title: Le suprême hommage
text: De regering zag de wens van de koningin als een gevoelige en belangrijke materie.1087
  Gelukkig voor de regering eiste Louise-Marie in haar testament uit 1842 en het bijvoegsel in 1850 niet in Dreux te worden begraven. Ze liet weten in de eerste plaats
  naast Leopold te willen worden begraven. De fysieke nabijheid na de dood bracht haar
  troost. De kapel te Dreux zag ze enkel als wenselijk wanneer dit niet mogelijk bleek. Uiteindelijk was het enkel aan Leopold om over haar laatste rustplaats te beslissen, aldus
  het testament.1088 Leopold besliste uiteindelijk snel na het overlijden van zijn vrouw
  om met zijn eigen fortuin een nieuwe kerk in Laken op te richten ter herinnering aan
  Louise-Marie die er nadien zou worden begraven. Hij werd daarbij gesterkt door de
  vraag van de kerkfabriek die opmerkte dat de oude kerk van Laken de toestroom van
  gelovigen niet meer aankon.1089 Na het overlijden van de koningin werden in steden
  zoals Brussel, Gent en Antwerpen vanuit verschillende hoeken massaal en spontaan
  inschrijvingslijsten geopend voor de inzameling van geld voor een monument ter ere
  van de populaire koningin.1090 Wat betreft de bestemming van de ingezamelde bedragen lagen de plannen en meningen uiteen. Uiteindelijk werd via een door de regering
  aangesteld comité beslist dat het ingezamelde geld zou worden gebruikt voor de bouw
  en de decoratie van de nieuwe kerk te Laken met een koninklijke crypte.1091
  De oprichting van de nieuwe kerk werd een langdurige en geldverslindende onderneming waarbij de overheid met enorme bedragen over de brug diende te komen en
  geconfronteerd werd met wanbeheer van de verantwoordelijke commissie.1092 Hierdoor vonden Leopolds stoffelijke resten in 1865 nog geen onderkomen in de nieuwe
  kerk van Laken. Ze werden bijgezet in de kelder van de Sint-Barbarakapel van de oude
  kerk. Na Leopolds uitvaart werd deze in erbarmelijke staat verkerende kapel op vraag
  van de regering grondig gerestaureerd onder leiding van architect Louis de Curte. De
  bedoeling was om de kapel een waardig karakter te geven zodat het kon fungeren als
  pelgrimssite voor koningsgezinde burgers en buitenlanders.1093 Pas in 1872 opende
  de nieuwe neogotische kerk van Laken haar deuren. In 1876 werden de leden van
  de Orléans-familie die in het buitenland het leven hadden gelaten, met familiehoofd
  Louis-Philippe, overgebracht naar het familiemausoleum te Dreux.1094 De stoffelijke
  resten van koningin Louise-Marie bleven niettemin in Laken.  In hetzelfde jaar werden
  de stoffelijke resten van Louise-Marie van de vochtige kelder van de Sint-Barbarakapel
  naar de crypte onder de nieuwe kerk van Laken overgebracht met een plechtigheid.1095
  
  2023 Le suprême hommage.indd 181
  
  15/12/2022 10:47
  
  182
  
  le suprême hommage
  
  Ook de stoffelijke resten van Leopold I werden in 1876 naar de nieuwe crypte
  te Laken overgebracht. De kist werd gedragen door 24 onderofficieren (zie illustratie 4.46).1096 Op een gegeven ogenblik wenste Leopold nochtans te worden begraven
  in Engeland, mogelijk om problemen met de katholieke Kerk te voorkomen rond
  de protestantse plechtigheden bij zijn overlijden. In 1862 liet Leopold schriftelijk
  aan de deken van Windsor weten te willen begraven worden naast zijn eerste vrouw
  Charlotte te Windsor. Koningin Victoria liet dit aan de Hertog van Brabant weten
  na het overlijden van haar geliefde oom. Ze werd echter al snel door Belgisch gezant
  Sylvain Van de Weyer en de Hertog van Brabant op het hart gedrukt dat dergelijke
  wens onmogelijk kon uitgevoerd worden. Het Belgische volk zou dit niet accepteren
  en de wens diende geheim te blijven. Niettemin werd in de Londense salons geroddeld over het bestaan van Leopolds brief en Van de Weyer zag zich genoodzaakt tegen
  diplomaten het bestaan van de brief uit 1862 te ontkennen.1097
  
  Illustratie 4.46.: ‘Overdracht stoffelijke resten Leopold I naar crypte nieuwe
  kerk Laken, 20 april 1876’, gravure (Gustave Janet) uit Le Monde Illustré, 6
  mei 1876 (Bibliothèque nationale de France)
  
  2023 Le suprême hommage.indd 182
  
  15/12/2022 10:47
  
  ‘l e s p o m pe s b o u r g e o ise s e t l e s g r a n d e s fu n ér a i l l e s’
  
  183
  
  De toegankelijkheid van de koninklijke crypte in Laken werd een pregnante
  kwestie in de nasleep van het overlijden van koning Albert en koningin Astrid in
  1934-1935.  Verder moest een proces-verbaal van de teraardebestelling in Laken worden ondertekend in de crypte zelf.1101
  
  Patriottisch eerbetoon aan Belgische staatsmannen in Frankrijk tijdens de
  Eerste Wereldoorlog
  De locatie van het graf van een gesneuvelde of omgekomen dierbare krijgt in oorlogstijd een bijzondere betekenis en gevoelige lading omdat een normale rouwbeleving door de omstandigheden compleet wordt verstoord. Dit was in het bijzonder het
  geval ten tijde van de Eerste Wereldoorlog. Daarbij denken we in de eerste plaats aan
  de soldaten die in het beste geval ergens ten lande geïdentificeerd werden begraven
  tijdens de bewegingsoorlog (augustus-november 1914), of de gesneuvelden die werden begraven op begraafplaatsen achter het front. Vele gesneuvelde soldaten werden
  nooit teruggevonden of geïdentificeerd. Daarbij kwam nog eens dat de families door
  de moeizame communicatie pas laat op de hoogte werden gebracht van het overlijden
  van hun dierbare.1102
  Het loont om vanwege hun symbolische en politieke betekenis wat dieper in te
  gaan op de plechtige begrafenissen van drie Belgische staatsmannen die ver weg
  van het oorlogsfront in de Westhoek het leven lieten. Na het uitbreken van de oorlog trok de Belgische regering, vergezeld door diplomaten, Kamervoorzitter François
  Schollaert en ministers van staat naar de Franse havenstad Le Havre. De regering nam
  haar intrek in de naburige badplaats Sainte-Adresse.1103 Uit onze selectie figuren lieten Kamervoorzitter François Schollaert, minister van staat Louis Huysmans en de
  progressistische volksvertegenwoordiger Georges Lorand het leven in Frankrijk. In
  de zomer van 1918 bezweek Georges Lorand in het kuuroord Aix-les-Bains aan een
  hartstilstand.  Hij was begin dat jaar benoemd tot minister van staat en verbleef even
  in Aix-les-Bains om uit te rusten van de intense pro-Belgische propagandacampagne
  
