title: Die Anthropologie van het Nieuwe Testament vergeleken met die Antieke
text: Die volgende vraag sal wees: Is daar iets wat die een, die konsepsie
  van ’n geestelike Israel, verkieslik maak bo die ander, die blik op die toe­
  koms ? Hierdie vraag beantwoord ons in ontkennende sin. Die twee staan
  gelyk in hul betreklike reg en betreklike onbevredigendheid. Die Apostel
  self sou die eerste wees om ons te verseker dat die laaste woord nie deur
  hom gesê is nie, maar deur God in Christus gespreek, gedoen sal word.
  Miskien is daar by die leser nog ’n vraag, en dis seker nie die laaste,
  eerder amper die eerste: Watter betrekking het dit alles op die staat
  Israel ?
  Die antwoord op daardie vraag kan die beste in die vorm van ’n opdrag gegee w ord: Pas dieselfde dialektiek, wat ons in die N.T. gevind het,
  ook op daardie staat toe. Die staat Israel is nie los van die volk, ook nie
  van die Godsvolk nie; maar dis daarmee ook nie ident nie. O f die stigting
  van die staat Israel ’n middel in die hand van God is om sy raad ten aansien
  van sy volk te volvoer, sal die toekoms, d.w.s. God leer. Persoonlik glo
  ek dit. Maar selfs al sou ek dwaal in my liefde vir die Godsvolk en die
  staat Israel, sou ek dit tog beter ag om in liefde te volhard as om in onaandoenlikheid te sterf.
  A. v a n S e l m s.
   DE ANTHROPOLOGIE VAN HET NIEUW E TESTAM ENT
  VERGELEKEN M ET DE ANTIEKE
  Het beschrijven van de anthropologie van het Nieuwe Testament
  brengt zijn eigenaardige moeilijkheden mee. Men moet n.l. beginnen met
  te vragen: ,.bestaat er wel zo iets als een anthropologie van het N.T. ?”
  Kan men zeggen, dat het N.T. een leer van de mens geeft ? Mij dunkt, wan­
  neer men deze neemt in de strikte zin van het woord, zal gezegd moeten
  worden, dat men slechts met reserve kan spreken van een anthropologie.
  Een leer van de mens, van zijn eigenschappen, zijn innerlijk leven, zijn
  menselijke mogelijkheden, zijn zielsontroeringen, zijn deugden en be­
  kwaamheden geeft het N.T. niet. Men versta dit goed: hier en daar valt
  er op grond van bepaalde gegevens over enkele van deze menselijkheden
  wel iets te zeggen, maar het betreft dan gegevens, die eigenlijk altijd in een
  ander kader thuishoren dan dat der anthropologie. Daarvoor heeft men
  in het N.T. voor de mens als zodanig, voor al zijn antrhopologisch interes­
  sante o f niet interessante menselijkheden te weinig belangstelling, omdat
  de wezenlijke belangstelling daar naar iets anders uitgaat. Zodra men de
  gegevens van het N .T. tracht te vatten onder anthropocentrisch gerichte
  termen, kan men soms na moeizaam samenlezen van verspreide, terloops
  geuite woorden wel iets gevonden menen te hebben, maar men zal in elk
  geval tot de ontdekking komen, dat alles, wat in het N.T. wezenlijk belang­
  rijk geacht wordt, er precies buitenvalt.
   109
  
  In dit opzicht is het soms zeer veelzeggend, dat bepaalde woorden en
  begrippen, die in de gelijktijdige antieke wereld zeer veel gebruikt worden,
  in het Nieuwe Testament nauwelijks of in het geheel niet voorkomen. En
  dit welsprekend zwijgen van het N.T. geldt dan vaak o.a. in het bijzonder
  die woorden en begrippen, die onwillekeurig de mens in het middelpunt
  stellen. Een ethisch kernwoord is in de oudheid zonder twijfel het woord
  „deugd” . Philo Alexandrinus bijv. zingt doorlopend een lofzang op de
  deugden en op deugdzame mensen. De deugden, zo schrijft hij, behouden
  voor eeuwig haar reine en onvergankelijke natuur1. Zij zijn die onver
  gankelijkheid waardig2. Een goed man is door zijn menszijn verbonden
  met het sterfelijk geslacht, maar door de deugd met het onsterfelijk ge­
  slacht3. De ware rijkdom bestaat uit volmaakte deugden en deugdzame
  daden4. Hoeveel mensen weten niet van de mysteriën van de kunst van de
  zielslandbouw, die de deugd in de ziel zaait en plant en als haar vrucht
  het zalige leven oogst5.
   Men ziet, Philo word lyrisch, als hij over de deugd schrijft. Dat ook de
  Stoa doorlopend dit begrip gebruikt in de beschrijving van het zedelijk
  gedrag en in de ethische vermaning, is reeds bij oppervlakkige lezing van
  geschriften als van Seneca en Epictetus duidelijk. Ter illustratie slechts één
  aanhaling uit Seneca’s De vita beata: —de deugd laat het slechte leven niet
  toe — de deugd is iets hoogs, verheven en koninklijk, onoverwonnen,
  onvermoeibaar — (virtus malam vitam non admittit — : altum quiddam
  est virtus, excelsum et regale, invictum, infatigabile.6
  Nu is het alvast merkwaardig, dat het woord „deugd” , waarvan Philo’s
  geschriften wemelen, uitsluitend voorkomt in zijn breedvoerige allego­
  rische verklaringen van teksten uit het Oude Testament, maar nimmer
  in die teksten zelf. Het Oude Testament heeft dan eigenlijk ook geen
  aequivalent voor het Griekse woord aretë en het Jodendom neemt het
  woord pas dan en daar op, waar het Hellenistisch beïnvloed is.7 Philo ge­
  bruikt bepaalde teksten uit het O.T. als uitgangspunt voor zijn uitweidingen
  over de deugd, echter zonder dat die teksten zelf er aanleiding toe geven.
  Uit de bekende tekst Deut. 30: 5: „Zie, ik heb u heden voorgesteld het le­
  ven en het goede, en de dood en het kwade” maakt hy die gevolgtrekking,
  dat het goede en de deugd leven betekenen, het kwade en de slechtheid de
  dood.8 Bij Gen. 4:10: „E n God zeide: Wat hebt gij gedaan? Daar is een
  stem van het bloed uws broeders, dat tot Mij roept van de aardbodem”
  merkt Philo op, dat eigenlijk Abel leeft en Kaïn dood is: hij, die zich over­
  
