title: Het koningschap in België in de eenentwintigste eeuw
text: Communiqué 18 augustus 2010: ‘(…) de Koning heeft de Heer Di Rupo gevraagd zijn opdracht
  verder te zetten vanaf zaterdag en in het bijzonder de hiernavolgende domeinen uit te diepen:
  – de autonomie en de responsabilisering van de gefedereerde entiteiten voor hun nieuwe
  bevoegdheden om de bloei van elke entiteit mogelijk te maken; – de duurzame ﬁnanciering van
  de federale staat voor de bevoegdheden en verplichtingen die hij zal blijven op zich nemen.’
  Communiqué 29 augustus 2010: ‘(….) De Heer Di Rupo heeft aan de Koning gevraagd van zijn
  opdracht te worden ontheven. De Koning heeft geweigerd en heeft hem gevraagd zijn opdracht
  verder te zetten. (…)’; Communiqué 11 januari 2011 waarin J. Vande Lanotte aanvaaardt zijn
  ontslag weer in te trekken; Communiqué 22 juli 2011 waarin de Koning het ontslag van formateur
  Di Rupo weigert.
  Het communiqué van het Paleis van 17 augustus 2007 luidde als volgt: ‘Dhr Leterme heeft verslag
  uitgebracht over de evolutie van zijn opdracht. Naar aanleiding van dit verslag voert de Koning de
  komende dagen politieke raadplegingen. Gedurende die periode zullen de onderhandelingen in
  Hertoginnedal worden opgeschort.’
  ‘SP.A-voorzitter Johan Vande Lanotte vindt dat het Paleis een onaanvaardbaar initiatief neemt
  door oranjeblauw te hulp te komen’, De Standaard, 18-19 augustus 2007.
   35
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  aardigs voor. Nadat uit het verslag van preformateur Di Rupo bleek dat er vooruitgang was geboekt, vroeg Albert hem zijn opdracht verder te zetten, terwijl hij zelf
  toezegde vooraf de onderhandelende partijvoorzitters nog even te ontvangen.114 De
  koning stelde zich dus op als een loyale partner van zijn opdrachthouders. Alhoewel
  een dergelijke actieve deelname aan het proces van onderhandelingen ook al ten
  tijde van koning Boudewijn is voorgekomen,115 lokt ze steevast de kritiek uit dat het
  staatshoofd partijdig is, dat het niet aan hem toekomt om in de politieke arena af te
  dalen om een bepaalde coalitie mogelijk te maken.
   e De politieke klasse kapittelen
  -29. De regeringscrisis van 2010-2011 was bij het indienen van deze tekst op 1 september 2011 nog lang niet beslecht. Net zoals koning Boudewijn in het verleden had
  gedaan, vond ook koning Albert II het nodig om de politieke klasse ten aanzien van
  de publieke opinie te kapittelen en terecht te wijzen als de verantwoordelijke voor
  de impasse. Op 31 maart 1981, enkele uren na de val van het kabinet-Martens IV
  ontbood Boudewijn negentien politieke, patronale en syndicale leiders in het paleis
  om hen op ongewoon scherpe wijze de levieten te lezen. De Koning zei: ‘Het is nu de
  hoogste tijd om geschillen, van welke aard ook, aan de kant te schuiven en voorrang
  te geven aan de overleving. Dat is wat wij zouden doen indien we in oorlog zouden
  zijn. Welnu, het is oorlog: oorlog voor het behoud van onze economie, voor het welzijn van allen en vooral van de minderbedeelden, voor onze plaats in de wereld. Nog
  een opmerking waaraan ik groot belang hecht: de stabiliteit van de regering moet
  worden hersteld. In zeven jaar tijd hebben zeven regeringen elkaar opgevolgd, en
  dat in de moeilijkste tijden van de naoorlogse periode, nu wij meer dan ooit behoefte
  hebben aan stabiliteit en continuiteit.’ Zijn toespraak werd in de pers bekendgemaakt.116 Recent maande ook Koning Albert zowel in de kersttoespraak van 2010,
  als in de 21-juli-toespraak van 2011 de politici sterk aan om een compromis te sluiten
  over de staatshervorming en een regering te vormen.117 In 2010 hield hij hun voor
  dat alle elementen op tafel lagen om een grondige hervorming van de staat te verwezenlijken en hij riep hen op de moed op te brengen om de nodige toegevingen te
  doen. In 2011 legde de Koning met nauwelijks verholen onbegrip uit dat het nu wel
  lang genoeg had geduurd. ‘Ik zou me aan mijn taak onttrekken’, aldus de Koning,
  ‘mocht ik nalaten aan de risico’s te herinneren die alle Belgen lopen bij een langdurige crisis, en ook, mocht ik niet opnieuw aandringen bij alle politici, en bij hen die
  ze kunnen helpen, zich constructief op te stellen en snel een evenwichtige oplossing
  uit te werken voor onze problemen.’
  
  114 Communiqué 18 augustus 2010. ‘Daarom heeft de Koning de Heer Di Rupo gevraagd zijn opdracht
  verder te zetten vanaf zaterdag ….  116 V. Nees (red.), Wij, Boudewijn, Koning der Belgen. Het politiek, sociaal en moreel testament van
  een nobel vorst, Uitg. Editions, 1996, deel 2, p. 1028-1029.
  117 Zie voor deze toespraken de website www.monarchie.be.
   36
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  f De keuze van de ministers
  -30. Wanneer dan uiteindelijk de regeringsvorming rond is, moeten nog de ministers worden aangeduid. In de aanvangsjaren van de coalitiedemocratie, in het interbellum, had de vorst nog wel invloed op de keuze van de ministers. Geleidelijk aan
  nam de particratie echter toe. Aanvankelijk werd hier nog tegen geprotesteerd.118
  Zo waarschuwde de commissie-Soenens er in 1949 voor dat ‘in een zo kiese aangelegenheid als deze der benoeming en der afzetting der ministers, de invloed (van
  de politieke partijen) zich met mate moeten laten gelden.’ Steeds meer slaagden de
  partijen er echter in het laken naar zich toe te halen. Sinds de beruchte uitspraak van
  de PS-voorzitter Spitaels, die na de moord op zijn voorganger A. Cools, verklaarde
  ‘Il m’a fait ministre’, doen de politici steeds minder moeite om de schijn hoog te
  houden. Rimanque en Wouters schreven terecht: ‘Een van de meest ﬂagrante voorbeelden van de kloof tussen de formele ﬁctie en de politieke realiteit is precies de
  grondwetsbepaling die de koning het recht toekent zijn ministers te benoemen. In
  praktijk onderhandelen de partijen van de nieuwe meerderheid over de onderlinge
  verdeling van de ministerposten en beslist elke partij vervolgens zelf wie voor haar
  in de regering zal zetelen.’119 Weliswaar worden er ook voor de naoorlogse periode
  nog steeds voorbeelden aangehaald van kandidaat-ministers die op het veto van de
  Koning zouden zijn gestuit.120 Vaak gaat het om hardnekkige geruchten, die moeilijk zijn te veriﬁëren, zolang de archieven gesloten zijn.121 Steeds rijst de vraag of
  het werkelijk om een koninklijk veto ging, dan wel om een aanbeveling, een wens,
  een suggestie van de koning waarmee de formateur bereid was rekening te houden.
   Omgekeerd komt het trouwens ook voor dat de Koning deze of gene politicus overtuigt om een ministerportefeuille te aanvaarden.122
  B
  
