title: De noodtoestand in het Belgische publiekrecht
text: Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  De noodtoestand in het Belgische
  publiekrecht
  Geert Van Haegenborgh en Willem Verrijdt*
  
  1. De noodtoestand maakt inherent deel uit van het grondwettelijk recht.1 Hoezeer
  de grondwetgever zich inspant om de werking van de instellingen op een principiële en pragmatische wijze te regelen en hoe sterk hij ook inzet op de rechtsbescherming van de burger, toch kan hij niet vermijden dat zich soms crisissituaties voordoen waarin de normale werking van de grondwettelijke regels op het
  spel komt te staan. De vraag of en onder welke voorwaarden het bekampen van
  noodtoestanden een afwijking van de Grondwet rechtvaardigt, raakt aan de kern
  van het constitutionalisme en is cruciaal in de verhouding tussen de overheid en
  haar burgers.
  Toch is dit leerstuk onderbelicht in het hedendaagse Belgische staatsrecht. De publiekrechtelijke noodtoestand wordt zelfs niet gedefinieerd in het belangrijkste
  juridische woordenboek, dat enkel een lemma wijdt aan het begrip ‘noodtoestand’
  in het strafrecht en in het verbintenissenrecht.2 Dit heeft veel te maken met artikel 187 van de Grondwet, dat bepaalt dat de Grondwet noch geheel, noch ten
  dele kan worden geschorst en dat zich verzet tegen het formeel afkondigen of het
  de facto invoeren van de uitzonderingstoestand.
  Hoewel die bepaling het theoretische debat over het staatsnoodrecht in België onderdrukt, doen zich in realiteit wel degelijk noodtoestanden voor, met een variërende intensiteit, en de overheid is verplicht om daaraan binnen de kortste keren
  te verhelpen. Zij dient dat te doen binnen het bestaande juridische kader, dat door
  de rechters zeer welwillend wordt geïnterpreteerd en toegepast om de overheid
  daartoe, binnen zekere grenzen, de nodige ruimte te geven.
   2. In de onderhavige bijdrage onderzoeken we eerst het grondwettelijke kader inzake noodtoestanden, waarin artikel 187 van de Grondwet de voornaamste plaats
  inneemt, maar waarbij enkele bijzondere bepalingen inzake de staat van oorlog
  niet mogen worden veronachtzaamd. In het tweede hoofdstuk wordt onderzocht
  
  *
  1
  2
  
  Geert Van Haegenborgh is referendaris bij het Hof van Cassatie. Willem Verrijdt is referendaris
  bij het Grondwettelijk Hof en vrijwillig wetenschappelijk medewerker aan de KU Leuven.
  Cfr. J.P. Loof, Mensenrechten en staatsveiligheid: verenigbare grootheden? Opschorting en beperking van
  mensenrechtenbescherming tijdens noodtoestanden en andere situaties die de staatsveiligheid bedreigen,
  Nijmegen, Wolf Legal Publishers, 2005, 23.
  E. Dirix, B. Tilleman en P. Van Orshoven (eds.), De Valks juridisch woordenboek, Antwerpen, Intersentia, 2011, 277. Ook in de rechtspraak van het Grondwettelijk Hof werd het begrip ‘noodtoestand’
  tot nu toe slechts vermeld in een strafrechtelijke context (bvb. GwH nr. 127/2013, 26 september
  2013).
  11
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  of en in welke mate het verdragsrechtelijke kader inzake noodrecht dat grondwettelijke kader beïnvloedt. Het derde hoofdstuk is een reality check: de oplossingen
  die de drie staatsmachten in de praktijk hebben gegeven aan verschillende noodtoestanden die zich hebben voorgedaan, worden besproken en worden aan het
  voormelde grondwettelijke kader getoetst. Tot slot behandelen we in het vierde
  hoofdstuk de vraag of het besproken grondwettelijke kader aan herziening toe is.
   1
  