  2023 Le suprême hommage.indd 183
  
  15/12/2022 10:47
  
  184
  
  le suprême hommage
  
  die hij in Italië had gevoerd.1104 Toen de 70-jarige Huysmans en de reeds ernstig zieke
  Schollaert, twee figuren met een uiteenlopend politiek profiel die elkaar vonden voor
  de invoering van de dienstplicht in 1909, in Sainte-Adresse aankwamen, waren ze er
  zich beiden van bewust dat ze niet levend naar België zouden terugkeren.1105
  Het gegeven dat deze Belgische staatsmannen in ballingschap in Frankrijk stierven
  tijdens de Eerste Wereldoorlog, zonder de bevrijding van België mee te maken, bracht
  bij hun directe omgeving en familie, maar ook aan het front en in hoge politieke kringen bij de geallieerde mogendheden, de nodige patriottische sentimenten teweeg, met
  een belangrijke propagandarol voor de in Frankrijk en Engeland verdergezette Belgische kranten L’Indépendance Belge en Le Vingtième Siècle.1106 De tekst van een handgeschreven document/‘politiek testament’ dat Huysmans na zijn aankomst in Le Havre
  had opgesteld, ging vanwege de grote symbolische waarde van het document via de
  pers de wereld rond.  In dit document nam Huysmans op emotionele wijze afscheid
  van zijn land, de koning en zijn gezin en drukte hij de wens uit om in Frankrijk begraven te worden onder een simpel kruis met de woorden ‘mort pour la patrie’.1107 Naar
  aanleiding van het overlijden van Huysmans in 1915 ging oorlogscorrespondent Karel
  van de Woestijne voor het Nederlandse blad NRC dieper in op de onmacht en het verdriet van diegenen die in België achterbleven en voor wie het voorbereiden en bijwonen van de uitvaart als noodzakelijke stappen in het rouwproces niet meer mogelijk
  was.1108 Uit de vele rouwbetuigingen die de familie van Schollaert in 1917 ontving,
  blijkt duidelijk hoe het overlijden van de katholieke Kamervoorzitter ook een gevoelige snaar raakte bij vrienden, kennissen en bewonderaars die de oorlog tevens waren
  ontvlucht en hoopten op een spoedige terugkeer naar België.1109 Onder meer Frans
  van Cauwelaert, die zeker inzake de taalkwestie grondig verschilde van mening met
  Schollaert, was in Scheveningen bijzonder bedroefd dat hij slechts in gedachten de
  Kamervoorzitter kon vergezellen naar zijn voorlopige rustplaats in Le Havre.1110 De
  rouwtelegrammen die koning Albert vanuit De Panne verstuurde naar de nabestaanden van Schollaert, Huysmans en Lorand, met eerbetoon aan het patriottisme van de
  staatsmannen, werden gereproduceerd in L’Indépendance Belge en Le XXe Siècle.1111
  In grote steden in bezet België groeiden Allerzielen-bijeenkomsten op begraafplaatsen en misvieringen voor het zielenheil van de gesneuvelde soldaten/gefusilleerde patriotten, maar ook de begrafenissen van gehospitaliseerde soldaten die
  stierven aan hun verwondingen in 1914, uit tot patriottische manifestaties waar de
  Brabançonne werd gezongen/gespeeld.1112 Dit patriottisch vertoon op begraafplaatsen
  en in kerken werd oogluikend toegestaan door de Duitse bezetter om geen onvrede
  te veroorzaken. Tegen deze achtergrond werden ook de teraardebestellingen van
  Huysmans en Schollaert in ‘vreemde grond’ niet toevallig aangewend om een patriottisch eerbetoon te organiseren dat de solidariteit tussen de geallieerde mogendheden
  manifesteerde. Hun uitvaartplechtigheden kregen een symbolische betekenis door de
  aanwezigheid van de Belgische regering in ballingschap, Belgische parlementairen,
  
  2023 Le suprême hommage.indd 184
  
  15/12/2022 10:47
  
  ‘l e s p o m pe s b o u r g e o ise s e t l e s g r a n d e s fu n ér a i l l e s’
  
  185
  
  vertegenwoordigers of ministers van de Franse regering en Franse en Britse soldaten
  en officieren.  De grafredes die in 1915 in naam van de Belgische regering, de Franse regering
  en de liberale partij waren gepland voor de uitvaart van Huysmans in Le Havre gingen op vraag van de overledene niet door.1117 Senator Eugène Goblet d’Alviella had
  weliswaar een rede voorbereid waarin hij de lof zong over Huysman’s patriottisme
  en inzet voor België.1118 Enkele jaren later nam Goblet d’Alviella, in tussentijd toegetreden tot de regering in ballingschap, wel het woord bij de uitvaart van een ander
  prominent liberaal staatsman: Georges Lorand. Lorand werd op 12 september 1918
  te Parijs gecremeerd in het crematorium van Père-Lachaise. In het crematorium nam
  Goblet d’Alviella ten aanzien van een internationaal publiek van vrienden en kennissen het woord in naam van de Belgische regering en eerde er Lorand als de incarnatie
  van het Belgische patriottisme. Goblet d’Alviella’s redevoering stond bol van patriottisch woordgebruik en symboliek rond de op til staande overwinning en werd de rede
  integraal overgenomen op een voorpagina van de in Le Havre verspreide Informations
  Belges.1119
  
  2023 Le suprême hommage.indd 185
  
  15/12/2022 10:47
  
  2023 Le suprême hommage.indd 186
  
  15/12/2022 10:47
  
  5
  Twee pleisterplaatsen van het
  geheugen
  De sociale en politieke functie van necrologische artikels
  Eerbetoon aan publieke figuren in een diversifiërend medialandschap
  Necrologische artikels geven in de selectie en presentatie van biografische gegevens,
  de verwezenlijkingen en details rond het overlijden van notabelen blijk van sociale
  en culturele waarden in een samenleving. De selectie van biografische feiten en kwaliteiten wordt beïnvloed door de noden en waarden die door de redactie belangrijk
  worden geacht in een samenleving en geven deze zelf opnieuw vorm bij de lezers.1120
  Necrologische artikels gaven/geven het collectief geheugen van groepen in de samenleving mee vorm aan de hand van een bepaalde visie op het verleden.1121 In de
  19e-eeuwse Belgische kranten in de grote steden, verdeeld in politieke tendensen en
  partijloyaliteiten, werd de gedrukte necrologie dan ook als politiek wapen gehanteerd.
   Slechts in 1887 verscheen in België het levensbeschouwelijk neutrale dagblad Le Soir.
   De ontwikkeling van het necrologisch artikel als genre, met melding van overlijden en biografische tekst, hing nauw samen met de ontwikkeling van de dagbladen. Necrologische artikels werden een rubriek met een eigen stijl en karakter in de
  19e eeuw.1122 In het Belgische L’Indépendant, de unionistische en koningsgezinde krant
  onder leiding van de Franse journalist Marcellin Faure, verscheen tussen 1832 en
  1843 reeds een rubriek ‘nécrologie’ met korte aankondigingen van het heengaan van
  binnen- en buitenlandse notabelen uit de hoge burgerij en adel. Deze werden mogelijks later opgevolgd door biografische artikels wanneer het ging om een Belgisch
  figuur van belang.1123 Het liberale L’Indépendance Belge, dat L’Indépendant opvolgde en
  door persdirecteur Édouard Perrot in de jaren 1840 werd uitgebouwd tot een gezaghebbend nationaal dagblad met Europese standing, ging op hetzelfde elan verder en
  publiceerde regelmatig ‘nécrologie’-artikels van variërende lengte met details rond het
  leven en het levenseinde van elites in éénzelfde tekst.1124 Ook de Journal de Bruxelles,
  de katholieke tegenpool van L’Indépendance Belge, publiceerde in de tweede eeuwhelft
  onder een vaste ‘nécrologie’-rubriek informatie rond het overlijden en de carrière van
  (oud-)ministers en parlementairen.1125
  
