title: L. Genicot, R.M. Allard, Sources du droit rural du quartier d'Entre-Sambre et Meuse, I, Aublain-Malonne
text: RECENSIES
  
  In navolging van Grimm en van talrijke Oostenrijkse historici besloot Prof. L. Genicot,
  wiens belangstelling voor en kennis van de geschiedenis van het platteland niet meer
  hoeft in het licht te worden gesteld, ook voor de Zuidnederlandse vorstendommen een
  verzameling Weistümer of records, d.w.z. officiële rapporten en getuigenissen nopens de
  geldende rechtsnormen en rechtgebruiken op het platteland, aan te leggen. Vanzelfsprekend koos hij als uitgangspunt voor dit reuzewerk zijn geliefkoosde provincie Namen,
  en wel dit deel van deze Belgische provincie, dat vroeger als het kwartier Tussen-Samberen-Maas deel uitmaakte van het prinsbisdom Luik. Alle records, van de vroegste tot de
  laatste, van de dertiende tot de achttiende eeuw, worden afgedrukt. Daarnaast worden
  ook de vrijheidsbrieven en dorpskeuren opgenomen, daar deze vaak slechts de heersende
  gewoonten codificeren. Deze twee soorten basisteksten van het plattelandsrecht worden
  aangevuld en eventueel gewijzigd door vorstelijke en heerlijke verordeningen, reglementen
  door de dorpsgemeenschap uitgevaardigd, overeenkomsten tussen dorpelingen en heer,
  enz. Ook dit soort rechtcreërende teksten wordt in de uitgave betrokken als een aanvulling op de eerste soort. Voor elk der huidige gemeenten, alfabetisch gerangschikt,
  wordt aldus een dossier gevormd in twee delen, waarbinnen de documenten per reeks
  chronologisch worden gerangschikt. Van de basisteksten wordt in principe de integrale
  tekst weergegeven, tenzij deze nagenoeg woordelijk een vorig stuk, waarnaar kan verwezen worden, herneemt. Voor de aanvullende teksten wordt niet zelden slechts een
  samenvatting of een verwijzing gegeven.
   In de eerste aflevering zijn zesendertig gemeenten vertegenwoordigd met drie honderd
  twintig nummers, waarvan sommige in feite meer dan een akte omvatten, in deze zin
  dat heruitvaardigingen of latere bekrachtigingen van een document in de chronologische
  orde ingeschakeld zijn bij de eerste uitvaardiging. Terecht heeft Prof. Genicot woorden
  van lof voor zijn medewerkster en assistente R. M. Allard die met bijzondere ijver de
  documenten heeft opgespoord, niet slechts in de officiële archiefdepots, maar zelfs bij
  partikulieren. Het dient gezegd dat zij bij de uitwerking blijk heeft gegeven van minder
  nauwgezetheid en toewijding. Voor iemand die met de topografie van de streek minder
  vertrouwd is dan de uitgevers, is de praktisch blinde kaart (p. viii-ix) - slechts drie
  plaatsnamen, en dan nog uitgerekend van de beter bekende gemeenten, zijn er op gelokaliseerd - van weinig nut. De titels boven de documenten zijn soms misleidend. Zo wordt
  bijvoorbeeld de indruk gewekt dat een document slechts de drankbelasting (p. 44) of
  het gebruik van het bos (p. 222) of het bijwonen van de algemene rechtszittingen (p. 374)
  betreft, terwijl in de tekst toch heel wat meer onderwerpen worden aangeraakt. Aan het
  kritisch apparaat, waarin de tekstoverlevering van de uitgegeven oorkonde wordt aangegeven, had meer zorg kunnen besteed worden. Daarin wordt onderscheid gemaakt
  tussen vier rubrieken: Original, copie, édition en mention. Soms staan deze rubriekhoofden
  in het meervoud, ook als maar één vermelding volgt (p. 23) of omgekeerd in het enkelvoud
  als er verschillende onder horen (p. 17 en 428). De verschillende tekstoverleveringen van
  een stuk zijn doorlopend genummerd met hoofdletters. De letter A stelt steeds het, al of
  niet bewaarde, origineel voor. Deze letteraanduidingen staan soms vóór het betrokken
  rubriekhoofd (in principe klaarblijkelijk als slechts één aanduiding in die rubriek thuishoort), soms er achter. De behandeling van de akte op p. 466 is zelfs wars aan dit nogal
  rommelig aandoende gebruik. Bovendien loopt de letternummering nogal eens in het
  honderd: letters worden tweemaal na mekaar herhaald; er wordt in de nummering een
  letter overgeslagen (p. 17,174,176,177, 301, 341); soms is helemaal geen letternummering
  aanwezig (p. 17, 230, 291, 297). Het tekstbeeld zelf laat hier en daar wat te wensen, daar
  niet altijd het onderscheid is aangegeven tussen het corpus van de eigenlijke akte en dé
  249
  