  De ministeriële verantwoordelijkheid een ﬁctie, de Kroon ontbloot, de
  onschendbaarheid onder druk
  
  a De ministeriële verantwoordelijkheid een ﬁctie
  -31. Tijdens de regeringsvorming neemt de Koning voortdurend uitgesproken politieke beslissingen. De vraag rijst dan ook op welke wijze de ministeriële
  
  118 Zie bv. G. Van den Bossche, ‘Autour du parlementarisme. Le mode de nomination des ministres’,
  Rev. Belge, 1929, p. 109-121.
  119 K. Rimanque en M. Wouters, ‘Het optreden van de koning in België, in het bijzonder tijdens
  regeringscrisissen’, o.c., p. 120.
  120 Zo zou Koning Albert II in de regeringsvorming van 1999 de PS-politicus Michel Daerden hebben
  afgewezen. Y. Monette, Métier de Roi, Famille. Entourage. Pouvoir. de A à Z, Brussel, 2002,
  p. 180, tw. Roi & Gouvernement, die ook andere voorbeelden uit de regeerperiode van Koning
  Boudewijn vermeldt. Zie ook R. Senelle, M. Clement en E. Van de Velde, Handboek voor de
  Koning. Lannoo, 2004, p. 202-203.
  121 Lange tijd werd voor waar aangenomen dat Koning Boudewijn een veto zou gesteld hebben tegen
  VU-er Frans Baert als minister van Justitie. In zijn Mémoires maakt toenmalig eerste minister
  Leo Tindemans er echter geen gewag van. Hij vermeldt wel dat de koning zich verzette tegen
  Leon Hurez als vicepremier, maar dit verzet moest opgeven onder druk van PS-voorzitter Cools.
  L. Tindemans, De Mémoires. Gedreven door een overtuiging, Lannoo, 2002, p. 335-336.
  122 Zo ontblootte eerste minister Martens in 1988 de kroon door te onthullen dat de koning hem had
  overtuigd premier te blijven.
   37
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  verantwoordelijkheid wordt ingevuld. Dit blijft een pijnpunt van de constitutionele
  monarchie. Het antwoord dat het staatsrecht geeft, is weinig overtuigend. In België
  wordt de ontslagnemende eerste minister geacht de ministeriële verantwoordelijkheid te dragen. Zijn regering is immers met de lopende zaken belast. De regeringsvorming behoort daartoe.123 Dat impliceert uiteraard niet dat de Koning voor elk
  initiatief dat hij neemt, vooraf door de ontslagnemende eerste minister gedekt dient
  te zijn. Diens rol blijft beperkt. Hij is er nog en is beschikbaar voor overleg.124 Veelal
  blijft hij echter op afstand. Zijn positie als ontslagnemend regeringsleider die vaak
  niet meer het vertrouwen geniet van de meerderheid, is niet van dien aard om de
  regeringsvorming te kunnen begeleiden. Hij wordt dan ook als zodanig niet bij de
  koninklijke initiatieven betrokken, tenzij hijzelf tot informateur of formateur wordt
  aangeduid. De ministeriële verantwoordelijkheid heeft hier dan ook slechts een
  beperkte en in grote mate louter formele draagwijdte. Een geslaagde regeringsvorming eindigt in België in een reeks koninklijke besluiten. Eerst benoemt de Koning
  de nieuwe eerste minister. Het besluit daartoe wordt tegengetekend door de ontslagnemende premier. Vervolgens aanvaardt de Koning het ontslag van de ministers
  van de vorige regering. Het besluit daartoe wordt mede ondertekend door de nieuwe
  eerste minister. En ten slotte worden ook de overige ministers benoemd met een
  besluit dat eveneens door de nieuwe eerste minister wordt ondertekend. Zo is de cirkel rond en zou het optreden van de koning gedekt zijn: de gewezen eerste minister
  draagt de verantwoordelijkheid voor de regeringsvorming en dus voor alle initiatieven die de Koning heeft genomen125 en de nieuwe eerste minister voor de concrete
  samenstelling van de regering.126
  -32. Deze constitutionele gewoonte dateert van 1871 toen koning Leopold II een
  katholieke regering die nog over een meerderheid in het parlement beschikte,
  ten val bracht, om ze te vervangen door een andere katholieke regering.127 Zowel
  
  123 B. Waleffe, Le roi nomme et révoque ses ministres, Brussel, Bruylant, 1971, p. 46, nr. 37.
   124 Delpérée schrijft zelfs dat de ontslagnemende ministers dicht bij het Paleis blijven ‘et peuvent
  à ce moment avaliser les démarches qui sont accomplis (…)’, F. Delpérée, ‘Le roi règne et ne
  gouverne pas’, JT, 1990, p. 703.
  125 Zie E.M. Martens in een antwoord op een parlementaire vraag van de h. Cortois. Parl. Hand.,
  Kamer, 12 oktober 1989, p. 30 en v.: ‘Dat betekent dus ook dat de raadplegingen met het oog op
  de vorming van de nieuwe regering, politiek volledig zijn gedekt door de aftredende Regering en
  meer bepaald door de aftredende Eerste Minister.’
  126 Hij is er m.n. voor verantwoordelijk dat er slechts Belgen worden benoemd (art. 97 GW), geen
  kinderen van de Koning (art. 98 GW), dat er maximaal 15 ministers zijn, en dat de pariteit in de
  ministerraad wordt geëerbiedigd (art. 99).
  127 In 1871 werd de regering-d’Anethan opgevolgd door de regering-de Theux en in 1884 de regering-Malou door de regering-Beernaert. De constitutionele verwikkelingen die daarmee
  gepaard gingen, hebben geleid tot gewoonten die nog steeds deel uitmaken van ons grondwettelijk recht. Tot 1871 was het de praktijk dat de gewezen regeringsleider zowel de benoeming
  van zijn opvolger, als het ontslag van zijn collega-ministers tegen tekende. Deze procedure was
  nog gevolgd bij de opvolging van de regering Frère-Orban door de regering-d’Anethan (zie Mon.
  B., 3 juli 1870). Omdat d’Anethan het niet eens was met de regeringswissel die de Koning had
  opgedrongen weigerde hij echter zijn handtekening. Uiteindelijk werd een compromis bereikt.
   De katholiek de Theux werd eerst tot minister benoemd in een besluit dat door d’Anethan werd
  tegen getekend. Vervolgens tekende de Theux de besluiten waarmee het ontslag van de regering
  