  2023 Le suprême hommage.indd 187
  
  15/12/2022 10:47
  
  188
  
  le suprême hommage
  
  Met het oplopen van de partijpolitieke spanningen en de politieke positionering
  van dagbladen in het katholieke of liberale kamp ontstonden in de tweede helft van de
  19e eeuw al snel discussies rond de variërende selectie en interpretatie van de biografische gegevens van bepaalde politici in de necrologische artikels bij verschillende bladen. Liberale en katholieke strijdbladen hielden er een andere interpretatie op na van
  politieke daden van bepaalde staatsmannen en bekritiseerden elkaars ‘onrespectvolle’
  necrologische stukken.1126
  Liberale en katholieke staatsmannen met enige status in de Belgische politiek kregen sinds de jaren 1880 de eer van bijzonder lange necrologische artikels. Dergelijke
  artikels gingen verder dan een loutere opsomming van titels en mandaten binnen
  een necrologische rubriek. De artikels kregen als titel de naam van de overledene en
  bevatten een uitvoerig en persoonlijk eerbetoon.1127 Dit was in het bijzonder het geval
  na het overlijden van Charles Rogier en Jules Malou in 1885-1886.  Katholieke en liberale dagbladen wijdden hun volledige zwart omkaderde voorpagina aan het overlijden
  en het leven van Malou en Rogier.1128 In L’Indépendance Belge nam politiek redacteur
  Roland de Marès in de jaren 1900-1914 enkele gesigneerde necrologische artikels
  voor zijn rekening ter eerbetoon aan politici die hij persoonlijk waardeerde vanuit een
  francofiel Belgicisme.1129 Inmiddels had L’Indépendance Belge veel van haar glans verloren in een perslandschap dat werd gekenmerkt door een razendsnelle toename van
  nieuwe kranten en stijgende oplagecijfers.1130
  Reeds voor de Eerste Wereldoorlog verschenen portretfoto’s bij necrologische artikels in La Dernière Heure (°1906). De socialistische dagbladen Vooruit (°1884) en Le
  Peuple (°1885) en het liberale Het Laatste Nieuws (°1888), tevens op zoek naar een
  breed lezerspubliek, gaven nog de voorkeur voor gedetailleerde portretgravures en
  tekeningen bij necrologische artikels.1131 Plechtige portretfoto’s van overleden leden
  van de koninklijke familie en prominente politici vervingen in de vroege 20e eeuw
  eerdere 19e-eeuwse gravures op de voorpagina’s van geïllustreerde Belgische weekbladen.1132 Pas in de jaren 1920 brak de portretfoto op de voorpagina echt door in alle
  belangrijke populaire dagbladen.1133 Bij een koninklijk overlijden, zoals de tragische
  dood van koning Albert en koningin Astrid, zorgde de toegenomen rol van persfotografie voor een ware explosie van foto’s van hun intieme en officiële leven in de
  dagbladen.1134 Hoffotograaf Robert Marchands stijlvolle portretfoto van Astrid, met
  diamanten diadeem, kende een grote verspreiding en werd door heel wat redacties
  gekozen om het nieuws van Astrids overlijden op de voorpagina te melden.1135
  De dynamiek van de massapers in het projecteren van bepaalde collectieve representaties of mythes op publieke figuren was in het interbellum bijzonder krachtig.1136
  Na het overlijden van koning Albert in 1934 werden necrologische artikels gebruikt
  in de Franstalige pers om de lezers te overtuigen van het bestaan van een moreel centrum van gedeelde kernwaarden in de Belgische samenleving, een nationale identiteit en eenheid die werd belichaamd door de vorst. Na zijn fatale klimongeluk eerden
  
  2023 Le suprême hommage.indd 188
  
  15/12/2022 10:47
  
  t w e e p l e i s t e r p l a at s e n v a n h e t g e h e u g e n
  
  189
  
  belangrijke Franstalige dagbladen Albert als de redder van de natie en de held van de
  grote oorlog.  De concrete invulling van deze nationale identiteit varieerde echter naargelang de
  ideologische positionering van het blad en ook de accenten van de mythevorming
  rond koning Albert verschilden daardoor opmerkelijk. In het necrologische artikel
  dat op de voorpagina van het progressistische La Dernière Heure verscheen, eerde
  de liberale republikeinsgezinde redactie Albert niet zozeer als een oorlogsheld maar
  als een betrouwbare, behoedzame en intelligente vorst die open stond voor technische vooruitgang en steeds trouw bleef aan de grondwet, een eerbetoon eigen aan de
  liberale gevoeligheid voor het ideaalbeeld van een ‘republikeinse monarchie’.1139 Voor
  de katholieke pers was Albert daarentegen de incarnatie van katholieke waarden.
  In Le Vingtième Siècle verscheen vrij snel een heuse hulde aan Albert als christelijk
  staatshoofd. Alberts geloof zou het geheim geweest zijn van zijn morele superioriteit
  en standvastigheid in 1914.1140 Gezien Albert geacht werd de natie te symboliseren
  getuigden de necrologische artikels van een andere visie op de Belgische identiteit.
   De socialistische pers had dan weer veel aandacht voor Albert als democratisch en
  sociaalvoelend vorst.1141 In Le Peuple verschenen de dag na Alberts overlijden getuigenissen en artikels over de rol van de vorst in het doorvoeren van het algemeen stemrecht en de achturendag.1142 Inmiddels was er een taalkundige divergentie opgetreden
  tussen de Vlaamse herinnering aan de Wereldoorlog en koning Albert en de officiële
  francofone herinneringsretoriek. De Vlaams- en koningsgezinde bladen openden hun
  voorpagina’s met huldes aan Albert om zijn begrip van de Vlaamse noden en om zijn
  rol in de Vlaamse naoorlogse heropleving in functie van het nationale belang.1143
  
  Mythevorming rond de verburgerlijkte Belgische monarchie in de pers tijdens
  de lange 19e eeuw
  Na het overlijden van Astrid in 1935 werd de koningin op voorpagina’s van populaire
  kranten direct verheerlijkt als een liefhebbende moeder die zich net als vele andere
  moeders in het land bezighield met huishoudelijke taken en de opvoeding van haar
  kinderen.1144 Astrid dankte haar populariteit aan de moederrol die ze vervulde voor
  
  2023 Le suprême hommage.indd 189
  
  15/12/2022 10:47
  
  190
  
  le suprême hommage
  
  haar eigen kinderen en aan haar rol van moeder van de natie die ze vervulde door
  liefdadigheidswerk.1145 Het kaderen van de koninklijke familie binnen een middenklasse-ideaal van de liefhebbende familie werd reeds in de 19e eeuw aangewend om
  monarchieën te legitimeren en bepaalde mythes rond een verburgerlijkte koninklijke
  familie te versterken.1146 Dergelijke representaties hadden dus een politieke functie.
   De huwelijken van Leopold I en diens opvolger, de Hertog van Brabant, waren in
  de eerste plaats dynastieke politieke regelingen. De retoriek achter de Louise-cultus
  in de pers na de dood van de eerste koningin van België in 1850 vertoonde opvallende overeenkomsten met de artikels die rond het leven en de moederrol van Astrid
  verschenen twee generaties later. Na de dood van Louise-Marie werd de koningin in
  de liberale en katholieke kranten geïdealiseerd als een liefhebbende moeder, echtgenote en dochter die haar kinderen liefdevol opvoedde. Vaak werd verwezen naar
  haar daden van liefdadigheid die ze in alle stilte uitvoerde als bewijs van haar zuivere en bijna heilige karakter (‘ange de la charité’, ‘mère des pauvres’). Louise-Marie
  werd voorgesteld als de koningin van de minderbedeelden vanwege de sommen geld
  die ze gaf aan de behoeftigen die zich tot het Paleis richtten.1147 Zelfs republikeinse
  en radicale bladen gingen mee in dit discours.1148 In de belangrijkste Belgische krant,
  L’Indépendance Belge, werd het huwelijk tussen Louise-Marie en Leopold uitvoerig
  geïdealiseerd. De krant riep doelbewust beelden op van een burgerlijk, intiem gezinsleven.1149
  In de 19e eeuw kregen koninginnen vaak ook een rol van lijden en opoffering
  toegedicht, waarmee ze dichter bij het volk kwamen.1150 De necrologische artikels
  legden in vele kranten de nadruk op het lijden van Louise-Marie door de Februarirevolutie (waarbij haar familie van de troon werd verjaagd in Parijs en naar Engeland moest vluchten) en het vroegtijdig overlijden van haar broer Ferdinand-Philippe
  en zus Marie. Deze beproevingen zouden het vroegtijdige overlijden van de tengere
  koningin verklaren.1151 In meerdere royalistische necrologieën werd de herinnering
  rond Louise-Marie dan ook een indirecte aanklacht tegen de revoluties waarin Europa
  in 1848 was terecht gekomen en waarvan België onder de vreedzame unie tussen het
  koninklijke paar en het volk was gespaard gebleven.1152 Het projecteren van vrouwelijke waarden zoals vroomheid, gratie en zachtheid op koninginnen na hun overlijden was zeker geen uitzonderlijk fenomeen in het Europa van eerste helft van de
  19e eeuw.1153
  De manier waarop journalisten de 19e-eeuwse normen rond de ideale middenklasse familie, gebonden door trouw en affectie, en een mythe van kwetsbaarheid,
  moederschap, beproevingen en tragisch ballingschap projecteerden op de figuur van
  de eerste koningin van België had veel weg van de cultus rond de herinnering van
  de koningin van Pruisen, Louise van Mecklenburg-Strelitz (1776-1810).  Toch was het mogelijk Leopold II in necrologische artikels te eren. Louter een via de
  massamedia gepopulariseerde burgerlijke private levensstijl van de koninklijke familie was immers geen zaligmakende legitimeringsstrategie in de 19e eeuw. Vaak was
  er sprake van een combinatie van verschillende rollen en in de tweede helft van de
  19e eeuw werd het model van de verburgerlijkte monarchie gecombineerd of verdrongen door andere legitimeringsstrategieën en idealen.1158 Leopold II bleef in het tijdperk van de ‘Realpolitik’ en de ontwikkeling van de moderne industriële maatschappij
  met een expanderende kapitaalaristocratie binnen de stroom van de tijdsgeest met
  zijn koloniale project. Het beste bewijs hiervan was dat de monarchie onder Leopold
  II niet ten onder ging aan de vele schandalen. Ondanks Leopold II op het eind van zijn
  leven onpopulair was in verschillende rangen van de maatschappij werd de monarchie
  nooit aan het wankelen gebracht.1159
  Belangrijke liberale, katholieke en neutrale kranten waren in hun necrologische
  artikels dan ook gul met lof voor Leopolds regeerperiode en wat hij bereikt had als
  vorst. Uit de necrologische artikels in Het Laatste Nieuws, La Chronique, Le Soir, La
  Meuse, Journal de Bruxelles en L’Indépendance Belge bleek vooral een nationale trots
  
