title: None
text: Mirolfus maakte zich meester van de vluchtelingen en wierp
  hen in de boeien, met de bedoeling hen aan Engelse slaven­
  handelaars te verkopen n.
  Adalhardus was echter zijn horigen op het spoor ge­
  komen en vond hen in de streek van Bonen terug. Toen
  hij hen, volgens het geldende recht, terugeiste, maakte
  Mirolfus zich ook nog van Adalhardus meester en wilde
  hem eveneens als slaaf verkopen. Geboeid en gekerkerd,
  riep de ongelukkige meier de hlg. Winnocus vurig aan.
  ’s Nachts verscheen deze laatste aan de meier en verloste
  hem van zijn boeien. Adalhardus kon ontsnappen, zonder
  zijn horigen evenwel, en veilig door de bedrieglijke moe­
  rassen vluchten. Te Bergen aangekomen, kwam hij zijn
  dankbaarheid aan de heilige betuigen, en keerde blij naar
  huis.
  Adalhardus hoorde dus tot het goed Zwevezele : ad
  ville vocabulo Suuiveseleö servitium pertinens. De iden­
  tificatie van deze toponiem lijdt geen twijfel, alhoewel
  Holder-Egger, door W. Levison gevolgd, aan Sijsele dacht14
  en A. Pruvost, de geleerde uitgever van de Chronique et
  cartulaire de Bergues-Saint-Winoc, aan Winnezeele (Frank­
  rijk, arr. Hazebrouck, cant. Steenvoorde)15. Vlaamse ge­
  leerden zoals Ch. De Smedt 16 en M. Gysseling 17 herkenden
  60-87 (herdrukt in K. Bosl, Frühreformen des Gesellschaft in Mittel­
  alterliche Europa, Wenen en München, 1964). Ofschoon potens, was
  Mirolfus feitelijk pauper : „ab rerum copia penitus paupertatis incremento alienus” , heeft hij „necessitate indigentiae” de vluchtende
  horigen willen verkopen. Wij komen hierover terug in onze bijdrage :
  Le cas de Mirolfe de Boulogne, potens et pauper.
  12. „Venundandos mercatoribus servavit ultramarinis” . De schrijver
  van de Vita secunda verandert deze gegevens in : „Servans eos cismarinis vendendos negociatoribus” (M .G.H. SS., X V , blz. 777).
  Cismarinis is wel het tegenovergestelde van ultramarinis. De redenen
  van deze woordveranderingen zijn niet duidelijk ; wellicht zuivere
  onoplettendheid...
   13. Suuivesele in een gemoderniseerde vorm die voorkomt uit de
  kopij Saint-Omer hs. 716, van circa 1200. De hss. van de Vita
  secunda, die ouder zijn, dragen Suivesela.
  14. M .G.H. SS., XV , 777, n. 3 ; cfr. M.G.H., Script, rerum
  merov. V, blz. 784, n. 2.
  15. Dl. I, Brugge, 1875 blz. 28.
  16. Acta sanctorum, November II I, blz. 274.
  17. Toponymisch Woordenboek, II, Tongeren 1960, blz. 1108.
  K. De Flou, Woordenboek der Toponymie van Westelijk Vlaanderen,
  
  zonder moeilijkheden het dorp Zwevezele, in West-Vlaanderen, tussen Brugge en Roeselare.
  Indien wij de niet-vrije Adalhardus ex jamilia sancti
  confessons Winnoci een goed te Zwevezele zien uitbaten,
  hoe komt het dan dat wij, buiten de miracula recentiora,
  dit goed in onze bronnen nergens terugvinden ? Van het
  domein van St.-Winnoksbergen bezitten wij nochtans ver­
  schillende beschrijvingen : eerst de oorkonde van Boudewijn V van 27 mei 1067 18 ; dan een bul van paus Paschalis
  II, van mei 1107 (J.L . 61 3 8 a)19 ; verder een oorkonde
  van graaf Karei de Goede van 11 2 1 20 ; een bul van paus
  Honorius II van 20 december 1127 (J.L. 7 2 9 6 )21 ; een
  oorkonde van graaf Filips van de Elzas van 1183 22 enz.
  In geen enkel van deze stukken komt Zwevezele ter sprake.
  Heeft dan ooit een villa Zwevezele aan de ecclesia Sancti
  Winnoci toebehoord ?
  Het volgende onderscheid is hier van belang. De villa
  Zwevezele is eens in het bezit geweest van de kanunniken
  van St.-Winnoksbergen, maar is nooit naar de monniken
  overgegaan.
  Immers, willen wij de oorkonde van Boudewijn V, de
  zogezegde stichtingsoorkonde van de benediktijnse abdij
  van St.-Winnoksbergen, herlezen, dan zullen wij daarin
  de uitleg vinden van wat er gebeurd is.
   Op 27 mei 1067, dus op het einde van zijn leven, wel­
  licht in de laatste bijeenkomst van zijn raad die hij mocht
  voorzitten, tn sollempni curia Pentecostis, schonk graaf
  Boudewijn V aan de monniken van St.-Winnoksbergen,
  bij wie hij zo dikwijls te gast w as23, een bekrachtiging
  enz., XV, Brugge 1934, kol. 635-643, blijft noch de miracula rencentiora noch de Vita secunda S. Winnoci te kennen.
  18. A. Pruvost, Chronique et cartulaire..., I, blz. 57-63.
  19. A. Pruvost, Chronique et cartulaire..., I, blz. 86-87.
  20. A. Pruvost, Chronique et cartulaire..., I, blz. 88-93 ; F. Vercauteren, Actes des comtes de Flandre, Brussel 1937, nr 105, blz.
  236-240.
  21. A. Pruvost, Chronique et cartulaire..., I, blz. 100-102.
  22. A. Pruvost, Chronique et cartulaire..., I, blz. 142-147 ; MiraeusFoppens, Opera diplomatica, I, blz. 546-554.
  23. Drogo, Miracula S. Winnoci (B.H .L. nr 8956), cap. 17 en 26,
  in M.G.H. SS., XV, blz. 780 en 782. Boudewijn’s echtgenote, gravin
  Adela, vertoefde eveneens in de St.-Winnoksabdij, zie Drogo, Mira-
  
