte
  discussie. Ten slotte is onze studie vergelijkbaar met deze in de (niet-gepubliceerde) MA thesis van
  Beekhuizen (2010), die de twee progressiefconstructies vergelijkt op basis van het Corpus
  Gesproken Nederlands. Sterk geïnspireerd door onze eerdere studie (Lemmens 2005) gebruikt
  
  Persistentie in het synchrone gebruik van de PREP- en POS-progressiefconstructies in het Nederlands
  
  6
  
  Beekhuizen nagenoeg dezelfde parameters om de verschillen tussen de twee constructies te
  bepalen, die trouwens ook in deze bijdrage gebruikt worden (type werkwoord, aspectuele klasse,
  bijwoordelijke bepalingen, enz.). Beekhuizen betrekt echter ook de progressiefconstructie met
  lopen in zijn studie (vb. hij loopt de hele dag te zingen).
   Dit artikel is gestructureerd als volgt. Eerst geven we een korte beschrijving van de methode en
  het gebruikte corpus (paragraaf 1). Vervolgens presenteren we in paragraaf 2 de eigenlijke
  vergelijking tussen de twee progressiefconstructies in geschreven taal. In het eerste deel van deze
  paragraaf (sectie 2.1) bespreken we in het kort nog even de belangrijkste kenmerken van de twee
  constructies; in de daaropvolgende secties presenteren we onze eigenlijk corpusstudie die een
  vergelijking maakt vanuit drie verschillende invalshoeken: (i) een berekening van de proportie van
  de gedeelde werkwoorden (sectie 2.2), (ii) een distinctieve collostructionele analyse van de
  werkwoorden die in deze constructies voorkomen (sectie 2.3), en (iii) een analyse van de
  verschillende bijwoordelijke bepalingen die in de zin voorkomen (sectie 2.4). In het besluit
  (paragraaf 3) bespreken we hoe al deze perspectieven samen aantonen dat de twee
  progressiefconstructies, ook al worden ze soms met eenzelfde werkwoord gebruikt, een
  verschillend semantisch profiel vertonen en typisch in andere contexten gebruikt worden. In het
  kort komt het hierop neer dat de aan het INF zijn constructie een processuele focus heeft, terwijl
  de liggen/zitten/staan te INF constructie een situationele focus heeft.
  1 Methode en Corpus
  
  Voor onze corpusanalyse hebben ons beperkt tot één corpus, namelijk (een selectie uit) het 39
  miljoen woorden corpus (geschreven taal) van het Instituut voor Nederlandse Lexicologie5.
  Gemakshalve zullen we in deze bijdrage spreken van het INL-corpus. Niet alle delen van het INL
  corpus werden in het subcorpus opgenomen voor deze analyse; sommige politieke en/of juridische
  teksten (bijv. verslagen van het parlement, het Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden, de
  troonredes) werden niet mee opgenomen omwille van hun uitgesproken formele register, en ook
  omwille van hun soms verouderde karakter (de troonredes lopen bijvoorbeeld van 1814 tot 1989).
   Het subcorpus dat we gebruikt hebben voor deze analyse betreft hedendaags (1970-1995)
  geschreven Nederlands (zakelijk proza), van ongeveer 26,4 miljoen woorden, waarvan 90% NoordNederlands. Tabel 1 geeft een overzicht van de teksten, met een indicatie van grootte en regio (N
  staat voor Nederland; B, voor België).
  5
  
  Voor meer informatie zie http://www.inl.nl.
   Persistentie in het synchrone gebruik van de PREP- en POS-progressiefconstructies in het Nederlands
  
  SUBCORPUS
  
  Gevarieerd
  Kranten
  
  Meppeler Courant (sept. 1992 - dec. 1995)
  NRC 95 (2 maanden)
  De Standaard 1995 (2 maanden)
  
