title: Abraham
text: voor wat aan die Textus Receptus ten grondslag lê. Dit moet in 'n
  ewentuele hersiening van die Afrikaanse Vertaling van die Nuwe Testa­
  ment ook liewer hier uitgelaat word.
  Mt 23 : 14. Jesus se wee oor die Fariseërs omdat hulle die huise
  van die weduwees opeet, het blykens die getuienis van die betroubaarste
  teks-oorlewering, nie oorspronklik in die Evangelie volgens Mattheüs
  gestaan nie. Dit is later toegevoeg met die doel om Mattheüs in ooreenstemming te bring met Mrk. 12 : 40 en Luk. 20 : 47 waar dit wel 'n
  oorspronklike lesing is. Die Textus Receptus het die vers so opgeneem
  en die Afr. Vert. ook. Dit behoort hier nie te staan nie.
  Mt. 25 : 13. Die woorde: ,,waarop die Seun van die mens kom "
  is 'n latere toevoegsel van die verklarende soort deur die Koine-namuskripte. Die Afr. Vert. het dit uit die Textus Receptus oorgeneem.
  Mt. 26 : 28. ,,Want dit is my bloed van die testament . . ." is
  deur die Koinê-groep aangevul tot: ,,Want dit is my bloed, die bloed
  van die Nuwe Testament". Die eerste is die korrekte lesing wat ook
  in ons vertaling behoort te staan.
  Mt. 27 : 35. Die gedeelte: ,,sodat vervul sou word wat gespreek is
  deur die profeet: Hulle het my klere onder mekaar verdeel en oor
  my gewaad die lot gewerp." kom nie voor in die oudste handskrifte
  nie en is 'n toevoeging tot die oorlewering deur die tekste waarop die
  Textus Receptus berus.
   Vakkenners sal wel opgemerk het dat hiermee by verre nie al die
  mindergeslaagde vertalinge en manuskrip-keuses van die Afr. Vert. genoem
  is nie. Die genoemde gevalle is van die mees opsigtelike en dien alleen
  as 'n aanduiding vir die noodsaaklikheid van 'n hersiening van die Afri­
  kaanse Vertaling van die Nuwe Testament. In volgende afleweringe sal
  dieselfde methode van behandeling ten opsigte van die ander nutestamentiese boeke gevolg word.
  A. S . G EY SER.
  ABRAHAM
  Vertel mij uw verhalen en ik zal weten
  waaruit ge leeft, waarin ge gelooft.
  Beweeglijker dan gebeden en gezangen weerspiegelen verhalen het
  geloof van de vertellers. Het vaste, onveranderlijke van de ons over­
  geleverde gebeden en gezangen is wellicht gevolg van hun aard—worden
  zij niet tot God gericht?—als ook van het gebruik—zijn zij de eeuwen
  43
  
  door niet nagebeden en na-gezongen door de gelovigen?—Ook verhalen
  kennen vaste vormen, maar zij richten zich tot mensen en zij handelen
  over mensen. Dat God met de Aguren der vertellingen handelt, ontneemt
  aan de verteller de beweeglijkheid niet. Evenmin belemmert het de
  groei van het verhaal bij de na-vertellers.
  De verhalen over Abraham weerspiegelen het geloof van de ver­
  tellers. Wanneer de Joden een afwerende houding gaan aannemen
  tegenover de openbaring, die Mohammed ten deel viel, verandert Moham­
  med's waardering van de Patriarch. 'Ibrahim is Jood noch Christen,
  maar chanif mtislim, hij die het rechte geloof bezit', heet het in een sura
  van de Qor'an. De Islam maakt van Abraham de vertegenwoordiger
  van de ware religie in haar eerste, natuurlijke staat. Jodendom en Chris­
  tendom zijn hieruit voortgekomen, maar beide wijken af. De Islam
  evenwel keert terug tot de ware religie, tot de godsdienst van Abraham.
