title: Rapport annuel sur les travaux de la commission en 2011
text: Jaarverslag 2011
  Mijnheer de Minister,
  De Koninklijke Commissie voor Toponymie en Dialectologie
  vervult haar wetenschappelijke opdracht onder de hoge bescherming van de Koninklijke Vlaamse Academie van België voor
  Wetenschappen en Kunsten en de Académie royale des Sciences,
  des Lettres et des Beaux-Arts de Belgique.
  Het wetenschapsdomein van de Commissie is de studie van
  de onomastiek (toponymie en antroponymie) en de dialectologie, vooral in België en zowel op Germaans als op Romaans
  gebied. Daartoe geeft ze wetenschappelijke studies (Handelingen, Werken, Overdrukken) over deze disciplines uit. De Commissie is eveneens een wetenschappelijk adviesorgaan waarop de
  overheid regelmatig een beroep doet.
  Statutaire vergaderingen
  De statutaire vergaderingen hebben plaatsgehad in de lokaliteiten van het Paleis der Academiën in Brussel (Hertogsstraat 1),
  op 31 januari, 30 mei en 24 oktober 2011. Er werden zes
  sectievergaderingen gehouden (in elk van de twee secties telkens
  op 31 januari, 30 mei en 24 oktober 2011), een plenaire vergadering (op 31 januari 2011) en een (gemeenschappelijke)
  bestuursvergadering op 30 mei en 24 oktober 2011.
  Lezingen gehouden op de plenaire vergadering
  Etienne Renard, Présentation de la base de données du
  ‘Thesaurus diplomaticus (Brepols)’
  
  doi: 10.2143/TD.84.0.2189621. All rights reserved.
  — 10 —
  
  Paul Kempeneers, Toponymie van Langdorp
  Aan de hand van 18 transparanten toonde Paul Kempeneers
  hoe hij tewerk gaat bij het schrijven van een toponymisch werk.
  In hoofdzaak houdt hij zich bezig met de gemeenten in het
  Hageland, van Tienen tot Landen, Zoutleeuw en Aarschot. In
  totaal behandelde hij reeds 21 gemeenten.
   Uiteraard begint het voorbereidend werk met een zoektocht
  in het archief naar voldoende gegevens. De attestaties, alfabetisch gerangschikt en voorzien van een summiere commentaar,
  zijn in vroegere werken gebruikelijk als eindresultaat. Zulke
  lijsten zijn voor de gewone lezer weinig aantrekkelijk. Daarom
  keert Kempeneers de zaken om. De alfabetische lijsten vormen
  slechts de basis. Hieruit distilleert hij een leesbaar boek door de
  gegevens om te zetten in een synthese, die bestaat uit een groepering in rubrieken zoals de ligging van de gemeente, de nederzettingsnamen, hoogten en laagten, de waterlopen, bossen, gras
  en akkerland, gebouwen en wegen.
  Om de meeste toponiemen te kunnen lokaliseren, stelt Kempeneers eerst een ‘historische atlas’ samen, die bestaat uit een
  thesaurus en een atlas. In de thesaurus vinden we een opsomming van de kadasternummers per sectie, aangevuld met de
  oppervlakte, de aard van de bodem en de eigenaars in een
  bepaalde periode. Nuttige inlichtingen vindt men dikwijls in de
  leggers bij de Popp-kaarten en de Atlas der Buurtwegen. Deze
  gegevens worden verder aangevuld aan de hand van historische,
  soms zelfs cartografische documenten. Voor een goede plattegrond vertrekt Kempeneers meestal van de prekadastrale kaarten uit de Hollandse periode. Voor Brabant worden deze
  bewaard in de Financietoren in Brussel. Leden van de KCTD
  genieten van het gunsttarief bij de aankoop van deze kaarten.
  Sommige vaste waarden worden ingekleurd. Zo bezaten de
  Armentafels eeuwenlang een aantal percelen die de lokalisering
  van toponiemen vergemakkelijken. Een gereconstrueerde kaart
  is soms nuttig voor de archeologie, zoals blijkt uit de lokalisering van de kerk van Weerde in Aarschot (2006), het verdwenen
  kasteel van Neerbutsel (Boutersem, 2009) en het nog op te
  