  2023 Le suprême hommage.indd 191
  
  15/12/2022 10:47
  
  192
  
  le suprême hommage
  
  op de koloniale, economische en architecturale verwezenlijkingen van het koninkrijk onder Leopold II. De privé-schandalen werden in de schaduw van dit oeuvre
  geplaatst.1160 De socialistische kranten vulden hun pagina’s weliswaar met expliciete
  republikeinse propaganda na de dood van de vorst. Leopold II werd in de persorganen van de BWP via levensschetsen afgebeeld als de beschermheer van de kapitalistische bourgeoisiemaatschappij, een gehaaide kapitalist die verantwoordelijk was voor
  de misbruiken in Congo.1161 De socialistische pers maakte voluit gebruik van wat de
  sociologe Bridget Fowler kenmerkt als het genre van de ‘negatieve necrologie’, levensbeschrijvingen die het oorspronkelijke doel van eerbetoon volledig omkeren door een
  kritische evaluatie.1162 De socialistische kranten hadden daarbij aandacht voor zowel
  het geweld in Congo als Leopolds publieke schending van het familie-ideaal aan het
  sterfbed van zijn echtgenote jaren eerder (zie hoofdstuk 3).1163
  De Belgische socialistische berichtgeving was nog vrij gematigd in vergelijking met
  de vileine en agressieve aanvallen die de Belgische vorst te beurt viel in necrologieën
  in de Amerikaanse pers als resultaat van de Angelsaksische campagnes tegen het wanbestuur in Congo.  Behalve enkele socialistische bladen meden Belgische karikaturisten in de periode 1905-1909 niet toevallig het thema van de wreedheden in Congo en
  Leopolds verantwoordelijkheid daarin, net zoals zijn liederlijke levenswandel, ongetwijfeld vanuit een collectief gevoel van schaamte en taboe. Buitenlandse satirische
  bladen toonden daarentegen veel minder terughoudendheid en publiceerden vlijmscherpe spotprenten, ook naar aanleiding van het overlijden van de vorst.1164 Zo liet
  de spotprent van Aristide Delannoy op de voorpagina van Les Hommes du Jour, een
  Franse anarchistische periodiek met een oplage van 20 000 exemplaren, weinig aan de
  verbeelding over (zie illustratie 5.1). Elk nummer nam een belangrijke personaliteit in
  het vizier. Dergelijke spot was voor heel wat Belgen zowel letterlijk als figuurlijk heiligschennis. Victor Méric, de oprichter van Les Hommes du Jour, liet in zijn necrologie
  geen spaander heel van Leopold II:
  Roi d’affaires, mauvais riche, exécrable tyran, ce monarque était en outre un pitoyable
  homme privé. Il a laissé sa femme, une malheureuse reine, douce et résignée, mourir,
  seule, abandonnée dans sa triste retraite de Spa! Il a torturé ses filles; il a dépouillé
  ses enfants. (…) Il meurt avec quelques centaines de millions amassés grâce à la
  spéculation et à l’exploitation des indigènes du Congo.1165
  
  De Belgische monarchie bleef als instelling gevrijwaard ondanks de kritiek op de persoon van de regerende vorst. De bevolking kon zich makkelijker identificeren met
  andere leden van de koninklijke familie wiens populariteit, in tegenstelling tot die van
  Leopold II, wel degelijk gunstig werd beïnvloed door de massificatie van de media die
  de groten der aarde dichter bij het volk bracht.1166 De collectieve en publieke vraag
  naar een koninklijke familie als een voorbeeld van burgerlijke deugdzaamheid werd
  
  2023 Le suprême hommage.indd 192
  
  15/12/2022 10:47
  
  t w e e p l e i s t e r p l a at s e n v a n h e t g e h e u g e n
  
  193
  
  Illustratie 5.1.: Spotprent A. Delannoy op de voorpagina van Les Hommes du Jour, 25 december 1909 (Bibliothèque nationale de France)
  
  op het einde van de 19e en het begin van de 20e eeuw niet geprojecteerd op Leopold II
  en Marie-Henriette, maar op het gezin van Leopolds broer, de Graaf van Vlaanderen. Dit blijkt uit de necrologische artikels die verschenen na het overlijden van prins
  Boudewijn en zijn ouders, de Graaf en Gravin van Vlaanderen.  De sociale en politieke functie van grafmonumenten
  Concessies voor vereeuwiging familiale banden en postuum eerbetoon
  Het grafmonument op de begraafplaats kreeg in de 19e eeuw een belangrijke rol als
  fysieke ‘herinneringsplek’ waar een nieuwe verhouding tegenover de dood vorm
  kreeg.1173 Familiale affectie en individuele identiteit na de dood werden de fundamenten van een elitaire dodencultus rond grafmonumenten op stedelijke begraafplaatsen. De bourgeoisie wenste via grafmonumenten ook na de dood vereeuwigd te zijn
  met de familie en haar rijkdom en respectabiliteit te manifesteren. Funerair erfgoedspecialist Xavier Deflorenne merkte in deze terecht op hoe het pronkerige 19e-eeuwse
  funerair patrimonium pas historische betekenis krijgt tegen de achtergrond van tijdsgebonden opvattingen over hygiëne, onsterfelijkheid en de plaats van het individu in
  de samenleving.1174
  Reeds voor de tweede helft van de 19e eeuw was er sprake van uitingen van een
  dodencultus op begraafplaatsen voor de hoogste elites. Vanaf de eerste jaren van het
  Keizerrijk van Napoleon verschenen door het decreet van 1804 grafmonumenten op
  de stedelijke begraafplaatsen in de gebieden onder Frans bestuur.1175 Artikelen 10 en
  11 van het decreet maakten het immers mogelijk grondvergunningen/concessies te
  verlenen. Een concessie gaf het recht voor grafkelders en grafmonumenten waarbij de
  permanente grafsite en het monument gespaard bleef van opening en hergebruik na
  5 jaar.1176 Eeuwige concessies werden ingevoerd via stedelijke reglementen. Stedelijke
  autoriteiten legden in België in de loop van de eerste helft van de 19e eeuw tarieven
  vast voor tijdelijke en eeuwige concessies, net zoals in Frankrijk. In de eeuwige concessies konden grafkelders worden geplaatst.1177 Monumenten verschenen natuurlijk
  op de concessies, maar ook op de gewone graven gaf het decreet toelating voor het
  plaatsen van eenvoudige grafstenen en herkenningstekens.1178 De minder gegoeden
  plaatsten op concessieloze graven vaak houten kruisen.1179
  Na de lijkstoet, de lijkdienst en de keuze van de begraafplaats werd zo ook het graf
  zelf onderhevig aan de drang naar status en eerbetoon bij de gegoede klassen. In 1862
  merkte Ferdinand Henaux reeds een duidelijk klassenonderscheid op in de graftekens
  op de stedelijke begraafplaats van Luik. Voor de rijken waren er klassiek geïnspireerde
  monumenten zoals Egyptische piramides en Romeinse cippussen.  De armen rustten
  