  Abraham wordt de grondvester van het Mekkaanse heiligdom. In de
  hadith, de traditie, wordt hij getekend als
  AMah, vriend Gods.
   De stof voor de varhalen over Abraham put men uit de Oudtestamentische
  verhalen en uit de latere Joodse geschriften, terwijl ook oud-Arabische
  gegevens mee verwerkt kunnen zijn.
  In de voorstelling van het laaste oordeel en de opstanding, een
  voorstelling die in de Islam veel aandacht vraagt, wordt Abraham aan
  Allah's linkerhand geplaatst. Hij voert als vader der gastvrijheid de
  vromen in het paradijs.
  In de apocryphe en Rabbijnse litteratuur vinden we Abraham veel­
  vuldig. Hij wordt getekend als de wijze uitvinder. Nadat God hem
  geopenbaard heeft dat de sterrenwichelarij van zijn tijdgenoten en de
  godenverering ook van zijns vaders huis waardeloos zijn, komt hij op
  voor de enige, de universele God. Deze God, wiens engel hem Hebreeuws
  geleerd heeft, beschermt hem op zijn vlucht uit Ur. Zijn gastvrijheid,
  bij Mamre betoond, wordt veelvuldig geprezen. Hij is de vader der
  proselyten: het universele karakter van zijn godsopvatting doet hem
  aanhangers van zijn geloof winnen.
  De Vaderen leren—Abot v 19—dat hij die een goed oog, een zacht­
  moedig hart en een nederige geest bezit een volgeling van Abraham is.
  De universaliteit Gods leidt tot de gedachte, uit het hellenisme bekend,
  van de eenheid van het menselijke geslacht.
  Abraham kende geen zonden. Hij onderhield de nog ongeschreven
  Tora en bleef standvastig in verzoekingen. Zijn geloof is een verdien­
  stelijke daad, waardoor hij bij God en mensen grote roem verwerft.
  Het Joodse geloof acht zich rijk door de verdiensten der vaderen en
  Abraham neemt daarbij een grote plaats in. Door deze verdiensten
  bestaat er zekerheid over de toegang tot de komende wereld. Derhalve
  betekent het verbreken van het verbond Abraham's-—dit is de besnijdenis
  —de val uit het leven in de dood.
  ;44
  
  In het commentaar op het boek Genesis—B"resit rabba xiv 6, ed.
   Theodor— staat Abraham tegenover de eerste mens, die verderft, als de
  mens, die opricht. Abraham is prae-existent. Door hem bestonden de
  geslachten, die voor hem leefden, en bestaan de geslachten, die na hem
  komen. Hij gelijkt de balk in het huis, waarop zowel de voorzijde als
  de achterzijde rust. En deze balk wordt bij de bouw het eerst gelegd.
  Ook de oudste Christelijke geschriften gebruiken de gestalte van
  Abraham dikwijls. In de Evangeliën wordt over het aanzitten van
  Abraham, Izaak en Jakob, over Abraham's schoot, over bekering tot
  zoon van Abraham gesproken. Petrus echter komt als de cosmische
  rots in Abraham's plaats en Jezus zegt: eer Abraham was, ben ik.
  Het zoonschap Abraham's zonder boetvaardigheid wordt een vorm
  van zelfbedrog geacht en ook de heidenen wordt een kans gegeven om
  tot Abraham's tafel toe te treden.
  'Indien ge Abraham's zonen waart, 'hoort het volk zich toeroepen,
  'zoudt ge de werken van Abraham doen'. En Jacobus houdt Abraham
  als voorbeeld voor—Jac. ii 21-24 — , waarbij Gen. xv 6.