  van al hun goederen en rechten24. Tevens gaf het dokument
  een beknopt overzicht van de geschiedenis van deze gra­
  felijke stichting. Boudewijn II (879 - 918), herinnert de
  graaf, had in het laagste gedeelte van Bergen, in inferioribus
  partibus burgi Bergensis, een kerk gesticht ter ere van de
  heiligen Martinus en Winnocus25, waar hij het lichaam
  van deze laatste heilige van Wormhout liet overbrengen
  en waar hij een kapittel stichtte en rijkelijk begiftigde.
   Een eeuw later herbouwde graaf Boudewijn IV (988 1038) de kerk wat hoger op de Groeneberg en verplaatste
  eveneens de gebeenten van de hlg. Winnocus. Over het
  gedrag van de kanunniken was de graaf nu volledig on­
  tevreden ; zij leefden wulps en weelderig, en er bestond
  maar weinig kans om ze tot een betere levenswandel te
  brengen, omdat, zoals Horatius betuigt : Quo semel est
  imbuta recens, servabit odorem testa diu (Epist. II, 69).
  Daar de graaf zich, naar de oude karolingische tradities
  van zijn Huis, verantwoordelijk voelde voor het gods­
  dienstig leven in het graafschap, en daarenboven bewon­
  dering koesterde voor het hervormingswerk van de Lotha­
  ringische abt Richard van Saint-Vanne (+ 1048) 26, dankte
  hij de sekuliere kanunniken van St.-Winnoksbergen af,
  en vertrouwde het grafelijk sticht toe aan de monniken
  van St.-Bertijns, die kort daarvoor de kloosterlijke gebrui­
  ken van Saint-Vanne hadden aangenomen27. In 1022 kwam
  cula S. Winnoci, cap. 3 en 14, in M.G.H. SS., XV, blz. 779 ; Drogo,
  Historia Translatie/nis S. Lewinnae, lib. II, cap. 13. in M.G.H. SS.,
  XV , blz. 789.
  24. A. Pruvost, Chronique et cartulaire..., I, blz. 57-63 (uitgave
  te verkiezen op Miraeus-Foppens, Opera diplomatica, I, blz. 511).
  Zoals de betreurde Prof. Egied ld . Strubbe mij eens liet opmerken,
  is deze oorkonde van af Reliquos vero hospites... tot ...liberam facultatem, zeker geïnterpoleerd. Bij nader onderzoek blijkt dit onder
  abt Hermes, meer bepaald na 1107 en vóór 1121, te zijn gebeurd.
  Wij hopen hierop wat later terug te komen. De rest van de oorkonde
  blijkt volledig betrouwbaar, en de ontleding van mirakel nr 10 komt
  deze goede indruk nog verstevigen.
  25. De huidige dekanale kerk van St.-Winnoksbergen, in 1940
  geteisterd en sindsdien gedeeltelijk herbouwd.
  26. J. Dhondt, Les origines de la Flandre et de l’Artois, Arras,
  1944, blz. 67-70.
   27. Simon, Gesta Abbatum S. Bertini Sithiensium, in M .G.H. SS.,
  X I I I , blz. 636.
  de nieuwe abt van St.-Bertijns, Rodericus, met enkele
  monniken naar St.-Winnoksbergen om er de benediktijnse
  regel in te voeren 28.
  Wat nu met de afgedankte kanunniken ? „ Daar zij van
  edele afkomst waren, besliste de graaf dat zij een deel van
  de eigendommen mochten bewaren ” 50. Deze belangrijke
  inlichting wordt terloops gegeven : dit volstond trouwens
  voor de lezers van die tijd. De vrijgevigheid van Boudewijn
  hoeft ons niet te verwonderen : deze edele kanunniken,
  propriis voluptatibus inescati, die voor het grootste deel
  getrouwd waren en kinderen hadden, hadden zich de goe­
  deren die hun de graaf erkende al lang toegeëigend. Quia
  de nobili erant prosapia... : wilden zij niet als waardige
  geestelijken leven, dan zouden zij tenminste de graaf als
  krijgers dienen, en moesten zij bijgevolg beleend worden.
  Welke waren de belangrijke goederen31 die op deze
  manier aan de nieuw gekomen monniken ontsnapten ?
  De vraag blijft zonder antwoord, omdat de af gedankte
  kanunniken de oorkonden van St.-Winnoksbergen met zich
  hadden meegenomen32. Boudewijn V had de monniken
  andere goederen geschonken, meestal van kerkelijke aard,
  die de oorkonde van 1067 zorgvuldig opsomt. De villa
  Zwevezele komt er niet in voor. Bijgevolg moet het goed
  tot de primitieve dotatie van St.-Winnoksbergen hebben
  toebehoord en werd het door de laatste kanunniken ont­
  vreemd. De meier Adalhardus stond in dienst van de
  kanunniken en niet van de monniken. Het monasterium
  Christi confessons Winnoci33 waarvan mirakel nr. 10 ge­
  28.
   „Illis (sc. canonicis) igitur amotis, locum venerabili Roderico,
  tune temporis abbati Sancti Bertini regendum commisit” (Boude­
  wijn V ). Over abt Roderic ( t 9 juli 1043), zie A. Pruvost, Chroni­
  que et cartulaire..., I, blz. 30-34, 36, 40 ; H. Dauphin, Richard, abbé
  de Saint Vanne ( \ 1048), Leuven, 1946, blz. 189-191.
  30. „Sed quia de nobiU erant prosapia, prefatus comes ita dispensavit quod partem possessionum jam dicta ecclesie eis reliquit”
  (Boudewijn V ).
  31. „Ecclesiam quoque tum rerum affluentia tum privilegiorum
  munificentia magnifice ditavit” (Boudewijn V ).
  32. „Canonici vero omnia ecclesie privilégia furto ablata secum
  asportaverunt” (Boudewijn V ).
  33. Zoals men weet betekent monasterium zowel „klooster” als
  „kerk” , zoniet „kapel” . Uit deze bewoording kan men dus niet af­
  