  De ‘noodtoestand’ in de Belgische Grondwet
  
  3. De Belgische Grondwet vermeldt het begrip ‘noodtoestand’ niet en voorziet
  evenmin in een algemene mogelijkheid om in crisissituaties bepaalde grondwettelijke regels inzake de normale werking der instellingen of bepaalde grondrechten
  terzijde te schuiven. Hooguit verwijzen enkele bijzondere grondwetsbepalingen
  naar specifieke noodtoestanden, meer bepaald oorlogssituaties (zie nr. 29). Voor
  het overige is er slechts artikel 187 van de Grondwet, dat zich opwerpt als een dam
  tegen bijna elke vorm van staatsnoodrecht.
  In dit hoofdstuk wordt eerst gefocust op de draagwijdte van artikel 187 van de
  Grondwet. Dit geschiedt aan de hand van een ideeënhistorische analyse van de
  redenen die het Nationaal Congres ertoe hebben gebracht om deze bepaling in
  de Grondwet op te nemen en die pleiten voor een zeer ruime interpretatie ervan.
  Daarna volgt een typologie van de situaties waarin een gehele of gedeeltelijke
  schorsing van de Grondwet aan de orde kan zijn. Tot slot wordt nader ingegaan op
  de grondwettelijke en wettelijke regeling van de staat van oorlog en de staat van
  beleg.
   1.1
  
  Artikel 187 van de Grondwet en het verbod op staatsnoodrecht
  
  4. Artikel 187 van de Grondwet, een bepaling die ongewijzigd is overgeleverd sinds
  1831 (toen nog artikel 130) en die ook tijdens de huidige legislatuur niet voor herziening vatbaar is,3 luidt als volgt: “De Grondwet kan noch geheel, noch ten dele wor­
  den geschorst.” Het fundamentele karakter van die grondwetsbepaling werd door
  menig auteur beklemtoond: zij is, samen met artikel 33 van de Grondwet,4 een
  evidente bevestiging van de suprematie van de Grondwet en zij verwoordt het
  grondwettigheidsbegrip zelf.5 Zij beklemtoont dat de drie staatsmachten en elk
  overheidsorgaan de Grondwet in alle omstandigheden moeten naleven.6 Tevens
  biedt zij de juridische grondslag van het continuïteitsbeginsel.7
  
  3
  4
  5
  6
  7
  
  12
  
  Verklaring tot herziening van de Grondwet van 25 april 2014, BS 28 april 2014, p. 35184.
  Krachtens die bepaling gaan alle machten uit van de Natie en moeten zij worden uitgeoefend op
  de wijze bij de Grondwet bepaald.
  J. De Meyer, Staatsrecht, Leuven, 1975, 74; J. Velu, Droit public, I, Le statut des gouvernants, Brussel,
  Bruylant, 1986, 211.
  O. Orban, Le droit constitutionnel de la Belgique, I, Luik, Dessain, 1906, 331.
  E. Van Hooydonck, “Het artikel 130 van de Grondwet als algemene grondslag van het bestendigheidsbeginsel in het administratief recht”, TBP 1992, 82-86.
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  a.
   De bespreking van artikel 187 van de Grondwet in het Nationaal Congres
  
  5. Deze grondwetsbepaling was niet opgenomen in een van de ontwerpteksten van
  de Grondwet, maar is het resultaat van een amendement van congreslid Van Snick,
  die op de vergadering van het Nationaal Congres van 5 februari 1831 de goedkeuring van het volgende amendement vroeg: “Les pouvoirs constitutionnels n’existant
  que par la constitution, ils ne peuvent dans aucun cas, ni sous aucun prétexte, en suspendre
  l’action.” Hij verklaarde dat de voorgestelde tekst werd geïnspireerd door de Franse
  liberale theoreticus Constant de Rebecque, die een belangrijke ideologische bezieler van de Belgische revolutionairen was.8 In zijn Cours de politique constitutionnelle
  breekt deze liberale denker een lans voor de theorie van de onschendbaarheid van
  de Grondwet: de staatsmachten hebben hun bestaan te danken aan de Grondwet,
  zodat zij deze niet kunnen schorsen.9 Het beginsel van de soevereiniteit wordt
  door Constant gerelativeerd door het beklemtonen van de betekenis van de Grondwet als bestaansreden van de staatsmachten en, bij uitbreiding, als bron van elke
  rechtsregel.
   Congreslid Van Snick verwees voorts naar de turbulente omstandigheden in
  Frankrijk (zie nr. 6), waar de Grondwet keer op keer werd geschorst door de machthebbers onder het mom dat het welzijn van het volk de hoogste wet moet zijn. Het
  ciceroniaanse adagium “Salus populi suprema lex esto” achtte dit congreslid evenwel
  niet overtuigend, omdat precies de Grondwet en de juiste toepassing van de wet
  waarborgen zijn voor het welzijn van de burger.10
  6. Verslaggever R aikem betuigde zijn steun aan het amendement, dat naar zijn mening terecht wilde verhinderen dat een der drie staatsmachten de Grondwet zou
  schenden. Congreslid Lebeau was eveneens een groot voorstander van het amendement en verklaarde kordaat dat indien de Franse Charte van 4 juni 1814 een derge-
  