  En hij vertrouwde op Jhwh en het werd hem als gerechtigheid
  —
  — aangerekend
  aangehaald wordt. Paulus ontleent aan dit zelfde vers een andere ge­
  dachte in zijn polemiek met het Joods gevoelende Christendom, dat in
  de werken der Wet gerechtigheid meent te kunnen vinden, Rom. iv,
  Gal. iii. Abraham is bij hem het voorbeeld van de gerechtvaardigde
  iolü /ide. Het vertrouwen in de Heer maakte hem tot een ^addíq een
  juiste mens, een mens naar de norm, naar het hart van God. Staat bij
  Jacobus de geloofshandeling in de aandacht, bij Paulus is het de geloofs­
  houding. De schrijver van Hebreën xi neemt Abraham op in de reeks,
  die moet bewijzen dat niet zien en toch vertrouwen zinvol is: Abraham
  krijgt de beloning voor zijn geloof.
   De cyclus van verhalen over Abra(ha)m in het boek Genesis is
  reeds op verscheidene wijze door de bijbelonderzoekers onzer dagen
  verklaard. Hoewel de traditie over Abraham als vader van het Israëli­
  tische volk spreekt, is het velen opgevallen, dat Jacob veel meer dan
  Abraham geacht wordt de stamvader van Israël te zijn. Er zijn onder­
  zoekers die aan heroën denken. Anderen lezen de verhalen als astrolo­
  gische mythen. Weer anderen denken aan de verbroken rijkseenheid
  van het na-salomonische tijdperk en lezen in de verhalen een tekening
  van het ideaal ener herstelde eenheid. Inderdaad brengt het gebruik
  van de trias Abraham, Izaak en Jacob dikwijls een programma. Maar
  deze trias staat niet in de verhalenreeks. En in haar is de naam van
  Abraham niet van wezenlijk belang, terwijl de verhalen over Abraham
  nog minder verkleding van een gedachte over de hereniging van Noord
  en Zuid zijn.
  45
  
  Men heeft Abraham ook trachten te schetsen ais een profetischzedelijke persoonlijkheid, die een spiritualistische, monotheïstische
  beweging gesticht heeft. Deze beweging zou één hemelgod gekend
  hebben, die zonder priesterlijke bemiddeling en zonder tempel in de
  vrije natuur vereerd werd. De wangunst der tijden zou veroorzaakt
  hebben, dat deze beweging zich niet heeft kuilnen uitbreiden. De vrien­
  delijke trekken van Abraham's God zouden zich weer verstrakt hebben
  tot de grimmigheid van de volksgod, naijverig als God van Mozes op
  de Sinai, krijgszuchtig ais God van Jozua bij Gilgal, nationaal beperkt
  als God van David op de Sion.
   In de verhalen uit Genesis wordt Abraham evenwel nergens ais
  stichter van een godsverering getekend. Ook treedt hij niet op als een
  zedelijke persoonlijkheid. Hy is de geroepene, die de tocht door zijn
  vader begonen voort moet zetten, geroepen door een God, die reeds
  als bekend wordt verondersteld. In de vorm van de verhalen, waarin
  het Joodse volk ons hen overlevert, draagt deze God zelfs de naam van
  de God van de uittocht, Jhwh. Abraham is verder nimmer als enkeling
  geroepene Gods en hoofdpersoon der vertelling, doch steeds als drager
  van de zegen vor zijn geslacht.
  De profeten, die in de genoemde verklaring al te eenzijdig getekend
  worden als predikers van anti-cultisch universalisme, noemen Abraham
  zelden. Bij hen is het telkens weer de uittocht, die als daad Gods wordt
  geinterpreteerd. En als benaming van het volk dient Jacob/Israël.