  TOTAAL
  
  # WOORDEN
  7 962 425
  12 432 418
  3 375 000
  2 607 579
  26 377 422
  
  7
  
  REGIO
  
  N
  N
  N
  B
  
  Tabel 1: Algemeen overzicht van het INL-subcorpus
  
  Het zoekprogramma van het INL corpus maakte het mogelijk om alle zinnen met de POSprogressief en deze met de PREP-progressief uit het corpus te selecteren. Voor de eerste werden
  alle zinnen met liggen, zitten en staan uit het corpus gehaald met de zoekstring
  [lemma='liggen|zitten|staan'][?/0..5][lemma='te'][ws='w']. In gewone taal betekent dit: het te
  zoeken lemma is liggen of zitten of staan gevolgd door 0 of meer (maar maximaal 5) willekeurige
  woorden (het ? is een ‘wildcard’ en staat voor eender welk woord), gevolgd door te, gevolgd door
  een werkwoord (‘ws’ staat voor ‘woordsoort’). Hier is een lijstje van voorbeelden die een
  dergelijke zoekopdracht opleverde:
  ik zit te kijken (0 tussenwoorden);
  ik zit na te denken (1 tussenwoord);
  dan ik zit wel eens te kijken (2 tussenwoorden);
  ik zit hier oude berichten op te lezen (4 tussenwoorden);
  hij zit dan ook soms een beetje te lezen (5 tussenwoorden; eerder uitzonderlijk)
  Voor de PREP-progressief werd een vergelijkbare zoekopdracht uitgevoerd voor aan het + INF
  met dit verschil dat er slechts 1 tussenwoord mogelijk was; zo konden structuren met
  geïncorporeerd object (beperkt tot 1 woord) gevonden worden (vb. ik ben aan het aardappelen
  schillen; zie ook Booij 2010, hfdst. 6).
   De resultaten van dergelijke zoekopdrachten zijn uiteraard niet helemaal zonder ruis. Ondanks
  de lemmatisering van het corpus werden toch nog aanzienlijk veel zinnen gegenereerd die niet aan
  onze zoekopdracht beantwoordden (bv. werk werd vaak, maar niet altijd, als werkwoordsvorm
  geduid; de afkorting zat. (voor zaterdag) was dikwijls gelemmatiseerd als een verleden-tijdsvorm
  van zitten. Daarnaast werden er ook constructies gevonden die formeel wel aan de zoekstring
  beantwoorden, maar geen progressiefconstructies zijn, zoals bij voorbeeld Een grote ramp stond te
  gebeuren dat ingressief aspect uitdrukt; zoals Lemmens (2002) aangeeft is dit gebruik gerelateerd
  aan de idee dat ‘staan’ de startpositie is voor ‘lopen’. Ingressief aspect is veelal beperkt tot de
  combinatie met gebeuren en de constructie op het punt staan te INF. Een bijzonder geval is de
  uitdrukking zitten aan te komen, die progressief en ingressief aspect combineert: wat ze uitdrukt is
  het aan de gang zijn (zitten te) van een toekomstige gebeurtenis (aankomen). Omdat zitten te hier
  toch een progressief uitdrukt, werd deze (idiomatische) uitdrukking wel mee opgenomen in de set
  van progressiefconstructies (10 voorkomens (=1,9%) in het INL).
  Persistentie in het synchrone gebruik van de PREP- en POS-progressiefconstructies in het Nederlands
  
  8
  
  Een andere niet-progressieve constructie die formeel beantwoordt aan de zoekstring is de
  medio-passief, zoals bijvoorbeeld Wat staat er te lezen? of Daar lag het grote geld te rapen. In
  deze constructies drukt het onderwerp niet de Agens van de handeling (lezen en rapen) uit, maar
  wel het voorwerp (Patiens) van wat er gelezen en geraapt wordt.
  Al de constructies die niet beantwoordden aan de gewilde constructie werden manueel
  verwijderd. De weerhouden zinnen werden verder gecodeerd (in een rekenblad) voor een aantal
  variabelen zoals hoofdwerkwoord, Agens, of aanwezigheid van bijwoorden (van tijd, duur of
  manier, vb. net, op dat moment, de hele dag, enz.).
   Volledigheidshalve merken we nog op dat de zoekopdracht voor de POS-progressieven enkel de
  constructies met te betreft; zinnen als ik heb de hele dag zitten denken werden niet opgespoord door
  de opgegeven zoekstring en worden dus ook niet mee in de analyse betrokken. Het is wel de
  bedoeling deze in een latere fase in het onderzoek mee op te nemen.6
  2 POS versus PREP-progressief
  
  In dit deel presenteren we een vergelijking van de twee progressiefconstructies. Na een korte
  algemene beschrijving van hun kenmerken (sectie 2.1), voeren we drie verschillende deelstudies
  uit: een berekening van de proportie van de gedeelde werkwoorden (sectie 2.2), een distinctieve
  collostructionele analyse van de werkwoorden die in deze constructies voorkomen (sectie 2.3) en
  een analyse van de verschillende bijwoordelijke bepalingen (sectie 2.4).
  2.1 Kenmerken
  
  Op het eerste gezicht lijken de POS- en de PREP-progressief formeel gezien niet zo veel
  gemeen te hebben. De progressiefconstructie met aan het INF is, zo betoogt Booij (2010), een
  constructionele uitdrukking, waarbij een deel lexicaal gespecificeerd is (aan het) en de twee andere
  delen variabel zijn, met name (i) het werkwoord in de infinitief (vb. aan het
  wachten/fietsen/denken/schoonmaken/etc.) en (ii) het andere werkwoord dat daarbij gebruikt
  wordt (vb. aan het V-INF zijn/brengen/zetten/slaan/houden). Hoewel Booij deze constructies
  allemaal onderbrengt onder de noemer “progressief”, is in de context van de huidige vergelijking
  met de POS-progressief enkel de aan het INF zijn echt relevant, omdat deze de enige “zuivere”
  equivalent is; constructies als aan het zingen slaan/brengen hebben nog bijkomende
  betekenisaspecten (m.n. inchoatief en causatief) die de POS-progressief niet heeft (zie ook
  Lemmens 2012:287 voor een korte discussie van Booijs analyse). Wij beperken ons in deze
  bijdrage dan ook tot de vergelijking met de constructie met zijn.
   6
  