  — 11 —
  
  graven kasteel van Wezemaal. De historische atlas bewees ook
  zijn nut bij het lokaliseren van oude huisnamen, zoals de Bruine
  Baard, het Schuttershuis en het Papegaaiken in Langdorp.
   Lezingen gehouden in de Vlaamse afdeling
  Ann Marynissen, Oost-Nederlandse familienamen
  Familienamen zijn zowel lexicaal als grammaticaal gemotiveerd.
  De lexicale motivering betreft de inhoud van de naam: welk
  naamgevingsmotief ligt ten grondslag aan het ontstaan van de
  naam? Traditioneel worden er vijf lexicale motiefgroepen
  onderscheiden: afstammingsnamen (bv. Janssens), beroepsnamen (bv. Bakker), eigenschapsnamen (bv. De Groot), woonplaatsnamen (bv. Van den Berghe) en herkomstnamen (bv. Van
  Keulen).
  Er zijn aanzienlijke regionale verschillen tussen de productiviteit van de vijf lexicale motieven. In het noordoosten van het
  taalgebied (de provincies Friesland, Groningen, Drenthe, Overijssel en het oosten van Gelderland) vormen woonplaatsnamen
  en beroepsnamen de frequentste motiefgroepen. Afstammingsnamen, eigenschapsnamen en herkomstnamen zijn er minder
  frequent.
  De grammaticale motivering van familienamen betreft de
  vorm van de naam: spelling, klankvorm, morfosyntactische
  opbouw. Het aantal morfosyntactische mogelijkheden om van
  een soortnaam een familienaam te vormen, is beperkt. Ten eerste wordt een bepaalde casus uitgedrukt: nominatief (bv. Bakker), genitief (bv. Beckers) of lokatief (bv. Van Daele). Ten
  tweede konden door middel van woordvormingsprocédés afleidingen, samenstellingen en woordgroepen ontstaan. Ook hier
  zijn er drie mogelijkheden: voorvoeging van een lidwoord, voorvoeging van een voorzetsel en eventueel een lidwoord, of achtervoeging van een suffix (bv. De Backer, Van der Linden, Molemans, Broeckaert). De grammaticale motivering overstijgt de
  lexicale motiefgroepen: de verschillende morfosyntactische
  
  — 12 —
  
  patronen worden in alle motiefgroepen aangetroffen en hebben
  een vergelijkbare geografische verspreiding.
  De Oost-Nederlandse familienamen worden gekenmerkt door
  het optreden van een aantal specifieke suffixen, die in de meeste
  motiefgroepen voorkomen: -a, -ena, -sma, -ma, -sema, -ema,
  -stra, -inga, -ing, -ink (bv. Jilderda, Frankena, Reitsma, Poelma,
  Geertsema, Broekema, Wierstra, Hovinga, Bekkering, Eppink).
   Daarnaast worden tal van woonplaatsnamen er met het voorzetsel te, eventueel versmolten met het verbogen lidwoord (ten/ter),
  gevormd, (bv. Te Brinke, Ten Hove, Ter Beke). Ten slotte verschillen de Oost-Nederlandse familienamen van namen elders
  in het taalgebied door een aantal lexicale bijzonderheden: het
  gebruik van groot/klein resp. oud/nieuw + (boerderij)naam (bv.
  Groot Wassink/Klein Wassink, Olthof/Nijhof), de vorming van
  samenstellingen met -huis en -kamp (bv. Veldkamp, Oosterhuis).
  De verspreiding van de bovenvermelde Oost-Nederlandse
  familienaamtypes wordt aan de hand van een aantal familienaamkaarten geïllustreerd.
  Roxane Vandenberghe, De morfologie van de Nederlandse
  logische voegwoorden in historisch perspectief
  De logische voegwoorden in het Nederlands, bv. toen, omdat,
  eer(dat) en terwijl, vormen morfologisch een tamelijk heterogene woordcategorie en vertonen nogal wat vormvariatie, die op
  het eerste gezicht willekeurig is, vooral met betrekking tot de
  aanwezigheid van het element DAT. Uit historisch (corpus)
  onderzoek blijkt dat we de morfologische heterogeniteit van de
  Nederlandse voegwoorden grotendeels kunnen verklaren door
  hun diverse oorsprong: bijna geen enkele van de voegwoorden
  is “authentiek”, maar ze zijn zowat alle gegrammaticaliseerd uit
  (combinaties van) bestaande woorden, zoals bijwoorden, voorzetsels, voornaamwoorden, werkwoorden en substantieven. De
  voegwoorden kunnen bovendien op basis van hun diachrone
  morfologie, d.i. de manier waarop ze historisch gevormd zijn,
  ingedeeld worden in verschillende categorieën. Zo is ongeveer
  een derde van de huidige voegwoorden het resultaat van de
  combinatie van een bestaand(e) woord of constituent met het
  