   In het boek Jesaja komt Abraham enkele malen voor. De gedachte
  uit Jes. xxix 22 ,die Abraham vrijkocht' komt niet voor in de verhalen
  uit Genesis. Men heeft voorgesteld in plaats van pada, hiphm, vruchtbaar
  maken, te lezen—zo Kissane in zijn recent commentaarwerk, Dublin
  1941—om een verband te kunnen leggen met Gen. xvii 6. In de Masoretische tekst kan moeilijk iets anders met Abraham bedoeld zijn dan het
  volk. In Jes. xli 8 wordt Abraham de vriend des Heren genoemd,
  parallel aan Jacob, de knecht des Heren. Jhwh heeft Abraham's zaad
  gekozen om met hem in een bizondere verhouding te staan. In Jes. li 2
  wordt Abraham aan de bevreesde groep ballingen voorgehouden als
  bewijs van Gods macht: Zie naar uw vader Abraham en naar uw moeder
  Sara: hij was immers alleen toen Ik hem riep en Ik zegende hem en
  maakte hem tot velen. (Vgl. dezelfde gedachte met omgekeerde toepas­
  sing in Ezech. xxxiii 24!) In Jes. lxiii 16 klinkt in een hartstochtelijk
  gebed iets door van vertwijfeling aan de leven brengende stroom der
  geschiedenis: Immers Gij zijt onze vader. Abraham toch kent ons niet
  en Israël ziet ons niet aan. Gii, Jhwh, zijt onze vader. Van oudsher
  is uw naam onze Losser.
  Een andere poging om Abraham in de gedachtenwereld van het Oude
  Testament een plaats te geven maakt hem tot een proleptische figuur.
  Abraham is daarbij voorloper van Mozes. Hij is aanvoerder van het
  volk, aan wie God zich openbaart, en vertoont reeds trekken, die straks
  46
  
  bij Mozes het wezen van het volk en zijn verhouding tot Jhwh bepalen.
  Belangrijk is in deze opvatting dat de nadruk valt op Abraham als leidei
  des volks.
   Buiten de cyclus uit Genesis komt de naam van Abraham in het
  Oude Testament slechts zelden voor. Izaak wordt drager van de zegen,
  wegens zijn vader, Gen. xxvi 24. Wanneer deze zijn zoon Jacob zegent,
  Gen. xxviii 4, geeft hij hem en zijn zaad de zegen van Abraham. Een
  enkele maal nog vinden we de uitdrukking: de God van uw vader
  Abraham. En verder de naam in de trias, Abraham, Izaak en Jacob,
  in het jonge gedeelten van het Oude Testament, de aanduiding van het
  volksgeheel, verbonden met de begrippen zaad en verbond. Over de
  plaatsen in de profetische boeken werd reeds gesproken. Ps. xlvii 10
  noemt de God van Abraham. Ps. cv is verder het enige lied uit het
  Psalmboek waarin Abraham voorkomt. In de w . 6, 9 en 42 wordt
  hij vermeld als de knecht des Heren, parallel aan Jacob Tsraël en aan
  Izaak.
  De gegevens, in het voorgaande aangeduid, maken de indruk dat
  de iiguur van Abraham de gelovigen in de tijd na de ballingschap, in de
  eeuwen rond het begin onzer jaartelling, en in de begintijd van de Islam,
  meer heeft bezig gehouden dan in de Oudtestamentische periode. Wan­
  neer men zich nader verdiept in de wijzen waarop de gelovigen Abraham
  tekenen, wijkt de mogelijkheid hier een schets van een historische iiguur
  uit te ontwerpen steeds verder terug. Wat wij vinden is interpretatie
  waaruit het geloof van de gebruikers naar voren komt: men tekende in
  Abraham eigen geloof.
   Veel van de bouwstof hunner tekening ontleenden zij aan de cyclus
  der verhalen over Abraham uit het boek Genesis. Tekent deze cyclus
  een duidelijk beeld van Abraham /
  Het tweede gedeelte van Gen. xi brengt de geslachtslijst van Sem
  tot Terach, de vader van Abram. Nahor en Haran. Het 31ste vers van
  dit hoofdstuk bericht dat Terach zijn zoon Abram en diens vrouw Saraj,
  met de weesgeworden kleinzoon Lot, nam en wegtrok uit U r in Mesopotamië om naar het land Kanaán te gaan. Langs de gebruikelijke route
  over het Noorden komen zij tot Haran, waar Terach sterft. In Gen. xii
  zet zijn zoon en opvolger Abram de reis voort en komt in Kanaan.