  Het wegvallen van te is een markant fenomeen, zoals ook opgemerkt door Hans Bennis in een informele discussie over de POSprogressief op de NRC pagina’s (http://vorige.nrc.nl/rubrieken/woordhoek/article1650477.ece/Zitten_te_lopen_reacties). Zie
  ook de discussie in de ANS (1987:536).
  Persistentie in het synchrone gebruik van de PREP- en POS-progressiefconstructies in het Nederlands
  
  9
  
  De POS-progressief wordt eveneens gevormd met een erg beperkt lijstje ‘hulpwerkwoorden’
  (liggen/zitten/staan) die gecombineerd kunnen worden met een lexicaal erg open lijst van
  werkwoorden (net als bij de PREP-constructie in de infinitief). Zoals al eerder aangehaald, wordt
  de POS-progressief vaak gebruikt in contexten waar er geen lichaamshouding aan te pas komt (vb.
  zitten rond te lopen), waardoor ze inwisselbaar lijkt te zijn met de PREP-progressief. Deze
  inwisselbaarheid wordt allicht verder nog versterkt door het feit dat ze beide een locatieve
  oorsprong hebben (Boogaart 1999 spreekt bijvoorbeeld consequent van “locatives” waarmee hij
  naar beide constructies verwijst). Beide constructies zijn ook onmogelijk met “statewerkwoorden”: *Hij is aan het weten / *Hij zit te weten (vgl. Engels *He is knowing). Boogaart
  (1999:176) stelt terecht dat “the use of a locative shows that the situation presented by means of the
  infinitive is not conceptualized as a state at all, but rather as an activity”.
   Vismans (1982a,b) merkt een interessant verschil op tussen de twee progressiefconstructies
  aangaande hun duratieve aspect: de POS-progressief is volgens Vismans beperkt tot
  ononderbroken handelingen die in één ruk moeten worden afgemaakt: “In Dutch [...]
  zitten/staan/liggen/lopen te INF-en always describes unbroken activity” (1982a:251); de PREPprogressief kan daarentegen gebruikt worden om te verwijzen naar een onderbroken voortdurende
  handeling. Vandaar dat volgens Vismans ik ben een boek aan het schrijven perfect natuurlijk
  klinkt, terwijl ik zit een boek te schrijven “op zijn minst vreemd overkomt” (1982b:374), in
  tegenstelling tot bijvoorbeeld Ik zit een brief te schrijven. Het schrijven van een brief is immers een
  handeling die gemakkelijk in één ruk kan worden afgewerkt, terwijl dat niet zo is voor het
  schrijven van een boek. De vraag is evenwel of deze vereiste afdwingbaar is vanuit de beschreven
  realiteit of dat het een semantisch aspect van de constructie zelf betreft; in het laatste geval hoeft
  de activiteit die door de constructie als niet-onderbroken wordt gezien dat niet noodzakelijkerwijze
  te zijn in de werkelijkheid. In een voorbeeld als Ik heb de hele dag zitten bellen naar verschillende
  handelaars om de beste prijs te vinden is het hoogst onwaarschijnlijk dat dit verwijst naar
  ononderbroken telefoneren (verschillende mensen bellen impliceert sowieso een onderbreking van
  een gesprek). Vismans is zelf bewust van deze moeilijkheid:
  For an activity to be broken, then, there must be an interruption of considerable distance in time
  and space. ‘Considerable’ is a vague term, but so is ‘a certain period of time’. It is almost
  impossible to state the exact distance or the exact period, because they cannot be taken
  absolutely. Therefore these terms must always be related to a specific situation (1982a:252).
   Persistentie in het synchrone gebruik van de PREP- en POS-progressiefconstructies in het Nederlands
  