  waagt, is bijgevolg het kanonniale sticht en niet de benediktijnerabdij ; de miracula recentiora hebben dus vóór
  1022 plaats gehad en niet na de aankomst van de mon­
  niken.
  I II
  — De verdere lotgevallen van de parochie Zwevezele komen deze geschiedenis enigszins bevestigen en aan­
  vullen. Indien de kanunniken van St.-Winnoksbergen eens
  in het bezit van de villa Zwevezele zijn geweest, dan
  hebben zij waarschijnlijk ook over de kerk beschikt. Zoniet,
  dan was de villa Zwevezele van een kapel voorzien, die
  wij als een appendicia van een der naburige parochiekerken
  mogen beschouwen. Nu is de ecclesia Zwevezele evenmin
  in handen gekomen van de monniken. Zoals in deze dark
  age meermaals gebeurde, was de kerk, samen met de gron­
  den, in de handen van leken gekomen, d.w.z. in het bezit
  van de nakomelingen van de gesekulariseerde kanunniken.
   Waar ging zij naartoe ?
  In 1135, op verzoek van Rogier, proost van St.-Donaas,
  en van deken Lietbertus, schonk Simon van Vermandois,
  bisschop van Doornik, het altare van Zwevezele aan het
  kapittel van St.-Donaas34. Merkwaardig genoeg heeft dit
  altare geen deel uitgemaakt van de dotatie van het in 1089
  heringerichte kapittel35. Bijgevolg is het tussen 1089 en
  1135 dat het altare van Zwevezele naar de Brugse kanun­
  niken ging. Waar kwam het vandaan ? Van wie hadden
  de kanunniken het gekregen ? Aan een eigenlijke gift van
  bisschop Simon hoeven wij niet te denken : de bisschop­
  pelijke akt heeft geen andere betekenis dan die van de
  bekrachtiging van een voldongen feit. Blijkbaar staan wij
  hier voor een geval van restitutie van kerkelijke goederen
  aan een kerkelijke inrichting, die de bisschop gewillig
  moest goedkeuren. De schenkers hebben zich niet laten
  kennen. Wij mogen er bijna zeker van zijn dat wij ze
  leiden dat Adalhardus bij de monniken van de Sint-Winnoksabdij
  terecht was gekomen.
  34. Miraeus-Foppens, Opera diplomatica, I I I , blz. 313.
  35. M. Gysseling en A.C.F. Koch, Diplomata Belgica ante annum
  millesimum centesimum conscripta, Tongeren 1950, nr 170, blz.
  295- 298, ofwel F. Vercauteren, Actes des comtes de Flandre, nr 105,
  blz. 236-240.
  onder de familieleden van de Brugse kanunniken moeten
  gaan zoeken.
  Daarbij was de restitutie nog onvolledig. Onder altare
  verstaat men de kerk, de pastorale inkomsten en een derde
  van de tienden : waar zijn de twee andere delen, de bodium 36, naartoe gegaan ? Later moeten zij wel ook aan
  de ene of de andere kerkelijke instelling geschonken zijn.
  Aan welk kapittel of abdij ? Tot nu toe hebben wij dit
  niet kunnen achterhalen.
   IV
  — Indien, zoals wij denken, de villa en de kerk
  van Zwevezele vóór 1022 in het bezit was van de kanun­
  niken van St.-Winnoksbergen, mag het wellicht verwon­
  dering wekken dat de kerk van Zwevezele niet aan de
  hlg. Martinus, of aan de hlg. Winnocus is toegewijd, noch
  aan de hlg. Oswaldus, die, naar wij menen, toentertijd
  reeds te St.-Winnoksbergen werd vereerd, maar wel aan
  de hlg. Aldegondis.
  De titularis van een kerk is, zoals bekend, een vast
  gegeven. Wanneer een kerk wordt gewijd — en dit moet
  zo vroeg mogelijk gebeuren, gewoonlijk bij het eerste
  bezoek van de bisschop — wordt zij aan een heilige toe­
  vertrouwd, om niet te zeggen „ gegeven
  Daarom mag
  deze heilige van dit voorrecht niet meer worden beroofd.
  Wordt de verering van de titularis door een andere meer
  spontane devotie verdrongen, dan behoudt de eerste titu­
  laris altijd een kapel of een zijaltaar in het aan hem
  (of haar) eens toegewijde heiligdom ; zo b.v. te BeverenRoeselare, waar de oorspronkelijke titularis, de hlg. Ger­
  manus plaats heeft moeten maken voor de devotie tot
  het Heilig Kruis of te St.-Andries, waar de hlg. Anna
  de apostel Andreas, patronus loei, nooit volledig heeft
  kunnen verdringen2.
  De hlg. Aldegondis, abdis van Maubeuge in Henegouwen
  (t c. 700), verwijst in geen opzicht naar St.-Winnoks36.
  L. Voet, Bodium ■ Redecima, in Bulletin Ducange, 20 (1950)
  blz. 207-232.
  1. C. Denorme, Het mirakelkruis van Beveren-bij-Roeselare, in
  Album Michiel English, Brugge 1952, blz. 81-94.
  2. St. d’Ydewalle, Geschiedenis van de parochie Sint-Andries,
  Brugge (1948), blz. 123-136.
  bergen, evenmin naar St.-Donaas3, doch steeds naar de
  kloosters, eens door de grote geloof sprediker St .-Amandus
  gesticht. Deze bijzonderheid vraagt evenwel een woordje
  uitleg.
   Aldegondis was met de heilige bisschop amicitia spiri­
  tuali familiaritate adnexa. Ook was Amandus haar na zijn
  dood verschenen4. Om deze reden stond de heilige maagd
  bij de monniken hoog aangeschreven, in het bijzonder te
  Elnone (St.-Amands, Frankrijk, Nord) en in de St.-Pietersabdij te G en t5. Zo vinden wij haar naam in de kalender
  en de litanie van het oudste sacramentarium van St.-Amands
  (Leningrad, hs. Q.v.I, 4 1 ), uit de IXde eeuw 6, en wat
  later in de litanie van Marchiennes7 en van St.-Pieters
  te G en t8. Nog meer, de Visio Aldegondis — hiermee wordt
  het verhaal van de verschijning van de hlg. Amandus aan
  de abdis bedoeld — werd zeer vroeg9 in de Vitae van de
  heilige bisschop ingeschakeld. Een Visio S. Aldegondis werd
  rond 1000 in de Vita S. Gisleni van Rainerus ingelast10 ;
  3. Haar naam komt b.v. niet voor op de lijst van de in Sint-Donaas
  aanwezige relikwieën door W.H. James Weale uitgegeven in Le
  Beffroi 4 (1872-1873), blz. 199-202.
  4. Vita prima S. Aldegundis (B.H .L. nr 244), in Acta sanctorum
  Belgii, IV , Brussel 1787, blz. 320. Over de visioenen van de hlg.
  Aldegondis, zie L. van der Essen, Étude critique et littéraire sur les
  Vitae des saints mérovingiens de l’ancienne Belgique, Leuven-Parijs
  1907, blz. 223-224 ; Ed. de Moreau, Saint Amand, apôtre de la
  Belgique et du Nord de la France, Leuven, 1927, blz. 266 ; St. Axters,
  Geschiedenis van de Vroomheid in de Nederlanden, I, Antwerpen
  1950, blz. 42-44.
   5. Mespelare (Oost-VI.), waar de Sint-Pietersabdij belangrijke
  eigendommen bezat, is een centrum geworden van devotie tot deze
  heilige, zie J . Tilley, Documenten over de relieken van de hlg. Aldegonda (sic) te Mespelare, in Gedenkschriften van de Oudh. Kring
  van het Land van Dendermonde 3de reeks, 2 (1950) blz. 145-157.
  6. M. Coens, Anciennes litanies des saints, in Recueil d’études
  Bollandiennes, Brussel 1963, blz. 270-274.
  7. M. Coens, Anciennes litanies des saints, blz. 274-279.
  8. M. Coens, Anciennes litanies des saints, blz. 259.
  9. Laten wij nochtans opmerken dat de monnik-dichter Milo
  ( t 878), biograaf van de hlg. Amandus, geen woord zegtover de
  hlg. Aldegundis, noch in zijn Carmen de S. Amando (M.G.H., Poetae
  latiniaevi Carolini, II I, blz. 467-609), noch in zijn Suppletio (M .G.H.,
  Script, rerum merov., V, blz. 450-484).
  10. B.H.L. nr 3555, uitg. in Analecta Bollandiana, 5, (1886) blz.
  235. Deze Vita wordt vaak „circa 1000” gedateerd (A. Poncelet,
  De Vita sancti Gisleni a Rainero monacho conscripta, in Analecta
  