  Deze gang van zaken lijkt geheel effen. Toch bestaat er een zeer
  groot verschil tussen Gen. xi en Gen. xii. Gen. xi vermeldt de toMót,
  de manifestaties van de levenskracht, van het geslacht van Sem. Maar
  Gen. xii zet de opsomming van deze manifestaties van levenskracht niet
  voort. Gen. xii e.v. brengen verhalen, die bewijzen leveren van Jhah's
  kracht. Niet de to^dót van Sem's afstammeling Abram vormen het
  motief van de cyclus, maar de zegenkracht van Abram's God, aan Abram
  beloofd en op wonderbaarlijke wijzen bevestigd. Wanneer wij deze
  verhalen benaderen om kennis te verkrijgen van wat met een ongefun­
  deerde term het tijdperk der aartsvaderen heet, worden wij teleurgesteld.
  47
  
  Het gaat in deze verhaten niet over de geschiedenis van Abram. Zij
  tekenen geen historische persoonlijkheid. Het gaat over bir^at Jhwh, de
  zegenkracht van de Heer, over de vervulling der belofte.
  Dit wil niet zeggen dat er geen historische gebeurtenissen in deze
  verhalen verondersteld worden of deel van de bouwstof kunnen zijn.
   Uit andere bron vernemen wij over tochten uit het arme land Kanaán
  naar het korenrijke Egypte, over verwoestingen in het gebied der Dode
  Zee, over gevechten tussen stadstaatjes, over verwantschap tussen Ismaël
  en Izaak. Misschien leidt een vergroting van onze kennis van het verleden
  tot groter waarschijnlijkheid bij datering der verhalen en bij onderkenning
  van hun historische bouwstoffen. Dit al kan echter niet veranderen
  dat de cyclus zelf blijkens zijn motief niet tot de categorie Annalen,
  geschiedboeken, gerekend wil worden. De reeks van verhalen brengt de
  vermelding van die wondermacht van de Heer en behoort tot de categorie
  Lofprijzing Gods.
  De eerste drie verzen van Gen. xii geven duidelijk het verschil met
  het vorige hoofdstuk aan. Ook blijkt uit hen de bedoeling op ondubbel­
  zinnige wijze, die de verteller met de kommende verhalen heeft.
  En Jhwh zeide tot Abram : Ga uit uw land—uit uw familie,
  uit uws vaders huis—naar het land dat Ik u zal tonen. Ik zal
  u namelijk tot een groot volk maken, u zegenen en uw naam
  groot doen zijn. Ge zult een zegen—
  — zijn. Ik zal
  namelijk zegenen die u zegenen en vervloeken die u vloeken, en
  alle geslachten des lands zullen u als zegen(spreuk) bezigen.
  Abram zal betekenen
  Jhwh., Voorspoed. ,Het moge u gaan als
  Abram!' wordt een zegenspreuk. De clans van Abram's omgeving, in
  het land waar hij zich zal vestigen, herkennen en erkennen in Abram's
  welvaart de goddelijke zegen.
   De komende verhalen nu zijn de bevestiging, de vervulling van de
  belofte van de Heer. Zij zijn illustraties hoe Jhwh Abram tot een zegenrijk
  geslacht maakt, illustraties van Jhwh's krachtdadige zegen. Hierbij past
  de vertaler een eenvoudig en ook van elders bekend schema toe, dat de
  eeuwen door nog niets van zijn fascinerende uitwerking heeft verloren:
  het schema der tegenstelling. De hoofdpersoon komt in allerlei omstan­
  digheden, die juist het tegengestelde van hetgeen verwacht en gehoopt
  wordt schijnen te brengen. De redding uit deze precaire omstandigheden
  accentueert het eigenlijke motief der vertelling.