  10
  
  De beperking die Vismans aanhaalt, verwijst eigenlijk naar het prototypische gebruik; zoals wij
  zullen betogen, is de locatieve eenheid crucialer dan de temporele, hoewel beide vaak nauw
  verstrengeld zijn.
  Alvorens tot de eigenlijke corpusgebaseerde vergelijking over te gaan, willen we nog kort even
  een toelichting geven bij de distributie van vooral de POS-progressief in het INL corpus. De eerder
  vermelde voorbeelden hebben duidelijk aangetoond dat de twee semantische restricties op het
  gebruik van positiewerkwoorden, m.n. (i) dat het subject moet verwijzen naar een entiteit waarvoor
  een staande, liggende of zittende lichaamshouding en/of positie mogelijk moet zijn en (ii) dat het
  hoofdwerkwoord semantisch compatibel moet zijn met het statische positiewerkwoord, niet langer
  strict van toepassing zijn. Vanuit Hoppers persisentieprincipe zou je anderzijds toch nog kunnen
  verwachten dat in globo deze restricties blijven gelden en dat bijgevolg de PREP-progressief
  frequenter zal voorkomen in het corpus. Deze verwachting wordt niet ingelost, tenminste niet voor
  het INL corpus waar de POS-progressief 1373 maal voorkomt tegenover 1040 voorkomens van de
  PREP-progressief (verhouding van 57% tgo. 43%). Een mogelijke verklaring hiervoor zou kunnen
  zijn dat de POS-progressief vaak (en meer dan de PREP-progressief) voorkomt met inanimate
  objecten als onderwerp, zoals in volgende voorbeelden:
  (4)a. Grote stapels uien liggen nu bij de distributiecentra te rotten.
  b. Er liggen enorme problemen op hem te wachten.
   Deze gebruikswijzen zetten de ‘normale’ logica van het gebruik van positiewerkwoorden in het
  Nederlands gewoon verder: stapels uien liggen nu eenmaal, en problemen doen dat ook,
  metaforisch dan (zie Lemmens 2002 en Lemmens & Perrez 2012 voor een uitvoerigere
  beschrijving van deze positionele ‘logica’). Dit is echter niet de (enige) verklaring voor de hogere
  frequenties van de POS-progressief: nagenoeg 84% van de INL attestaties heeft een menselijke
  agens als onderwerp (tegenover 25% bij niet-progressief gebruik van de positiewerkwoorden, zoals
  bijvoorbeeld het boek ligt op tafel).
   Dit bevestigt de observatie in Boogaart (1991:181) dat in het Nederlands de notie agentiviteit
  belangrijk blijft voor de locatieve progressieven (zowel de POS-als de PREP-progressief). Hij
  vermeldt een (aangepast) voorbeeld van Van Voorst (1988: 24) om te illustreren dat niet-agentieve
  onderwerpen ongrammaticaal zijn: *het vliegtuig zat naar LA te vliegen, toen... / was naar LA aan
  het vliegen, toen .... Beide zinnen zijn inderdaad erg gemarkeerd, in tegenstelling tot de progressief
  in het Engels, vb. The plane was flying to LA, when ..., zoals Boogaart terecht opmerkt. Toch moet
  dit genuanceerd worden volgens Boogaart: als je het werkwoord verandert in opstijgen, wordt de
  constructie met de PREP-progressief wel mogelijk, vb. Het vliegtuig was aan het opstijgen, toen
  
  Persistentie in het synchrone gebruik van de PREP- en POS-progressiefconstructies in het Nederlands
  
  11
  
  opeens hij (sic) weer ging landen7. Dat komt omdat opstijgen een verandering uitdrukt (het is een
  “gradual change verb” in Boogaarts woorden). De natuurlijkheid van deze zin wordt bovendien
  nog versterkt als je een punctuele tijdsbepaling toevoegt, vb. Het vliegtuig was net aan het
  opstijgen, toen opeens één van de motoren in brand vloog, een punt waar we later op terugkomen
  (zie sectie 2.4).8 De POS-progressief blijft evenwel onidiomatisch *Het vliegtuig zat (net) op te
  stijgen, toen opeens het weer ging landen. Anderzijds zijn zowel de PREP- als de POS-constructie
  mogelijk met bijvoorbeeld het werkwoord schudden, zoals de zinnen in voorbeeld (5) illustreren:
  (5)a. Het hele vliegtuig zat te schudden. Ik ben blij dat de volgende keer ik een wat tammere
  vliegreis krijg.9
  b. Het vliegtuig was aan het schudden, net alsof je een tattoo zou laten zetten terwijl je
  over rotsen aan het rijden bent.10
  Kortom, Boogaart heeft zeker gelijk wanneer hij stelt dat “‘agentivity’ and ‘gradual change’ are
  important, albeit surely not the only relevant, notions with which to describe the [...] use of the
  Dutch locative” (1991:184). Hij maakt daarbij geen onderscheid tussen de POS- en de PREPprogessief (dat is ook zijn punt niet), maar het is duidelijk dat er toch belangrijke verschillen zijn,
  zoals de voorbeelden hierboven aantonen. Hierbij speelt het type hoofdwerkwoord, of beter
  gezegd, het type activiteit dat dit werkwoord uitdrukt, een belangrijke rol.  2.2 Overlappingsgraad van de hoofdwerkwoorden
  
