title: A. Uyttebrouck, Le gouvernement du duché de Brabant au bas moyen âge (1355-1430)
text: RECENSIES
  
  lang een voorbeeld zal blijven voor zijn evenwichtige aandacht voor individu en massa,
  voor een synthetische visie en een gefundeerd detailonderzoek.
  R. van Uytven
  A. Uyttebrouck, Le gouvernement du duché de Brabant au bas moyen age (1355-1430)
  (Université Libre de Bruxelles. Faculté de Philosophie et Lettres LIX; 2 dln, Brussel:
  Editions de 1'Université de Bruxelles, 1975, 973 blz.).
   Onder de talrijke studies die de leerlingen van Prof. Bonenfant aan de Brabantse institutionele geschiedenis hebben gewijd, ontbrak nog steeds een monografie over de
  hertogelijke raad zelf. De Brusselse hoogleraar heeft de opvulling van deze lacune niet
  mogen beleven. Het voorliggend werk is echter veel meer dan dat geworden, daar de
  auteur om de rol en de betekenis van de hertogelijke raad te omschrijven een groots
  triptiek heeft opgehangen van alle centrale organen die in het hertogdom betrokken waren
  bij de uitoefening van de macht: de hertog zelf en de theoretische en historische fundering
  van het gezag dat hij in de onderscheiden gebieden die samen zijn territorium vormen,
  uitoefent; de vorstelijke omgeving met daarin de verschillende instanties die zich uit de
  'curia' hebben geïndividualiseerd en waaronder de hertogelijke raad natuurlijk de ereplaats inneemt; de vertegenwoordigende lichamen van het land, de drie Staten, die de
  hertogelijke macht beperken of soms usurperen. Het uitdijen van het onderzoek buiten,
  het oorspronkelijk studieobject, de hertogelijke raad, heeft het werk een zekere onevenwichtigheid gegeven, meent de auteur, die zich verontschuldigt omdat hij op die zijgebieden niet altijd even diep en uitvoerig is kunnen ingaan en originele bevindingen kan
  voorleggen. In zijn besluit onderlijnt hij nogmaals dat zijn studie zou moeten worden
  voortgezet door een inventaris en studie van de Brabantse lenen en van de lokale machtsorganen zodat men het politieke landschap van Brabant nauwkeurig in kaart zou kunnen
  brengen. Ook zou, steeds volgens de auteur, de notie van baron of baanderheer nader
  moeten gespecifieerd worden en de werking van de Brabantse staten nog diepgaander
  worden bestudeerd. Onder de prioriteiten die de Brabantse historici zich na dit rijke boek
  nog moeten stellen blijven ons inziens ook een diepgaande studie van de Brabantse adel
  en zijn verhouding tot de burgerij, een onderwerp waarvoor dit boek als het ware het
  basismateriaal reeds voor een deel heeft samengebracht. Dit alles kan en mag men van
  deze monografie inderdaad niet verlangen, maar daarentegen hadden wij wel een meer
  expliciete behandeling verwacht van het probleem administratieve hoofdstad-vorstelijke
  residentie, van de verhouding hertogelijke raad - Raad van Kortenberg, van het taalgebruik in de raad en de administratie, en van de politieke of andere facties in de raad,
  aan het hof en in het land.
   Het ingestelde bronnen- en literatuuronderzoek, waarin de voorstudies van de auteur
  een meer dan eervolle plaats innemen, is bijzonder uitvoerig en grondig. De afwezigheid
  van abdijarchieven, buiten deze bewaard op het rijksarchief, en van het stadsarchief van
  het weliswaar niet-Brabantse Mechelen, dat voor de voorgaande periode zo buitengewoon
  belangrijk is gebleken, valt echter op. De beschrijving van de Brabantse instellingen is
  niet vervallen in het opstellen van dorre en normatieve schema's van allerlei bestuursorganen; steeds speurt de auteur naar de evolutie van de concrete werkelijkheid en naar
  de mensen die de instellingen belichamen. De enorme massa 'mensenmateriaal' die werd
  verwerkt, heeft de auteur in zijn tweede deel in overzichtelijke lijsten en tabellen uitgestald. De biografische nota's van 285 hertogelijke raadslieden zal een dankbare mijn
  109
  
