title: J.W. Niemeijer, J.Th. de Booy, A. Dunning, Voyage en Italie, en Sicile et à Malte, 1778, par quatre voyageurs hollandais: Willem Carel Dierkens, Willem Hendrik van Nieuwerkerke, Nathaniel Thornbury, Nicolaas ten Hove, accompagné du peintre vaudois Louis Ducros. Journaux, lettres et dessins, I, Textes, II, Dessins: catalogue &amp;réproductions
text: 246
  
  Recensies
  
  door het verdwijnen van een groot deel van het archief van de West-Indische Compagnie, die
  het beheer en bestuur voerde over deze twee kolonies, biedt Berbice veel betere mogelijkheden
  voor historische studies. In de achttiende eeuw werd deze kolonie beheerd door de particuliere
  Sociëteit van Berbice en daarvan is het archief grotendeels bewaard gebleven.
  Het is om deze twee redenen toe te juichen dat er over deze voormalige kolonie van Nederland
  een boekje is geschreven. Hierin staat echter niet de algemene geschiedenis van de kolonie, maar
  de stichting van het stadje Nieuw Amsterdam aan de monding van de rivier de Berbice centraal.
  Het besluit om dit stadje te bouwen, werd genomen nadat in 1763 het centraal gelegen Fort
  Nassau en enkele plantages in een slavenopstand waren verwoest. Na talrijke bouwtekeningen
  (onder andere van de beroemde architect A. van het Hart) en pogingen van verscheidene
  bouwmeesters werd in 1791 uiteindelijk het gouvemementsgebouw opgetrokken. Nog voor
  men echter van een echte stad kon spreken, werd het in 1796 ingenomen door de Engelsen. Pas
  daarna zou het stadje zich verder ontwikkelen. Door deze bouwkundige benadering laat de
  auteur een aardig beeld zien van de heel trage besluitvorming over de kolonie, die vanuit
  Nederland plaatsvond. De Sociëteit zag de kolonie duidelijk als een onderneming die geld op
  moest leveren en zeker niet te veel mocht kosten. Daarnaast laat de auteur via een algemeen
  verhaal over het bouwbedrijf in de kolonie zien dat er weinig ruimte werd gegeven aan het
  particuliere initiatief. De Sociëteit was te bang haar monopolie in de kolonie te verliezen.
   Ondanks het interessante perspectief, valt er toch enige kritiek op dit boekje te leveren. Het is
  duidelijk gebaseerd op alles wat er over dit onderwerp in het archief van de Sociëteit is terug te
  vinden. Dit heeft als nadeel dat het verhaal soms veel weg heeft van een omgevallen kaartenbak.
  Er komen slechts flarden door van de werkelijkheid. De werkelijke beweegreden achter het
  optreden binnen de kolonie en in Nederland blijft vaak onduidelijk. Bij dit alles worden er meer
  vragen opgeroepen dan beantwoord. Misschien kan men dit onderwerp beter beschrijven in een
  grotere monografie waarbij ook een vergelijking wordt gemaakt met de bouwnijverheid in de
  andere Nederlandse West-Indische koloniën. Zo hadden enkele lacunes in de verklaringen
  misschien opgevuld kunnen worden met voorbeelden over de bouw van bijvoorbeeld Willemstad op Curaçao.
  Marc van Kuik
  
  J. W. Niemeijer, J. Th. de Booy, met medewerking van A. Dunning, ed., Voyage en Italie, en
  Sicile et à Malte, 1778, par quatre voyageurs hollandais: Willem Corel Dierkens, Willem
  Hendrik van Nieuwerkerke, Nathaniel Thornbury, Nicolaas ten Hove accompagnées du peintre
  vaudois Louis Ducros. Journaux, lettres et dessins, I, Textes, II, Dessins: catalogue &
  réproductions ([Boulogne-Billancourt]: Martial, 1994,229 + 154blz., FF290,-, ISBN 90 5349
  139 2).
   Sinds de dissertatie over de Groote Tour in de zeventiende eeuw uit 1983 van A. Frank-van
  Westrienen en de tentoonstelling met catalogus over de achttiende-eeuwse toeristen in Italië van
  eenjaar later staat het Nederlandse onderdeel van de Europese educatiereis in de vroegmoderne
  tijd weer op de kaart. Naast de jongeheren van goeden huize die voor hun opvoeding langs veelal
  dezelfde route gingen rondreizen bestonden ook nog de tocht naar universiteiten en academies
  en de geleerdenreis, alhoewel die soms ongemerkt in elkaar overgingen. Een reis naar ZuidItalië bleef echter een uitzondering. De zoon van Johan de Witt vertoefde er in de jaren 1680,
  de Amsterdamse oudheidkundige Jean Philippe d'Orville in 1727 en vlak voorde reis die in deze
  