  RECENSIES
  
  opmerkingen van de latere overschrijver (p. 9, 84, 155, 156, 157, 237, 409, 437, enz.).
   Een aandachtiger nalezing der drukproeven had dergelijke onsierlijkheden voorkomen.
  Dan was ook de plaats van uitgave (Leipzig) van Adel und Bauern, ed. TH. MAYER, op
  p. vii, noot 4 niet blanco gebleven, noch de aanhef van het document betreffende Lobbes
  van 1617 weggevallen (p. 453-454). in de enkele Latijnse teksten-die wij doornamen,
  vielen tal van onverbeterde drukfouten op: codem voor eodem en roborandum voor
  roborandam (p. 101), sarcti voor sancti en annonsionibus voor appensionibus (p. 330),
  34 voor 354, veritatam voor vitiatam, cas voor eas, en voor ea, Amobrici voor Amolrici,
  Henriei voor Henrici en cadem voor eadem (p. 428-429); cosdem voor eosdem en innocaverint voor invocaverint (p. 430-431).
   De grens van het duldbare wordt echter overschreden bij het aangeven der data. Zonder
  te streven naar volledigheid, kan volgend lijstje daarvan enig idee geven: 1) p. 40 lees 13
  i.p.v. 3;2) p. 51 lees juin i.p.v. janvier; 3) p. 105 lees 23 i.p.v. 22; 4) p. 139 xxii of 12?;
  5) xiiicxl of 1301 (n.s.); blijkens s. BORMANS, Cartulaire de Couvin, p. 19-28 schijnt de
  laatste datum de juiste; 6) p. 159 lees 16 i.p.v. 6; 7) p. 177 16 en 6 januari; S. BORMANS,
  op. cit., p. 19 geeft inderdaad ook 6 januari aan; 8) p. 194 1724 moet volledig luiden
  17 okt. 1724; 9) blz. 198 24 of 25 maart?; 10) p. 201 lees 1781 i.p.v. 1780; 11) p. 225 lees
  24 i.p.v. 4; 12) p. 128 lees 15 i.p.v. 5; 13) p. 232 1269 te vervolledigen tot 29 juni 1269;
  14) p. 236 mil iiiiclxviii of 1464?; 15) p. 248 lees 1595 i.p.v. 1585; 16) p. 284 1580 of 1585
  of 1586?; 17) p. 284 lees 1287 i.p.v. 1278; 18) p. 322 lees 10 i.p.v. 11 december; 19) p. 344
  lees août i.p.v. avril; 20) p. 363 Xlle of 22 janvier?; 21) p. 406 1560 of 1506?; 22) p. 458
  1473 of 1463?. Het gevaar is niet denkbeeldig dat dit soort verstrooidheden van de uitgever
  een voortvarend gebruiker kan misleiden. Bovendien zijn een aantal dezer tegenstrijdige
  opgaven, wanneer de datum ook in de tekst in cijfers is weergegeven, slechts op te lossen
  door verificatie op de handschriften.
  De chronologie is ook in andere opzichten niet altijd even nauwgezet behandeld. Op
  p. 398 wordt verwaarloosd aan te geven dat het jaartal in de nieuwe stijl werd omgerekend.
   Sterker, een oorkonde van Hugo van Pierrepont, bisschop van Luik de dato M° CC° nono
  decimo, mense februarii, sabbato in capite ieiunii wordt gedateerd als 14 februari 1220
  (n.s.) (p. 100-101). Het gebruik van de Paasstijl is op zijn zachtst uitgedrukt voor deze
  oorkonde weinig waarschijnlijk. Zij kan dus evengoed, of beter, van 23 febr. 1219 dateren. In het kritisch apparaat ontbreekt trouwens de uitgave van E. PONCELET, Actes
  des princes-évêques de Liège: Hugues de Pierrepont 1200-1229 (Brussel, 1946, blz. 170-171)
  die uitvoerig de stijlgebruiken te Luik, ook in verband met deze oorkonde, bespreekt.
  Daarentegen wordt een Luikse bisschoppelijke oorkonde van 12 januari 1237 (o.s.) niet
  herleid (p. 329), ofschoon doorgaans wordt aangenomen dat in de dertiger jaren de
  Paasstijl algemeen gebruikelijk was in het prinsbisdom. Een schepenakte van Fosses-laVille van 8 maart 1426 wordt, om een voor ons duistere reden, omgezet tot 1427 (n.s.)
  (p. 294); eigenaardig genoeg gebeurt dit dan niet met een akte van 19 januari 1444
  (p. 301). Een ongedateerde ordonnantie van de prins-bisschop voor Couvin, waarvoor,
  wegens het verdwijnen van het enig bekende afschrift, naar S. BORMANS, op. cit., blz. 196197 wordt verwezen, draagt daar de vermoedelijke datum 10 dec. 1708, die hier (p. 181)
  achterwege blijft, terwijl voor gelijkaardige gevallen de door Bormans voorgestelde datering wel wordt overgenomen.
  Ook in het opnemen van zogenaamde aanvullende documenten wordt niet altijd volledig
  consequent gehandeld. Voor Couvin wordt tot tweemaal toe een bisschoppelijke ordonnantie (resp. d.d. 29 okt. 1785 en 11 sept. 1777) gesignaleerd, die slechts een aanpassing
  is van een voorgaande algemener verordening (resp. d.d. 30 juli 1785 en 3 aug. 1775),
  250
  
