title: ICT-onderwijsmonitor studiejaar 2002/2003: Strategische keuzen bij ICT-innovatie van het Hoger onderwijs: Enige handreikingen vanuit internationale praktijkvoorbeelden. 2004. &#x27E8;hal-00190113&#x27E9;
text: Internationale Praktijkvoorbeelden
  
  47
  
  48
  
  Internationale Praktijkvoorbeelden
  
  8
  
  Conclusies en aanbevelingen
  
  Uit de praktijkvoorbeelden komen vier belangrijke conclusies naar voren over de rol van ict, die
  leiden tot aanbevelingen voor de Nederlandse praktijk. Dit zijn:
  Ict kan een rol spelen bij het vergroten van de toegankelijkheid van het Hoger Onderwijs. In de
  buitenlandse praktijkvoorbeelden zijn verschillende groepen lerenden geïdentificeerd voor wie
  het hoger onderwijs in zijn huidige vorm niet of onvoldoende toegankelijk is. Ieder praktijkvoorbeeld reikt voor een specifieke doelgroep ict-hulpmiddelen aan die de toegankelijkheid kunnen
  vergroten. Potentiële studenten die wegens een te grote afstand of gebrek aan tijd geen reguliere colleges kunnen volgen vormen een eerste voorbeeld. Voor deze groep kan online onderwijs
  op afstand uitkomst bieden. Een tweede voorbeeld wordt gevormd door die groepen lerenden
  voor wie de gangbare manier van het presenteren van de leerstof van een bepaalde opleiding
  te weinig aanspreekt. Denk bijvoorbeeld aan het geringe percentage vrouwen dat een technische studie volgt, of aan de ondervertegenwoordiging in het hoger onderwijs van leden van etnische minderheden. Ict biedt mogelijkheden om de leerstof op een gedifferentieerde, op groepen of individuen toegesneden manier, te presenteren. Personen met beperkingen vormen een
  derde voorbeeld. Bij het aanbieden van digitale informatie dient met verschillende (typen) beperkingen rekening te worden gehouden; zo dient webinformatie zo gepresenteerd te worden
  dat deze ook leesbaar is voor ouderen of mensen die kleurenblind zijn.
   Aanbevolen wordt om een inventarisatie te maken van bestaande initiatieven rond het
  vergroten van de toegankelijkheid van het Nederlandse hoger onderwijs. Ook wordt aanbevolen om een verzameling aan te leggen van bestaande literatuur over de toegankelijkheid van het Nederlandse hoger onderwijs. Op basis van deze gegevens kan vervolgens nagegaan worden welke van de internationale praktijkvoorbeelden in de Nederlandse situatie een bijdrage zouden kunnen leveren aan het toegankelijker maken van het
  hoger onderwijs, en op welke wijze dit het best geïmplementeerd kan worden.
  ICT kan een rol spelen bij de vorming en instandhouding van virtuele gemeenschappen. Dergelijke virtuele gemeenschappen zijn met name nuttig voor het contact tussen medewerkers in het
  hoger onderwijs die zich met hetzelfde vak of discipline bezighouden, maar die in verschillende
  instellingen en dus op afstand van elkaar werken. Met behulp van websites en andere tools kan
  informatie-uitwisseling en discussie tussen de vakgenoten worden ondersteund. In Finland en
  Groot-Brittannië heeft men het belang hiervan op nationaal niveau onderkend en organisaties in
  het leven geroepen die virtuele gemeenschappen voor in principe alle terreinen van het hoger
  onderwijs faciliteren. In het Nederlandse hoger onderwijs zijn dergelijke virtuele gemeenschappen nog niet of nauwelijks aanwezig en het valt te verwachten dat de vorming hiervan door centrale facilitering sterk gestimuleerd wordt. Aanbevolen wordt mogelijkheden en ondersteuning te creëren voor het opzetten van dergelijke vakspecifieke virtuele gemeenschappen
  ten behoeve van alle instellingen in het Nederlandse hoger onderwijs. Hiermee zal een
  flinke investering gemoeid zijn.
   Internationale Praktijkvoorbeelden
  