  2023 Le suprême hommage.indd 194
  
  15/12/2022 10:47
  
  t w e e p l e i s t e r p l a at s e n v a n h e t g e h e u g e n
  
  195
  
  onder een simpel houten kruis of helemaal niets.1180 Sommige begraafplaatsen werden
  in de 19e eeuw prestigieuze necropolen gericht op personen die een eeuwigdurend
  grafrecht wensten. Zo had Père-Lachaise in de eerste helft van de 19e eeuw in Parijs
  het monopolie op eeuwigdurende concessies.1181
  De prijzen voor eeuwigdurende concessies op prestigieuze Belgische begraafplaatsen zoals die van Laken en Sint-Amandsberg lagen hoog door het sociaal prestige dat
  zo een concessie op deze begraafplaatsen met zich meebracht.1182 Eeuwige concessies
  bleven in de Brusselse agglomeratie door de prijzen hoe dan ook erg schaars en buiten het bereik van de kleine bourgeoisie en het gewone volk. Het kerkhof van Laken
  werd wel eens gezien als het Belgische ‘Père-Lachaise’, maar zelfs daar werden in bijvoorbeeld 1860 slechts acht eeuwige concessies door de kerkfabriek verleend.1183 In de
  drie Brusselse begraafplaatsen rekenden de kerkfabrieken in de jaren 1860 per vierkante meter eeuwige concessie tussen de 100 en 270 frank aan, en minstens 100 frank
  per vierkante meter bestemd voor de hospitalen en armenzorg in de hoofdstad. De
  prijzen schommelden ook binnen één begraafplaats naargelang de parochie.1184 In de
  jaren 1860 verdiende een ongeschoolde metselaar te Brussel 0,17 frank per uur. Eeuwige concessies zaten in stijgende lijn naarmate de eeuw vorderde, niet in het minst in
  de hoofdstad.1185
  Toen gemeentelijke en stedelijke begraafplaatsen in de Brusselse agglomeratie
  werden opgericht in de jaren 1860 en 1870 waren de eeuwige concessies nog steeds
  het privilege van rijke families.1186 De manifestatie van klassenongelijkheid verdween
  niet op deze nieuwe begraafplaatsen. De lokale autoriteiten dienden rekening te houden met de vraag van families naar eeuwige rustplaatsen met monumentale graftekens voor hun dierbaren, maar ze waren ook bevreesd voor te veel eeuwige
  concessies. Eeuwige concessies werden door de stedelijke autoriteiten duur gehouden
  om plaatsgebrek te voorkomen. In oktober 1862 keurde de Brusselse gemeenteraad
  een tarief goed van 200 frank per vierkante meter (los van de som aan het armenbestuur zoals voorgeschreven in het decreet van 1804) voor eeuwige concessies op
  het door de stad uitgebreide stuk van de begraafplaats te Sint-Joost-ten-Node.  In de nieuwe stedelijke begraafplaats te Evere besliste het Brussels stadsbestuur te
  voorzien in eeuwige concessies en tijdelijke concessies van 15 jaar. De prijs voor een
  tijdelijke concessie lag natuurlijk lager dan voor een eeuwige. Er kon op een tijdelijke
  concessie wel een kelder en monument worden opgericht. Hiermee wenste het col-
  
  2023 Le suprême hommage.indd 195
  
  15/12/2022 10:47
  
  196
  
  le suprême hommage
  
  lege ook aan de gewone middenklasse de kans te geven om een dodencultus op de
  begraafplaats te ontwikkelen en de eeuwige concessies met grote monumenten enkel
  voor te behouden aan families die de herinnering aan hun dierbaren steeds zouden
  onderhouden.1189
  Vanwege de hoge prijzen voor eeuwige concessies werd het gratis schenken van zo
  een grondvergunning voor een kelder en monument aan staatsmannen en politici al
  snel een symbolisch gebaar van eerbetoon vanuit de kerkfabriek of de gemeente.1190
  Dit kon spanningen genereren tussen gemeentebesturen. De gemeente Sint-Joostten-Node schonk aan de familie van Charles Rogier in 1885 een stuk grond op de
  recent geopende begraafplaats van de Brusselse gemeente voor de teraardebestelling
  van de staatsman die in Sint-Joost-ten-Node woonde.1191 Rogier had echter al van de
  kerkfabriek en gemeenteraad van Laken decennia eerder een eeuwige concessie voor
  een familiekelder gratis verkregen en de burgemeester van Laken, Émile Bockstael,
  eiste dan ook de eer op om Rogier op het kerkhof van Laken te begraven in dit familiegraf.1192 Gezien het terrein aan het rondpunt op de begraafplaats van Sint-Joostten-Node meer ruimte bood voor een groot monument werd de familie van Rogier
  overtuigd de staatsman daar te begraven, tot ongenoegen van Bockstael. De plaatsing
  van het mausoleum van Charles Rogier duidde opnieuw op de doelbewuste interne
  vormgeving van de moderne stedelijke begraafplaats als dodenstad.
   De vormgeving van de laatste verblijfplaats
  Op grote begraafplaatsen kwam in de 19e eeuw funeraire sculptuur en architectuur
  volop tot bloei door de intense angst bij velen dat hun dierbaren zouden worden vergeten en door de drang om voorbeeldfiguren te eren en te huldigen vanuit een pedagogisch motief.1193 Het type graven en grafmonumenten dat op eeuwige concessies
  sinds de vroege 19e eeuw werd opgericht was aan verandering onderhevig. Vanaf de
  jaren 1820-1830 zien we op de begraafplaatsen in de Brusselse agglomeratie grafmonumenten als collectief gefinancierde hommages opduiken, hoewel nog erg uitzonderlijk. Op de Brusselse begraafplaats te Sint-Joost-ten-Node werd op het graf van
  de Franse revolutionaire schilder Jacques-Louis David in 1826 een obelisk geplaatst.
  Deze obelisk was op de begraafplaats voor de parochies van de Brusselse binnenstad
  nog een uitzonderlijk gegeven.1194 Op het graf van Brussels burgemeester Nicolas-Jean
  Rouppe werd op het kerkhof van Laken in 1839 een sobere obelisk met een hoogte
  van maar liefst drie meter opgericht. De concessies voor zo een monumenten waren
  bijzonder duur en de monumenten van David en Rouppe werden bekostigd via speciale comités en openbare inschrijvingen.1195
  Sinds de jaren 1840 zien we duidelijk een groeiende dodencultus op de moderne
  stedelijke begraafplaats met een diversificatie in ontwerpen en symbolen. Architecten
  en beeldhouwers (en vaak niet de minste namen) begonnen zich te interesseren voor
  
  2023 Le suprême hommage.indd 196
  
  15/12/2022 10:47
  
  t w e e p l e i s t e r p l a at s e n v a n h e t g e h e u g e n
  
  197
  
  grafmonumenten.1196 Vovelle identificeerde in het Westen tussen 1860 en 1930 een
  gouden tijdperk in de ontwikkeling van de begraafplaats als rijke dodenstad. Bourgeoisfamilies sloten eeuwige concessies af en vonden een laatste rustplaats in kapellen.
   Er was sprake van een explosie van verticale structuren. Er kwam een heel ‘forêt des
  signes’ tot leven met abstracte monumenten (kolom, obelisk) en heuse standbeelden
  van profane figuren (hoewel uitzonderlijk op begraafplaatsen in België).1197 Ook op
  het joodse deel van de begraafplaats van Dieweg te Ukkel diversifieerden en personaliseerden de grafmonumenten tegen het einde van de 19e eeuw, met een groepering
  van de meest monumentale tombes langs de hoofdlaan. Ook dit confessionele deel
  van de begraafplaats, waar religieuze tradities in ere werden gehouden, groeide dus uit
  tot een ware dodenstad.1198
  Naargelang de financiële middelen en soorten uitvoerders die werden gemobiliseerd voor een grafmonument en de aanwending van bepaalde types, stijl, materiaal
  en iconografie was sprake van verschillende soorten monumenten. Traditionele grafmonumenten werden opgericht door de familie voor de familie of voor een bepaald
  lid. Inzake typologie werden enkele types zoals de (gebroken) zuil, de cippus, de kapel,
  de sarcofaag en de obelisk bijzonder populair. Vaak was er sprake van een opeenstapeling van conventionele vormen en symbolen. Deze monumenten werden door zowel
  steenhouwers, beeldhouwers als architecten ontworpen.1199 Funeraire beeldhouwers
  maakten portretsilhouetten, borstbeelden, volplastische beeldhouwwerken en basreliëfs.1200 Architecten stonden in voor het ontwerp en soms ook voor de constructieve
  en architectonische uitvoering van het grafmonument.1201 Kortom, op monumentale
  grafmonumenten kwamen architectuur, beeldhouwkunst en allerlei toegepaste kunsten tot opmerkelijke combinaties. Deze monumenten werden voor de Eerste Wereldoorlog in Belgische blauwe hardsteen, wit marmer en/of brons uitgevoerd.
   Binnen de grafmonumenten voor onze selectie politieke elites is het familiemausoleum waarin minister van staat Auguste Duvivier (1846) met zijn broers en andere
  telgen van de familie ligt begraven ongetwijfeld een van de meest in het oog springende graftombes inzake monumentaliteit, rijkdom van de grafschriften, reliëfsculptuur en funeraire symboliek (zie illustratie 5.2). De succesvolle militaire carrières van
  Ignace en Vincent Duvivier staan centraal op de linkerzijde van het mausoleum, middels allerhande militaire attributen en vermeldingen van veldslagen. Rechts wordt de
  carrière van Auguste Duvivier en die van zijn broer Charles-Maximilien, advocaat
  en hoge ambtenaar, geëerd aan de hand van symbolen en vormen die verwijzen naar
  handel, rechtspraak en politiek. Inscripties verwijzen naar het aandeel van Auguste
  Duvivier als minister van Financiën in allerhande wetten. Dit indrukwekkende bouwwerk op de begraafplaats van Bergen is het werk van Vincent Charles, de officiële
  architect van de provincie Henegouwen, en de beeldhouwer Émile Hoyaux.1202
  