  38
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  in 1871128 als later in 1884129 – toen ongeveer hetzelfde zich herhaalde – werd er in
  de Kamer uitvoerig gedebatteerd over de draagwijdte van de ministeriële verantwoordelijkheid.130 Voor het eerst werd het standpunt verdedigd dat later uitgroeide
  tot de nog steeds geldende theorie. De regeringsleider die de benoeming van zijn
  opvolger mede ondertekent, neemt niet elk aspect van de regeringsvorming voor
  zijn rekening. Hij bevestigt slechts dat deze op constitutioneel regelmatige wijze
  is verlopen. Hij kan zijn handtekening slechts weigeren indien dat niet het geval
  is. Aangezien er voor de regeringsvorming nauwelijks regels bestaan, behoudens
  dan het beginsel van het parlementair systeem, zou de gewezen regeringsleider
  zijn handtekening slechts kunnen weigeren indien de Koning een regering vormt
  die niet door een meerderheid in de Kamer wordt gesteund of minstens gedoogd.131
  Indien de gewezen regeringsleider ten onrechte zijn handtekening weigert en ook
  in geval van overmacht,132 kan de nieuwe regeringleider de eigen benoeming mede
  ondertekenen.133
  -33. Dit alles kan niet verhelen dat er geen minister reëel verantwoordelijk is voor
  de vele ingrijpende beslissingen die de koning met het oog op de regeringsvorming
  neemt. Hij handelt dan als ‘een koorddanser zonder net’. Valt hij, dan belandt hij
  niet in het veilige net van de ministeriële verantwoordelijkheid. Die is in deze periode ‘assez ﬁctive’, schrijft André Molitor.134 Eigenlijk wordt de Koning vooral gedekt
  door het resultaat van de regeringsvorming. Wanneer er uiteindelijk een regering
  
  128
  129
  130
  131
  132
  
  133
  
  134
  
  d’Anethan werd aanvaard en waarmee de andere ministers uit zijn regering werden benoemd
  (Mon. B. 7 december 1871). Dit stramien groeide uit tot een grondwettelijke gewoonte.
   Ann. Parl., Kamer, 1871-72, 12 december 1871, 114-126 en 13 december 1871, p. 129-136.
  Ann. Parl. Kamer, 1884-1885, 20 tot 26 november 1884.
  Zie J. Mertens, ‘La nomination et la révocation des ministres’, p. 380.
  P. De Visscher, ‘La fonction royale’, Rev.Gen., 1949, 689: ‘A notre avis, le Premier ministre sortant
  opposera un refus justiﬁé au choix du Roi lorsque ce choix prétend s’exercer en opposition
  manifeste avec la volonté non équivoque de la majorité parlementaire.’
  Bijvoorbeeld wanneer in oorlogstijd de koning en de ministers geen contact meer hebben. In juni
  1940 had dit kunnen worden toegepast, maar – Culpa felix – koning Leopold III werd hierover
  toen slecht geadviseerd door advocaat-generaal bij het Hof van Cassatie Hayoit de Thermicourt.
  Zie J. Velaers en H. Van Goethem, Leopold III, de koning, het land, de oorlog, Lannoo, 1994,
  p. 247-250; J. Stengers, De koningen der Belgen, p. 44-47. Zie echter anders procureur-generaal
  F. Dumon, ‘Over enkele grondwettelijke problemen gerezen tijdens de tweede wereldoorlog’,
  Mededelingen van de Koninklijke Academie voor wetenschappen, letteren en schone kunsten
  van België, Klasse der Letteren, 1983/2, p. 1-48.
   De Commissie-Soenens stelde: ‘Naar een vast gebruik wordt het benoemingsbesluit van de
  eerste minister ondertekend door zijn voorganger die alzo de verantwoordelijkheid draagt
  van de grondwettelijke regelmatigheid van de wijze waarop de keuze van de Koning werd
  gedaan, en het is de nieuwe eerste minister die het besluit, waarbij ontslag van de uittredende
  eerste minister aanvaard wordt, alsmede de benoemingsbesluiten van zijn collega’s, mede
  ondertekent. Nochtans in geval van niet gerechtvaardigde weigering van de Eerste Minister of in
  geval van heirkracht, moet de pas benoemde Eerste Minister zijn eigen benoeming mede kunnen
  ondertekenen.’
  Deze laatste stelling werd eerder reeds in de rechtsleer verdedigd, zie de verwijzingen in
  J. Mertens, ‘De grondwettelijke verantwoordelijkheid voor het ontslag en de benoeming van
  ministers’, RW, 1946-1947, 177 en v.; A. Mast, ‘La nomination et la révocation des ministres’, J.T.,
  1949, p. 649 en v., B. Waleffe, Le Roi nomme et révoque ses ministres, Brussel, Bruylant, 1971,
  nr. 35 en v., p. 43 en v., nr. 44,
  A. Molitor, La fonction royale en Belgique, p. 46.
  39
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  wordt gevormd die het vertrouwen van een meerderheid van de Kamer verwerft, verstomt de kritiek, althans bij de meerderheid. Enkel bij de minderheid – de (slechte)
  verliezers – blijft ze soms nog wat nasmeulen.
   b De Kroon ontbloot
  -34. Ook het Geheim van Laken is ten tijde van een regeringvorming in grote mate ﬁctief. Alle initiatieven van de Koning zijn immers openbaar. Ze worden door communiqués van het Paleis bekendgemaakt. Het systeem verheelt niet dat het staatshoofd
  zelf aan zet is.135 Het volstaat enkele koppen van de kranten uit de recente periode te
  citeren om te beseffen dat die niet bepaald het beeld van een a-politieke Koning die
  niet verantwoordelijk is, aan de publieke opinie voorhouden: ‘De Koninklijke marionet Albert’, ‘De Koning weet het ook niet meer’, ‘Albert en Didier, dikke vrienden’,
  ‘Questions sur le vice-roi’, ‘De truc met de Koning’, ‘Koning in oranje-blauw mijnenveld’, ‘Koning moet Milquet temmen’, ‘Koning brengt Leterme geen stap verder’,
  ‘Albert II, le Joker de Leterme’, ‘De Koning noodgedwongen op glad ijs’, ‘Hof brengt
  geen rust’, ‘Monarchie zaagt tak af waar ze op zit’, ‘Koning zet N-VA voor het blok’,
  ‘CD&V’ers verwijten Koning paniekvoetbal’, ‘Ze spelen met de koning zijn voeten’,
  ‘De koning is meer splijtzwam dan bindteken’, ‘De Koning roept in de woestijn’,
  ‘Albert schroeit zijn vingers aan crisis’, ‘De Koning dreigde met staking’, ‘Vorst aan
  de grond’, enz. Eigenlijk staan we voor een structurele ontbloting van de Kroon,
  waar soms nog een conjuncturele ontbloting door loslippige politici bijkomt. De
  discretieplicht maakt deel uit van ons grondwettelijk recht. Voor ministers is het
  een voorwaarde om de ‘eenheid van de kroon’ te waarborgen. Ze volgt rechtstreeks
  uit de artikelen 88 en 106 van de grondwet. Voor de overige gesprekspartners van de
  Koning gaat het veeleer om een ongeschreven regel.136 De huidige generatie politici
  lijkt echter steeds minder bereid om het vertrouwelijke karakter van hun gesprekken met de vorst te eerbiedigen. Al ten tijde van Koning Boudewijn poogde journalist Hugo De Ridder het verhaal over de regeringsvorming te schrijven op basis van
  wat loslippige politici hem daarover hadden verteld. Ook de rol van de Koning bleef
  daarin niet onbesproken. Toen in zijn boek ‘Sire geef me honderd dagen’ uit 1989
  voor het eerst een relaas was opgenomen over een gesprek dat Koning Boudewijn
  met de PSC-voorzitter Gerard Deprez had gevoerd, in het kader van een regeringvorming, fulmineerde eerste minister Martens in de Kamer dat dit ‘schadelijk is voor
  de goede werking van de instellingen’.137 Sindsdien is het er niet op verbeterd. Ook
  