  Bezien wij thans de grote lijnen van de verhalen over Abraham,
  lettend op het aangegeven motief van de gelovige, die met deze verhalen
  zijn God prijst. In plaats van de welvaart, waardoor hij tot drager van
  de zegen zou worden, vindt Abram in het land Kanaan hongersnood,
  Gen. xii 10 e.v. De nood dwingt hem naar Egypte te trekken. Egypte
  heeft in de oren van de Israëliet de klank van slavernij. A lsof dit nog
  niet voldoende schaduw is, komt de zwarte plek: Saraj's schoonheid
  brengt Abram's leven in gevaar. Abram's list, waarbij Saraj moet
  48
  
  optreden als zijn zuster, moge dit gevaar afwenden, zij voorkomt niet
  dat hij zijn vrouw dreigt te verliezen. De Pharao begeert Saraj als vrouw.
  Op dit punt, een dieptepunt, grijpt Israël's Ood in. Het huis van de
  Pharao wordt door rampen getroffen en wanneer hij de oorzaak onder­
  kend heeft, keert Saraj terug, wordt Abram met geschenken overladen
  en met de zijnen naar Kanaán teruggestuurd. Hetgeen uit scheen te
  lopen op een totale ondergang wordt gewend tot vervulling van een deel
  de belofte: Abram keert rijk terug in Kanaán.
  In Gen. xx wordt een dergelijke illustratie van Jhwh's vermogen
  gegeven. Hierbij is Abraham, in aansluiting bij zijn voorbede in Gen.
   xviii, een nabi' die Abimelek, van bedreiger tot bedreigde geworden,
  kan redden.
  Het nageslacht is een wezenlijk deel van elke Oosterse zegen. Maar
  Abram blijft kinderloos. Zijn neef Lot is naar een eigen toekomst
  vertrokken. Abram heeft hem kunnen verdedigen tegen de ondergang,
  die de oorlog bracht, Gen. xiv, Abram heeft gepleit voer de stad zijner
  inwoning, Sodom, aan goddelijke vernietiging prijsgegeven. Maar in de
  lijn van Lot's geslacht ligt Abram's toekomst niet. Zal zijn slaaf Eliëzer
  zijn erfgenaam moeten worden? Tenslotte is Abram's verwachting, zij
  het gekortwiekt, gevestigd op zijn zoon, gewonnen bij Hagar, een Egyp­
  tische slavin. Ismaël echter krijgt een eigen zegen, een aparte toekomst.
  In de naamsverandering, althans in de betekenis die de verteller er aan
  hecht, komt de beklemming scherp naar voren. Abram, rijk maar
  kinderloos, zal heten Abraham, verklaard als vader van een menigte
  volks; en Saraj, de onvruchtbare, zal Sara heten, verklaard als verwekster
  van vorsten, Gen. xvii. Maar beiden zijn oud. Saraj lacht. De Heer
  evenwel brengt het wonder tot stand: Izaak, Belacher van de ouderdom
  zijner zogende moeder, wordt geboren. Wanneer de zichtbare wegen
  tot vervulling der belofte gesloten zijn, opent God zijn wonderbaarlijke
  weg, waarop des te duidelijker uitkomt, dat Abraham de drager van
  goddelijke zegen is.
  Deze God vraagt in het verhaal van Gen. xxii deze enige zoon als
  offer. Hoe stijgt de spanning! Zal nu toch nog de belofte onvervuld
  blijken te zijn, nu God tegen God handelt? Is het geloof in deze God,
  het vertrouwen op zijn belofte, dan toch ijdel? Abraham is in dit alles
  passief. In hem, door hem vertoont zich de wondermacht van Jhwh.
  Ook deze spanning wordt op haar hoogtepunt gelost. Izaak zal de
  zegen dragen.