  wij vinden haar wat later in de Historia translations et
  elevationis S. Amandi (Gent, Universiteitsbiblioteek hs.
  224) terugn. Of de Visio S. Aldegundis nu in Gent of
  in St.-Amands zelf is ontstaan blijft duister. De vroege
  verering van de benediktijnermonniken van Elnone voor
  de geestelijke dochter van hun grote patroon is niettemin
  een onbetwistbaar feit.
   De invloed van de monniken uit de St.-Pietersabdij in
  het huidige West-Vlaanderen is haast onbeduidend. Die
  van de monniken van St.-Amands daarentegen was, in het
  karolingische tijdperk alleszins, overwegend. Zij bezaten
  zowel in het Noorden als in het Zuiden van de provincie
  uitgestrekte goederen, hoofdzakelijk rond de latere stad
  Roeselare. Lodewijk de Vrome had hun in 821 „ in pago
  qui dicitur Mempiscus in loco nuncupante Roslar, cum
  appendiciis suis mansi CX V II ” gegeven 12. Een mansus telt,
  in onze streken, ongeveer tien à twaalf bunders13. De
  juiste ligging van deze mansi wordt in een later diploma
  van Karei de Kale, van 847, beter omschreven : „ in territorio menapiorum, quod nunc Mempiscum appelant, Rollare, Hardoia, Cokenlare, Ledda, Ricolwingaheim, Coloscampum, Wenghinis et Berneham... ” 14. Deze acht namen
  Bollandiana, 6, 1887, blz. 209-255). Niettemin O. Holder-Egger, in
  M.G.H. SS. X I, blz. 575-576 en L. van der Essen, in Revue d’Histoire
  ecclésiastique, 19 (1923), blz. 350, situeren de Vita Gisleni „un peu
  avant 1052 ou aux environs de cette date”.
  11. Acta sanctorum, Februari I, blz. 894. Over het handschrift
  Gent 224, zie A.E. Verhuist, L ’activité et la calligraphie du Scripto­
  rium de Saint-Pierre au Mont-Blandin de Gand à l’époque de l’abbé
  Wichard (+ 1058), in Scriptorium, 11 (1957) blz. 42-43. Verhuist
  schrijft deze tekst, vaak Visio S. Aldegundis genoemd, toe aan
  Wichardus, abt van de Sint-Pietersabdij, ofschoon zonder overtuigen­
  de argumenten. Zeker echter is dat het stuk, dat voor de prioriteit
  van de Sint-Pietersabdij op het klooster Ganda (Sint-Baafs) pleit
  („Sanctus Florbertus cum egregie viro Joanne, unus post alterum
  congregationi quae Blandinium appellatur, praepositi...” ), een Gentse
  oorsprong verraadt.
  12. Bouquet, Recueil des historiens de la France, V I, blz. 530.
   13. G. Des Marez, Notes sur le manse brabançon au moyen âge,
  in Mélanges d ’histoire offerts à Henri Pirenne, I, Brussel, 1926, blz.
  131-138 ; A.E. Verhuist, De Sint-Baafsabdij te Gent en haar grond­
  bezit (V IIe-XIVe eeuw), Brussel 1958, blz. 350-354.
  14. A. Giry, M. Prou, F. Lot en G. Tessier, Recueil des actes
  de Charles I I le Chauve, roi de France, I , Parijs 1943, blz. 247-250,
  
  bevinden zich eveneens in een diploma van Karei de Een­
  voudige van 899 15. Wil men ze op kaart brengen, dan
  zal men onmiddellijk bemerken dat Zwevezele juist ge­
  legen is in het blok van de Roeselaarse goederen, tussen
  Koolskamp en Wingene.
  Behoorde de villa Suivesela ook aan de monniken van
  St.-Amands en mogen wij haar als een onderdeel (appendicium) van Koolskamp of van Wingene beschouwen ? De
  ligging van dit goed en de keuze van de hlg. Aldegondis
  als titularis van het bedehuisje aldaar veroorloven onge­
  twijfeld deze veronderstelling. Bewezen is deze hypothese
  zeker niet. Wij vinden alleszins geen betere uitleg om de
  uitzonderlijke verering van de heilige van Maubeuge in
  deze Westvlaamse hoek te verklaren.
   Als ooit Zwevezele aan de St.-Amandsabdij heeft toe­
  behoord, hoe is dan deze villa naar de kanunniken van
  St.-Winnoksbergen overgegaan ? Op deze vraag hebben
  wij geen ander antwoord dan de enorme verliezen die de
  monniken van Elnone in de loop van de Xde eeuw, maar
  vooral onder het bestuur van abt Genulfus (956 - 968)
  hebben geleden 16. Van hun Vlaamse eigendommen mochten
  zij in latere tijden niets anders dan schamele resten be­
  waren. Het is wel bekend dat de graven van Vlaanderen,
  vooral vanaf de tijd dat zij hun heerschappij tot in de
  verre Pabula mochten uitstrekken, de goederen van kerken
  en abdijen naar goeddunken hebben gebruikt. Ook voor
  vrome doeleinden, immers zowel Boudewijn II als Arnout
  de Grote, en later Boudewijn IV en V, hebben allerlei
  kloosters en kapittels gesticht en begiftigd. Onder deze
  omstandigheden zijn b.v. Ichtegem en Koekelare naar St.Bertijns overgegaan 17. Waarom zou dan Zwevezele, door
  nr 92 ; voor de identificatie van de plaatsnamen, zie E. Van Cappel,
  Vagus mempiscus. Bijdrage tot de geschiedkundige aardrijkskunde
  van Vlaanderen, in Annales Soc. Emulation de Bruges, 60 (1910),
  blz. 105-134.
  15. H. Platelle, Le temporel de l’abbaye de Saint-Amand des
  origines à 1340, Parijs 1962, blz. 96
  16. H. PlateUe, Le temporel..., blz. 111-121.
  17. L. Vanheule, Ichtegem en de villa Koekelare, z.pl. 1953 ;
  Monasticon belge, I I I , Luik 1960, blz. 199.
   de monniken van Elnone tot een bloeiende villa ingericht,
  niet aan de Bergse canesie zijn gegeven ?
  Wellicht zal het dan niet te gewaagd zijn de vroegste
  geschiedenis van Zwevezele als volgt te schetsen : de villa
  Zwevezele behoorde in het Karolingische tijdperk aan de
  St.-Amandsabdij toe. Boudewijn II, of een van zijn eerste
  opvolgers, schonk ze aan het kapittel van St.-Winnoks­
  bergen. Zij werd door een der laatste kanunniken geüsur­
  peerd en tot grafelijk leen gebracht. Haar altare werd
  tussen 1089 en 1135 aan de kanunniken van St.-Donaas
  te Brugge gerestitueerd.
  V
  — Wellicht herinnert ons een laatste toponiem in
  de omgeving van Zwevezele aan de heilige van Bergen
  en aan de ontrouwe kanunniken. Hier denken wij aan de
  Sint-Wekskapel te Ichtegem, waarop legeraalmoezenier A.
  Lowyck in 1952 onze aandacht heeft gevestigd18.
  De nog bestaande, ofschoon in een herberg omgevormde
  kapel, was op de parochie Ichtegem gelegen, „ binnen den
  Lande van Wijnendaele, onder den hoek Noordtover ” aan
  het kruispunt van de Steenstraete en de Burgstraete, die
  van Veurne naar Torhout leidt. Zij lag midden in een
  hof, de curtis S. Winnoci of Capelhof, die nog een put,
  het Sinte Weks Pitken, omsloot ; de kapel was het eind­
  punt van een jaarlijkse ommegang of processie.
   De curtis S. Winnoci duikt voor het eerst op in het
  Registrum decime biennalis van 1331. De kapel moet toen
  reeds een tijdje bestaan hebben, maar hoe lang ? De eige­
  naar ervan blijkt nergens aangeduid. Doch de patroon of
  „ primitieve pastoor ” van Ichtegem was sedert onheug­
  lijke tijd de abt van St.-Bertijns in A rtesië19. „ I n 1571
  vermeldt de deken van Oudenburg (...) dat de edele heer
  van Overschelde, prefectus castri de Grevelinghe, één mis
  te weke gesticht had en de pastoor (van Ichtegem) had
  18. A. Lowyck, De kapel van Sinte Weks te Ïchtegem-Wijnendale,
  in Album Michiel English, Brugge 1952, blz. 249-280.
  19. Is het louter toeval dat het gewest waar de Sinte-Wekskapel
  opgetrokken werd, „Artoys” heette (zie A. Lowyck, De kapel...,
  blz. 253) ?
  