  1) Quod detenus potiori insidiari soleat. 77
  2) So.ii.258.
  5) So.ii. 230.
   4) Spec. Leg. II 23
  6) Agr. 25
  *) De Vita beata 7 :2, 3
  ’ ) cf. R. B u l t m a n n , G l a u b e n
  8) Fuga inv. 58.
  110
  
  und
  
  V e r steh en ,
  
  1933. S. 232
  
  winnaar waant, is de dood der ziel gestorven, omdat hy uitgesloten werd
  van der deugd, naar welke te leven tenslotte alleen waade heeft.9 De boom
  des levens wordt door hem geïnterpreteerd als de deugd in het algemeen,
  waaruit de afzonderlijke deugden zijn afgeleid.10
  Zo moet Philo
  met behulp van de allegorie zijn beschouwingen over de deugd uit het O.T.
  afleiden. Daarmee plaatst hij echter de teksten uit het O.T., die hij daar­
  voor gebruikt, in een ander gedachtenklimaat over.
  Ook vanuit het N.T. zou men slechts geforceerd een lofzang op de
  deugd kunnen aanheffen. In de evangeliën komt nergens het woord aretë
  voor, daarbuiten slechts vier maal, waarvan dan nog tweemaal van God
  gezegd: 1 Pt. 2:9, waar de gemeente geroepen wordt om de grote daden
  van God te verkondigen. Terecht spreekt de vertaling van het Ned. Bijbel­
  genootschap hier van „de grote daden” en niet gelijk de Statenvertaling
  van „deugden” . In 2 Pt. 1:3 wordt van God gezegd, dat Hij ons geroepen
  heeft door zijn heerlijkheid en macht idia doxë kai aretë. Slechts op twee
  plaatsen wordt dus van de deugd gesproken in verband met de mens,
  Phil. 4:8: . . . al wat deugd heet en lof verdient, bedenkt d a t . . . en 2 Pt.
   1:5 : .. . schraagt met betoon van alle ijver door uw geloof de deugd, door
  de deugd de kennis . . . Dat is alles wat over aretë in het Nieuwe Testament
  te vinden is. En het is toch eigenlijk geen wonder, dat dit woord daar
  weinig te vinden is. Het veelvuldig gebruik van aretë is meestal een teken,
  dat de ethiek anthropocentrisch gencht is. Immers in dat woord klinkt
  onwillekeurig iets door van menselijke voortreffelijkheid, van menselijke
  verdienste ook, op zijn minst van grote aandacht voor menselijke prestaties.
  En dat alles ontbreekt nu eenmaal in het N.T.
  Vandaar bijv. dat een van de vier Stoïcijnse hoofddeugden (sophia,
  andreia, soophrosunë, dikaiosune), de dapperheid, de andreia, volstrekt niet
  in het N.T. genoemd wordt. Pas bij Hermas duikt het woord weer op.
  Bij Philo, Seneca, Epictetus komt het zeer veel voor. Weer, die verhouding
  is niet verwonderlijk. Terecht, zegt Preisker:11 „Tapferkeit redet von einer
  Haltung des Menschen, die ihn nur in Beziehung zu sich selbst und zu
  einem anderen Menschen bringt; sie redet davon, dasz der Mensch zu
  siegender Kraft, zu vollem Selbst- und Herrscherbewusztsein gelangt ist,
  kurz, sie redet von der menschlichen Grösze, geht vom Menschen aus.”
  Wel is er natuurlijk ook in het Nieuwe Testament, in al zijn delen,
  sprake van strijd, zelfs, anthropocentrisch geoordeeld, van heldhaftige
  strijd, van dapperheid, van ongelooflijke moed. Maar ook waar die van­
  zelfsprekend getoond wordt, zal men die houding toch nooit uitdrukken
  in termen van de Stoïcijnse deugdenleer, omdat men ook in die situaties,
  waarin gestreden wordt en waarin dapperheid getoond wordt, nooit met
  zijn aandacht gericht staat naar de mens, maar naar de heilsgeschiedenis.
   •) Det pot
  1#) Leg. A ll. I. 59
  n)
  