  — 13 —
  
  voegwoord DAT, van het type indien (dat), doordat, omdat,
  tenzij,… En het zijn alleen die voegwoordtypes die in het huidige Standaardnederlands nog DAT bij zich verdragen.
   Jan Goossens, De problematiek Nederlands-Duits in de late
  middeleeuwen
  Voor het begin van de opsplitsing van het Continentale
  West-Germaans in een Duits en een Nederlands sprekend
  gebied in de 16de eeuw waren er hier geleidelijke overgangen in
  de dialecten. Die werden door de contemporaine schrijftalen
  min of meer duidelijk weerspiegeld en vinden hun voortzetting
  in de moderne dialecten. Wel zijn in deze overgangen concentraties van tegenstellingen herkenbaar, die het mogelijk maken
  een indeling door te voeren. In het gebied tussen de zuidelijke
  Noordzeekust en de Main kan men zo een Vlaams, een Brabants, een Limburgs-Rijnmaaslands, een Ripuarisch, een Moezelfrankisch en een Rijnfrankisch dialect- en schrijftaalgebied
  onderscheiden. Ten noorden daarvan zijn in het gebied tussen
  Holland en het Oost-Nederduits de concentraties van tegenstellingen minder duidelijk. Hier kan men van west naar oost het
  Hollands-Utrechts (traditioneel Nederfrankisch genoemd) en
  de taal van het gebied ten oosten van de IJssel (traditioneel:
  Nedersaksisch) met zijn driedeling Westfaals – Noordnedersaksisch – Oostfaals onderscheiden.
  Lezingen gehouden in de Waalse afdeling
  In de Waalse afdeling werden vier lezingen gehouden.
  Een eigen website
  De leden zijn het eens over de noodzaak hun eigen website
  voortdurend te actualiseren (www.toponymie-dialectologie.be).
  Het resultaat moet de wetenschappelijke resp. adviserende
  werkzaamheden van de Commissie en de individuele wetenschappelijke activiteiten, publicaties en internationale contacten
  van haar leden reflecteren. De leden zijn verzocht regelmatig
  hun actualiseringsvoorstellen bij de webmaster in te dienen.
  — 14 —
  
  Van de website wordt ook gebruik gemaakt om de klassieke
  publicaties van de Commissie aan te vullen. Zo verwijzen links
  in veel gevallen naar (anderstalige) samenvattingen van bijdragen of naar moeilijk publiceerbare toponymische kaarten.
   Een redactieraad
  De leden van de beide secties van de Commissie voor Toponymie & Dialectologie hebben voor het tijdschrift van de vereniging (Handelingen / Bulletin) een (gemeenschappelijke) redactieraad (Fr.: ‘comité de lecture’) opgericht. Dit externe
  wetenschappelijke comité bestaat uit de volgende elf buitenlandse leden: Eva Buchi, Jean-Pierre Chambon, Georg
  Cornelissen, A.C.M. Goeman, Ludger Kremer, Wulf
  Müller, Bertie Neethling, Hermann Niebaum, Damaris
  Nübling, Jean-Louis Vaxelaire en Stefan Zimmer. Deze ‘peer
  reviewers’, experts in de diverse wetenschapsdisciplines die in
  de publicaties van de commissie beoefend worden, zullen samen
  met het eigen redactieteam (de leden van de Commissie) het
  uitmuntende wetenschappelijke gehalte van het tijdschrift
  bewaken en garant staan voor een hoge internationaal geldende
  bibliometrische ranking.
  Lezingen gehouden in de Waalse afdeling
  Marie-Guy Boutier, Cerquemanage. Histoire d’un terme juridique du français septentrional
  Esther Baiwir, L’Atlas linguistique de la Wallonie. Un nouveau volume et quelques perspectives
  Jean Loicq, Naast, Quenast et le nom de la rivière Quenaste.
  Bernard Roobaert, La dénomination de fortifications romaines
  en castra pendant l’Antiquité.
  Bestuur en ledenbestand
  Door de toetreding van Hugo Ryckeboer tot het erelidmaatschap van de Commissie is in de Vlaamse afdeling de functie
  