  49
  
  Door samen te werken worden de mogelijkheden voor ict-innovatie sterk verruimd. Sommige
  vormen van samenwerking worden in het Nederlandse hoger onderwijs veel aangetroffen, zoals
  samenwerking tussen instellingen voor hoger onderwijs en samenwerking in consortia. De praktijkvoorbeelden laten ook zinnige vormen van samenwerking zien die in het Nederlandse hoger
  onderwijs niet of nauwelijks worden aangetroffen. Dit betreft samenwerking tussen het hoger
  onderwijs en het volwassenenonderwijs en samenwerking met instellingen in de omgeving,
  waaronder de lokale overheid en culturele instellingen zoals musea en archieven. Aanbevolen
  wordt om de samenwerkingsmogelijkheden met het volwassenenonderwijs in ictinnovatieprojecten te onderzoeken. Daarbij dient ook gekeken te worden naar mogelijke
  deelname van het volwassenenonderwijs aan SURF-projecten. Ook wordt aanbevolen om
  na te gaan welke bestaande samenwerkingsverbanden er bestaan tussen instellingen
  voor hoger onderwijs en culturele instellingen. Nagegaan zou moeten worden hoe culturele instellingen meer betrokken kunnen worden bij ict-innovatieprojecten, bijvoorbeeld
  bij SURF-projecten.
  Door ict-innovatie niet apart te zetten, maar te koppelen aan andere vormen van
  onderwijsinnovatie wordt de kans op integratie van ict-innovatie in instellingen vergroot. De
  koppeling van ict-innovatie en niet-ict-innovatie kan op diverse niveaus gebeuren. In Zweden is
  dit op landelijk niveau gebeurd, door het instellen van één landelijke organisatie voor
  vernieuwing van het hoger onderwijs, die zowel ict- als niet-ict-innovatie omvat. In de
  Nederlandse situatie is ict-innovatie apart gezet en ondergebracht bij SURF. In veel instellingen
  zijn beide vormen van onderwijsinnovatie op een losse manier aan elkaar gekoppeld doordat
  het ICTO-centrum en het centrum voor onderwijsvernieuwing zijn ondergebracht in één dienst.
  Aanbevolen wordt om te onderzoeken op welke niveaus een verdere integratie tussen ictinnovatie en niet-ict-innovatie bewerkstelligd kan worden. Een onderzoek naar
  mogelijkheden voor samenwerking van SURF met anderen dient daarvan deel uit te
  maken.
   50
  
  Internationale Praktijkvoorbeelden
  
  Literatuurlijst
  
  Collis, Betty and Marijke van der Wende (2002), Models of Technology and Change In Higher
  Education: An international comparative survey on the current and future use of ICT in Higher
  Education.
  Kirschner, Paul A. and Iwan G.J.H. Wopereis (2002), ICT3 Information and Communication
  Technology for Teacher Training: Pedagogic benchmarks for teacher education.
  Kools, Q.H., A.C. van der Neut en E.F.L. Smeets (2002a), Ict in het hoger onderwijs: stand van
  zaken; verslag van een literatuurstudie.
  Kools, Q.H., A.C. van der Neut, E.F.L. Smeets en M. Vermeulen (2002b), Een model voor een
  ict-onderwijsmonitor in het hoger onderwijs; werkdocument februari 2002.
  Lubberman, J., en T. Klein (2001), Ict in het hoger onderwijs; een quickscan naar het gebruik
  van ict en elektronische leeromgevingen in het Nederlandse hoger onderwijs. Leiden: Research
  voor Beleid.
  Moonen, Annette van der en Irma van der Neut (2002), ICT-onderwijsmonitor 2000-2001; tweedegraads lerarenopleidingen.
  Neut, Irma van der, Linda Sonta, Marjan Vermeulen en Bibi van Wolput (2002), ICTonderwijsmonitor; lerarenopleidingen basisonderwijs 2000 – 2001.
  Oudejans, Ans, Marijke Kral, Froukje Wartenbergh, Henk Sligte en Arjan van der Meijden
  (2003), ICT-gebruik in het onderwijs: meso-deel internationale ICT-toets 2002.
  Schoonenboom, Judith, Henk Sligte, Dorothé Elshof, Bruno Emans en Fieke Roozen (2003),
  ICT-onderwijsmonitor 2002-2003; praktijkvoorbeelden hoger onderwijs.
  Internationale Praktijkvoorbeelden
  
  51
  
  52
  
  Internationale Praktijkvoorbeelden
  
  Bijlage 1:
  