  H e r b e r t P r e i s k e r , D as Ethos des Urchristentums.*
  
  1949.
  111
  
  Daarom staan in het N.T. daar, waar de Stoa van andreia zou spreken, die
  termen, die nadrukkelijk verwijzen naar het heilsgebeuren en daarom
  nooit bij de mens blijven staan, gelijk bijv.: het kruis op zich nemen, het
  gekruisigd worden, het sterven, en opstaan met Christus, het volharden
  tot het einde, de hupomonë en de dokimë in de thlipseis, de verdrukkingen,
  die er immers op wijzen, dat men in de eschatologische wendingen van de
  tijd leeft. En de reden, waarom men in het N.T. weet altijd vol goede
  moed te mogen zijn —- het tharrein kom daar herhaaldelijk voor — is niet
  het rotsvaste vertrouwen op iets in zichzelf, maar de volstrekte verzekerd­
  heid van Gods heilsoeconomie, die in Christus, zijn verschijning, zijn
  lijden, sterven, opstaan reeds nu vast verankerd is en die eens het werk, dat
  begonnen is, ten einde toe zal voortzetten tot de dag van Christus Jezus
  (Phil. 1:6).
   Zo is tot in het woordgebruik toe aan te tonen, dat het N.T. niet anthropocentrisch gericht is. Daarom is het ook niet zo eenvoudig, direct,
  in samenhang, uit het N.T. af te lezen, wat daar aangaande de mens ver­
  kondigd en geleerd wordt. Dat men in de evangeliën, in Jezus’ verkondi­
  ging vaak moeizaam teksten, uitspraken moet bijeen zoeken, om nu eens
  te zeggen, hoe Hij oordeelde over des mensen innerlijk leven, zijn zonde,
  over zijn lichaam, zijn ziel, zijn geeest, mag bekend genoeg heten. Wan­
  neer men echter zou zeggen, dat wij, wat dat betreft, er in de brieven van
  Paulus veel beter voorstaan, dan is dat slechts in bepaalde zin waar. Zeker,
  Paulus laat zich in bepaald verband veel uitvoeriger, opzettelijker, concreter
  uit over de mens, de oude en de nieuwe mens, over het vlees en de geest,
  over lichaam en ziel, en toch, wanneer men zulke uitspraken weer niet al te
  haastig uit hun verband licht en isoleert, dan zal blijken, dat ook hij dan
  niet spreekt vanuit een anthropologisch interesse o f bijv. om een mens ziel­
  kundig in dit moeilijke leven de weg te wijzen, te berispen of te bemoedi­
  gen, maar uitsluitend om te verkondigen de totaal nieuwe situatie van
  mens en wereld, sinds God, toen de volheid des tyds gekomen was, zijn
  Zoon heeft uitgezonden (Gal. 4 :4 ). Stelt men de vraag, of Paulus dichotomisch dan wel trichotomisch aangaande de mens leert, hem in tweeën
  of in drieën gedeeld denkt, dan pleit allerlei voor het eerste, maar dan
  klinkt een enkele tekst toch sterk Aristotelisch-trichotomisch, waar het
  geheel van de mens wordt samengevat als geest, ziel en lichaam. Maar als
  men bemerkt, in welk verband Paulus deze trichotomie gebruikt, blijkt
  zonneklaar, dat hij ook dan niet bepaald allereerst vervuld is van de zorg
  om nu eens anthropologisch scherp te onderscheiden en zijn lezers in hun
  kennis aangaande de mens te verrijken. Hij schrijft aan de Thessalonicensen: En hij, de God des vredes, heilige u geheel en al, en geheel uw
  geest, ziel en lichaam, to pneuma kai hë psychë kai to söma, moge by de
  komst van onzen Heer Jezus Christus blijken in allen dele onberispelijk
  bewaard te zijn. Die u roept is getrouw; Hij zal het ook doen (1 Thess.
   5:23). Hoe snel verdwijnt de anthropologie weer uit het gezichtsveld.
  Hoe dwaas zou iemand doen, die bij deze uitspraak alle nadruk zou laten
  
  112
  
  vallen op het anthropologische detail en de theologie, de christologie, de
  soteriologie van dit woord van Paulus zou willen bagatelliseren.
   Om zich het kenmerkende van het N.T. op dit punt helder voor ogen
  te stellen, behoeft men eigenlijk niets anders te doen dan zich een tijdlang
  te verdiepen in geschriften van de kant van de Stoa. Men zal spoedig ge­
  noeg bemerken, dat bij het onderscheid, dat dan aan de dag komt, de ver­
  schillen tussen de afzonderlijke geschriften van het N .T. welhaast wegval­
  len, in elk geval bij hun gemeenschappelijk front tegenover de niet-Christelijke schrijvers nauwelijks meer ter zake doen. Veelzeggend zijn bijv. al­
  leen reeds de titels van de belangrijkste geschriften van een man als
  Seneca. Die schrijft brieven o f opstellen de vita beata, de tranquillitate
  animi, de constantia sapientis, de otio, de brevitate vitae, de ira, de morte
  .Claudii. Men merkt het, ook als men de inhoud nauwelijks o f niet zou
  kennen, daar komt de mens aan bod, zijn geluk, zijn gemoedsrust, zijn
  kracht als wijze, zijn gemoedsbewegingen, daar hoort men, wat een mens,
  gegeven zijn aard, zijn aanleg, zijn moeilikheden en zijn innerlijke strijd,
  zijn drukte en zijn genietingen, nu moet doen, hoe hij zich kan ontwikke­
  len en zich leren beheersen. En als men zou tegenwerpen, dat deze zelfde
  Seneca toch ook de providentia divina, over de goddelijke voorzienigheid
  geschreven heeft, dan blijkt bij kennismaking met de inhoud spoedig ge­
  noeg, dat ook in dat geschrift de vraag op de voorgrond staat, hoe de mens
  het vanuit de onbewogenheid en de onaantastbaarheid van de wijze onder
  alle omstandigheden met de wisselvalligheden van deze providentia divina
  klaarspeelt. — Wil men de tegenstelling scherp stellen, dan zou men hem
  misschien aldus kunnen formuleren: bij Seneca wordt eigenlijk steeds over
  en vanuit de mens gesproken en slechts terloops over de godheid, in het
  N.T. is primair steeds aan de orde wat God gedaan heeft, doet en zal doen
  in Christus en wordt alleen, voor zover het in dat verband van gewicht is,
  over de mens gesproken.
   Het is nu wel duidelijk, dat men in het N.T. eigenlijk niet afzonderlijk
  over de anthropologie als een zelfstandig geheel kan spreken en in geen
  geval goed in het vizier kan krijgen, waarop het in deze anthropologie
  aankomt, als men haar los zou maken van de theologie en de christologie.
  De mens is in het N .T. daardoor gekarakteriseerd, dat hij aangesproken
  wordt door God, de Schepper van hemel en aarde, de Heilige, de zalige en
  enige Heerser, de Koning der Koningen en de Heer der Heren, die alleen
  onsterfelijkheid heeft en een ontoegankelijk licht bewoont, dien geen der
  mensen gezien heeft o f zien kan, wien alleen eer en eeuwige kracht toe­
  komt (1 Tim. 6 :1 5 w .). Deze God heeft recht op de mens, de gehele mens.
  Van Hem is de mens afhankelijk, volstrekt afhankelijk, jegens Hem is de
  mens verantwoordelijk met al zijn denken, spreken, willen. De ganse mens
  met het lichaam en ziel, o f hoe men hem verder anthropologisch ook nader
  wil aanduiden, wordt opgeroepen om Gods gebod te gehoorzamen.
   113
  