  Recensies
  
  247
  
  boekdelen wordt behandeld kwamen er nog twee Nederlanders. In de jaren zeventig van de
  achttiende eeuw begon de stroom toeristen pas echt en vonden tochten in deze gebieden steeds
  meer hun neerslag in dikwijls ruim geïllustreerde boeken.
   Deze uitgave is er een mooi voorbeeld van. Het tweede deel — om mee te beginnen — bevat
  119 schitterend gereproduceerde tekeningen. Zij zijn, naast enkele van andere hand, merendeels
  op reis vervaardigd door Louis Ducros en vormen een deel van een serie van 369 die sinds 1948
  in het Rijksprentenkabinet te Amsterdam worden bewaard en waarvan de catalogus hier is
  opgenomen. Het is de weergave in beeld van scènes op de reis die drie Haagse heren met een
  Engelsman Nathaniel Thornbury in 1778 door Zuid-Italië en met name op Sicilië en Malta
  ondernamen. Nicolaas ten Hove toen 46 jaar oud had de vijfentwintigjarige net getrouwde
  Dierkens en de twee jaar oudere Van Nieuwerkerke, die voor de gezondheid van de eerste in
  Marseille vertoefden, vanuit Rome voor de tocht uitgenodigd. Bovendien nam deze kunstminnende italianisant de Zwitserse tekenaar Ducros ervoor 'als fotograaf' in dienst. J. W. Niemeijer
  gaf in de bovengenoemde catalogus van 1984 al een indruk van de reis en de tekeningen maar
  nu krijgt hij in de inleiding van het eerste deel volop de gelegenheid nader aandacht te besteden
  aan de personen en de omstandigheden op zo'n niet gemakkelijke expeditie. Zonder twijfel is
  hij daartoe mede aangezet door zijn bezit van een prachtig portret van Dierkens. Eerst wordt het
  voorname Haagse milieu van de Dierkens en de Ten Hoves getekend. Van Nieuwerkerke die van
  heel wat minder goede komaf was, moet zeker door protectie van de met hun nauw verwante
  griffiersfamilie Fagel in deze kring terecht gekomen zijn en Thornbury ging op dezelfde Haagse
  Latijnse school als de andere twee. Ten Hove die ook een geschiedenis van de Medici schreef,
  was dus de gangmaker van het geheel en we krijgen via het afgedrukte Franse dagboek van
  Dierkens (waaraan ook Van Nieuwerkerke bijdroeg als deze ziek was) over de trajecten van Den
  Haag via Napels naar Syracuse en terug van Napels naar Venetië een uitstekend idee wat zo'n
  reis inhield. Enkele brieven van Dierkens en een schets van Ten Hove completeren de
  beschrijving.
   We moeten ons wel realiseren dat het om een gezelschap van vijf heren en zes bedienden ging
  dat rondtrok al splitste het zich soms op zodat het verslag niet altijd geheel parallel aan de reeks
  tekeningen loopt. Natuurlijk was het de reizigers in de eerste plaats te doen om de bezichtiging
  van antieke overblijfselen als Pompei en de tempels van Agrigento die echter niet zoals eerder
  bij D'Orville aanleiding gaven tot oudheidkundige uiteenzettingen. Maar Niemeijer heeft gelijk
  als hij stelt dat Dierkens nog geen romantische trekjes vertoont: hij ergerde zich aan de
  vermenging van antieke resten en recentere soms 'gotische' aanbouwsels of van overgroeiingen
  door planten. Ook het opbergen van oudheden in een museum veroordeelde hij. Vooral de
  katholieke kerk moest het in dit verband bij de Haagse burgemeesterszoon ontgelden terwijl zij
  op Sicilië in de eerste plaats als de veroorzaakster van de achterlijkheid werd gezien. Het tweede
  belangrijke doel van de reis was de beklimming van de Etna die overigens pas bij een herhaalde
  poging slaagde. Intussen horen we hoe de vreemdelingen soms door de bevolking met argwaan
  werden bekeken maar meestal door de vooraanstaanden gastvrij werden ontvangen en in hun
  verzamelingen een rondleiding kregen. En dit alles geschiedde terwijl wielen van rijtuigen aan
  stukken gingen, hotels slecht waren of ontbraken, vlooien en andere gevaren de reizigers
  belaagden en bedienden ziek werden of eigengereid optraden. Hierbij merkt Niemeijer op dat
  we niet weten hoe de menselijke verhouding tussen heer en knecht toen was. In de hiërarchische
  maatschappij van de achttiende eeuw zal die afstandelijk zijn geweest, maar — en daar is door
  onderzoekers al eerder op gewezen — tijdens deze onderneming kan er toenadering hebben
  plaats gevonden. Dat merken we in dit reisverslag dan ook soms, maar men vergat zijn plaats
  niet. Het waren immers niet de geringsten die een reis van 125.000 huidige guldens ondernamen
  