  Landelijke organisaties voor ict-innovatie van het hoger
  onderwijs
  
  Inleiding
  Deze bijlage geeft een overzicht van de in de praktijkvoorbeelden gevonden landelijke organisaties voor ict-innovatie van het hoger onderwijs.
   Zweden
  In 1990 is door het Zweedse parlement de Raad voor vernieuwing van het hoger onderwijs
  (Zweeds Rådet för högere Utbildnung, Engels Council for the renewal of higher education;
  www.hgur.se) ingesteld. Het doel van de raad is het ondersteunen van de vernieuwing van het
  hoger onderwijs, zowel op doctoraal als postdoctoraal niveau. De taken van de raad omvatten:
  het ondersteunen van pedagogische vernieuwing aan universiteiten en colleges; beslissen en
  verdelen van subsidies voor vernieuwing en verbetering van het hoger onderwijs; het monitoren
  van de resultaten; het vastleggen en verspreiden van informatie over onderzoek naar en ontwikkeling van het hoger onderwijs. De hoofdtaak is het verstrekken van subsidies voor projecten, die door docenten geïnitieerd worden. Een deel van deze projecten hebben betrekking op
  onderwijsvernieuwing met behulp van ict. Er bestaat een aparte organisatie voor vernieuwing
  van het volwassenenonderwijs met ict, het Nationellt centrum för flexibelt lärande (Engels
  Swedish Agency for Flexible Learning; www.cfl.se/?sid=60).
  Groot-Brittannië
  Kenmerkend voor de vernieuwing van het Britse hoger onderwijs is dat de organisaties die zich
  hiermee bezighouden doorgaans zowel het hoger onderwijs als het volwassenenonderwijs betreffen. In de vernieuwing van het Britse hoger onderwijs en volwassenenonderwijs is een grote
  rol weggelegd voor de funding councils, de ‘financiële raden’. Er bestaan aparte financiële raden voor Engeland, Schotland, Wales en Noord-Ierland. De grootste raad is HEFCE (Higher
  Education Funding Council for England; www.hefce.ac.uk). HEFCE is opgezet onder de Further
  and Higher Education Act van 1992 om het gehele Engelse hoger onderwijs in één financieringssysteem onder te brengen. HEFCE verstrekt overheidsgeld aan instellingen voor hoger en
  volwassenenonderwijs voor onderwijs, onderzoek, en het versterken van de banden met het
  bedrijfsleven en met hun wijde omgeving.
   Groot-Brittannië kent twee grote organisaties rond vernieuwing van het hoger onderwijs met ict:
  de Association for Learning Technology (ALT; www.alt.ac.uk) en de Joint Information Systems
  Committee (JISC; www.jisc.ac.uk). ALT richt zich met name op ondersteuning en disseminatie,
  JISC op het uitvoeren van projecten. ALT is een onderwijsorganisatie die tot doel heeft iedereen
  bijeen te brengen die geïnteresseerd is in het gebruik van onderwijstechnologie in hoger en
  volwassenenonderwijs. Taken van ALT omvatten het bevorderen van goed gebruik van onderwijstechnologie; het representeren van de leden op het gebied van beleid; en het vergemakkelijken van samenwerking tussen mensen uit de praktijk en beleidsmakers.
  JISC, opgericht in 1993, is een door de financiële raden voor het hoger onderwijs gefinancierd
  adviesorgaan, dat samenwerkt met het hoger en volwassenenonderwijs, door het geven van
  