  135 R. Ergec en M.  137 E.M. Martens in een antwoord op een parlementaire vraag van de h. Cortois. Parl. Hand., Kamer,
  12 oktober 1989, p. 30 en v.
  40
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  over de recente crisis verschenen boeken met onthullingen over de Koning.138 De
  betrokken journalisten zelf getuigen: ‘Ooit was het colloque singulier heilig. Over
  gesprekken met de vorst werd niet uit de biecht geklapt. Dat beginsel staat al enige
  tijd onder druk. Er wordt steeds vaker en steeds sneller onthuld welke denksporen
  de vorst aftoetst.’ De politici lijken de behoefte te hebben uit te bazuinen wat ze aan
  de koning hebben verteld en wat ze van de woorden van de vorst menen te hebben
  begrepen.139 In een fors communiqué van 5 mei 2011 betreurde het Paleis ‘dat de
  discretie met betrekking tot het colloque singulier niet wordt gerespecteerd. Deze
  discretie heeft tot doel het Staatshoofd zijn functie te laten vervullen. Sommige van
  de gepubliceerde uittreksels bevatten manifeste onjuistheden, in het bijzonder over
  de onderhouden van 16 juni en 8 oktober 2010.’ Ook politici van de vorige generatie maken zich zorgen. Gewezen premier Marc Eyskens verklaarde: ‘Dit zijn geen
  domme versprekingen of ijdele ontboezemingen, maar doelbewuste lekken om de
  koning te beschadigen en bepaalde politieke effecten te bekomen. Er is een ware
  striptease aan de gang in de Wetstraat, een politiek paaldansen zonder weerga.
   De onderliggende drijfveer kan alleen maar republikeinse drijverij zijn.’140 Volgens
  gewezen SP-A-voorman Willy Claes respecteert de politieke wereld de prerogatieven
  van het staatshoofd niet langer. ‘Ik weet alleen niet of dat met een gebrek aan kennis van onze instellingen dan wel met een teloorgang van de politieke deontologie
  te maken heeft. Maar de gevolgen zijn wel gevaarlijk: als men de koning schaak zet
  – schaakmat is het nog niet – dan blokkeert uiteindelijk alles.’141
  c De onschendbaarheid onder druk
  -35. De onschendbaarheid en onverantwoordelijkheid van de Koning zijn twee zijden van eenzelfde medaille. De Koning is onschendbaar; boven kritiek verheven,
  omdat hij niet verantwoordelijk is en een minister de verantwoording voor zijn daden
  draagt. Faalt de ministeriële verantwoordelijkheid dan incasseert de Koning zelf
  de kritiek. De persoonlijke inbreng van de Koning in de regeringsvorming maakt
  hem kwetsbaar. Dat is al zo sinds 1918, toen de periode van de coalitieregeringen
  aanvatte. Van de eerste regeringsvorming onder Albert I – de ‘staatsgreep van
  Loppem’ – tot de huidige onder Albert II: nu en dan heeft er wel kritiek geklonken.
  Politici die uit de boot vielen, ventileerden hun frustraties en namen ook de Koning
  