  recht op die dienst ” 20. Grevelinge (Frankrijk, Pas-deCalais) brengt ons weer naar de St.-Bertijnsabdij21.
  Mogen wij de stichting van de Sint-Wekskapel aan de
  kanunniken van St.-Winnoksbergen toeschrijven ? Zeker
  niet. Zij hebben wel eens de villa Zwevezele bezeten,
  maar de villa Ichtegem niet. Trouwens, bedevaartkapellen
  werden in de X e eeuw nog niet gebouwd. De stichting
  van de Sint-Wekskapel zal ofwel aan de monniken van
  St.-Bertijns ofwel aan de heren van Wijnendale haar oor­
  sprong te danken hebben.
   Indien wij veronderstellen dat de monniken van St.-Bertijns te Ichtegem een kapel zouden hebben gezet ter ere van
  de hlg. Winnocus, dan rijst de vraag op : waarom hebben
  zij, die voor de verering van zoveel heiligen moesten zorgen,
  hun voorkeur aan de ten onzent weinig bekende Winnocus
  gegeven ?
  Op deze vraag kunnen allerlei antwoorden verstrekt
  worden. Het is echter niet uitgesloten dat, wanneer de
  monniken van St.-Bertijns naar Ichtegem kwamen, de her­
  innering aan de hlg. Winnocus, te Zwevezele en in het
  omliggende, nog niet volledig uitgestorven was. Wellicht
  bestond er, in de naburige parochiekerk, nog een kwijnende
  devotie, die zij dan hebben opgeëist en op hun gronden
  weer tot leven gebracht. Maar dit zijn slechts gissingen ;
  niets laat ons alleszins toe de oprichting van de SinteWekskapel tot in de Xde eeuw te laten opklimmen.
  VI
  — Om te besluiten wijzen wij nog eens op het
  belang van het hier bestudeerde mirakel. Het verhaal van
  de wonderbare verlossing van de meier Adalhardus verschaft
  ons niet enkel onvermoede inlichtingen over de vroegste
  geschiedenis van het grafelijk sticht van St.-Winnoksbergen,
  maar tevens over de ellendige ekonomische en sociale
  toestand van de Vlaamse bevolking op het platteland in
  het begin van de X ld e eeuw. De horigen van Adalhardus
  20. A. Lowyck, De kapel..., blz. 266.
  21. A.E. Verhuist, U « exemple de la politique économique de
  Philippe d’Alsace, comte de Flandre : la fondation de Gravelines
  (1163) in Cahiers de civilisation médiévale, 10 (1967) blz. 15-28
  (Studia historica Gandensia, 65).
   moeten een beklagenswaardig lot gekend hebben, om hun
  land te hebben ontvlucht en, wie weet, om over zee een
  beter leven te willen zoeken. De tussenkomst van de wrede
  Mirolfus geeft ons een aardige kijk op het gedrag van de
  potentes, de onrustige en zelfstandige edellieden in het
  Bonense nomans’land22.
  Verder levert ons het mirakel een enig en haast on­
  opgemerkt getuigenis over de slavenhandel in het hoogmiddeleeuwse Vlaanderen op. Slechts de Britse geleerde,
  Ph. Grierson, heeft er, voor zover wij weten, gebruik van
  gemaakt23.
  Tenslotte mogen wij nog verwachten dat de aardrijks­
  kundigen en de pedologen kennis zullen nemen van de thans
  beter gedateerde zinsnede over de « spaciosa paludis que
  pene et (....) plus octo miliariis tenditur », om ze in hun
  opzoekingen betreffende de Dunkerkiaanse trangressie III A
  in te schakelen.
  Er blijven nog zoveel eigenaardige gegevens verborgen
  in onze Vlaamse hagiographische literatuur !
  N.N. HUYGH EBAERT, O.S.B.
  22. J . Dhondt, De graven van Gent, in Handel. Maatsch. voor
  Gesch. en Oudh. te Gent, nr. I, 1944, blz. 127-134.
  23. Ph. Grierson, The relations between England and Flanders
  before the Norman Conquest, in Transactions of the Royal historical
  Society, 1941, blz. 105.
   DE LUIKEN VAN HET ALTAARSTUK
  MET ANTOON WYDOOT,
  UIT DE DUINENABDIJ
  Sedert de tentoonstelling van de Vlaamse Primitieven te
  Brugge, in 1902, zijn opnieuw de luiken (afb. 1) bekend
  van een triptiek, toenmalig toegeschreven aan Pieter Pourbus en waarop het portret voorkomt van Antonius Wydoot, abt (1557-1566) van de Duinenabdij te Koksijde
  Het middenpaneel van dit drieluik is verloren gegaan 2. De
  twee luiken werden door het stadsbestuur van Brugge op
  15 januari 1971 uit privé-bezit te Sas-van-Gent verworven,
  samen met andere merkwaardige kunstvoorwerpen herkom­
  stig van de Duinenabdij 3. Volgens de catalogus van 1902
  waren de luiken toen door «Melle de Buyst» in bruikleen
  gegeven geweest 4. De verkopers van de luiken in 1971
  wisten te verklaren dat de schilderijen en de andere kunst­
  werken in het bezit waren geweest van een zekere Emilie
  Buysse, overleden in 1924 en die in de Jerusalemstraat te
  Brugge had gewoond.
  1. Exposition des Primitifs Flamands et à ’Art ancien, (catalogus),
  Brugge 1902, nr. 305, blz. 118.
  2. De luiken meten binnen de nog oorspronkelijke lijst 139 x
  37,5 cm. H et verloren middenpaneel moest aldus ongeveer 142 x
  91 cm bedragen en was bovenaan over een derde van de breedte
  afgerond. De meeste auteurs die na 1902 het werk vermelden ge­
  la g e n van een bewaard drieluik: A. Fruytier, in Nieuw Nederlandsch
  Biografisch Woordenboek, Leiden 1914, onder Antonius Wydoot,
  blz. 1500. — l d . Geschiedenis van Hontenisse, Bornem, Hontenisse
  1950, blz. 63. — E. de Moreau, in Biographie Nationale, X X V II,
  Brussel 1938, blz. 415.
  3. De aankoop van deze kunstwerken gebeurde door toedoen van
  E.H . Paul van Britsom, pastoor van Boekhoute ( Oost-Vlaanderen )
  die er het belang van had ingezien.
   4. Exposition des Primitifs Flamands, o.e., ib. — G.H . de Loo,
  Catalogue critique, Gent 1902, nr. 305 en 305bis, blz. 80. — Ook
  de hierboven geciteerde auteurs Fruytier en de Moreau vermelden
  deze naam, alsmede M .J. Friedländer, Ausstellungen. Die Brügger
  Leihausstellung von 1902, in Repertorium für Kunstwissenshaft,
  X X V I, Berlin 1903, blz. 153.
  Mejuffrouw de Buyst en Emilie Buysse zijn dezelfde per­
  soon, geboren Amelia-Margareta Buysse op 24 september
  1823, te Oost-Eeklo 5. Het is wel typisch voor de Brugse
  manie mensen bijnamen te geven, dat deze rentenierster in
  de volksmond «juffrouw Roovers» heette 6. Zij was inder­
  daad de nicht van Nikolaas de Roover, de laatste monnik
  van de Duinen en in het bezit van de «Duinenschat». Toen
  Nikolaas de Roover op 23 maart 1833 overleden was, in het
  huis nr. 38, Verwersdijk te Brugge, kwam de tienjarige
  Emilie Buysse uit Oost-Eeklo zich in de woning van haar
  oudoom vestigen. Dertig jaar later, in 1864, ging zij in de
  Jerusalemstraat wonen, op de hoek van de Molenmeers.
  Zij overleed er op 18 januari 1924, op de ouderdom van
  honderd jaar en twee maanden 7. De personen die de kunst­
  werken uit de Duinen aan het stadsbestuur van Brugge
  verkochten, waren de erfgenamen geweest van Emilie Buys­
  se, of «juffrouw Roovers» of nog «Mademoiselle de Buyst»
  van de tentoonstellingscatalogus van 1902. Sedert de Franse
  Revolutie, bleven deze kunstwerken die in het bezit waren
  geweest van Nikolaas de Roover, als laatste monnik van de
  Duinen, bij erfenis in dezelfde familie bewaard.
   Antonius Wydoot werd op 18 oktober 1557 door de
  suffragaanbisschop van Terwaan tot abt van de Duinen te
  Koksijde ingewijd 8. Hij stierf op 2 juli 1566, zodat het
  schilderij tussen 1557 en 1566 moet geplaatst worden;
  doch lijkt het waarschijnlijk dat het bij het begin van zijn
  prelaatschap was, dat Wydoot zich met de kentekenen er
  van liet portretteren, aldus rond 1557-1558. Overigens de
  wilskrachtige uitdrukking en de betrekkelijk jeugdige leef­
  tijd van de abt treffen in dit schilderij.
  Des te meer valt dit op wanneer men dit portret vergelijkt
  5. Gegevens van de burgerlijke stand, Stadhuis, Brugge.
  6. Naar een persknipsel z.d., ca. juli-augustus 1923, misschien