  2023 Le suprême hommage.indd 197
  
  15/12/2022 10:47
  
  198
  
  le suprême hommage
  
  llustratie 5.2.: Grafmonument familie Duvivier op begraafplaats
  van Bergen (© Jean-Pol Grandmont, Creative Commons licentie
  BY-SA 3.01203)
  
  Voor het grafmonument voor de gewezen burgemeester van Brussel François-Jean
  Wyns de Raucourt op het kerkhof van Laken bestelde de familie bij de meest vermaarde beeldhouwer van België, Guillaume Geefs, een portretbuste in wit marmer.1204
  Figuratieve sculptuur van vrijstaande overleden figuren kwam maar zelden voor op
  Belgische grootstedelijke begraafplaatsen, maar was niet volledig afwezig door motieven van eerbetoon en ijdelheid.1205 De Brusselse vrijmetselaarsloge Les Amis Philanthropes liet in 1883 een licht aangepaste kopie van een bestaand bronzen beeld van de
  hand van Guillaume Geefs met de vrijstaande figuur van Pierre-Théodore Verhaegen,
  als toonbeeld van de zelfbewuste liberale bourgeoisie, plaatsen achter de familieconcessie met Verhaegens graf (zie illustratie 5.3).  Illustratie 5.3.: Grafmonument Pierre-Théodore Verhaegen op
  begraafplaats van Brussel, 1883 (© Studio Fiftyfifty)
  
  Op Belgische begraafplaatsen waren vrijstaande rechthoekig graftypes en antiek geïnspireerde grafmonumenten zoals de cippus en sarcofaag populairder dan volplastische
  portretbeelden in de tweede helft van de 19e eeuw.1208 De cippus (vrijstaand rechthoekig blok met vooraan opschrift en mogelijk versierd op de hoeken) kon worden
  bekroond met andere graftypes. Alfred de Brouckère liet in 1861 op de begraafplaats
  
  2023 Le suprême hommage.indd 199
  
  15/12/2022 10:47
  
  200
  
  le suprême hommage
  
  in Sint-Joost-ten-Node een cippus bekroond met een eeuwige vlam oprichten op het
  graf van zijn vader, die als burgemeester van Brussel het leven liet.1209 Het boegbeeld
  van het liberale en burgerlijke België in 1850-1880, Walthère Frère-Orban, koos op
  het einde van de eeuw, na het overlijden van zijn echtgenote en hoogstwaarschijnlijk
  in overleg met zijn zoon Georges Frère-Orban, opmerkelijk genoeg voor een enorme
  neogotische toren. Het torenmonument werd ontworpen door de (protestantse) architect Charles Soubre en van allegorisch beeldhouwwerk voorzien door Léon Mignon.
  De morele waarden en idealen die door de familie werden nagevolgd (‘justitia’, ‘caritas’, ‘fraternitas’, ‘harmonia’ en ‘aequitas’) kregen een centrale plaats via opschriften en
  bijhorende symbolen. Oorspronkelijk prijkte een bronzen engel bovenaan de toren.
   Frère-Orban werd niet veel later zelf in dit familiegraf bijgezet (zie illustratie 5.4).1210
  Frère-Orbans monument toont duidelijk aan hoezeer neogotiek in de 19e eeuw niet
  enkel werd toegeëigend door de katholieke en ultramontane adel en burgerij maar
  ook een connectie bood met een geïdealiseerd beeld van de middeleeuwen in functie
  van de liberale Belgische natie (zie hoofdstuk 8).1211
  
  Illustratie 5.4.: Grafmonument Walthère Frère-Orban op begraafplaats van Robermont te Luik, 1891 (© Koninklijk Instituut voor
  het Kunstpatrimonium)
  
  2023 Le suprême hommage.indd 200
  
  15/12/2022 10:47
  
  t w e e p l e i s t e r p l a at s e n v a n h e t g e h e u g e n
  
  201
  
  Naarmate de 19e eeuw vorderde werden grafmonumenten meer en meer uiting
  van familiale identiteit. De bourgeoisie projecteerde in de tweede helft van de
  19e eeuw collectieve waarden in de stedelijke necropool. Het belang en de waarde van
  de familiale verbondenheid kwam naar voor in grafschriften, grafkapellen en heuse
  sculpturen.1212 Voor het grafschrift op het monument dat Goswin de Stassart voor
  zijn vrouw en zichzelf in 1849 liet plaatsen op het kerkhof van Laken liet de gewezen
  Senaatsvoorzitter een sentimentele tekst graveren die verwees naar de gelukzalige hereniging van het echtpaar in het hiernamaals.1213
  Voor Zuid-Frankrijk werd de evolutie van graftypes reeds kwantitatief in kaart
  gebracht. Op de Sint-Pietersbegraafplaats van Aix-en-Provence was in de jaren 1840
  slechts de helft van de eeuwige concessies bedoeld voor familiegraven. In de laatste
  decennia was dit al voor 90 procent het geval. Op deze familiekelders in de Provence
  werden sinds het midden van de 19e eeuw in toenemende mate grafkapellen opgericht
  met een bloei in de jaren 1880. Pas na Wereldoorlog I verloor de grafkapel in Frankrijk
  haar populariteit.1214 Ook de Belgische begraafplaatsen werden naarmate de 19e eeuw
  vorderde, binnen het Europese continentale funeraire cultuurmodel dat ze deelden
  met Frankrijk, vaak gekenmerkt door grafkapellen op eeuwige concessies voor rijke
  families.1215 Deze grafkapellen werden opgevat als kleine gebedsplaatsen, oorden van
  meditatie met altaar, waar de nabestaanden in alle rust de overleden dierbaren konden gedenken.  De namen van de verwante overledenen werden aan de binnenzijde
  van de muren aangebracht.1216 Een typevoorbeeld van een grafkapel bedoeld voor
  verschillende generaties van een kapitaalkrachtige en machtige Brusselse bourgeoisfamilie is de grafkapel (met 30 plaatsen) voor de familie van Guillaume Van Volxem
  (1868), gewezen minister van Justitie en burgemeester van de hoofdstad, op het kerkhof van Laken.1217
  Daar waar de architect van de Van Volxem-kapel koos voor een neoclassicistisch
  ontwerp (met altaar) verkoos beeldhouwer-architect Pieter De Vigne in 1859-1860
  de neogotiek voor de al even monumentale grafkapel voor de familie d’Elhougne op
  het Campo Santo te Sint-Amandsberg. Hier werd onder meer de liberale minister
  van staat François d’Elhougne in 1892 bijgezet (zie illustratie 5.5).1218 Op de begraafplaats Doornik-Zuid werden de ministers van staat Barthélémy Dumortier (1878) en
  Maurice Houtart (1939) bijgezet in familiekelder onder een grote neo-Romaanse
  grafkapel bekroond met een kruis en met een altaar binnenin. De kapel voor de families Dumortier-Houtart is een van de dertien grafkapellen die zich langs de hoofdlanen van de begraafplaats bevinden.1219 De 19e-eeuwse begraafplaatsen werden dus
  een weerspiegeling van de 19e-eeuwse bouwkunst en haar neo-stijlen. De welstellende
  burgerij bleef haar rijkdom in het graf etaleren via neogotiek en neoclassicisme, zelfs
  wanneer deze stijlen niet langer populair waren in de stedelijke architectuur.1220 Het
  mausoleum dat liberaal boegbeeld Eugène Goblet d’Alviella tussen 1885 en 1887 voor
  zichzelf en zijn familie liet vervaardigen in het centrum van de nieuwe gemeentelijke
  