  248
  
  Recensies
  
  (er wordt overigens niet vermeld wat het bedrag toen waard was). De terugreis eindigde in
  mineur want Dierkens bezweek in Padua aan zijn ziekte. Dank zij deze verzorgde en door veel
  onderzoek rijk geannotateerde uitgave kunnen we zijn reacties op de Italiaanse wereld van
  muziek, kunst en cultuur weer nauwkeurig volgen.
   E. O. G. Haitsma Mulier
  
  G. van den Hout, E. Langendijk, ed., Louis Royer I793-1868. Een Vlaamse beeldhouwer in
  Amsterdam (Amsterdam: Van Soeren & co., 1994,144blz., ƒ49,90, ISBN 906881 039 l(geb.)).
  Deze monografie over de katholieke beeldhouwer van Vlaamse origine, Louis Royer, verscheen
  ter gelegenheid van de tentoonstelling in Museum Amstelkring, 'Ons Lieve Heer op Solder'
  (een katholieke schuilkerk uit de zeventiende eeuw) te Amsterdam (17-9 t/m 27-11-1994). De
  expositie vond plaats in het kader van de landelijke manifestatie 'Beelden in Nederland'. Het
  Vlaams cultureel centrum De Brakke Grond organiseerde tegelijkertijd een fototentoonstelling
  over de monumentale standbeelden van Louis Royer.
  De catalogus bevat zes goed gedocumenteerde artikelen van verschillende auteurs, die door
  nogal wat drukfouten ontsierd worden. Achtereenvolgens komen aan de orde: een uitgebreide
  biografie door Eugène Langendijk (9-48), de discussie rond de Bilderdijk-hulde door Jochen
  Becker (49-68), Royers familieverhoudingen door Michel van der Plas (69-74), het ontstaan en
  weer neerhalen van het beeld 'De Eendracht' (bijgenaamd 'Naatje') dat op het 'Monument
  gewijd aan den volksgeest van 1830 en 1831' op de Dam kwam te staan (Hugo Rau, 75-86),
  Royer als ontwerper van munten (Albert A. J. Scheffers, 87-102) en tot slot over het tot stand
  komen van de collectie van Museum Amstelkring, door de directeur van dat museum Guus van
  den Hout (103-123). Dit museum was vooral geïnteresseerd in het religieuze werk van Royer,
  aangezien de 'Amstelkring' alles verzamelt wat het katholieke leven te Amsterdam voor en na
  de hervorming betreft. Hetboek bevat achter de artikelen een uitgebreid notenapparaat, e e n
  korte Engelstalige biografie, een catalogusgedeelte ( 139-143) en een fotoverantwoording voor
  de merendeels zwart-wit foto's. Een index ontbreekt.
   Louis Royer werd geboren in Mechelen, studeerde in Parijs en Amsterdam en bezocht Rome
  na het winnen van de Prix de Rome in 1823. In de Eeuwige Stad liet hij zich inspireren door de
  klassieke beelden en werd hij beïnvloed door de neoclassicistische sculpturen van Canova en
  Thorwaldsen. Hieraan wordt echter nauwelijks aandacht besteed in dit boek, maar het komt wel
  duidelijk naar voren in een andere catalogus ter gelegenheid van het jaar van de beeldhouwkunst:
  Heimwee naar de klassieken, de beelden van Mathieu Kessels en zijn tijdgenoten 1815-1840,
  gehouden in het Noordbrabants museum in 's-Hertogenbosch. Het artikel over Royer in die
  catalogus is van de hand van Eugène Langendijk, dezelfde die in de Royer-bundel diens
  biografie heeft geschreven en die bezig is met een proefschrift over deze beeldhouwer.
  Na een verblijf van vier jaar in Rome vestigde Royer zich in de hofstad Den Haag, alwaar hij
  snel grote roem verwierf. Hij bracht het vervolgens tot hofbeeldhouwer van Willem I en Willem
  II en in 1836 werd hij directeur van de Koninklijke Akademie te Amsterdam, waar hij in 1837
  ging wonen en werken. Royer kreeg opdracht om monumentale standbeelden te maken van
  'grote mannen' uit de vaderlandse geschiedenis. Rembrandt (Amsterdam), Laurens Jansz
  Coster (Haarlem), Michiel de Ruyter (Vlissingen) en het Vondelmonument (Amsterdam)
  werden met feestelijke activiteiten onthuld. Over een standbeeld van Bilderdijk ontstond echter
  een heftige polemiek; het beeld is er nooit gekomen.
  