  Het Belfort ( ? ) , ter inzage overgemaakt door de verkopers.
  7. ld. en gegevens van de burgerlijke stand, Stadhuis, Brugge.
  8. A. Dubois & N. Huyghebaert, Monasticon belge, II I, Province
  de Flandre occidentale, boek 2, Luik 1966, blz. 409.
   met de oude en ziekelijke prelaat die hij geworden is onder
  het penseel van Pieter Pourbus, amper zeven jaar na zijn
  inwijding en twee jaar voor zijn overlijden, t.w. in 1564
  ( afb. 3 ). Wij bedoelen het gedagtekende altaarretabel van
  Hemelsdaele dat ca. 1830 in de Sint-Gilliskerk te Brugge
  terecht kwam 9. Hier is Antonius Wydoot haast niet meer
  te herkennen: zijn gelaatstrekken zijn vervormd, onver­
  zorgde bosjes grijs haar vervangen de nette tonsuur van het
  eerste portret 10. Men mag veronderstellen dat Pieter Pour­
  bus reeds in het najaar van 1563 dit portret van de abt
  schilderde, want de meester vertoefde toen veertig dagen te
  Koksijde in de Duinenabdij. Hij was nl. belast met het te­
  kenen van een figuratieve kaart van het klooster en van de
  «zandvloghen» d.w.z. de ophopingen van duinzand die de
  gebouwen bedreigden. Deze kaart moest dienen om het bij
  het hof opnieuw ingediend verzoek van de Duinheren, hun
  kustabdij te mogen verlaten en zidt te Brugge te vestigen,
  kracht bij te zetten 11.
  Laten wij nu vooreerst nader kennis maken met onze
  twee luiken 12. In witte monnikspij, geknield voor een bid9. E. Rembry, De bekende Pastors van Sint-Gillis, Brugge 1890-96,
  blz. 378. — Over het retabel van Hemelsdaele: Ib. blz. 378-382 en
  W.H. James Weale, Tableaux de l’ancienne Ecole Néerlandaise expo­
  sés à Bruges..., catalogue, Brugge 1867, blz. 99-100.
   10. Weliswaar onderging dit schilderij in 1851 een restauratie die
  nadien door W EALE vrij heftig werd bekritiseerd (W .H .J. Weale,
  Restauration des Monuments publics en Belgique, Brugge, Brussel
  1862, blz. 17, n. 7; Ib., Bruges et ses environs, Brugge 1884 (4e uit­
  gave), blz. 153 en R.A. d’Hulst, Pieter Pourbus, Portretschilder van
  de Brugse burgerij uit de tweede helft der 16de eeuw, in Gentse Bij­
  dragen tot de Kunstgeschiedenis, X I I I , Antwerpen 1951, blz. 231).
  Deze restauratie die naar d’Hulst, het heldere en doorzichtige kolo­
  riet heeft bedorven, kan er wel voor een deel oorzaak van zijn dat
  Wydoot hier zo oud schijnt te zijn geworden.
  11. A.V. [A. Viaene], Een onbekende kaarte van Pieter Pourbus,
  in Biekorf, X X X V I, Brugge 1960, blz. 65-66. Het betreft niet het
  panoramisch gezicht van de Duinenabdij dat Pourbus in 1579-80 in
  opdracht van de abt Robert Holman schilderde en dat in de stede­
  lijke collectie te Brugge is bewaard.
  12. Deze twee panelen zijn niet in ongehavende toestand be­
  waard gebleven, doch de beschadigingen betreffen geen belangrijke
  partijen.
  bank, de handen gevouwen, de staf leunend tegen de lin­
  kerschouder, is de abt in gebed in een zuilengalerij. De
  houten bidbank in Frans Florisstijl van vorm en siersnijwerk, draagt het gebeeldhouwd wapenschild van Antonius
  Wydoot: in groen vijf golvende zilveren dwarsbalken waar­
  over aan de punt een rode keper beladen met drie zilveren
  schelpen 13. De kromstaf — met zijden en goudgeborduurd
  priaal — is een prachtstuk van gedreven goud, versierd
  met beeldjes die de kerkleraars voorstellen: Hieronymus
  en Gregorius de Grote zijn nl. zichtbaar. Even kostbaar is,
  op de voorgrond, de rode mijter bezet met tal van parels
  en edelstenen. De abt draagt drie ringen met edelstenen.
   De colonnade 'geeft uitzicht op een heerlijk bergachtig land­
  schap met een rivier, een molen en de monumenten van
  een rijke stad. Op het middenplan ziet men een tuin met
  bosschages, een prieel en een bekken geflankeerd door vrij­
  staande zuilen waarop bollen. In het midden van het bek­
  ken ziet men een rotsfontein, overkoepeld door een tem­
  peltje waarboven een Heraklesbeeld.
  Het ander paneel of het linkerluik stelt de patroonheilige
  van Wydoot voor, de H. Antonius abt, die rustig wandelt
  in grijze en zwarte monnikspij, lezende in een boek. Hij
  steunt op zijn pelgrimsstok. Het varken zit hem op de hie­
  len. In het landschap spelen zich taferelen uit het leven van
  de heilige af. Rechts ontmoet Antonius de H. Paulus, die
  ook als ermiet in de woestijn leefde, en iets hoger, treft
  hij deze in biddende houding maar dood aan ( Legenda aurea,
  H. Paulus, 15 januari). Links wordt Antonius door de
  duivels gekweld (Legenda aurea, 17 januari). Men ziet
  13.
  De figuren en kleuren van dit wapenschild zijn het best na
  te gaan in het retabel van Hemelsdaele. De auteurs geven allen af­
  wijkende versies van dit wapen J . Weale (Tableaux de l’ancienne
  Ecole..., o.e., blz. 100) ziet het veld: d ’azur, à cinq fasces ondées
  d’argent; E. Rembry (D e bekende Pastors, o.e., blz. 380) spreekt
  van «Coquilles d’or»; Voor H . de Loo (Catalogue critique, o.e., blz.
  80) is het veld van zilver met groene dwarsbalken; tenslotte geeft
  B. Janssens de Bisthoven (De Abdij van de Duinen te Brugge, Brug­
  ge 1963, kleurenplaten achteraan) zilveren ringen i.pl.v. schelpen.
  wanstaltige wezens, o.m. de sater van de legende. In een
  bouwvallig torengebouw bieden lieftallige vrouwen hem
  bloemen en geschenken aan. Ten hemel gevoerd, wordt hij
  door duivels, vliegende schimmen en insecten bestookt.
   Een heks die een geit bestijgt en een fakkel draagt, jaagt
  hem achterna.
  De keerzijde van de luiken vormen een compositie met
  het mirakel van de lactatie van O.-L.-Vrouw (afb. 2 ). De
  legende verhaalt hoe de H. Bernardus te Châtillon-surSeine, voor een O.-L.-Vrouwbeeld knielde en bad «monstra
  te esse matrem» waarop enkele druppels melk uit de boe­
  zem van de Maagd opwelden en de lippen van de heilige
  kwamen bevochtigen. Te Châtillon vertelt men zelf dat de
  melk ook Bernardus’ rok had geraakt, zodat deze wit was
  geworden 14. De lactatie van O.-L.-Vrouw wordt hier in een
  fraaie grisaille uitgebeeld. Het linkerluik (keerzijde van
  het paneel met de H. Antonius) toont de Maagd in half
  profiel, gezeten op een stenen Renaissancetroon. Zij houdt
  het Kind op de rechterhand rustende op haar schoot. Met
  de rechterhand drukt zij op haar borst. De melkstraal is niet
  zichtbaar, hij werd vermoedelijk overschilderd. De Maagd
  heeft een uitgesproken italianiserend karakter, in houding,
  kleding en haartooi. Tegenover haar, in profiel en geschil­
  derd op het rechterluik, knielt de H. Bernardus in het sier­
  lijk en gemaniereerd plooienspel van zijn neerhangende
  kovel 15.
   14. L. Reau, Iconographie de l’art chrétien, dl. I I I, 1, Parijs 1958,
  blz. 209 en 213-215. — Wij bedanken N. Huyghebaert, O.S.B., die
  zo vriendelijk was ons op de mogelijke filiatie te wijzen tussen de
  lactatiepanelen en de «vera effigies» van de H . Bernardus. Wij
  menen niet dat de H. Bemardus, zoals hij voorkomt in het bespro­
  ken werk, t.w. in profiel, zou teruggaan op de «vera effigies». Zie
  daarover: E. Vacandard, Vie de Saint Bernard, abbé de Clairvaux,
  Parijs 1920, I, blz. 503-507. — P. Quarré, L'iconographie de Saint
  Bernard à Clairvaux et les origines de la vera effigies, in Mélanges
  de Saint Bernard, Dyon 1953, blz. 342-349. — L. Dewez en A. van
  Iterson, La lactation de Saint Bernard, légende et iconographie, in
  Cîteaux in de Nederlanden, V II, 1956, blz. 165-189.
  15. Uitgezonderd de keerzijden, die nooit behandeld werden, vindt
  men een beschrijving van de luiken bij W .H.J. Weale, Peintres
  