  138 S. Samyn, W. Verschelden, B. Brinckman, I. Albers, De zestien is voor U, Lannoo, 2007, 335 p.
  S. Samyn en T. Peeters (red.), De gevangenen van de wetstraat. Een reconstructie van zeven
  maanden onderhandelen, Gent, Borgerhoff, 2011, p.141; S. Samyn en M. Buxant, Koning zonder
  land. De toekomst van de Belgische monarchie in woelige tijden, Amsterdam, De Bezige Bij,
  2011, p. 16.
   139 Zo schrijven de auteurs dat de Koning het NV-A als staatsgevaarlijk beschouwt, dat hij er in 2007
  voor pleitte het kartel tussen CD&V en NV-A stop te zetten, en dat in 2010 aan Bart De Wever
  de titel bemiddelaar geweigerd werd omdat de kabinetschef vond dat die alleen aan ernstige
  mensen toekwam; dat hij in 2007 de Waalse socialisten niet terugwilde en in 2010 de liberalen
  lange tijd op afstand hield, omdat de PS hen afwees; dat hij in 2010 de voorzitter van de VLD
  Decroo verantwoordelijk hield voor de crisis en daarover zeer verbolgen was, dat hij ‘vocht voor de
  federale kieskring’, dat hij een lans brak voor het behoud van de tien federale wetenschappelijke
  instellingen, dat hij in 2010 heeft gezworen nooit verkiezingen toe te staan enz.
  140 ‘Lekken uit regeringsonderhandelingen zijn een gortige schande’, De Morgen, 13 februari 2008.
  141 ‘Discretie over rol koning is volledig verdwenen’, De Morgen, 28 augustus 2007.
   41
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  in het vizier. In het verleden bleef die kritiek meestal binnenskamers. In de recente
  periode wordt ze ook openlijk geuit.142 Vooral politici die republikein zijn, tillen daar
  niet zo zwaar aan, maar ook anderen aarzelen niet om van hun vrije meningsuiting
  gebruik te maken. Het gaat per slot van rekening toch om een aangelegenheid van
  publiek belang. De Koning wordt verweten op een bepaalde coalitie aan te sturen,
  de Vlamingen te bevoordelen, of omgekeerd de Koning van de Franstaligen te zijn,
  een bepaalde partij of politicus voor te trekken en een andere bewust te boycotten,
  te lang vast te houden aan één formule en een andere te vroeg uit te proberen om
  ze te doen mislukken, overhaast te handelen of te traag, niet voortdurend beschikbaar te zijn of zich te veel te engageren enz. Ook het entourage van de koning komt
  onder vuur te liggen. In de recente crisis nam vooral NV-A voorman Bart De Wever
  het Paleis op de korrel. Hij verweet de Koning o.m. dat die zijn opdracht als ‘verduidelijker’ wel erg strikt afbakende en hem te weinig tijd liet (tien dagen) en dat de
  N-VA daarenboven niet werd gehoord over de aanduiding van J. Vande Lanotte als
  bemiddelaar.143 In een interview met Der Spiegel van 13 december 2010 verklaarde
  hij: ‘Het is een probleem dat de koning nog een politieke rol vervult. Als er een crisis
  ontstaat, wint de koning aan belang. Hij neemt het voortouw van een regering. Voor
  de Vlamingen is dat een nadeel, omdat de koning anders denkt dan wij. Voor de
  Walen is het een voordeel, omdat zij met hem verbonden zijn. Wij zijn voorstanders
  van een republiek.’144 De dag later verklaarde hij aan ‘La Libre Belgique’: ‘Est-ce que
  le Roi est du côté de ceux qui veulent des réformes et plus d’autonomie ? La réponse
  est non. Il est du côté de ceux qui veulent garder le statu quo. La monarchie est un
  atout pour les francophones qui veulent garder le statu quo.’145 Dat de Koning ‘willens, nillens’ in het politieke strijdgewoel terecht komt, is dus niet zonder collateral
  damage voor de koninklijke functie.
   C
  
  Een dienst aan de democratie of een democratisch deﬁcit?
  
  -36. De vraag rijst of het vanuit democratisch oogpunt aanvaardbaar is dat een
  niet verkozen staatshoofd een zo prominente rol speelt bij de regeringsvorming.
  De meningen zijn daarover verdeeld. Sommigen benadrukken steeds weer dat de
  koning geen doorslaggevende rol speelt. Hij werkt immers niet in het luchtledige,
  doch steeds in functie van de objectieve elementen van de politieke situatie. De
  Koning kan niets forceren. Zijn persoonlijke preferenties kunnen niet doorslaggevend zijn.146 De politiek is immers autonoom. Partijvoorzitters laten zich niets
  opdringen. Zij kunnen te allen tijde weigeren met een door de Koning aangewezen
  
  142 Zie F. Delpérée en B. Dupret, ‘Nul ne peut découvrir la couronne’, Les cahiers constitutionnels,
  1989, p. 41.
  143 S. Samyn en T. Peeters, De gevangenen van de wetstraat, een reconstructie van zeven maanden
  onderhandelen, Borgerhoff & Lamberigts, 2011, p. 111-112, p. 122-123.
  144 De Standaard, Letterlijk. Bart De Wever in Der Spiegel, 13 december 2010.
  145 La Libre Belgique, 14 december 2010, L’interview de Bart De Wever, p. 4.
   146 Zie bv. A. Molitor, La fonction royale en Belgique, p. 37: ‘La tâche du Roi sera donc d’opérer un
  arbitrage où ses désirs personnels seront un élément, mais un élément seulement.’
  
  42
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  (in)formateur in zee te gaan.147 Ook al beschikt de Koning, afhankelijk van de politieke omstandigheden en de uitgebrachte adviezen, soms over enige vrijheid bij het
  nemen van initiatieven, het resultaat dient steeds te beantwoorden aan de wil van
  de politieke partijen die onderhandelen. Ultiem komt de Government making power
  toe aan de Kamer van Volksvertegenwoordigers die het vertrouwen aan de door
  de Koning benoemde ministers kan weigeren.148 Gebeurt dat, dan dient de eerste
  minister meteen zijn ontslag aan te bieden.149 De rol die het staatshoofd speelt,
  bestaat er enkel in om wat ‘mogelijk’ is ‘werkelijk’ te maken,150 om eruit te halen wat
  erin zit. Hij speelt een initiërende, begeleidende en bevorderende rol die partijen
  helpt om afstanden te overbruggen en impasses te doorbreken. Zijn rol is vergelijkbaar met die van een vroedvrouw: hij is noch de vader, noch de moeder, hij heeft het
  kind niet verwekt en zal het ook niet baren, maar helpt het wel ter wereld brengen.
   -37. Voor de anderen is het feit dat de Koning soms verplicht is keuzes te maken met
  politieke gevolgen, zonder dat een minister een reële verantwoordelijkheid draagt,
  voldoende om het over een ‘democratisch deﬁcit’ te hebben.151 Een handige Koning
  zou trouwens in uiterst moeilijke omstandigheden er wel degelijk in kunnen slagen om de oriëntatie van de onderhandelingen te beïnvloeden en een oplossing naar
  voor te schuiven die overeenstemt met zijn wensen,152 of minstens een oplossing te
  weren die hij afwijst, zo wordt beweerd. En hoe dan ook, omdat de Koning onvermijdelijk in de politieke arena afdaalt, kan zijn neutraliteit in het gedrang komen.
  Ook de onschendbaarheid kan onder druk komen te staan. De Koning kan immers
  een gemakkelijk slachtoffer worden van personen die erop uit zijn het staatshoofd
  en de monarchie ter discussie te stellen. Van symbool van de eenheid, wordt hij dan
  oorzaak van verdeeldheid.
  147 Zie over de overwegende rol van de politieke partijen, K. Rimanque en M. Wouters, ‘Het optreden
  van de koning in België, in het bijzonder tijdens regeringscrisissen’, Res Publica, 1991/1, p. 119120.
  148 Het is een vaste regel van constitutioneel recht dat een regering slechts effectief het beleid mag
  voeren dat zij in een regeringsverklaring voorstelt, indien zij daarvoor in de Kamer het vertrouwen
  heeft verkregen. L. Neels, Regeringsverklaringen en regeerakkoorden als documenten van
  toenemend publiekrechtelijk belang. Een nieuwe bron van publiek recht’, R.W., 1974-75, 23692410.
  149 In het verleden is gebleken dat het kan misgaan. Zo overleefde de regering-Van de Vyvere in 1925
  de vertrouwensstemming niet en diende al na een dag ontslag te nemen. ‘Il était mort avant de
  vivre’ grapte de pers. (Zie over de kroniek van deze aangekondigde dood J. Velaers, Albert I.
   Koning in tijden van oorlog en crisis, Lannoo, Tielt, 2009.) Met de huidige particratie komen
  dergelijke misslagen niet meer voor. Zodra de partij-instanties het licht op groen zetten,
  benoemt de Koning ‘zijn’ ministers en schenkt ook het parlement hun steevast het vertrouwen.
  150 A. Molitor, La fonction royale en Belgique, p. 33.
  151 R. Ergec en M. Uyttendaele, ‘La monarchie en Belgique - Reﬂet du passé ou nécessité nationale?’
  in: Présence de droit public, p. 607-608.
  152 F. Perin, ‘Qui a fait et défait les gouvernements (1918-1958)’, Courrier Hebdomadaire, 1959, nr.
  4, p. 4; F. Perin, La démocratie enrayée, Brussel, 1960, p. 40; R.P.D.B., tw. Chef de l’Etat, t. I, 905:
  ‘Le Chef de l’Etat n’est pas ici le simple enregistreur de la volonté parlementaire. Ses préférences,
  ses conceptions peuvent avoir une inﬂuence parfois très efﬁcace sur la désignation ou l’élimination
  de certaines personnalités, voire sur le groupement des forces politiques appelées à soutenir le
  Cabinet.’
  