  — 15 —
  
  van secretaris vacant geworden. Victor Mennen werd door zijn
  collega’s bereid gevonden om hem op te volgen.
  Het bestuur van de Vlaamse afdeling ging op zijn vergadering
  van 31 januari 2011 in op het verzoek van Ward Van Osta en
  Hugo Ryckeboer om erelid te worden. De Waalse afdeling ging
  dezelfde dag in op de aanvraag van Michel Francard om eveneens tot het erelidmaatschap toe te treden. In de vervanging van
  deze verdienstelijke uittredende commissie zal zo snel mogelijk
  voorzien worden.
   Publicaties
  De Handelingen LXXXIII (2011) telden 313 bladzijden. Ze
  werden geruild met een aantal tijdschriften en wetenschappelijke
  instellingen. De door aankoop of ruil verkregen werken zijn in
  onze bibliotheek (Paleis der Academiën, Hertogsstraat 1 te
  Brussel) gedeponeerd. Veertig exemplaren werden aan de
  wetenschappelijke centra van de Belgische universiteiten ten
  behoeve van onderzoekers en studenten ter beschikking gesteld.
  Meer dan 35 jaar na de publicatie van zijn Bibliographie toponymique des communes de Wallonie jusqu’en 1975 (i.s.m. Régine
  Toussaint) verscheen van Jean Germain, secretaris van de
  Waalse afdeling, in 2011 de volledig herziene en aangevulde
  uitgave Les études toponymiques et microtoponymiques en Wallonie. Bibliographie rétrospective als Mémoire 25 van de Waalse
  afdeling van de Koninklijke Commissie voor Toponymie & Dialectologie (262 p.).
  Werk 28 van de Vlaamse Afdeling van de Koninklijke Commissie voor Toponymie & Dialectologie, in 2010 in een uitgave
  van het Davidsfonds Leuven verschenen als: F. Debrabandere,
  M. Devos, P. Kempeneers, V. Mennen, H. Ryckeboer, W. Van
  Osta i.s.m. de Vlaamse Afdeling van de KCTD, De Vlaamse
  gemeentenamen. Verklarend woordenboek. (331 p.), is als verkleinde paperbackuitgave (met ongewijzigde lay-out, tekst en
  pagina-aantal) in afspraak met het tijdschrift Knack in 10 000
  exemplaren herdrukt.
  — 16 —
  