  Zodra de mens beseft, dat hij als schepsel, als nietig, vergankelijk,
  sterfelijk, zondig wezen staat voor dien Heer der Heren, die alleen onsterfe­
  lijkheid heeft, die alleen heilig is, weet hij ook, dat er van nature een diepe
  kloof gaapt tussen G od en mens, een kloof, die alleen van Gods zijde over­
  brugd kan worden, dat hij met zijn gehele persoon, met zijn lichaam, maar
  ook met zijn ziel, ook met zijn menselijke geest, zondig is voor God. En
  die kloof is overbrugd, doordat niet slechts Gods oordeel in Chrisms over
  de mens gaat en zal gaan, maar ook in Christus vergeving en verzoening
  door God in zijn genade is gegeven. Daarin alleen ligt de bevrijding ,de
  verlossing voor de zondige mens.
  En weer kan de eenheid van het N.T. duidelijk gedemonstreerd wor­
  den aan het feit, dat bet gehele N.T. op dit punt een gesloten front vormt
  tegenover de anthropologie, die bij vele Griekse o f Romeinse schrijvers
  aan de dag komt. Ik heb er nadruk op gelegd, dat de mens als geheel in
  zijn ganse persoon, hoe dan ook verder anthropologisch beschreven, ver­
  antwoordelijk, daarom van nature zondig, voor G od staat. Hier is het
  onderscheid met niet-Christelijke schrijvers, Platonische o f Stoïcijnse,
  onmiddellijk duidelijk. Kortweg gezegd is het d it: in het N.T. wordt, ook
  anthropologisch, de enige, werkelijk belangrijke, scheidingslijn getrokken
  naar het heilsgebeuren in Christus, naar het woord van Paulus in de brief
  aan de Epheziërs (Eph. 5 :8 ): ,,gij waart vroeger duisternis, maar thans zijt
  gij licht in den Heer” ; buiten het N.T. acht men anthropologisch schei­
  dingslijnen binnen het leven van de mens zoals hij is, de natuurlijke mens,
  zeer belangrijk, en wordt op het scherper accentueren van die scheidings­
  lijnen door de mens telkens een beroep gedaan.
   In het N.T. kent men bijv. niet de tegenstelling tussen het lichame­
  lijke, zinnelijke, verachtelijke, het lagere ter ener zijde en het hogere, het
  geestelijke ter anderer zijde. Als Eichrodt in zijn boekje over „D as Men­
  schenverstandn is des Alten Testaments” met het oog op het O.T. zegt:
  „Hier kann man nicht wie es der Idealismus verschiedenster Prágung tut,
  das natürlich-leibliche Sein als minderwertig und gleichgültig dem allein
  wertvollen, in sich gesicherten und unantastbaren geistigen Sein gegenüberstellen und als unwichtig für die Verwirklichung des Lebenszieles
  bezeichnen” . S.33., dan geldt dit niet minder van de beoordeling van de
  mens in het N.T. En men gevoelt onmiddellijk het karakteristieke op dit
  punt van de gehele bijbelse verkondiging, wanneer men er enkele ken­
  merkende uitspraken van niet-Christelijke schrijvers naast stelt. In de
  Phaedo zegt Socrates: „Bedenk, dat, wanneer ziel en lichaam bijeen zijn,
  de natuur aan het laatste (het lichaam) beveelt te dienen en te gehoorza­
  men, maar aan de eerste (de ziel) te heersen en te gebieden; en wie van
  beide meent gij, dat ook volgens die beschouwing meer o f minder gelijk is
  aan het goddellijke o f aan het sterfelijke ? O f meent gij niet, dat het godde­
  lijke van nature bestemd is om te heersen en te bevelen en het sterfelijke
  114
  