  RECENSIES
  
  zijn voor alle latere vorsers. Vele van deze dignitarissen en edelen waren tot nu toe niet
  veel meer dan een naam. De andere helft van het tweede boek is al even nuttig want het
  biedt voor het eerst een lijst van alle Brabantse staten- en stedenvergaderingen met hun
  onderwerp tussen 1355 en 1430.
  Afgezien van de schat aan gegevens en inzichten die de auteur te bieden heeft over de
  hertogelijke raad en de centrale instellingen in Brabant en hun personeel, is zijn studie
  nog in tal van andere opzichten vernieuwend. Zij schetst onder meer de evolutie van het
  hertogelijke gezag en de stedelijke invloed in Brabant; zij verwijst naar een streven naar
  unificatie tussen Brabant en de ermee in persoonlijke unie verbonden gewesten als
  Luxemburg, maar vooral Holland-Henegouwen; zij nuanceert het traditionele beeld dat
  in de historiografie over Wenceslas gangbaar is en werpt nieuw licht op de Brabantse
  interne geschiedenis, speciaal onder Jan IV.
   Slechts enkele kritische nota's of vraagtekens hebben wij bij het doorlezen in de rand
  aangestipt. Blz. 17 en 48-49 over de eigenheid van het markgraafschap Antwerpen binnen
  het hertogdom hadden nog kunnen verwijzen naar de argumentatie van de Antwerpse
  magistraat tegen de bevoegdheid binnen het markgraafschap van de Leuvense en Brusselse
  schepenbank over hun schepenbrieven en buitenpoorters. Blz. 21: het voeren van de titel
  van hertog van Brabant door Lodewijk van Male bewijst niet dat deze titel geen werkelijke
  territoriale inhoud heeft. Lodewijk was zeker daartoe gemachtigd als een erkenning van
  zijn aanspraken op de Brabantse erfenis. Hij was op dat punt nog meer gerechtigd dan de
  Engelse vorsten die de Franse koningstitel usurpeerden. Blz. 147: het optreden van de
  drossaard als plaatsvervanger van de hertog was een oude gewoonte, die door de stadsprivilegies van 1290-1291 als een beveiliging van de rechtszekerheid van de steden was
  bekrachtigd. Niet alleen stoorde het optreden van de drossaard als gevolmachtigde tijdens
  de hertogelijke afwezigheid de Brabantse steden niet, maar zij zagen het als een wenselijke
  beveiliging! Blz. 187-214: de problemen rond het kanselierschap en het bewaren van de
  hertogelijke zegels in het midden der veertiende eeuw moeten misschien ook gezien worden in het licht van de Blijde Inkomst van 1356. Een artikel ervan schrijft immers voor dat
  het hertogelijk grootzegel zal worden bewaard onder het toezicht van Leuven en Brussel.
   Blz. 231: de rol van de erfmaarschalk is in de vijftiende eeuw misschien meer reeël dan
  de auteur schijnt aan te nemen. Volgens De Dynter voert de erfmaarschalk traditioneel
  de voorhoede van het leger aan en bij de tocht tegen Dordrecht schijnt hij de militaire
  leiding te hebben. De tabel van blz. 302 duidt aan dat twaalf raadsheren tegelijk tot de
  adel en tot de burgerij werden gerekend. Het ware nuttig geweest mee te delen welke deze
  twaalf personen waren zodat de lezer die op het eerste gezicht wat bevreemdende vaststelling voor zichzelf zou kunnen verantwoorden. De behandeling van het verdwijnen van
  de Raad van Kortenberg (525) verzwijgt volledig de stellingen daaromtrent van P. Gorissen.
  Wat de auteur ook moge denken van zijn geesteskind, het is een gaaf en afgerond geheel,
  dat zich nooit opsluit in zijn onderwerp maar een essentiële bijdrage en een basisstudie zal
  blijken tot de Brabantse geschiedenis in zijn geheel en tot de institutionele geschiedenis der
  Nederlanden.
  R. van Uytven
  110
  