  In de tentoonstelling van 1902 waren de luiken toege­
  schreven aan Pieter Pourbus. Dit heeft weinig te betekenen
  want de opsteller van de catalogus, James Weale, wees er
  uitdrukkelijk op, dat hij zonder enige verantwoordelijkheid
  de opgave van de eigenaars overnam 16. Van zijn kant maak­
  te Hulin de Loo gissingen in zijn Catalogue critique 17. Hij
  stelde de vraag of het portret van Wydoot (nr. 305-305bis)
  en dat van Robrecht Holman, 36e abt van de Duinen
  (1568-1569), bewaard in het Bisschoppelijk Seminarie (nr.
   309 in de tentoonstelling) soms niet «van de vader van
  Antuenis Claeys (Claeissins) zouden zijn» t.w. van Pieter
  Claeys (Claeissins), de Oude, geboren in 1499-1500, vrij­
  meester 'geworden op 10 januari 1529 en overleden in
  1576 17. De argumentatie van Hulin de Loo is bijzonder
  zwak en berust alleen op volgende beschouwingen: Pieter
  Claeys «jouissait, en son temps, d ’une assez grande réputa­
  tion»; men kent van hem slechts zijn eigen portret, bewaard
  in het Museum van Christiana; dit portret zou eens moe­
  ten nagekeken worden en... «si notre conjoncture se véri­
  fiait, elle permettrait de reconstituer un chaînon important
  de l’histoire de la peinture brugeoise au XV Ie siècle».
  Zoals dikwijls in de kunstgeschiedenis gebeurt en zoals
  vaak voorkwam in de studie van de Brugse schilderschool,
  werd een loutere hypothese spoedig als werkelijkheid aange­
  nomen. In zijn belangrijke bijdragen over de Brugse schil­
  ders Claeissins en onder de naam van Pieter Claeissins I,
  nam James Weale, in 1911 en 1912 de twee door Hulin
  de Loo bedoelde portretten in het œuvre van deze meester
  op 18. Voor de toeschrijving van onze Wydoot-panelen steunBrugeois, Les Claeissins, in Annales de la Société d ’Emulation de
  Bruges, L X I, Brugge 1911, blz. 33-34.
  16. Exposition des Primitifs Flamands..., o.e., blz. X X X.
  17. G.H . de Loo, Catalogue critique, o.e., nrs. 305-305bis en 309,
  blz. 80-81.
  18. Over deze schilder, zie W .H.J. Weale, Peintres Brugeois, Les
  Claeissins o.e., blz. 29-35 en Id., in U. Thieme & F. Becker, Allge­
  meines Lexikon der Bildenden Künstler, dl. 7, Leipzig 1912, blz. 32­
  33.
   de hij stijlcritisch op het vermelde zelfportret van Christia­
  na (sedert 1925: Oslo, Nasjonalgalleriet) dat genaam- en
  gedagtekend is: PETRVS. CLAEISS. PIC. A° D N I 1560
  Æ T A T IS SVÆ 60 (Afb. 4) en op het altaarstuk met de
  Verrijzenis van de Sint-Salvatorskathedraal te Brugge, dat
  naar de bewaarde bronnen, in 1573 door Petrus Claeissins I
  werd geleverd. De luiken met het portret van abt Wydoot
  zijn bijna zeker van de hand van meester Pieter, aldus
  Weale.
  Overigens is het œuvre van Pieter Claeissins I, al even­
  min als de in groter aantal bewaarde schilderijen van de
  andere meesters van deze schildersstam, sedert Weale on­
  bestudeerd gebleven 19. Om de hier besproken luiken met
  enig houvast toe te schrijven en inderdaad, om een belang­
  rijke schakel te leggen in de geschiedenis van de Brugse
  zestiendeeuwse schilderkunst, vertrekt men tenslotte van
  zeer wankele gegevens. Het probleem is des te ingewikkel­
  der daar het geweten is dat de taferelen die de Brugse ate­
  liers in de 16e eeuw voortbrachten, zeer dikwijls behoorden
  tot een haast «gemeenschappelijke productie» *°.
   Men mag onze luiken vergelijken met alle authentieke
  schilderijen van bekende Brugse meesters die voor de be­
  trokken periode — ca. 1557-58, alleszins vóór 1566 — in
  aanmerking kunnen komen en zelfs met het œuvre van
  schilders die niet meer weerhouden kunnen worden of nog
  niet in aanmerking komen, stijlcritisch behoren onze pa­
  nelen ongetwijfeld tot de trant en de techniek van de
  schilder van het Verdrag van Doornik, Pieter Claeissins de
  Jonge. Theoretisch is dit niet mogelijk aangezien abt Wy19. Te vermelden is hier toch de kleine bijdrage van J . Lestoquoy, Un tableau inconnu de Pierre Claeissins, Volets de triptyque de
  l’Abbaye de Loos à Saint-Nicolas en cité d ’Arras, in Belgisch Tijd­
  schrift voor Oudheidkunde en Kunstgeschiedenis, 13, Antwerpen
  1943, blz. 29-31.
  20. Zie daarover G. Marlier, Ambrosius Benson, Damme 1957, meer
  bepaald Kap. 3, Le Milieu Brugeois, blz. 43-72 en Une production
  quasi collective, blz. 61.
  Afb. 1.
  Abt Antoon Wydoot en de H. Antonius, zijluiken van het altaarstuk
  uit de Duinenabdij, ca. 1557-58 (vóór restauratie). Brugge, Groeningemuseum. Foto H. Vanhaelewyn, Brugge.
  '
  