  om te gehoorzamen en te dienen ? — Zeker — Op welk van beide gelijkt de
  ziel dan? — Ongetwijfeld gelijkt de ziel op het goddelijke, het lichaam op
  het sterfelijke. — Ga dan eens na, Kebes, hernam hij, o f uit al het gezegde
  dit voor ons volgt, dat de ziel zeer gelijk is aan het goddelijke, onsterfelijke,
  denkbare, eenvoudige, onoplosbare en zich zelf altijd gelijk blijvende, het
  lichaam daarentegen aan het menselijke, sterfelijke, alleen met de zintuigen
  waarneembare, veelgestaltige, oplosbare en zichzelf nooit gelijk blijvende” 12.
   In zulk een citaat, waarvan de grondgedachten waarlijk niet alleen de
  oudheid op allerlei wijze diepgaand hebben beïnvloed, maar via velerlei
  soorten van idealisme tot op heden hebben doorgewerkt, bemerkt men
  onmiddellijk een zeer bijzonder klimaat van gedachten, dat grondig ver­
  schilt van dat van het Nieuwe Testament. Hier betekent de mens iets, hier
  is hij veel waard in zichzelf, hier is geen sprake van een afgronddiepe kloof
  tussen Schepper en schepsel, tussen de heilige God en de zondige mens,
  neen, hier loopt een ongebroken lijn van de mens naar het goddelijke, een
  lijn, die dan ook na het sterven eenvoudig doorloopt. En het komt er
  slechts op aan, dat een mens in zijn denken en in zijn doen trouw blijft aan
  dat hogere in hem, de ziel, die zeer gelijk is aan het goddelijke en onsterfe­
  lijke. Dat kost natuurlijk strijd, maar door eigen inspanning, door zelfbe­
  heersing, door zichzelf te ontwikkelen in de goede richting kan een mens
  het onvergankelijke, goddelijke leven vinden. Het komt er slechts op aan,
  dat de zelfgenoegzame, autonome mens in overeenstemming met de natuur
  leeft. Dit laatste acht Seneca een punt, ten aanzien waarvan alle Stoïci het
  eens zijn. In zijn geschrift, „De vita beata” vindt hij het de eigenlijke, rechte
  wijsheid, als men van de natuur niet afdwaalt en zich vormt naar haar wet
  en voorbeeld; gelukkig is daarom een leven, wanneer het in overeenstem­
  ming met de natuur is (ab ilia non deerrare et ad illius legem exemplumque
  formari sapientia est: beata est ergo vita conveniens naturae suae.13 Als een
  mens dit leven niet bereikt, dan komt dat hieruit voort, dat hij zich door
  het lichamelijke, het zinnengenot, de wellust laat overheersen, doordat
  „non ipsi voluptatem, sed ipsos voluptas habet” .1*
  In deze gedachtenwereld hoort toch niet thuis het psalmwoord, dat
  Paulus in Rom. 3 met instemming aanhaalt: Niemand is rechtvaardig, ook
  niet één, er is niemand, die verstandig is, niemand, die God ernstig zoekt,
  allen zijn afgeweken, tezamen zijn zij onnut geworden; er is niemand, die
  doet, wat goed is, zelfs niet éér. Deze anthropologie valt geheel onder het
  oordeel van dat woord uit die eerste brief van Johannes: „Indien wij
  zeggen, dat wij geen zonde hebben, misleiden wij onszelf en de waarheid is
  in ons niet” (1 Joh. 1:8 ). Inderdaad, vanuit het N.T.  De beata vita. 3 :3.
  ibid. 14:1.
  u ) S eneca,
  
  14) id.
  115
  
  verheugt in zijn deugd (virtute laetus), van een onoverwinnelijke kracht der
  ziel (invicta vis animi )15, van een mens, die vol vertrouwen in zichzelf is —
  zelf zijn leven vormend (fidens animo — artifex vitae )16, die alles kan doen,
  wat hij zichzelf opgeeft (omnia faciet ex imperio suo), wiens hoogste goed is
  de animi concordia,17, die als een vir erectus, een opgericht, recht opstaand
  mens18 door het leven kan gaan.
  Het spreekt vanzelf, dat dit grondonderscheid in velerlei opzicht be­
  langrijke consequenties heeft. Om er een te noemen, die zich misschien
  aanvankelijk het best negatief laat formuleren: elke gedachte van een ge­
  leidelijke zelfontwikkeling tot wat men dan pleegt te noemen een hoog­
  staande persoonlikheid ontbreekt in het N.T. „Höchstes Glück der Erdenkinder sei nur die Persönlichkeit” dicht Goethe in zijn Buch Suleika.
  Zulk een hoogst geluk word In het N.T. volstrekt niet gezocht en ook niet
  mogelijk geacht. En weer: in de gelijktijdige antieke wereld komt men deze
  gedachte van de zelfontplooiing veelvuldig tegen. Geen wonder! Immers
  zelfortplooiing, karaktervorming wordt overal daar mogelijk geacht, waar
  voor zulk een innerlijk proces inderdaad van dat zelf kan worden uitge­
  gaan, waar in de mens iets is, zijn wil, zijn geest, waarbij men kan aan­
  knopen, waar hij in zichzelf een centrum heeft.19 Dan heeft de autonome
  mens in zichzelf de mogelijkheid om zich tot een persoonlijkheid te vormen.
   Maar wanneer de mens in zijn geheel met lichaam en ziel als zondig staat
  voor de heilige God en in allen dele afhankelijk is van het heil van God,
  van de heiliging door Gods Geest, die een andere is dan de menselijke
  geest, dan kan men natuurlijk wel spreken van een nieuwe mens tegenover
  de oude mens — het is bekend genoeg dat het N.T. dat veelvuldig doet —
  doch dan vormt de nieuwe mens zich niet geleidelijk uit de oude, maar is
  het de nieuwe mers, die naar het woord uit de brief aan de Epheziërs naar
  de wil Gods geschapen is in waarachtige gerechtigheid en heiligheid.
  ton kainon anthröpon ton kata theon ktisthenta en dikaiosonë kai hosiotëti tës
  alëtheias (Eph. 4 :24 ).
  Dat gaat dwars in tegen het ideaal van de harmonisch gevormde per­
  soonlijkheid. En wederom geldt m.i. voor het N.T. geheel wat Eichrodt
  van het Oude zegt: “ Dasz hier kein Raum ist für eine in sich geschlossene
  und harmonisch abgerundete Lebersgestalt, für die Formung der Persön­
  lichkeit zum Kunstwerk nach den Forderungen des Ideals des kalon
  kagathon liegt vor der Hand. Man hat mit Recht darauf aufmerksam gemacht, dasz das Alte Testament keine Heroen und Heiligen kenrt. Zu
  stark ist das stándige Gefragtsein und In Frage-gestellt-seir empfunden
  als dasz es zum Vertrauen auf ein in sich rubendes Idealbild der menschlichen Persönlichkeit kommen könnte— 20.
  15) id ibid. 4:2
  “ ) id. ibid. 8:3.
  17) id. ibid, 8:6.
  ls) id. De Const, sap. 9:3
  * * ) R . B u l t m a n n , Jesus, z.j. S. 198.
  20) D as Mensch verstandnis des Alten Testaments. S. 25.
   116
  