  RECENSIES
  
  In een bewonderenswaardig korte tijd heeft Mej. Gottschalk het tweede deel van haar
  'magnum opus' laten verschijnen. De opzet en indeling van het werk zijn nagenoeg hetzelfde gebleven als die van deel I, zoals deze kort werden aangegeven in mijn recensie in
  BMGN, LXXXVI, 416-417. Dat wil zeggen dat zij, streng chronologisch werkend, alle
  historische bronnen die overstromingen aan de zeekust en langs de rivieren vermelden,
  heeft verzameld en van kritisch commentaar heeft voorzien, vervolgens in kleiner lettertype een aantal auteurs die over die bewuste overstromingen geschreven hebben, de revue
  laat passeren en het geheel besluit met een 'summary and conclusion' in de Engelse taal.
   In deel I had de schrijfster nog alle latere auteurs van vóór 1800 en een groot aantal van
  na die datum opgenomen ook als ze elkaar simpelweg overschreven. Nu heeft ze slechts
  diegenen opgenomen die wat nieuws over het onderwerp hadden ontdekt, wat na het
  kritisch onderzoek van Mej. Gottschalk helaas doorgaans een nieuwe fout blijkt te zijn.
  Op die manier heeft zij wel plaatsruimte gewonnen, maar het zichzelf nauwelijks gemakkelijker gemaakt, want zij zal alle schrijvers toch hebben moeten doorlezen. Daar die, op
  grond van slordigheid, pure speculatie of verkeerd begrip van de teksten, een groot aantal
  apocriefe stormvloeden blijken te hebben ingevoerd, is haast ieder jaar opgenomen en is
  er werk genoeg geweest voor de schrijfster. Hoe hardnekkig een eenmaal ingevoerde
  dwaling kan zijn, blijkt zonneklaar. De zogenaamde stormvloed van 1470 dankt zijn
  bestaan aan Van Oudenhoven, die zich in zijn geschiedenis van Dordrecht in 1666 honderd
  jaar vergiste en de rampen van de Allerheiligenvloed van 1570 liet gebeuren in 1470.
  Daarna echter dook deze niet-bestaande vloed herhaaldelijk in de literatuur op, zelfs bij
  auteurs van naam als Beekman en Fockema Andreae. De schrijfster heeft ook aandacht
  besteed aan dijkvallen en vermeldingen van stuivend duinzand, die niets met stormvloeden te maken hebben, maar wel tot landverlies kunnen leiden. Hetzelfde geldt voor
  oorlogsinundaties, die vooral in de tweede helft van de zestiende eeuw voorkwamen en
  vaak blijvende gevolgen hadden, bijvoorbeeld in Zeeuws-Vlaanderen, waar zich in 1583
  en de volgende jaren een catastrofe voltrok. Om Parma te hinderen, werden de dijken
  doorgestoken; het duurde tientallen jaren vóór die gedicht werden; in de tussentijd
  scheurden zich de grote stroomgeulen uit, die tot op heden littekens in het land vormen.
   De waarde van dit dikke boek kan niet hoog genoeg worden aangeslagen. Mej. Gottschalk moet er vele jaren aan besteed hebben, omdat het aantal bronnen zoveel groter
  was dan bij de voorgaande periode. Daarbij heeft ze zich, evenals bij het eerste deel, één
  beperking veroorloofd, namelijk om af te zien van eigen archiefonderzoek in ongedrukte
  bronnen. Slechts in één geval is de verleiding haar kennelijk te machtig geworden en heeft
  zij de 'Schutmeestersrekening van de stad Utrecht' in het origineel geraadpleegd voor de
  ernstige rivieroverstromingen van 1496, maar dit alleen, omdat de vorige bewerker die
  kennelijk verkeerd geïnterpreteerd had. Voor het overige heeft zij zich tevreden gesteld
  met de gegevens, die een tiental steeds met name genoemde informanten haar verstrekt
  hebben uit diverse ongepubliceerde rekeningen en soortgelijk materiaal. Wie echter een
  onderwerp zoekt voor een scriptie of artikel over een waterstaatkundig onderwerp uit
  ongedrukt materiaal, die vindt in dit boek voldoende aanwijzingen en inspiratie. Rekeningen van steden aan rivieren gelegen vermelden de diverse uitgaven voor werkvolk en
  inspectiereizen, nodig in verband met rivieroverstromingen. Zelfs de bodelonen geven
  vaak aanwijzingen, als de bode omwegen heeft moeten maken in verband met door water
  afgesloten wegen.
  Als naslagwerk zal het boek onschatbare diensten bewijzen, maar het is geen werk om in
  één adem uit te lezen. Het minste dat men van een recensent mag verwachten is echter dat
  hij het boek met de pen in de hand woord voor woord doorneemt en ik moet bekennen,
  111.
  