  Een logisch vertrekpunt voor de vergelijking tussen de POS- en de PREP-progressief is te
  kijken naar de hoofdwerkwoorden die voorkomen in beide constructies en in hoeverre het om
  dezelfde werkwoorden gaat. Aan de hand van de berekening van de proportie gedeelde types kan
  men nagaan hoe groot de semantische overlapping tussen beide constructies is, d.w.z. welk
  semantisch domein door allebei wordt bestreken. Tabel 2 geeft een vergelijking van de type- en
  tokenfrequenties voor de twee constructies en hun overlapping.
  7
  8
  
  9
  10
  
  http://sienopreis.waarbenjij.nu/reisverslag/4582395/naar-het-einde-van-de-vakantie.
  Intuïtief lijkt het me dat je in deze gevallen vaak een metonymische verschuiving zal hebben naar een menselijke agens: We/Ze
  waren net aan het opstijgen, toen... Deze metonymie werkt overigens ook in de andere richting, vb. Het hele vliegtuig zat de hele
  vlucht lang te gillen.
   http://www.nujij.nl/algemeen/met-besluit-van-kamp-komt-er-einde-aan-turbulente.26731260.lynkx
  http://www.hln.be/hln/nl/944/Celebrities/article/detail/1829044/2014/03/25/Justin-James-Dean-Bieber-mikt-op-nieuwwereldrecord.dhtml
  
  Persistentie in het synchrone gebruik van de PREP- en POS-progressiefconstructies in het Nederlands
  
  POS
  
  PREP
  
  Freq
  
  Freq
  
  WW token frequentie
  
  1373
  
  1040
  
  WW type frequentie
  
  354
  
  447
  
  Type/token ratio
  
  0,26
  
  0,43
  
  WW token overlappingsgraad
  
  602 op 2413 (24,9%)
  
  WW type overlappingsgraad
  
  74 op 727 (10,1%)
  
  12
  
  Tabel 2: Overlappingsgraad van werkwoorden (type-token ratio)
  
  Voor de POS-progressief is er verhoudingsgewijze veel minder variatie in de werkwoorden dan
  voor de PREP-progressief: er zijn 354 verschillende werkwoorden op een totaal van 1373
  attestaties (type/token ratio = 0,26) vs. 447 verschillende werkwoorden op een totaal van 1040
  attestaties (type/token ratio = 0,43) voor de PREP-progressief. Omdat het bij de POS-progressief
  om drie constructies gaat, zou je kunnen beargumenteren dat de ratio van 0,26 niet helemaal
  correct is. Een betere ratio zou deze zijn waarbij je het gemiddelde neemt van de ratio voor de
  individuele constructies; dat geeft 0,33 als resultaat (T/t ratio liggen=0,38; T/t ratio staan=0,32; T/t
  ratio zitten=0,30). Dat vermindert enigszins het verschil tussen de twee constructies, maar het blijft
  wel zo dat zelfs in deze, voor de POS-progressief meer gunstige berekening, de PREP-progressief
  degrootste variatie kent, zoals te verwachten was. Een tweede, en nog interessantere, observatie die
  men kan afleiden uit Tabel 2, is dat er weinig overlapping is tussen de twee constructies in de
  keuze van de werkwoorden. Op het totaal aantal attestaties (2413) zijn er 602 attestaties (24%) die
  hetzelfde werkwoord hebben. De frequentst gedeelde werkwoorden zijn: kijken (93); spelen (56);
  praten (41); doen (28); lezen (25); eten (24); trainen (19); onderhandelen (18); zoeken (18);
  schrijven (17); mediteren (15); vergaderen (15); maken (12); drinken (11); zweten (11); roesten
  (9); zingen (8); rotten (7); dansen (7). De hoge frequentie van sommige van deze werkwoorden
  (zoals kijken en spelen) geeft natuurlijk een vertekend beeld; stel dat van de 93 attestaties met
  kijken 92 voorkomen in de POS-progressief en slechts 1 met de PREP-progressief, dan nog geldt
  93 als overlappingsfrequentie en dat strookt niet helemaal met het werkelijke gewicht van de
  overlapping. Daarom wordt in Tabel 2 ook de overlappingsgraad met typefrequentie gegeven. In
  die berekening krijgt elke overlapping de waarde 1 toebedeeld, ongeacht de frequentie van het
  werkwoord in de ene of de andere constructie. De daarnet vermelde tokenfrequentie voor kijken
  (93) wordt zo bijvoorbeeld herleid tot 1. De totale graad van overlapping wordt dan aangegeven
  door de som van al deze individuele typefrequenties.  2.3 Distinctieve collostructionele analyse
  