  Advisering
  Inzake straatnaamgeving werd de Commissie in 2011 door
  diverse Brusselse, Waalse en Duitstalige gemeenten geraadpleegd. Ook de Vlaamse afdeling ontving talrijke aanvragen uit
  Vlaanderen en Brussel.
  Het Nationaal Geografisch Instituut, Abdij ter Kameren 13,
  1000 Brussel, heeft een beroep gedaan op Willy Van Langendonck (KU Leuven, Instituut voor Naamkunde en Dialectologie, Blijde-Inkomststraat 21, kamer 3308, 3000 Leuven) voor
  advies inzake schrijfwijze en vorm van toponiemen uit diverse
  Vlaamse gemeenten.
   Internationale contacten en samenwerkingsverbanden
  José Cajot, Jan Goossens, Ronny Keulen, en Vic Mennen,
  leden van Vlaamse afdeling van de Koninklijke Commissie voor
  Toponymie en Dialectologie, verleenden hun organisatorische
  en inhoudelijke medewerking aan het 37e Nederlands-Vlaamse
  congres van de Vereniging voor Limburgse Dialect- en Naamkunde onder de titel “Het dialect van Venray en omgeving, Limburg, Brabants of Pruisisch?” (NL-Venray, 26 november 2011).
  José Cajot vertegenwoordigde Belgë op de tweejaarlijkse
  statutaire vergadering van Der Internationale Germanisten- und
  Deutschlehrerverband te Winterthur en nam bij die gelegenheid
  tevens deel aan de workshops van dezelfde vereniging (Zwitserland, 1-6 augustus 2011).
  Op 12 november gaf hij aan de Universiteit Leiden de
  voordracht De omgangstaal van Vlaanderen. Weg van het Nederlands?
  Magda Devos nam op 28 oktober 2011 deel aan het colloquium “Digitale bouwstoffen voor de geschiedenis van het
  Nederlands” van de Koninklijke Academie voor Nederlandse
  Taal- en Letterkunde (KANTL) te Gent. In de lokalen van
  diezelfde Academie was ze op 16 december aanwezig op het
  jaarlijkse internationale symposium van het tijdschrift Taal en
  Tongval, dit keer gewijd aan “Dialects in contact”.
  — 17 —
  
  Als lid van het dagelijks bestuur van de Werkgroep “Buitenlandse Aardrijkskundige namen in het Nederlands (BAN)” nam
  ze deel aan twee vergaderingen van deze werkgroep, beide
  gehouden in Roosendaal, resp. op 28 november en op 13 december.
  Zij gaf diverse keren een voordracht onder de titel De regenboog van de Vlaamse dialecten. Op 19 juni hield ze in Ede (Zeeland) voor Oost- en Zeeuws-Vlaamse heemkundige kringen een
  lezing over Noordzeegermaanse kenmerken in de Vlaamse en
  Zeeuwse dialecten.
   Ze gaf ook voordrachten over uiteenlopende naamkundige
  onderwerpen. Op 26 februari sprak ze te Roborst (Zwalm) ter
  gelegenheid van de voorstelling van het boek Toponymie van
  Sint-Goriks-Oudenhove (door Brecht Persoons) over Plaatsnamen in de Vlaamse Ardennen. Op 18 november gaf ze bij de
  onthulling van een recent herontdekte zeekaart in het stadhuis
  van Blankenberge een voordracht over Zeewoorden en de Blankenbergse zeekaart. Op 17 december sprak ze te Nevele op de
  presentatie van het boek van Jan Luyssaert over de oude plaatsnamen van Nevele in de reeks Meetjeslandse toponiemen tot 1600
  de lezing De toponymie van Nevele en het naamkundige onderzoek
  in het Meetjesland.
  Ze verzorgde ten slotte in de herfst van 2011 te Diksmuide
  een lessenreeks over dialectologie voor een publiek van geïnteresseerde leken. Organisatoren waren het Willemsfonds en het
  heemkundig genootschap Bacht’n de Kuupe.
  Jan Goossens heeft van 13 tot 16 juni 2011 aan het 124ste
  congres van de Verein für niederdeutsche Sprachforschung te
  Oldenburg met het thema “Grenzüberschreitungen” deelgenomen.
  Op 9 december was hij gastspreker bij de voorstelling van het
  Lommels woordenboek (’t Lómmëls Diejalékt) met de lezing:
  Nut en onnut van de dialectstudie.
  De studie van Paul Kempeneers, Toponymie van Langdorp,
  werd op 30 maart 2011 voorgesteld tijdens een academische zitting die door het gemeentebestuur en het Museum van Aarschot in het CC Het Gasthuis georganiseerd werd.
  — 18 —
  