  2023 Le suprême hommage.indd 201
  
  15/12/2022 10:47
  
  202
  
  le suprême hommage
  
  begraafplaats van Court-St-Étienne, een ontwerp van Adolphe Samyn, werd buiten
  de gebruikelijke neo-stijlen vormgegeven en was geïnspireerd door een Indische tempel. Door zijn monumentaliteit (12 meter hoog) was het bouwwerk een uiting van de
  sociale positie van de familie Goblet d’Alviella en daarnaast ook een ongezien symboolrijke herinneringsplek (zie illustratie 5.6).1221
  
  Illustratie 5.5.: Ontwerptekening grafkapel familie d’Elhougne op Campo Santo SintAmandsberg, uit Jules de Saint-Genois & Ph.  Blommaert, Graf- en gedenkschriften der
  Provincie Oost-Vlaenderen (Gent, 1861) (Universiteitsbibliotheek Gent)
  
  2023 Le suprême hommage.indd 202
  
  15/12/2022 10:47
  
  t w e e p l e i s t e r p l a at s e n v a n h e t g e h e u g e n
  
  203
  
  Illustratie 5.6.: Ontwerptekening Adolphe Samyn
  van familiemausoleum Goblet d’Alviella op
  begraafplaats Court-St-Étienne, uit L’Émulation,
  Organe de la Société Centrale d’Architecture de
  Belgique (1888) (Erfgoedbibliotheek Hendrik
  Conscience)
  
  Samyns ontwerptekeningen van het Goblet d’Alviella-mausoleum verschenen in 1888
  in het architectuurtijdschrift L’Émulation.1222 Verscheidene monumenten/kapellen
  van gezaghebbende architecten zoals Hendrik Beyaert en Émile Janlet werden vereeuwigd in gedetailleerde architectuurtekeningen in het modellenboek van Jules
  Fonteyne, gericht op grafmonumenten in het Brusselse (1879-1886). De kapel voor
  d’Elhougne van De Vigne werd in 1861 opgenomen in een bundeling van tekeningen van graftekens in de provincie Oost-Vlaanderen.1223 Deze publicaties wijzen op de
  bloei van funeraire architectuur en beeldhouwkunst in België in de tweede helft van
  de 19e eeuw. Het modellenboek van Fonteyne toont vooral neoclassicistische funeraire monumenten met een eclectische inslag. De populariteit van het neoclassicisme
  binnen de funeraire traditie bij de Brusselse architecten opgenomen in Fonteynes
  boek kan verklaard worden door de monumentaliteit, ingetogenheid en het prestige
  verbonden aan deze stijl.1224 De resultaten van veldonderzoek op begraafplaatsen in
  Roermond, Ukkel en Aix-en-Provence wijzen op een overheersing van de neoclassicistische grafstijl in de periode 1870-1940.1225
  
  2023 Le suprême hommage.indd 203
  
  15/12/2022 10:47
  
  204
  
  le suprême hommage
  
  In Fonteynes modellenboek en de publicatie over grafschriften in Oost-Vlaanderen vinden we ook afbeeldingen van het door de stad Brussel gefinancierde grafmonument voor burgemeester Jules Anspach (1879) op de begraafplaats te Evere
  (zie illustratie 5.9) en het collectief gefinancierde monument voor Jan-Frans Willems
  (1848), de ‘vader’ van de Vlaamse beweging, op het Campo Santo van Sint-Amandsberg.  De grafmonumenten ter ere van Anspach en Willems geven aan dat figuren met
  enige bekendheid in de 19e eeuw niet enkel meer aan de familie toebehoorden en konden worden geëerd door een grafmonument opgericht door vrienden, bewonderaars
  en overheden.1226 Van een familiale naar een collectieve dodencultus voor illustere
  figuren op de begraafplaats was slechts een kleine stap.1227 In de tweede helft van de
  19e eeuw zien we naast de bloei van familiegraven (die het merendeel van Fonteynes
  modellenboek innamen) in de stedelijke begraafplaatsen inderdaad ook heel wat huldemonumenten opduiken ter ere van één persoon die werd centraal geplaatst in het
  opschrift.1228
  Meermaals werden liberale burgemeesters na hun dood door een liberaal stadsbestuur met een huldemonument geëerd op een stedelijke begraafplaats. In deze praalgraven gingen beeldhouwwerk en architectuur samen. Soms werd een wedstrijd georganiseerd voor het ontwerp.1229 Op 5 maart 1858 werd op voorstel van het liberale
  Luikse schepencollege door de gemeenteraad beslist grafmonumenten op te richten
  voor de Luikse liberale frontmannen Auguste Delfosse en Louis Jamme. Het grafmonument voor minister van staat Delfosse werd bekostigd via een nationale inschrijving en dat van oud-burgemeester Jamme door de stad. Het monument voor Jamme
  werd op een rondpunt geplaatst, omringd door bomen, en dat van Delfosse op diens
  graf in het nabijgelegen ereperk van Robermont (zie hoofdstuk 4). Beide monumenten waren meer dan 6000 frank waard en vielen op door hun monumentaliteit
  (Jammes monument was meer dan vier meter hoog) en eclectische stijl. De winnende
  ontwerpen waren beiden van de hand van de Luikse architect Auguste Castermans
  (zie illustraties 5.7 en 5.8).1230
  Ook Brussels burgemeester Jules Anspach werd na zijn dood in 1879 door het
  stadsbestuur vereerd met een grafmonument. Ditmaal werd het ontwerp van stadsarchitect Pierre Victor Jamaer gekozen die de constructie nauw opvolgde (zie illustratie
  5.9).1231 Jamaer waakte als bouwmeester van de stad ook over de esthetische waarde en
  omvang van de monumenten tijdens de eerste jaren van de nieuwe begraafplaats van
  Brussel.1232 Ook Jamaers monument trok de aandacht door de schaal. Daar waar Castermans voor het monument voor Jamme koos voor een cippus bekroond met een
  zuil en kruisteken, ontwierp Jamaer een cippus bekroond met een sarcofaag. Dit
  monument was te vergelijken met het neoclassicistisch monumentaal familiegraf van
  Anspachs collega te Gent, Charles de Kerchove de Denterghem, op de Westerbegraafplaats enkele jaren later (zie illustratie 5.10).  De productie van gipsen modellen van de
  ornamenten die nodig waren om het Anspach-monument in blauwe hardsteen uit te
  
  2023 Le suprême hommage.indd 204
  
  15/12/2022 10:47
  
  t w e e p l e i s t e r p l a at s e n v a n h e t g e h e u g e n
  
  205
  
  Illustratie 5.7.: Grafmonument Louis Jamme op begraafplaats Robermont te Luik, ontwerp goedgekeurd in 1860 (© Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium)
  
  2023 Le suprême hommage.indd 205
  
  15/12/2022 10:47
  
  206
  
  le suprême hommage
  
  voeren werd op voorstel van Jamaer in 1880 toevertrouwd aan de ornamentele beeldhouwer Georges Houtstont, die in Brussel over een uitstekende reputatie beschikte en
  later met Adolphe Samyn zou samenwerken voor het mausoleum van Eugène Goblet
  d’Alviella (zie illustratie 5.6).1233
  
  Illustratie 5.8.: Grafmonument Auguste Delfosse op begraafplaats Robermont te Luik, ontwerp goedgekeurd in 1859 (© Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium)
  