  Internationale Praktijkvoorbeelden
  
  53
  
  strategisch begeleiding, advies en mogelijkheden om ict te gebruiken om leren, onderwijzen,
  onderzoek en administratie te ondersteunen. JISC is een dienstverlenende organisatie aan het
  hoger onderwijs én JISC omvat een aantal programma’s waarbinnen onderwijsvernieuwingsprojecten worden uitgevoerd.
  Verenigde Staten
  De vernieuwing van het hoger onderwijs met ict in de Verenigde Staten is gebundeld in
  EDUCAUSE (www.educause.edu). Lidmaatschap van deze non-profit organisatie staat open
  voor instellingen voor hoger onderwijs, onderwijstechnologische bedrijven, en daaraan gelieerde verenigingen en organisaties. Ook instellingen buiten de Verenigde Staten kunnen lid worden. Momenteel zijn meer dan 1800 instellingen lid, waaronder meer dan 180 bedrijven. De activiteiten van EDUCAUSE omvatten het organiseren van een groot jaarlijks congres en een aantal lokale congressen, het organiseren van discussiegroepen rond specifieke thema’s, het leiden van een centrum voor toegepast onderzoek, het toekennen van onderscheidingen, en informatievoorziening over diverse onderwerpen op het gebied van ict en onderwijs, waaronder
  een database met goede praktijkvoorbeelden.
   Duitsland
  Het hoger onderwijs in Duitsland is in hoge mate decentraal georganiseerd. De federale staten
  financieren het hoger onderwijs voor 90 % (de resterende 10 % komt van de nationale regering), en zijn bevoegd om de nationale regels en wetten te implementeren. Nationale regering
  en federale regeringen werken samen in verschillende Bund-Länder-Kommissionen (BLK). In
  de ontwikkeling van ict in het hoger onderwijs is een belangrijke rol weggelegd voor de nationale overheid, in dit geval het Bundesministerium für Bildung und Forschung (BMBF), en voor de
  BUND-Länder-Kommission für Bildungsplanung and Forschungsförderung.
  Eind 1999 werd in opdracht van het Bundesministerium für Bildung und Forschung het stimuleringsfonds Neue Medien in der Bildung opgericht. In dit programma wordt in de jaren 2000 tot
  2004 zo’n 200 miljoen euro ter beschikking gesteld voor de integratie van nieuwe media in onderwijsprocessen binnen het gehele onderwijs, inclusief het volwassenenonderwijs. Binnen het
  programma worden grootschalige projecten uitgevoerd met een omvang tussen de anderhalf en
  drie miljoen euro. Een overzicht van de projecten binnen het hoger onderwijs is te vinden op de
  website www.medien-bildung.net.
  Nederland
  In Nederland participeren alle Nederlandse universiteiten en hogescholen in een samenwerkingsorganisatie op het gebied van ict-voorzieningen, stichting SURF (www.surf.nl). De afdeling
  SURF ICT en Onderwijs houdt zich bezig met de vernieuwing van het onderwijs. SURF ICT en
  Onderwijs is niet alleen een platform voor het uitwisselen van kennis en ervaring en voor disseminatie, maar ondersteunt en financiert tevens onderwijsvernieuwingsprojecten. Het volwassenenonderwijs kent een eigen organisatie, de BVE. De vernieuwing van het onderwijs met ict
  is voor het volwassenenonderwijs georganiseerd in BVEnet (www.bvenet.nl), dat een onderdeel
  is van een organisatie die ook primair en voortgezet onderwijs omvat, Kennisnet
  (www.kennisnet.nl).
   54
  