  43
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  D
  
  Zijn er alternatieven?
  
  -38. Voor wie binnen de context van een parlementair systeem nadenkt over alternatieven, dienen zich drie mogelijkheden aan: ofwel de Kamer van Volksvertegenwoordigers neemt zelf de initiatieven die tot de vorming van de regering moeten leiden, ofwel men belast een andere personaliteit daarmee, bijvoorbeeld de voorzitter
  van de Kamer, ofwel men laat de regeringsvorming over aan de spontane actie van
  de politieke partijen, die eventueel geholpen door een aantal procedurele richtlijnen
  zelf instaan voor de regeringsvorming.
   -39. Een eerste alternatief dat soms naar voor wordt geschoven is dat de Kamer van
  Volksvertegenwoordigers de formatie tot zich zou trekken. Reeds in 1971 drukte de
  Nederlandse Tweede Kamer in de motie-Kolfschoten153 de wens uit dat na de verkiezingen de nieuwe Kamer bij meerderheid een kabinetsformateur aan de koningin
  zou voorstellen. Die motie is nooit in de praktijk gebracht. In 1971 probeerden de
  politieke partijen het wel, maar ze kwamen er niet uit. Latere voorstellen in die zin154
  hadden evenmin enig gevolg. De idee leek te zijn afgevoerd,155 maar werd recent
  opnieuw opgevoerd in de nota ‘Verbindend Koningschap in de Republiek’ van de
  PvdA.156 Het komt ons voor dat het ook in België niet strijdig zou zijn met de grondwet indien de Kamer over de regeringsvorming een debat zou houden en in een resolutie een formateur aan de Koning zou voordragen. De reële Government making power
  komt immers toe aan de Kamer. Volgens artikel 96, eerste lid, GW moet de Koning
  de ministers wel benoemen. Op grond van een grondwettelijke gewoonte neemt
  hij ook zelf initiatieven die tot een regeringsvorming moeten leiden. Niets verzet
  er zich echter tegen dat de Kamer een meer actieve rol zou spelen.157 In 1993 werd
  al een tweede lid aan artikel 96 toegevoegd. Om de stabiliteit van de instellingen te
  
  153 Motie-Kolfschoten 18 februari 1971, Kamerstukken II 1970/71, 10 993, p. 9. Zie B.P. Vermeulen,
  A.P. Krijnen en D.A. Roos (red.), De Koning in het Nederlandse staatsrecht, Ars Aequi libri,
  Nijmegen, 2005, p. 88-89: ‘Hierbij komt, dat – daargelaten de normering van het eindresultaat
  door de vertrouwensregel – de procedure inzake de kabinetsformatie niet door staatsrechtelijke
  normen, maar enkel door staatkundige praktijk beheerst wordt. De Tweede Kamer is derhalve
  vrij om de procedure zo in te richten dat de Koning daarin geen enkele rol speelt. Zo zou zij
  kunnen besluiten voortaan zelf een (in)formateur te benoemen of aan de Koning voor te dragen.
   Het is per slot van rekening aan de Tweede Kamer om op basis van de verkiezingsuitslag te
  bepalen welk kabinet er uiteindelijk wordt geformeerd.’
  154 Ook de Staatscommissie-Biesheuvel beval in 1984 aan dat de Tweede Kamer de kabinetsformateur
  zou aanwijzen. In 1993 nam ook de Adviescommissie-De Koning deze idee over.
  155 Een motie-Kant/Halsema werd in 2000 afgevoerd. Kamerstukken II 2000-2001, 27 400 III nr. 6
  en Handelingen II, 2000-2001, p. 643.
  156 ‘Verbindend Koningschap in de Republiek.’Advies van de commissie ad hoc ‘Actualisatie
  toekomst Koningshuis’ van de Partij van de Arbeid, Amsterdam 24 augustus 2011.
   157 K. Rimanque en M. Wouters, ‘Het optreden van de koning in België, in het bijzonder tijdens
  regeringscrisissen’, o.c., 128. ‘De grondwet verzet zich evenmin tegen andere scenario’s,
  waarin bij voorbeeld het parlement een actieve rol zou spelen. Indien parlementaire fracties een
  politiek akkoord sluiten en een formateur aan de koning voorstellen – naar analogie met de
  bestuursakkoorden en de voordracht van een burgemeester in de gemeenten – kan daar geen
  enkel grondwettelijk bezwaar tegen ingebracht worden. Dit alternatief lijkt echter moeilijk
  haalbaar in een communautair drieledig land met een stelsel van evenredige vertegenwoordiging
  en een grondwettelijk paritaire regering.’
  