  2023 Le suprême hommage.indd 206
  
  15/12/2022 10:47
  
  t w e e p l e i s t e r p l a at s e n v a n h e t g e h e u g e n
  
  207
  
  Illustratie 5.9.: Ontwerptekening grafmonument Jules Anspach (ontwerp
  goedgekeurd in 1880) op begraafplaats
  van Brussel, plaat uit Fonteyne, Receuil
  d’Architecture Funéraire (Bibliotheek
  Agentschap Onroerend Erfgoed Vlaanderen)
  
  Illustratie 5.10.: Grafmonument familie de
  Kerchove de Denterghem (gerealiseerd
  rond 1882) op Westerbegraafplaats Gent
  (Foto Marc Haegeman, Liberas/Liberaal
  Archief )
  
  2023 Le suprême hommage.indd 207
  
  15/12/2022 10:47
  
  208
  
  le suprême hommage
  
  Op huldemonumenten/praalgraven kwamen vaak figuren en figurengroepen
  voor. Er was een duidelijke visie en eenheid in de vormentaal en stijl met romantischrealistische sculptuur. Praalgraven verheerlijkten vaak personaliteiten met allegorische figuren die eer brengen aan de herdachte persoon.1234 Zo werd het attribuut
  van de palmtak en de Faam als vrouwenfiguur gebruikt in de huldemonumenten voor
  staatsman Charles Rogier en Antwerps burgemeester Leopold de Wael op de begraafplaats van Sint-Joost-ten-Node en de Antwerpse Kielbegraafplaats. In 1892 werd het
  Rogier-monument in het centrum van de begraafplaats in de Brusselse agglomeratie
  onthuld. Het betreft een tempel met zware Dorische zuilen waaronder Rogier als een
  witmarmeren gisant, deels bedekt met de nationale vlag, ligt opgebaard (zie illustratie
  5.11). Aan zijn voeteinde staat een gehelmde Faam als allegorie van het vaderland. Zij
  houdt een palmtak vast. Het monument was het werk van architect Paul Hankar en
  de jonge beeldhouwer Isidore De Rudder.  Met haar rechterhand houdt ze een slanke trompet omhoog en op haar rechterknie
  rust een bronzen portretmedaillon van de burgemeester. De zijkanten van de sokkel
  worden benut voor stedelijke wapenschilden en op de achterzijde zijn bronzen huldeattributen aangebracht zoals een palmtak en lauriertak.1237
  De jaren 1895-1920 werden ook op de begraafplaatsen de periode van de Art Nouveau. 1238 Victor Horta ontwierp verschillende grafmonumenten, waaronder in 1894
  een sarcofaag voor de familie Solvay met soepele contouren en krommingen op een
  speciaal uitgekozen plaats op de begraafplaats van Elsene.1239 De sarcofaag voor de
  telgen van deze rijke familie industriëlen was uitgevoerd in grijze graniet. Graniet
  werd als duurzaam en kostbaar materiaal rond de eeuwwisseling gebruikt door de
  rijke bourgeoisie en adel om de standenverschillen op de begraafplaats duidelijk te
  maken.1240 Niet toevallig werd ook de sarcofaag die bankier/minister van staat Émile
  
  2023 Le suprême hommage.indd 208
  
  15/12/2022 10:47
  
  t w e e p l e i s t e r p l a at s e n v a n h e t g e h e u g e n
  
  209
  
  Illustratie 5.11.: Grafmonument
  Charles Rogier op begraafplaats Sint-Joost-ten-Node,
  1892, gravure Victor t’ Sas
  (Universiteitsbibliotheek Gent)
  
  Illustratie 5.12.: Postkaart met foto
  grafmonument Leopold de Wael,
  ingehuldigd in 1894, op Schoonselhofbegraafplaats Antwerpen (Liberas/
  Liberaal Archief )
  
  2023 Le suprême hommage.indd 209
  
  15/12/2022 10:47
  
  210
  
  le suprême hommage
  
  Francqui voor zijn familie in 1919/1920 liet oprichten op dezelfde begraafplaats uitgevoerd in uit het buitenland geïmporteerd graniet.1241 De sarcofaag voor de familie
  Francqui was een product van Émile Beernaert. Émile Beernaert was inmiddels een
  van de belangrijkste funeraire beeldhouwers/steenhouwers. In de beginjaren van de
  20e eeuw maakte het bedrijf van Beernaert gouden jaren mee met het doorbreken van
  kleurrijke granietsoorten in plaats van marmers en blauwe hardsteen.1242 Beernaert
  verkoos neoclassicisme en eclectisme boven rondsculptuur en neogotiek, in tegenstelling tot het befaamde Atelier Salu in Laken.1243 De sarcofaag voor Francqui valt
  op door zuiver en golvend lijnenspel, zonder lijstwerk.  Het monument voor Van Rijswijck werd bekostigd met een gelegenheidscomité en
  was een ontwerp van stadsarchitect Emiel van Averbeke.1247 De hoogte van de grafmonumenten was bij de aanleg van de Schoonselhofbegraafplaats na de Eerste Wereldoorlog trouwens ook beperkt tot twee meter.1248
  In de jaren 1920 en de jaren 1930 werden nog steeds grafmonumenten ter eer en
  prestige van een machtige bourgeoisie met publieke en politieke functies opgericht.
  Het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog zorgde bij belangrijke grafmonumenten
  die werden opgevat eind jaren 1930 wel voor vertraging in de uitvoering. Dit was het
  geval voor de modernistische grafmonumenten/mausolea voor Adolphe Max en zijn
  familie, opgericht op kosten van de stad naar een ontwerp van stadsarchitect François
  Malfait, en het grafmonument voor Émile Vandervelde, een initiatief van zijn echtgenote naar ontwerp van Henry van de Velde in samenwerking met een tuinarchitect.
   Deze monumenten werden uiteindelijke nog opgericht tijdens de Tweede Wereldoorlog en vallen op door hun centrale implementering binnen de begraafplaats van Brussel en het doordacht gebruik van planten, grasperken en bloemen rond de monumenten.1249 Na de Tweede Wereldoorlog zette zich een versobering en uniformisering in
  grafmodellen door met de opgang van crematie en striktere regels rond hoogte van de
  monumenten (zie introductie). Het eren van figuren door middel van monumentale
  praalgraven verdween uit de funeraire cultuur.1250
  
  2023 Le suprême hommage.indd 211
  
  15/12/2022 10:47
  
  2023 Le suprême hommage.indd 212
  
  15/12/2022 10:47
  
  Deel III
  ‘la mort déchristianisée’
  bij Belgische koninklijke
  en politieke elites,
  1830-1940
  
  2023 Le suprême hommage.indd 213
  
  15/12/2022 10:47
  
  2023 Le suprême hommage.indd 214
  
  15/12/2022 10:47
  
  6
  ‘Ars Moriendi’ – de laatste beproeving
  De impact van het reveil op arm en rijk: katholieke propaganda en
  praktiserende liberalen in 19e-eeuws België
  De pastorale logica in België verschilde in de periode 1830-1914 nauwelijks van de
  tridentijnse contrareformatorische opvatting dat christianisering enkel mogelijk was
  met een stevige kerkelijke machtspositie waarbij het geloof alle fases van het leven
  christelijk oriënteerde. Zodoende werden in België dezelfde tactieken en retoriek als
  in Frankrijk aangewend door de clerus, het episcopaat en katholieke opiniemakers.
   Nog voor de heroprichting van L’Association de la Bonne Mort in Parijs (zie hoofdstuk 2) werd in de jaren 1840 en 1850 binnen het reveil in grote Belgische steden het
  Genootschap der Goede Dood met toestemming van de generaal-overste in jezuïetenkerken te Aalst, Namen, Lier, Kortrijk, Luik, Brussel en Gent heropgericht.1251
  We zien binnen het katholieke reveil in België rond het midden van de 19e eeuw een
  bredere charitatieve preoccupatie met het bewerkstelligen van ‘une sainte mort’/‘een
  zalige dood’ voor noodlijdenden. Vrome verenigingen/broederschappen garandeerden een publieke en goede katholieke dood voor katholieke behoeftigen (ingeschreven in het Bureel van Weldadigheid) in enkele Belgische steden. Overtuigde katholieken probeerden via deze (her)opgerichte verenigingen in de jaren 1860 met steun van
  de lokale clerus de armen uit de greep van vrijzinnige begrafenisverenigingen te houden. Deze verenigingen zorgden ervoor dat leden de laatste sacramenten ontvingen
  met het nodige ceremonieel en in nabijheid van andere leden van het genootschap.
  