  Ronny Keulen gaf op 7 maart 2011 een maxipresentatie over
  zijn doctoraatsvoorbereiding aan de KU Leuven voor de leden
  van de Subfaculteit Taalkunde; de titel luidde: Klankgeografie
  en klankontwikkeling van de Limburgse dialecten.
   Ann Marynissen nam op 21-22 september 2011 deel aan het
  colloquium “Familiennamen zwischen Maas und Rhein. Etymologien, Sprachkontakt, Kartierung”, dat georganiseerd werd
  door de onderzoeksgroep van de “Luxemburgischer Familiennamenatlas” (Université de Luxembourg). Zij hield op dit congres een voordracht met als titel Familiennamen in Flandern und
  Wallonien: ein lexikalischer und grammatischer Vergleich.
  Op 28 oktober 2011 verzorgde ze samen met Chris Dewulf
  een lezing over Laatmiddelnederlandse autografische egodocumenten: het ‘Dagboek van Gebeurtenissen’ door Christiaan Munters
  (1529-1545). De meervoudsvorming bij Munters. Deze wetenschappelijke bijdrage maakte deel uit van het colloquium “Digitale bouwstoffen van het Nederlands” (KANTL, Gent).
  In 2011 hield Jacques Van Keymeulen een lezing aan de
  Universiteit Helsinki tijdens het seminarie over “Prestige in
  Language and History. Explorations in 18th-and 19th-century
  Europe” met als titel Naming languages: an innocent activity?.
  Voorts was hij mede-organisator van een “Afrikaanse Somerskool” (Gent, 19-23 september 2011), waar hij ook een lezing
  verzorgde over: Afrikaans en Vlaams: fonologische parallellen.
  Naast enkele populariserende voordrachten voor culturele
  kringen in Oudenaarde, Gent en Kanegem, hield hij ook drie
  lezingen in de aula van de Gentse universiteit in het kader van
  de reeks “Wetenschappelijke Nascholing”, meer bepaald onder
  de volgende titels: Dialectologie en dialecten in Vlaanderen, et
  ontstaan van de Nederlandse schrijftraditie en Het Afrikaans.
  Op het 24ste Internationaal Congres voor Naamkunde (ICOS
  24) te Barcelona hield Willy Van Langendonck de voordracht
  Do proper names have an etymological meaning? Op de “Nederlandse Dialectendag” (26 maart 2011) te Delft droeg hij een
  plenaire lezing voor met de titel Sprekend van aard. Bijnamen
  en karaktereigenschappen in streektalen.
   — 19 —
  
  De lezing Diachronic classification of bynames given by adults,
  and bynames given by young people is een lezing gehouden op het
  Internationaal Congres voor Naamkunde, te Baia Mare (Roemenië, 19-21 september) en, in een aangepaste versie ook te
  Kaunas (Litouwen, 10-11 november).
  Jozef Van Loon organiseerde met E. Van Houtte in de
  KANTL te Gent op 28 oktober het “Colloquium Digitale
  Bouwstoffen voor de Geschiedenis van het Nederlands”. Hij
  sprak er tevens de volgende voordachten uit: Het digitale Toponymisch Woordenboek van M. Gysseling (met T. De Herdt) en
  Het Antroponymisch Woordenboek van de historische Nederlanden
  (tot 1225) (met W. Soudan). In hetzelfde jaar hield hij nog de
  volgende lezingen: Nederlands Esdoorn: Onomasiologie, dialectgeografie, etymologie (KANTL, 17.01.2011), Etymologie en landschapsgeschiedenis (“Kiliaanlezing”, Instituut voor Nederlandse
  Lexicologie, Leiden, 28.05.2011) en Wat is een lo? (KANTL,
  15.06.2011).
  Bram Vannieuwenhuyze hield op 14 januari 2011 een lezing
  met als titel Het historische stadslandschap: tastbaar of virtueel?
  Enkele beschouwingen aan de hand van Brusselse en Leuvense
  voorbeelden op de workshop “Mediëvistiek en de Material Turn”
  te Gent.
  Samen het Andy Ramandt gaf hij de voordracht Compass toponymy and space orientation in the Southern Low Countries from
  the Middle Ages until 1800 op het ICOS 24 (Barcelona, 5-9 september 2011).
  Met de meeste hoogachting,
  Brussel, eind december 2011
  José Cajot
  algemeen secretaris
  
  Martine Willems
  algemeen voorzitter.
  