  44
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  verhogen werd daarin bepaald dat de Kamer van Volksvertegenwoordigers door een
  constructieve motie van wantrouwen of door het constructief weigeren van het vertrouwen een regering ten val kan brengen. De Kamer kan bijgevolg het vertrouwen
  in de regering opzeggen en meteen een ‘eerste minister’ – eigenlijk gaat het om een
  kandidaat-eerste minister, een formateur – aan de Koning voordragen. In dat geval
  is het staatshoofd verplicht deze te benoemen.158 Tijdens de parlementaire voorbereiding van deze bepaling werd weliswaar uitdrukkelijk gesteld dat wanneer een
  regering ontslag neemt na verkiezingen of als gevolg van een crisis in de schoot van
  de regering zelf, de op het gewoonterecht gegronde prerogatieven van de Koning
  onaangetast blijven.159 Dat impliceert o.i. nog niet dat het gewoonterecht anno 1993
  ook als zodanig in de grondwet zelf is opgenomen en dat het niet meer voor verdere
  evolutie vatbaar zou zijn. Gewoonterecht kan veranderen. Heel de geschiedenis van
  het ongeschreven monarchierecht toont dat aan. Dit gezegde zijnde, komt het ons,
  zeker wat België betreft, weinig realistisch voor te denken dat een openbaar debat
  over de regeringsvorming in de Kamer van Volksvertegenwoordigers, een alternatief zou kunnen zijn voor de huidige procedure. Niet alleen gaat er in dat systeem
  tijd verloren doordat de Kamer niet meteen, de dag na de verkiezingen, in staat is
  om het beraad over de regeringsvorming op te starten. Het parlement is ook niet
  het geschikte forum voor het ontwarren van de politieke knopen en het sluiten van
  de compromissen die voor de vorming van de regering vereist zijn. De ervaring – of
  liever de non-ervaring – in Nederland lijkt dit slechts te bevestigen.  159 Zo werd het voorstel afgewezen om in geval van een crisis, de regering te verplichten haar
  ontslag pas aan de Koning aan te bieden nadat zij de Kamer daarvan in kennis heeft gesteld. De
  argumentatie luidde: ‘Dit beginsel zou echter de als gewoonterechtelijk beschouwde praktijk
  volgens welke de Koning door conﬁdentieel overleg tracht regeringscrisissen op te lossen
  onmogelijk maken …’ (Parl. St., Kamer, 1992-1993, 729/7, p. 4, zie ook p. 26, 28, 30 en 31).
  160 W. Elsschot, Het huwelijk, 1910.
  161 In Zweden komt de regeringsvorming toe aan de voorzitter van de Riksdag. Deze raadpleegt
  vertegenwoordigers van de verschillende partijen en overlegt ook met ondervoorzitter van de
  Riskdag. Hij doet een voorstel waarover binnen vier dagen wordt gestemd. Indien de helft van
  de leden het afwijst, is het voorstel verworpen (art. 4). Indien er na vier voorstellen geen enkel
  voorstel is aanvaard, wordt de Riksdag ontbonden en worden er verkiezingen gehouden (art. 5).
  Zie Ph. Lauvaux, Parlementarisme rationalisé et stabilité du pouvoir exécutif, Brussel, Bruylant,
  1988, p. 131.
  45
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  duid. Maar is het redelijk een depolitisering te verwachten precies op het ogenblik
  dat men aan de Kamervoorzitter de eminent-politieke rol van de regeringsvorming
  wil toevertrouwen? Zal de twijfel aan zijn neutraliteit niet groter zijn dan de twijfel aan de neutraliteit van het staatshoofd die nu sporadisch wordt geuit? In Denemarken heeft een meerderheid in het parlement reeds tweemaal de Koning aanbevolen de Speaker tot informateur aan te stellen. Telkens werd het een mislukking.
   De Speaker werd er immers van beschuldigd in het geheim met zijn eigen partij te
  onderhandelen. Vandaar dat men in Denemarken sindsdien opnieuw ervan overtuigd is dat de koningin, als een politiek neutrale instantie, meer geschikt is om de
  regeringsvorming tot een goed einde te brengen.162
  -41. Ten slotte wordt soms ook geopperd dat er geen regisseur van de regeringvorming nodig is. De ervaring met de vorming van de regeringen van de gemeenschappen en de gewesten, waar geen Koning bij te pas komt, zou dat aantonen. Op grond
  van artikel 59 van de Bijzondere wet van 8 augustus 1980 tot hervorming der instellingen wordt de gemeenschaps- en gewestregering door het Parlement gekozen.
   Over de regeringsvorming wordt vooraf informeel onderhandeld tussen politieke
  partijen, met als enige gebruik dat de voorzitter van de partij met de meeste zetels
  het recht heeft als eerste het initiatief te nemen. In geen van de gemeenschappen
  en gewesten, ook niet in het tweetalig Brussels Hoofdstedelijke Gewest, heeft dit
  tot nu toe tot onoverkomelijke problemen geleid. De regeringen werden vrij vlot
  gevormd. We willen daarbij echter drie kanttekeningen plaatsen. In de eerste plaats
  is de ervaring met de vorming van gemeenschaps- en gewestregeringen nog veeleer
  beperkt, aangezien er slechts sinds 1995 rechtstreeks verkozen gemeenschaps- en
  gewestparlementen bestaan. Vervolgens zal het in het licht van de complexe federale politieke verhoudingen wellicht niet zo eenvoudig zijn om het over elementaire
  procedureregels voor de regeringsvorming eens te worden.163 Men kan bv. wel stellen dat de grootste partij het initiatief neemt, maar welke partij is dat: de partij met
  de meeste zetels, met het hoogste aantal stemmen, of met het hoogste percentage
  aan stemmen en berekent men dat per taalgebied of per politieke familie over de
  taalgrenzen heen? Tenslotte is de vorming van een regering op gemeenschaps- en
  gewestniveau, qua moeilijkheidsgraad, niet te vergelijken met de vorming van een
  federale regering. Door de evenredige vertegenwoordiging en de versplintering van
  het politieke landschap en door de communautaire opsplitsing van de politieke
  partijen en de verplichte paritaire samenstelling van de ministerraad, zijn er in de
  praktijk steeds minimaal vier partijen nodig om een regering te vormen. Wil men
  daarenboven de grondwet of de bijzondere wetten inzake de staatshervorming herzien dan is een tweederde meerderheid nodig, zodat men al gauw met minstens zes
  partijen rond de tafel zit. Het gegeven dat op het federale niveau met de resultaten
  
  162 T. Kaarsted, ‘Denmark, a limited monarchy’, in Parlementaire monarchie, Parliamentary
  Monarchy, Res Publica, 1991/1, p. 44.
   163 Zie voor de pogingen in Groot-Brittannië om in geval van een ‘hung parliament’ guidelines
  te bepalen die de Koningin zou dienen te volgen bij de vorming van de regering. V. Bogdanor,
  Multi-Party Politics and the Constitution, Cambridge, University Press, 1983, 220 p. en D. Butler,
  Governing Without a Majority, 1987, MacMillan, 1986, 156 p.
  46
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  van twee democratieën – een Vlaamse en een Franstalige – rekening dient te worden
  gehouden, waarvan de politieke preferenties vaak sterk verschillen, levert steeds
  meer problemen op. Uit de ervaring van de afgelopen maanden en jaren blijkt dat de
  regeringsvorming op federaal vlak daardoor echt geen sinecure is.
  -42. Is de rol die het staatshoofd speelt bij de regeringvorming nodig? Zou men zonder kunnen? Kan de politieke klasse het best alleen aan? Als buitenstaander komt het
  ons voor dat zonder regisseur die de voortgang van de regeringsvorming stimuleert,
  deze nog chaotischer en ondoorzichtiger dreigt te worden en in de achterkamertjes
  van de politiek dreigt te verzanden. We zijn dan ook geneigd het eens te zijn met K.
  Rimanque en M. Wouters die in 1991 schreven: ‘Het ingewikkelde krachtenspel dat
  een regeringsvorming in dit land beheerst, heeft nood aan een actief, maar boven
  communautaire en politieke tegenstellingen verheven convergentiepunt. Precies
  daar ligt de grondwettelijke zending van de koning, die daardoor ook meer inhoudelijke betekenis krijgt dan in de meeste andere parlementaire monarchieën.’164 We
  erkennen echter volmondig dat de politieke klasse uiteindelijk het best geplaatst is
  om het nut van ’s Konings optreden in te schatten.
   2
  