  En dat hier O. en N.T. gezamentlijk een front vormen laat zich con­
  creet aan een voorbeeld gemakkelijk illustreren. Het woord teleios komt
  in de evangeliën slechts tweemaal voor, en dan alleen bij Mt. op zeer be­
  kende plaatsen: eerst aan het slot van het eerste hoofdstuk van de Berg­
  rede, Mt. 5:48: Gij zult volmaakt zijn, gelijk uw hemelse Vader volmaakt
  is; de tweede maal in het gesprek van Jezus met de rijke jongeling: Ir dien
  gij volmaakt wilt zijn, ga heen, verkoop uw bezit en geef het aan de armen,
  en gij zult een schat in de hemelen hebben, en kom hier en volg Mij
  (Mat. 19:21). Volmaakt worden, volmaakt zijn — men zou er bij kunnen
  denken aan die geleidelijke zelfvervolmaking, dat eindresultaat van een
  ontwikkeling van eigen persoonlijkheid, zodat de wijze tenslotte gelijk
  Seneca van zichzelf meent te kunnen getuigen bonam me conscientiam amasse,
  bona studia, een goed gewreten en een edel streven te hebben bemind, en
  die dan ook zeker mag zijn qui haec facere proponet, volet, temptab it, ad deos
  iter faciet, wie dit van plan is, te doen, te willen, te trachten, diens weg zal
  naar de goden gaan.21 Dat doet oppervlakkig misschien enigszins denken
  aan de teleios - teksten uit Mt. Maar ook hier dient de klankovereenkomst
  niet te bedriegen. In Mt. 5:48 en 19:21 is geen sprake van het Griekse be­
  grip der volmaaktheid, maar dat teleios is hier Semietisch getint. Het be­
  tekent: „volledig” , „geheel” gelijk tamim en sjalëm. In Mt. 19:21 komt die
  zin het duidelijkst aan de dag. De rijke jongeling heeft reeds veel gedaan,
  de geboden heeft hij vanaf zijn jeugd opgevolgd, maar voor het verkrijgen
  van het eeuwige leven, voor het volgen van Jezus, zal hij het volstrekte offer
  moeten brengen. Dan mag hij in geen enkel opzicht meer weifelen. Dan
  moet hij door een besliste daad tonen, dat hij in zijn keuze voor Jezus
  ,,een man uit één stuk” is.
   Wij zullen dan ook, om het juiste zicht te krijgen op het teleios van
  het Evangelie, m.i. veel meer naar de Semietische dan naar de GrieksRomeinse kant moeten kijken. Misschien zou het voor het juiste begrip
  van dit woord bijv. ook dienstig kunnen zijn om te gaan letten op het ge­
  bruik van de woorden tamim en töm in het Manual of Discipline, de gemeenteregel, die gevonden is onder de Dode-Zee-rollen. Het is opvallend, hoe
  vaak deze woorden hier gebruikt worden. Reeds in de aanvang wordt ge­
  zegd, dat de regel gegeven is, opdat de leden zich zouden gedragen als vol­
  maakte mensen voor God volgens alles wTat geopenbaard is aan hun plech­
  tige vergaderingen (letterlijk vergaderingen van getuigenissen, 1:8 v. cf.
   3 :3, 9; 10:21). Het komt er op aan om volmaakt tamim te wandelen in al
  Gods wegen (2 :2 ); ieder lid moet vasthouden aan de volmaaktheid van
  zijn weg, de töm darko (5:24 cf. 11:12 ), moet wandeler in een volmaakte
  weg, betamim derek, (8:10, cf. 8:18, 21, 25; 9:5, 6, 8. 9 ). Dit alles moge aan­
  vankelijk lichtelijk moralistisch wettisch klinken, aan het slot van het ge­
  schrift blijkt het duidelijk, dat het allerminst zo bedoeld is. En hoever men
  ook in dit geschrift verwijderd is van elke gedachte aan de zelfvervolma­
  king van de autonome mens blijkt, wanneer op de laatste bladzijde van het
  ll)
  