  Internationale Praktijkvoorbeelden
  
  Bijlage 2: Consortia voor ict-innovatie van het hoger onderwijs
  
  Inleiding
  Rond de eeuwwisseling zijn er in diverse landen consortia opgericht voor ict-innovatie van het
  hoger onderwijs. Deze consortia presenteren zichzelf doorgaans als een nieuw type universiteit;
  ze dragen namen als netwerkuniversiteit, virtuele universiteit, digitale universiteit, e-universiteit,
  virtuele campus. Ondanks deze gelijkluidendheid in naamgeving gaan hieronder zeer diverse
  organisaties schuil. Hieronder worden zeven consortia besproken, die zijn opgericht tussen
  1998 en 2002.
  Finland: de Finse virtuele universiteit
  Het Finse consortium Finse virtuele universiteit (Fins Suomen virtuaaliyliopisto, Engels Finnish
  virtual university; FVU) is opgericht in januari 2001. In de Finse nationale informatiestrategie
  voor het onderwijs is vastgelegd dat er in 2004 een Virtuele Universiteit moet zijn opgezet, die
  gebaseerd is op een consortium van diverse universiteiten, bedrijven en onderzoeksinstituten.
  Deze produceert en biedt internationaal concurrerende onderwijsdiensten aan van hoge kwaliteit. De FVU wordt gefinancierd door het Finse ministerie van Onderwijs voor 9 miljoen euro per
  jaar (in ieder geval tot eind van 2003), de universiteiten, en er is ook aanvullende financiering
  van het Europees Sociaal Fonds. Alle 21 Finse universiteiten participeren in het consortium.
  De FVU is geen nieuwe universiteit, maar een dienstverlenende organisatie aan de universiteiten. De FVU reikt geen kwalificaties of diploma’s uit. Doelen van de FVU zijn onder meer: samenwerking bevorderen, de internationale positie van de deelnemende universiteiten versterken, de aantrekkelijkheid van de universiteiten vergroten voor studenten, docenten en andere
  betrokkenen, en het besparen op capaciteit.
   De diensten die de FVU aanbiedt, vallen uiteen in drie categorieën. Allereerst stimuleert de FVU
  een nieuwe manier van netwerken tussen universiteiten door het opzetten van netwerken per
  vakgebied te ondersteunen. Ook biedt de FVU diensten aan studenten, docenten, onderzoekers en ander personeel, waaronder informatie over online leren, trainingen en cursussen, digitale leermaterialen, en diverse tools. Tot slot beheert de FVU een portal op
  www.virtualuniversity.fi, die toegang verschaft tot (informatie over) de diverse diensten.
  Verenigde Staten: de TLT groep
  In de Verenigde Staten bestaat sinds 1998 de Teaching, Learning and Technology group (TLT
  group; www.tltgroup.org). De TLT groep biedt aan het hoger onderwijs gelieerde organisaties
  op uiteenlopende manieren hulp bij het verbeteren van het onderwijs met ict. Inmiddels maken
  meer dan 500 onderwijsinstituten, onderwijsorganisaties en bedrijven gebruik van de diensten
  van de TLT groep. Medewerkers van de TLT groep zijn deels in dienst van TLT, deels werkzaam binnen een instelling voor hoger onderwijs. De TLT groep wordt gefinancierd door de contributie van de deelnemende instellingen, nu zo’n 325. Daarnaast is er sponsoring door een
  aantal bedrijven. Het is onduidelijk of de TLT groep subsidie van de overheid ontvangt.
  Internationale Praktijkvoorbeelden
  
  55
  
  Hulp wordt geboden door consultancy, doorlichten van de instelling, evalueren van leermaterialen, het op verzoek geven van workshops en trainingen en door samenwerking in projecten.
  Daarnaast zijn er via de website van TLT groep leermaterialen en hulpmiddelen beschikbaar,
  die deels toegankelijk zijn voor iedereen, deels alleen toegankelijk voor de deelnemende instellingen. De TLT groep ontwikkelt hulpdiensten, leermaterialen en tools binnen vijf programma’s.
  Het bekendste daarvan is Flashlight
  (www.tltgroup.org/programs/flashlight.html), dat zich richt op de evaluatie van ict-gebruik, inclusief een kosten/batenanalyse. Andere programma’s hebben betrekking op gezamenlijke verandering van het onderwijs, studentondersteuning, ondersteuning voor mensen met een handicap
  en laagdrempelige activiteiten.
   Nederland: de Digitale Universiteit
  De Nederlandse Digitale Universiteit (www.digiuni.nl; DU) is opgericht in april 2001. De DU
  heeft een jaarlijks budget van zo’n 16 miljoen euro, waarvan zo’n 9 miljoen euro gefinancierd
  wordt door het Ministerie van OCenW, en de rest door de instellingen zelf. Binnen de Digitale
  Universiteit werken 10 Nederlandse instellingen voor hoger onderwijs samen aan het ontwikkelen van digitale leermiddelen voor vernieuwing van het hoger onderwijs. De leermiddelen zullen
  worden ingezet in het bestaande onderwijs van de instellingen. Daarnaast ligt het in de bedoeling dat in de toekomst ook leermiddelen voor bedrijven zullen worden ontwikkeld.
  Zweden: de Zweedse Netuniversiteit
  De Zweedse Netuniversiteit (Zweeds Nätuniversitetet, Engels Swedish Net University;
  www.netuniversity.se/Default.asp?c=63; SNU) bestaat sinds maart 2002. In de Netuniversiteit
  worden op basis van reeds bestaande cursussen in het hoger onderwijs cursussen voor afstandsonderwijs ontwikkeld en bijeengebracht. Het doel is om via afstandsonderwijs meer mensen in staat te stellen om te studeren en zichzelf te ontwikkelen. De deelname van universiteiten en het hoger beroeps onderwijs vindt plaats op vrijwillige basis. Op dit moment participeren
  31 Zweedse instellingen voor hoger onderwijs. De SNU wordt gecoördineerd door de Swedish
  Net University Agency, die een jaarlijks budget heeft van 4 miljoen euro.
  Deelnemende instellingen ontvangen van de Zweedse overheid in het totaal een extra financiële stimulans van respectievelijk 23 en 18 miljoen euro voor de jaren 2002 en 2003. Dit geld is
  bestemd voor het maken van afstandscursussen op basis van bestaande cursussen, voor verbetering van de kennis en vaardigheden van docenten in het afstandsonderwijs, en voor het
  vaststellen van onderwerpen en terreinen waarop een uitbreiding van het afstandsonderwijs
  gewenst is. Informatie over de cursussen is toegankelijk via de website van de SNU op
  www.netuniversity.se.
   Groot-Brittannië: the UK e-University
  De Britse UK e-university (www.ukeu.com) is opgericht in mei 2001, en is een joint venture tussen het hoger onderwijs en het bedrijfsleven. De UK e-university wordt gecoördineerd door de
  HEFCE (zie de toelichting op pagina 53), en ondersteund door de Britse overheid, die hierin
  100 miljoen euro heeft geïnvesteerd. De UK e-university richt zich op het op afstand aanbieden
  van universitaire cursussen en opleidingen aan geïnteresseerden over de hele wereld. Een gerelateerd doel is de toegang tot de universiteit verbreden voor studenten in Groot-Brittannië. Het
  