  Het ontslag van de regering en de ontbinding van de Kamers
  
  -43. Volgens de grondwet van 1831 beschikte de Koning over nog twee andere prerogatieven om een vastgelopen politieke toestand weer vlot te krijgen: hij kan zijn
  ministers ontslaan en de Kamers ontbinden. Reeds eerder gaven we aan dat de
  grondwet in 1993 werd herzien om tot een meer rationele verhouding tussen het
  parlement en de regering te komen. De nieuwe bepalingen over de legislatuurregering en het legislatuurparlement beperken de mogelijkheden waarover de Koning
  beschikt wel maar sluiten die zeker niet uit.
  A
  
  Het ontslag van de regering
  
  -44. Volgens artikel 96, eerste lid, van de grondwet benoemt de koning niet alleen
  zijn ministers, hij kan ze ook ontslaan. In onze tijd is de realiteit hier echter dat de
  Koning niet in staat is een regering ontslag te geven (révocation) die niet bereid is
  zelf ontslag te nemen (démission). Elke handeling van de Koning – ook zo’n ontslag
  (révocation) – moet immers gedekt zijn en indien de regering er niet toe bereid is,
  gebeurt er niets. In de periode voor de Tweede Wereldoorlog, zowel onder Leopold
  II als Albert I, is het nog wel voorgekomen dat een regeringsleider, op vraag of onder
  druk van de Koning, ontslag aanbood, ook al was de regering niet intern verdeeld
  en genoot ze nog het vertrouwen van een meerderheid in het parlement.165 Omdat
  de ministers dan echter niet aarzelden de kroon te ontbloten en over hun ontslag
  ‘tekst en uitleg’ gaven aan hun achterban, werd duidelijk dat dit voor de koning een
  
  164 K. Rimanque en M. Wouters, ‘Het optreden van de koning in België, in het bijzonder tijdens
  regeringscrisissen’, o.c., p. 121.
  165 Zie J. Stengers, De Koningen der Belgen, Van Leopold I tot Albert II, p. 59.
   47
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  heilloze weg was. De laatste maal dat een Koning een overigens mislukte poging
  ondernam om een regering tot ontslag te bewegen was in 1960, toen Boudewijn I
  eerste minister G. Eyskens er vergeefs toe aanzette ontslag te nemen.166 Een ontslag
  door de Koning – een ‘révocation’ zoals artikel 96 van de grondwet het uitdrukt –
  komt nog slechts voor wanneer op voorstel van de eerste minister ontslag wordt
  gegeven aan individuele ministers die niet langer in de regering gewenst zijn.167
  -45. De nieuwe bepalingen in de grondwet over de legislatuurregering geven thans
  uitdrukkelijk aan in welke omstandigheden de Kamer van Volksvertegenwoordigers een regering ten val kan brengen. Op grond van artikel 96, tweede lid, van
  de grondwet dient zij daartoe hetzij een constructieve motie van wantrouwen aan
  te nemen, hetzij op een constructieve wijze een motie van vertrouwen te verwerpen. Het volstaat dus niet dat de Kamer een regering naar huis stuurt. Ze moet ook
  een alternatief klaar hebben. Ze moet een opvolger voor de eerste minister aan de
  Koning voordragen. Die laatste heeft dan geen andere keuze dan het ontslag van de
  regering te aanvaarden en de voorgedragen opvolger aan te stellen tot formateur.
  De regeling is in 1993 in de grondwet opgenomen, maar is in de praktijk nog nooit
  toegepast. Als een regering valt, is dat veelal niet het gevolg van een stemming in de
  Kamer, maar wel van interne onenigheid of conﬂicten tussen de ministers of tussen
  de partijen van de meerderheid, die de eerste minister ertoe brengen het ontslag van
  zijn regering aan de Koning aan te bieden. In dat geval kan de Koning een aantal
  gewoonterechtelijke prerogatieven uitoefenen.
   -46. Maar eerst nog dit. In het recente verleden is gebleken dat de Koning soms een
  poging onderneemt om de val van de regering te voorkomen, zeker wanneer een
  probleem voorligt dat de politieke sfeer in om het even welke coalitie dreigt te vertroebelen. Zo heeft Albert II tot tweemaal toe zijn gewicht in de schaal geworpen
  om een regeringscrisis over de kieskring Brussel-Halle-Vilvoorde te vermijden. Een
  eerste maal gebeurde dat in het voorjaar van 2005. De regering-Verhofstadt mislukte toen in haar poging om in de schoot van de regering een akkoord te bereiken.
  Nog vooraleer de eerste minister naar de Kamer trok om daarover een mededeling
  te doen en opnieuw het vertrouwen van de meerderheid te vragen, verspreidde de
  persdienst van het Paleis een communiqué met volgende boodschap: ‘De koning en
  de eerste minister hebben er de nadruk op gelegd dat in de huidige omstandigheden
  een politieke crisis inopportuun zou zijn en schade zou toebrengen aan het economisch en sociaal welzijn van de burgers.’168 De meerderheid bevestigde inderdaad
  
  166 Zie J. Stengers, De Koningen der Belgen, Van Leopold I tot Albert II, p. 71-73.
  167 Ook deze ontslagen worden voorgesteld als het aanvaarden van het ontslag op voorstel van
  de eerste minister. Zie over het ontslag van FDF-ministers in 1976 en RW-ministers in 1977
  in de regering-Tindemans II: J. Stengers, De Koningen der Belgen, Van Leopold I tot Albert
  II, p. 73-74. Zie ook Communiqué 20 april 2008, Op voorstel van de Eerste Minister heeft de
  Koning het ontslag aanvaard van de Heer Frédéric Laloux uit zijn ambt van Staatssecretaris voor
  Armoedebestrijding, toegevoegd aan de Minister van Maatschappelijke Integratie, Pensioenen
  en Grote Steden.
  168 De Morgen, 13 mei 2005.
  