  De Vita beata— 20:5
  
  117
  
  geschrift zeer persoonlijk beleden word: Mijn rechtvaardiging behoort
  aan G od; de volmaaktheid van mijn weg en de rechtheid van mijn hart
  zijn in Zijn hand (11:12). De gerechtigheid behoort aan G od en het is uit
  zijn hand dat de volmaaktheid van de weg voortkomt, umijjado töm hadderek (11:10v.). En in de zegen, die het geschrift besluit, wordt tot God ge­
  roepen : zonder U is de weg niet volmaakt en zonder Uw welbehagen ge­
  beurt er niets (11:17). Alles, ook het volmaakte gedrag van de mers, rust
  in het welbehagen, de racön van God. Daarmede is ook aan dit veelvuldig
  spreken over tamim en töm elke menselijke zelfverheffing, elke zelfbewust­
  heid van de autonome mens ontnomen.
   Ik noem nog een andere consequentie, die m.i. uit het grondonderscheid in de anthropologie voortvloeit en met het voorgaande min o f meer
  samehangt. Daar is in het N.T. sprake van een solidariteit tussen mensen
  juist in hun zondigheid voor de heilige God, in hun algehele afhankelijk­
  heid voor hun heil van het heilsgebeuren, dat God is begonnen en zal vol­
  tooien in Christus, in de mogelijkheid tot vernieuwing en heiliging alleen
  door Gods Geest, die zelf deel uitmaakt en garantie is van het heil van de
  eindstrijd, aparchë, eersteling, arrabön, onderpand. Weer ziet men mis­
  schien het bijzondere van het Evangelie in zijn positiviteit, wanneer men
  een gelijktijdige antieke gedachtenwereld en haar uitlopers in latere tijd
  tot op heden toe daarmee vergelijkt. Er wordt soms een scherpe schei­
  dingslijn getrokken, tussen enkelen als de beschaafden, de deugdzamen, de
  braven, de wijzen, en de anderen, de grote menigte, de schare als de onbeschaafden, als het gewone, het mindere, het onontwikkelde volk. Waar
  komt die scheiding vandaan ? M.i. kan die alleen daar opkomen, waar men
  de scheiding binnen de mens, tussen lichaam en geest, zeer ernstig neemt,
  ja als fundamenteel beschouwt, waar men met de Phaedo de ziel gelijk
  acht aan het goddelijke. Dan heeft een zekere aristocratie van de geest een
  kans, die in het N.T. geen voet aan de grond krijgt. Dan komt men vanzelf
  tot een zekere minachting van de schare, het vulgus, het plebs. Dan kan
  men zich, zoals Socrates in de Phaedo, er op laten voorstaan, dat men niet
  spreekt zoals de grote hoop spreekt hös phasin oi polloi anthröpoi,22 dan
  spreekt het vanzelf, dat het volgens diezelfde Socrates slechts enkelen ge­
  oorloofd is tot het geslacht der goden te komer, namelijk aan hen, die de
  philosophie beoefend hebben en daarom volkomen rein zijn. Daar komen
  de polloi, die slaaf zijn van de zinnelijke begeerten, natuurlijk niet aan toe.23
  Seneca waarschuwt zijn broer Gallio, ons uit het N.T. welbekend, in de
  inleiding van zijn geschrift De vita beata dat hij deze, wanneer het om het
  geluk des levens gaat, niet mag voorhouden, als bij stemmingen in de
  senaat; aan deze kant schijnt de meerderheid te staan. Des te erger immers,
  als de meerderheid aan een bepaalde zijde staat. „Het staat met de mens­
  heid niet zo goed, dat het betere aan de meerderheid bevalt, integendeel
  een grote menigte is het bewijs van het slechtste”.  !3) Phaedo. 82 C.
  118
  