  De overlappingsgraad van de hoofdwerkwoorden in de PREP- en de POS-progressief is erg
  beperkt, wat suggereert dat beide constructies een voorkeur hebben voor verschillende types
  werkwoorden. Een goede methode om na te gaan wélke werkwoorden een sterke kwantitatieve
  voorkeur voor één van beide constructies vertonen, is het uitvoeren van een collostructionele
  analyse (zie Gries & Stefanowitsch 2004; Stefanowitsch & Gries 2005). Zoals de term aangeeft,
  combineert een collostructionele analyse een collocationele analyse met constructies: ze meet de
  collocatie van een lexicaal element en een bepaalde constructie. Op die manier kan de aantrekking
  of de afstoting tussen lexicale elementen en constructies berekend worden. Voor onze studie
  hebben we een distinctieve collostructionele analyse nodig (distinctive collexeme analysis) waarbij
  we de graad van aantrekking of afstoting van elk werkwoord berekenen voor de twee
  progressiefconstructies. Met andere woorden, met deze methode kan je bepalen welke
  werkwoorden een statistisch significante voorkeur vertonen voor de ene dan wel de andere
  constructie.
   Voor een distinctieve collostructionele analyse worden 4 frequenties in de berekening
  opgenomen: (i) de frequentie van een werkwoord in de POS-progressief, (ii) de frequentie van
  datzelfde werkwoord in de PREP-progressief, (iii) de totale frequentie van de werkwoorden die in
  de POS-progressief voorkomen en (iv) de totale frequentie van de werkwoorden die in de PREPprogresief voorkomen. Deze laatste twee zijn nodig om een statistische basislijn uit te zetten,
  waarbij de graad van ‘concurrentie’ ingebracht wordt in de berekening, op basis van de totale
  frequentie van het werkwoord in de set van constructies. Met deze 4 frequenties kan dan een
  kruistabel aangemaakt worden waarop een kansberekening wordt uitgevoerd (in dit geval een
  Fischer Exact test; zie Stefanowitsch & Gries 2005 voor een argumentatie hiervoor). Tabel 3
  illustreert dit met het werkwoord doen dat in beide constructies voorkomt; voor de frequenties van
  voorkomen in de PREP en POS-progressief worden ook de verwachte frequenties (verw.) tussen
  haakjes vermeld.
   corpus: INL
  
  doen
  
  Andere wwn
  
  Rij totaal
  
  POS-progressief
  
  7
  (verw.= 20,5271)
  
  347
  
  354
  
  PREP-progressief
  
  29
  (verw.= 15,4729)
  
  418
  
  447
  
  36
  
  765
  
  801
  
  Kolom totaal
  
  Tabel 3: Distinctieve collostructionele analyse (doen in POS vs. PREP-progressief)
  
  Persistentie in het synchrone gebruik van de PREP- en POS-progressiefconstructies in het Nederlands
  
  14
  
  Op basis van deze kruistabel wordt de collocationele sterkte (collostructional strength) voor het
  werkwoord berekend, die weergegeven wordt in de vorm van een log-getransformeerde p-waarde
  van een one-tailed Fischer Exact (deze wordt automatisch gegenereerd door het R-script
  geschreven door S. Gries).11 Hoe hoger deze waarde, hoe meer distinctief het werkwoord is voor
  één bepaalde constructie. Als basisdrempels gelden de volgende waarden: Coll.strength>3 =>
  p<0,001; coll.strength>2 => p<0,01; coll.strength>1,30103 => p<0,05. Als de waarde lager is dan
  1,30103, dan is deze dus niet significant. Voor doen geeft dit bijvoorbeeld de (getransformeerde)
  waarde 5,4062 (de eigenlijke, niet-getransformeerde p-waarde van de Fischer Exact test voor Tabel
  3 is 0,0014); omdat deze waarde hoger is dan 1,30103 en zelfs hoger dan 3 is het werkwoord
  
  significant aangetrokken tot één van de constructies. Om te weten welke van de twee, moet
  gekeken worden naar het verschil tussen de geattesteerde en de verwachte frequenties; bij doen kan
  vastgesteld worden dat de observaties voor de PREP-progressief (29) hoger zijn dan verwacht
  (15,47), waaruit we kunnen concluderen dat het werkwoord meer aangetrokken wordt tot de PREPprogressief dan tot de POS-progressief, en er bijgevolg distinctief voor is.
   De collostructionele analyse is dus een betrouwbare statistische methode om de werkwoorden in
  de twee constructies met elkaar te vergelijken. Toch moet deze methode, net zoals elke andere
  statistische analyse, met de nodige voorzichtigheid geïnterpreteerd worden (zie bijv. Schmid &
  Küchenhoff (2013) voor een pertinente discussie). Eén van de problemen eigen aan de
  collostructionele methode (maar ook aan elke andere statistische berekening (vb. Chi2) op basis van
  kruistabellen zoals in Tabel 3) is dat men vertrekt van de veronderstelling dat de data een
  willekeurige distributie hebben. Echter, zoals expliciet gesteld door Kilgariff (2005), is niets in taal
  écht willekeurig. Elke taal heeft immers bepaalde distributionele patronen zoals blijkt uit
  collocaties; sommige van deze patronen zijn ingebouwd in de grammatica via syntactische
  patronen: na een lidwoord bijvoorbeeld is de keuze van het daarop volgende woord niet meer
  willekeurig maar wordt deze beperkt door wat de grammatica toelaat. Sinclair (1991) besluit dan
  ook terecht dat het open idiom principle niet opgaat voor taal. Schmid & Küchenhoff (2013) stellen
  ook dat corpora niet willekeurig zijn omdat ze vaak verschillende attestaties bevatten van dezelfde
  sprekers, die hun eigen voorkeuren hebben. Dat is zeker een terechte zorg (en niet enkel een
  probleem voor de collostructionele analyse maar voor elke corpusgebaseerde studie), maar net door
  de grotere selectie uit een gevarieerd corpus kan een dergelijke vertekening ondervangen worden.
  Kortom, de collostructionele analyse is niet het ultieme antwoord op de distributie van de
  werkwoorden in de twee progressiefconstructies, maar ze biedt wel een redelijk betrouwbare beeld,
  