  56
  
  Internationale Praktijkvoorbeelden
  
  aanbod van de UK e-university is vraaggestuurd. De thans ontwikkelde cursussen bevinden
  zich op het gebied van economie en management, vanaf 2004 starten cursussen over bioinformatica, duurzame ontwikkeling, informatica, academisch Engels, en een masteropleiding over
  oorlog in de moderne wereld. Universiteiten zijn verantwoordelijk voor accreditatie, het ontwikkelen van materiaal, het organiseren van ondersteuning voor leerders en het verzorgen van
  trainingen.
  Duitsland: Studieren im Netz
  Sinds enige jaren worden er aan diverse instellingen voor hoger onderwijs in Duitsland online
  cursussen, modules en programma’s op afstand aangeboden. Om zich te krijgen op het totale
  online studieaanbod bestaat sinds juni 2000 de portal Studieren im Netz op
  www.studieren-im-netz.de. Studieren im Netz is een initiatief van de BUND-Länder-Kommission
  für Bildungsplanung and Forschungsförderung, waarin Duitslands federale en regionale overheden samenwerken. Via de portal wordt een groeiend aanbod aan online studieaanbod beschikbaar gesteld. Instituten kunnen zelf hun online studieaanbod aanmelden.
  Zwitserland: Virtuele campus
  Het programma van de Zwitserse virtuele campus (Swiss virtual campus (SVC);
  www.virtualcampus.ch) loopt van 2000 tot 2004. Doel van de SVC is het ontwikkelen en geschikt maken van cursussen voor leren op afstand via Internet. SVC cursussen moeten conventionele colleges vervangen. Het is niet de bedoeling om hele studies via Internet aan te bieden.
   (Verplichte) SVC cursussen moeten een plaats krijgen naast bestaande cursussen en trainingen. Naast traditionele studenten, kunnen de losse cursussen ook gevolgd worden los van deze
  setting, bijvoorbeeld in het kader van een leven lang leren. Modules worden in verschillende
  talen ontwikkeld, en zullen ook beschikbaar komen buiten Zwitserland. De Zwitserse federale
  overheid investeert 20 miljoen euro. Deelnemende instellingen moeten zelf ook tenminste 20
  miljoen investeren.
  Er worden momenteel binnen vijftig projecten cursussen ontwikkeld. De vijf disciplines met de
  meeste projecten zijn: medicijnen, technologie, humaniora, management, natuurwetenschappen. Binnen een project werken ten minste drie instellingen samen. Hierdoor wordt tevens twee
  andere doelen gediend: het bevorderen van samenwerking tussen universiteiten, en gezamenlijke reflectie op en herontwerp van de cursus.
  Internationale Praktijkvoorbeelden
  
  57
  
  58
  
  Internationale Praktijkvoorbeelden.
  