  rebus humanis agitur, ut meliora pluribus placeant: argumentum pessimi turba
  est).
  Het vulgus is wel de allerslechtste vertolker der waarheid (vulgus —
  veritatis pessimus interpres). En zeker Seneca erkent ten volle — hij heeft
  waarschijnlijk onder Nero overvloedig gelegenheid gehad om tot die ont­
  dekking te komen — dat men vulgus tegenkomt onder de lieden met
  kronen zogoed als onder die met een chlamys, onder de coronati zogoed als
  onder chlamydati, maar Seneca wanhoopt er toch niet aan, dat men het
  vulgus er uit zal kunnen kennen: de geest vinde des geestes waarde (animi
  bonum animus inveniat.2* En hoe scherp hij de tegenstelling tussen de wijze
  en het vulgus ziet, blijkt wel, als hij in zijn geschrift „De constantia sapientis” van de wijze zegt: Hij gaat niet dezelfde weg als het volk, maar zoals
  de sterren een baan lopen, die tegen de aarde ingaat, zo gaat hij dwars tegen
  de mening van allen in (non it qua populus, sed ut sidera contrarium mundo
  iter intendunt, ita hic adversus opiniones omnium vadit.2S
  Het behoeft wel nauweliks betoog, dat een dergelijke geringschatting
  van de schare in allerlei toonaarden door de eeuwen heen klinkt. Laat ik ter
  illustratie met één voorbeeld mogen volstaan; Goethe zegt op 12 Febr.
  1829 tot Eckermann: Alles Grosze und Gescheite existiert in der Minorit á t . . . Es ist nie daran zu denken, dasz die Vemunft popular werde. Leidenschaften und Gefühle mögen popular werden, aber die Vemunft wird
  immer nur ein Bezits einzelner Vorzüglicher sein” . Enkele voortreffelijken — daarvan kan men alleen spreken, als men in de mens iets kostbaars
  ziet, gelijk hier de Vemunft, de rede, dat wat enkelen bewaren, ontwikke­
  len, ontplooier, de grote schare niet.
   Zulk een aristocratische minachting van de schare vanuit het besef van
  eigen diep geestelijk leven is in het N.T. onmogelijk. In het N.T. heeft
  schare, menigte een geheel andere klank. Daarbij zijn allen ingesloten.
  Die schare kan zorder uitzondering alleen leven uit wat God schenkt, uit
  de barmhartigheid Gods.
  Het is begrijpelijk, dat een van de oudste bestrijders van het Christen­
  dom, Celsus, zich eraan geërgerd heeft, dat bet Evangelie al die tegenstel­
  lingen, die in de antieke wereld zo belangrijk geoordeeld werder, hard­
  nekkig bagatelliseert, ja ze zelfs omkeert. Het is alsof het Evangelie zegt:
  „niemand, die beschaafd is, kome naderbij, geen wijze, geen verstandige,
  want dat wordt bij ons als een kwaad gerekend; maar als iemand ongeleerd,
  onverstandig, onbeschaafd, een kind is, laat hij dan vrijmoedig komen.” 26
  „Is het niet ergerlijk, dat het Christendom wolbewerkers, schoenmakers
  en vollers opneemt, kortom de alleronbeschaafdste en allerboerste lieder.27, dat door die Christenen verkondigd wordt, dat het Koninkrijk
  **) De vita beata. 2:2.
  **) ibid. 14:4.
  **) Contra Celsum iii. 44.
  *7) id. iii. 55.
   119
  
  Gods zal opnemen alwie een zondaar, alwie onverstandig, alwie onnozel en
  om het eenvoudigweg te zeggen: al wie door een boze demon bezeten is?”
  Iedere andere religie neemt alleen fatsoenlijke, beschaafde lieden op, op
  wie niets valt aan te merken. In het Christendom lijkt G od wel een rover­
  hoofdman, die bij voorkeur booswichten om zich heen verzamelt.28
  Dat is een protest vanuit een andere anthropologie tegen het N .T., van­
  uit de ergernis, dat nu plotseling die hele gewichtige tegenstelling tussen
  voortreffelijke, zedelijk hoogstaande, verstandige, wijze lieden en de
  schare terzijde geschoven wordt als in wezen er niet toe doende. En mis­
  schien intuïtief heeft Celsus begrepen, dat het in laatste instantie hier ging
  om een andere God, de God, die in souvereine genade ook eenvoudigen en
  zondaars om zich heen verzamelt, niet de God, die de mens vanuit zijn
  eigen hoogheid van geest wel kan vinden en benaderen, omdat hij er immers
  in diepste wezen al mee verwant is, zodat hij eigenlijk daarom niets anders
  te doen heeft dan in overeenstemming met de natuur te leven, al moet he­
  laas toegegeven worden, dat slechts enkelen, een uitgelezen gezelschap,
  het zover brengen.
  J . N. S e v e n s t e r.
  April 1956.
  BOEKBESPREKINGE
  S. N o o r d t z i j , Het boek Levitikus opnieuw uit de grondtekst vertaald en ver­
  klaard. (Korte verklaring der Heilige Schrift met nieuwe vertaling).
  Tweede druk J. H. Kok N.V., Kampen, 1955; 15/-.
   Die ontslape Utrechtse hoogleraar het blykbaar geen aantekeninge
  ter voorbereiding van die tweede druk van sy Leviticus nagelaat nie;
  sover as ons deur ’n vlugtige vergelyking kon nagaan, is hierdie tweede
  druk geheel gelyk aan die eerste, hoewel daar tussen 1940 en 1955 nog wel
  die een en ander aan die lig gekom het, wat in hierdie boek vermeld kon
  word. So is bv. wat op p. 20 oor die kultiese terminologie van Ugarit
  vermeld word, in verskillende opsigte verouderd, en die litteratuuropgawe
  daaroor reik nie verder as 1937 nie, terwyl die belangrikste werke oor
  Ugarit eers na 1945 verskyn het. So heet dit op p. 136 dat vir die melaats­
  heid, die woord in die teenwoordige betekenis van lepra verstaan, nog
  geen heelmiddel gevind is nie; gelukkig is dit nou anders en verlaat elke
  jaar ’n groot aantal pasiënte die leprainrigting by Pretoria met ’n sertifikaat van volkome genesing.
  Ons kan ons baie goed voorstel dat ’n gevoel van piëteit jeens die.
  nagedagtenis van die bekwame Ou Testamentikus daartoe mag lei, dat niks
  aan sy werk gewysig word nie. Aan die ander kant is egter die belang van
  die leserspubliek ook ’n gewigtige. faktor, en een wat na ons mening die
  deurslag moet gee. Boeke word nie ter wille van die outeur herdruk nie,
  maar ter wille van die lesers. Ons sou dit daarom toegejuig het, as hierdie
  tweede druk deur ’n vakkundige hand bygewerk was.
  120.
  