   Wanneer deze Izaak huwbaar geworden is, temidden van een vreemd
  geslacht, wordt in de brede vertelling van de bruidswerving de zuiverheid
  van het geslacht gewaarborgd, Gen. xxiv.
  Van Abraham wordt tenslotte nog verhaald, dat hij een andere
  vrouw nam en zonen gewon, en dat hij stierf, 175 jaar oud, op een goede
  leeftijd, oud en verzadigd (Gen. xxv aanvang). Maar het verhaal was
  reeds uit. De belofte was vervuld. Jhwh's zegen had zich als goddelijke
  kracht getoond.
  I.S. 4
  
  49
  
  De Lofprijzing van de gelovige verteller en van de na-vertellers, de
  geslachten door, zet zich voort in de verhalen over de kracht van Jhwh,
  over de zegen des Heren, in zijn verkorenen. God zelf vertoont zich in
  degene die hij verkiest. De knecht draagt zijn livrei, is deel van zijn
  Heer. Abraham, straks Jaco b /Israël, het uitverkoren geslacht, blijft in
  deze verkiezing knecht, slaaf die zijn God moet vrezen om verkorene te
  kunnen blijven. Wanneer hij in deze juiste houding staat tegenover
  zijn God, zijn vertrouwen in hem stelt in alle omstandigheden des levens,
  ervaart hij dat zijn God gestalte in hem aanneemt, zich in hem en door
  hem als zegen manifesteert.
  In de taal van het Oude Testament heet het dat God zijn naam aan
  zijn volk verbindt. Dat merkt een Pharao, en een Abimelek, die zich
  vergrijpen aan dat volk. Dat merkt dit volk zelf, wanneer het eigen
  wezen aantast. Deze God is transcendent en immanent tegelijk.
  In deze religieuze spanning verkeert Israël. De indaling Gods maakt
  hem vernete). trots—en ter zelfder tijd deemoedig, bang. Zij doet hem
  de aarde, het leven, de medemens beminnen—en maakt hem ter zelfder
  tijd vol van een onuitblusbare verwachting temidden van een heilloos
  heden.
   Abraham is voor de gelovige verteller uit het boek Genesis een
  spiegel van Jhwh's wonderbaarlijke macht en betrouwbaarheid. Het
  luisteren naar zijn verhalen onthult waaruit hij leefde, waarin hij geloofde.
  Leiden, Mei 1949.
  P. A. H. D E B o E R.
  STAATKUNDIGE STRO M ING E IN TRANSVAAL IN DIE JA RE
  1836-1852.
  5 . V A X SANDRIVIER TO T DIE EER STE ALGEM ENE KERKVERGADERING.
  Die sluiting van die Sandriviertraktaat het by sommige groepe in
  Transvaal 'n spanning gebring, veral by generaal Hendrik Potgieter en
  sy mense. Hy was agterdogtig oor die hele saak, iets wat heeltemaal
  verstaanbaar is as mens bedink, dat waar Pretorius tot dusver met die
  Engelse te doen gehad het, het dit nog altyd 'n taamlik noodlottige
  nasleep gehad, soos in Natal en in die gebied van die Oranjerivier
  Soewereiniteit. En daarom het Potgieter homself afgevra wat nou
  miskien die gevolge kon wees ! Die jaar te vore wou die Kaapse
  Goewerneur met Potgieter ook 'n verdrag sluit en hom allerhande
  erkennings verleen, maar Potgieter het met nadruk geweier, want die
  stilswyende voorwaarde wat by implikasie aan hierdie erkennings verbonde was, het beteken dat die Kaapse Goewerneur in die laaste instansie
  tog die hoogste gesag in Transvaal sou wees. Dit is verklaarbaar dat
  Potgieter onrustig was toe hy hoor dat Pretorius nou met die Britse
  outoriteite 'n verdrag gesluit het, want wie weet wat se toegewings hy
  daarin kon gemaak het !
  50.
  