  RECENSIES
  
  die niet wordt gegeven. Hetzelfde doet zich voor in het dossier betreffende Fosses-la-Ville
  met een aanpassingbesluit van 16 aug. 1768, terwijl de grote ordonnantie van 5 maart
  1768 wordt verzwegen.
   Al deze vitterijen doen uiteraard weinig af aan de waarde en de bruikbaarheid van
  dergelijke indrukwekkende bronnenverzameling. Ofschoon bedoeld in de eerste plaats
  als bronnen voor de rechtsgeschiedenis en de instellingen van het platteland, belichten
  de verzamelde documenten de meest verscheiden levensvormen van de oude dorpsgemeenschap, de rol van het bos en de molens daarin, de structuur van de landbouw en
  de veeteelt en de sociale toestanden. Eens te meer is het vanuit het Naamse dat de plattelandsgeschiedenis der Zuidelijke Nederlanden een bevruchtende en beloftevolle impuls
  ontvangt.
  R. VAN UYTVEN
  
  REGINALD DE SCHRYVER, Jan van Brouchoven, graaf van Bergeyck, 1644-1725. Een halve
  eeuw staatkunde in de Spaanse Nederlanden en in Europa (Verhandeling van de Koninklijke
  Vlaamse Academie voor Wetenschappen, Letteren en Schone Kunsten van België, Klasse
  der Letteren, XXVII, lvii, Brussel, 1965, in 8°, 528 blz., 8 platen, 1000 BF.).
   Bij het lezen van deze biografie van de belangrijkste staatsman die de Zuidelijke Nederlanden in de zeventiende en achttiende eeuw hebben opgeleverd, zal men er goed aan doen
  te letten op de ondertitel. Het boek tekent Bergeyck vrijwel uitsluitend als staatsman,
  het beschrijft uitvoerig de rol die hij in de staatkunde van de Spaanse Nederlanden en
  van West-Europa heeft vervuld, en het wordt daardoor vanzelf een belangrijk stuk
  Zuidnederlandse en Europese geschiedenis. Maar allerlei elementen die men gaarne in
  een biografie ziet, ontbreken: vrijwel niets over zijn jeugd, zijn opvoeding, zijn studie, zijn
  twee huwelijken, zijn gezinsleven, zijn rijkdom, zijn culturele achtergrond. Dit ligt bepaald
  niet aan de auteur, hij heeft ijverig genoeg naar gegevens hierover gezocht, maar niets
  gevonden. De verklaring kan liggen in de brand van Bergeycks huis te Brussel in het
  begin van de achttiende eeuw, waarbij heel wat persoonlijke papieren verloren zijn gegaan; maar vooral lijkt Bergeyck mij er de man niet toe om zijn particuliere aangelegenheden bloot te leggen in vertrouwelijke brieven, dagboeken, memoires of wat voor andere
  ego-documenten ook (om een term van Presser te gebruiken). Wat genealogische gegevens,
  dat is al wat de auteur heeft kunnen opsporen, maar daar is toch één onthullende bijzonderheid bij: een defect in Bergeycks stamboom. Hij werd in oktober 1644 geboren uit
  een onwettige verhouding van de 24-jarige Antwerpse schepen Jan Baptist van Brouchoven en de 30-jarige Helena Fourment, de mooie en van uiterlijk welbekende weduwe
  van Peter Paul Rubens. De ouders trouwden pas na zijn geboorte. Het feit lijkt voor de
  tijdgenoten verborgen te zijn gebleven, het is althans nimmer uitgebuit door Bergeycks
  vele vijanden, maar terecht onderstelt de auteur dat het op zijn hele psychologische instelling niet zonder invloed is gebleven (p. 23). Het helpt in elk geval bij de verklaring
  van zijn geslotenheid omtrent zijn privé leven.
   Bergeyck was een typische vertegenwoordiger van de in de Zuidelijke Nederlanden zo
  talrijke en machtige klasse van de ambtsadel, lieden van burgerlijke afkomst, meestal
  universitair gevormd, die in de ambten van rechtspraak en administratie tot grote macht
  en rijkdom opklommen, die door hun souverein voor hun trouwe dienst met adellijke
  titels beloond werden en die om al deze redenen door de oude feodale zwaardadel grondig
  gehaat werden. De Brouchovens waren afkomstig uit 's-Hertogenbosch. Bergeycks
  vader, Jan Baptist, was nog in die stad geboren, in 1619, toen de stad nog tot het grondgebied van de Aartshertogen behoorde; maar de Katholieke familie verhuisde, al of niet
  251.
  