  11
  
  Gries, Stefan Th. 2007. Coll.analysis 3.2. A program for R for Windows 2.x. Een dergelijke logaritmische omzetting is erg
  praktisch omdat de p waarden over het algemeen zo klein zijn dat hun significantie ligt in het aantal decimalen; het is precies dit
  aantal dat hier in rekening gebracht wordt.
   Persistentie in het synchrone gebruik van de PREP- en POS-progressiefconstructies in het Nederlands
  
  15
  
  dat vervolgens kan aangevuld worden met bijkomende analyses (zoals we zelf ook zullen doen
  verderop in deze bijdrage).
  Tabel 4 geeft de berekening van de collocationele sterkte voor elk van de werkwoorden die met
  de POS- of met de PREP-progressief voorkomen in het INL-corpus. Merk op dat de graad
  waarmee een werkwoord aangetrokken tot de ene constructie omgekeerd evenredig is met de graad
  waarmee een werkwoord afgestoten wordt door de andere constructie.
   1
  2
  3
  4
  5
  6
  7
  8
  9
  10
  11
  12
  13
  14
  15
  16
  17
  18
  19
  20
  21
  22
  23
  24
  25
  26
  27
  28
  29
  30
  31
  32
  33
  34
  35
  36
  37
  39
  40
  
  Distinctief voor POS-progressief
  Werkwoord
  N
  coll. sterkte
  wachten
  319
  85,5959
  kijken
  91
  17,647
  slapen
  58
  14,3776
  springen
  40
  9,8654
  trappelen
  40
  9,8654
  dringen
  27
  6,635
  opwachten
  23
  5,6457
  lezen
  20
  4,9052
  popelen
  19
  4,6587
  juichen
  19
  4,6587
  luisteren
  18
  4,4122
  pronken
  14
  3,4279
  genieten
  11
  2,6911
  aankomen
  10
  2,4458
  denken
  8
  1,9556
  zwaaien
  8
  1,9556
  eten
  20
  1,8515
  zweten
  10
  1,7203
  drinken
  10
  1,7203
  zijn
  7
  1,7107
  roesten
  9
  1,512
  staren
  6
  1,4659
  huilen
  6
  1,4659
  schreeuwen
  6
  1,4659
  
  Distinctief voor PREP-progressief
  Werkwoord
  N
  coll. sterkte
  worden
  20,503
  59
  veranderen
  15,2336
  41
  oefenen
  8,4953
  23
  bouwen
  7,0087
  19
  voorbereiden
  7,0087
  19
  verdwijnen
  6,6376
  18
  trainen
  5,583
  18
  winkelen
  5,526
  15
  doen
  5,4062
  29
  stijgen
  4,4165
  12
  onderhandelen
  4,1561
  16
  zoeken
  4,1561
  16
  repeteren
  3,678
  10
  afnemen
  3,5201
  12
  dalen
  3,3091
  9
  verliezen
  2,9405
  8
  zakken
  2,9405
  8
  verbouwen
  2,5721
  7
  vervagen
  2,5721
  7
  voetballen
  2,5721
  7
  filmen
  2,2039
  6
  herstellen
  2,2039
  6
  inhalen
  2,2039
  6
  ontstaan
  2,2039
  6
  opbouwen
  2,2039
  6
  voltrekken
  2,2039
  6
  zwemmen
  2,2039
  6
  bidden
  1,836
  5
  gebeuren
  1,836
  5
  ontwikkelen
  1,836
  5
  toenemen
  1,836
  5
  afbouwen
  1,4683
  4
  afbrokkelen
  1,4683
  4
  inventariseren
  1,4683
  4
  onderzoeken
  1,4683
  4
  terugkomen
  1,4683
  4
  terugtrekken
  1,4683
  4
  uitzoeken
  1,4683
  4
  