  Afb. 2.
  O.L.Vrouw en de H. Bernardus, keerzijde van de zijluiken met
  abt Antonius Wydoot en de H. Antonius (vóór restauratie), Brugge.
  Groeningemuseum. Foto H. Vanhaelewyn, Brugge.
  Afb. 3.
  Abt Antoon Wydoot, Linkerluik van het altaarstuk van Hemelsdaele, door Petrus Pourbus, 1564. Brugge, Sint-Gilliskerk.
  Copyright A .C .L , Brussel.
  a A ïlâ ç fi
  
  Zelfportret van Petrus Claeissens I, 1560. Oslo, Nasjonalgallerict
  
  •'I II i y iiM M . ij1.:
  
  .i *:ll|
  
  h!?^n.y0fC>r! •)
  
  jü.ii
  SWSfF
  
  doot in 1566 stierf en de meester slechts in 1570 officieel
  tot ‘het schildersambacht werd aanvaard 21.
   In werkelijkheid is het wel aannemelijk dat Pieter II,
  die vermoedelijk bij zijn vader Pieter I woonde en werk­
  zaam was — hetgeen in 1574 vastgesteld wordt 22 — en
  van wie geweten is dat hij nog samen met zijn vader een
  schilderij had gepenseeld 23, als jonge schilder, de besproken
  luiken in het atelier van en in samenwerking met zijn vader
  heeft uitgevoerd. In de Duinenluiken stellen wij alleen vast
  dat de algemene vormgeving, het plooienspel van de ge­
  waden, de bruinrode schakeringen van de vleespartijen, de
  verhoging van de verf in de boompartijen en het aanbren­
  gen van lichte stippeltjes in het gebladerte, het afwerken
  van het haar met golvende krullijntjes, het aanbrengen van
  een beladen lucht boven het landschap en dan vele details,
  zoals de weergave van een parel of van een edelsteen, dat
  dit alles overeenkomt met de trant van Pieter Claeissins II.
  Bij gemis aan voldoende vergelijkbare stukken van de hand
  van Pieter I, kan men veronderstellen dat vader en zoon
  hun kunst op dezelfde wijze beoefenden en hetzelfde pen­
  seel hanteerden. Tenslotte blijkt de toeschrijving die Hulin
  de Loo losjes vooropzette en die Weale aankleefde, de
  enig aanvaardbare te zijn 24.
  A. JANSSENS DE BISTHOVEN
  
  21. Ch. vanden Haute, La Corporation des Peintres de Bruges,
  Brugge, Kortrijk z.d., blz. 92a. (Registre d’Admission, A, 1453­
  1578, f° 117 X . «Item, int zelver jaer (1570), up Sinte Maïtens
  Dach (11 november), loste zyn wyn Pieter Claeyssins, als meesters
  zuene, met X IIs.; schelder;»).
  22. W .H.J. Weale, in Allgemeines Lexikon..., o.e., blz. 32, onder
  Claeissins Pieter I.
  23. Id., ib., blz. 33 en Id., Peintres Brugeois, o.e., blz. 31.
   24. E r blijken ook geen gegevens over de bestelling of de betaling
  van het oorspronkelijke drieluik, in het Duinenarchief bewaard te
  zijn gebleven. Wij bedanken hier Z.E. Heer Declerck, President van
  
  het Grootseminarie, die zo vriendelijk was dit voor ons na te gaan.
  Het feest van het Gulden Vlies
  in Sint-Donaas
  op 1 en 2 december 1432
  De stichting van de ridderorde van het Gulden Vlies
  werd in het Prinsenhof te Brugge, op 10 januari 1430, door
  hertog Filips de Goede aangekondigd, bij gelegenheid van
  zijn huwelijk met Isabella van Portugal. Zijn doel was de
  katholieke godsdienst te steunen, de riddersstand te eren,
  en vooral de hoge adel aan zijn persoon en politiek te ver­
  binden. Hij was hoofdman en souverein van de orde en
  benoemde zelf de eerste 24 ridders. Nadien zou de aanwer­
  ving door koöptatie geschieden naar gelang plaatsen zouden
  open komen. Het aanvankelijk getal van 1 + 24 leden
  werd reeds in 1433 op 1 + 30 gebracht. Elk jaar zouden
  de ridders met de souverein bijeenkomen op een plechtig
  «feest», bestaande uit liturgische diensten in het koor van
  een kollegiale kerk en gesloten vergaderingen in de kapittel­
  zaal of elders, om de gemeenschappelijke belangen te be­
  spreken, afgestorven leden door verkiezing te vervangen en
  het gedrag van de leden te onderzoeken.
  