  Tabel 4: Significant distinctieve werkwoorden in POS- en PREP-progressief
  
  Precies omdat de totale frequenties mee in rekening worden gebracht, is de absolute frequentie van
  een werkwoord niet bepalend voor zijn distinctiviteit voor een bepaalde constructie; in de tabel zie
  
  Persistentie in het synchrone gebruik van de PREP- en POS-progressiefconstructies in het Nederlands
  
  16
  
  je bijvoorbeeld dat denken (N=8) en zwaaien (N=8) aanzienlijk minder frequent zijn dan eten
  (N=20), maar toch een hogere collocationele sterkte hebben. Kortom, de collostructionele analyse
  geeft een statistisch betrouwbaar beeld van de verschillen tussen de constructies wat de
  werkwoorden betreft die typisch zijn voor die constructies. Dat wil niet zeggen dat de andere
  werkwoorden niet kunnen voorkomen, maar ze zijn statistisch gezien niet distinctief.
   Welke conclusies kunnen we nu trekken uit Tabel 4 m.b.t. de verschillen tussen de twee
  progressiefconstructies? Een collostructionele analyse past in de algemene visie van de
  Constructiegrammatica (zie bijv. Goldberg 2006, Booij 2010, Hilpert 2014) die zegt dat niet enkel
  morfemen en woorden betekenisdragers zijn, maar ook meer abstracte (syntactische) constructies.
  De onderliggende gedachte bij een collostructionele analyse is dat de semantiek van de
  werkwoorden die distinctief zijn voor een bepaalde constructie ook iets zegt over de semantiek van
  de constructie waarin ze voorkomen. Bybee (2010) geeft als kritiek op de collostructionele
  methode dat ze geen semantische factoren in rekening brengt; je kan er volgens haar bijgevolg ook
  geen semantische conclusies uit trekken. De resultaten uit onze analyse tonen duidelijk aan dat,
  hoewel Bybee’s premisse wel juist is (er worden inderdaad geen semantische parameters in de
  berekening betrokken), haar conclusie dat niet is: als we naar de twee lijstjes van werkwoorden in
  Tabel 4 kijken, dan kan toch wel duidelijk een semantisch patroon herkend worden. De
  werkwoorden in de POS-progressief (hoewel een beperkte lijst) bevestigen de eerdere analyse in
  Lemmens (2005) die aangaf dat de POS-progressief gekenmerkt wordt door een voorkeur voor
  ‘statische’ werkwoorden (wachten, opwachten, slapen), cognitieve en attitudewerkwoorden
  (denken, huilen, schreeuwen, staren, kijken) en idiomatische uitdrukkingen (juichen, popelen,
  aankomen, dringen). De hoge frequentie van wachten zou mogelijks mede verklaard worden door
  de idiomatische uitdrukking ergens (niet) op zitten wachten in de betekenis “iets (niet) nodig
  hebben” (vb. Bedrijven zitten niet te wachten op een gift van 25 gulden per werknemer per maand
  of Op "ad hoc-beleid" zit niemand meer te wachten). In het INL corpus zijn er echter maar een
  handvol attestaties met deze idiomatische uitdrukking (nagenoeg alle met negatie, zoals in de twee
  voorbeelden); hun inbreng is dus beperkt.
   De werkwoorden die distinctief zijn voor de PREP-progressief daarentegen zijn frappant het
  tegenovergestelde van deze die bij de POS-progressief voorkomen en drukken veelal een
  verandering uit, niet toevallig met worden (vb. ouder worden, vuil worden)12 en veranderen als
  meest distinctief, maar ook werkwoorden als afbrokkelen, afbouwen, opbouwen, ontwikkelen,
  toenemen, vervagen, etc. of ook doelgerichte bewegingswerkwoorden zoals stijgen, dalen, zakken,
  enz. (al dan niet metaforisch gebruikt).
  Persistentie in het synchrone gebruik van de PREP- en POS-progressiefconstructies in het Nederlands
  
  17
  
  In meer algemene termen kunnen we op basis van deze analyse dus stellen dat de PREPprogressief een voorkeur heeft voor telische werkwoorden (vaak
  BEWEGINGSwerkwoorden),
  
  VERANDERINGS-
  
  of
  
  terwijl de POS-progressief een voorkeur heeft voor atelische
  
  werkwoorden. Het meest distinctieve werkwoord voor elke constructie, worden resp. wachten,
  geeft dan het contrast par excellence voor dit semantisch onderscheid. Als we alle attestaties
  analyseren in functie van Vendlers vier aspectuele categorieën (Vendler 1967), dan wordt dit
  duidelijk bevestigd, zoals aangegeven in Tabel 5. De classificatie volgens aspectuele klasse werd
  voor iedere zin manueel gecodeerd, waarbij rekening gehouden werd met contextuele factoren (vb.
  ik zit te schrijven vs. ik zit een brief te schrijven).
  