  8
  9
  
  10
  
  Zie A. A len, Rechter en bestuur in het Belgische publiekrecht. De grondslagen van de rechterlijke wettigheids­
  controle, I, Antwerpen, Kluwer, 1984, 166-167.
  B. Constant, Cours de politique constitutionnelle, 114-145 (geciteerd door A. A len, Rechter en bestuur
  in het Belgisch Publiekrecht, 167). Zie ook zijn Esquisse d’une Constitution, 373: “Un gouvernement con­
  stitutionnel cesse de droit d’exister aussitôt que la Constitution n’existe plus, et une Constitution n’existe plus
  dès qu’elle est violée. Le gouvernement qui la viole déchire son titre” (geciteerd door J.-J. Thonissen, La
  Constitution belge annotée, Brussel, Bruylant, 1876, 390).
   Zie voor een integrale weergave van de bespreking: E. Huyttens, Discussions du Congrès National de
  Belgique 1830­1831, II, Brussel, Société Typographique Belge, 1844, 464-465. We geven hieronder
  de belangrijkste verklaringen weer van de congresleden Van Snick, R aikem en Lebeau:
  M. Van Snick: “Vous le savez, messieurs, tous les pouvoirs qui se sont succédés en France ont tour à tour violé et
  suspendu les constitutions qui devaient régir immuablement ce pays, et ce, en invoquant chaque fois la grande
  loi: Salus populi suprema lex esto. Comme si le salut du peuple n’était pas toujours attaché à l’inflexible
  exécution des lois, et surtout de la loi fondamentale. La proposition que je vous ai soumise, et sur le mérite de
  laquelle vous prononcerez, n’a d’autre objet que de prévenir ces infractions, ces suspensions et ces coups d’État,
  dont je viens de parler.”
  M. R aikem, rapporteur: “Le but de cet amendement est de prévenir qu’aucun pouvoir constitutionnel ne
  suspende la constitution; je l’appuie.”
  M. Van Snick: “Le but de la proposition est de prévenir ce qui est arrivé en France sous la république. On y
  a plus d’une fois suspendu la constitution dans plusieurs départements désignés dans une loi. Je me joins à
  l’amendement de M. Beyts.”
  M. Lebeau se prononce vivement pour l’adoption de l’amendement. “Il ne faut”, dit­il, “négliger aucu­
  ne garantie, et prévenir jusqu’à la possibilité d’une violation. Si la charte française avait contenu un semblable
  article, jamais les ministres de Charles X n’auraient pu trouver un prétexte pour suspendre la charte.”
  
  13
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  lijke bepaling zou hebben gehad, de ministers van Karel X nooit een voorwendsel
  hadden kunnen vinden om die grondwettelijke tekst te schorsen. Zijn stellingname verwijst naar de Ordonnantiën van Saint-Cloud, die werden bekendgemaakt
  op 26 juli 1830 en die onder meer de opschorting van de persvrijheid inhielden,
  de ontbinding van de Kamer bevolen (hoewel het nieuw verkozen parlement nog
  niet had kunnen vergaderen), een wijziging van het cijnskiesstelsel oplegden om
  het aantal kiezers te verminderen en een datum voor nieuwe verkiezingen bepaalden. De ordonnantiën werden beschouwd als een echte staatsgreep uitgaande van
  Karel X en de regering-de Polignac.  b.
  Een absoluut beletsel voor de schorsing van de Grondwet
  
  8. Op grond van zijn ontstaansgeschiedenis ziet Orban artikel 187 van de Grondwet dan ook terecht als de negatie van het geciteerde adagium. Hij merkt op dat die
  grondwetsbepaling niet in enige uitzondering voorziet en in duidelijke bewoordingen is geformuleerd.12 Het toepassingsgebied ervan is bijgevolg ruim en niet te
  herleiden tot enige specifieke hypothese.13
  In navolging hiervan interpreteert een aanzienlijk deel van de rechtsleer artikel
  187 van de Grondwet als een absoluut beletsel voor de schorsing van de Grondwet,
  en dit ongeacht de reden (staat van oorlog, opstanden of terrorisme) die hiervoor
  
  11
  
  12
  13
  
  14
  
  Artikel 14 van de Charte van 4 juni 1814: “Le Roi est chef suprême de l’État, il commande les forces de
  terre et de mer, déclare la guerre, fait les traités de paix, d’alliance et de commerce, nomme à tous les emplois
  d’administration publique, et fait les règlements et ordonnances nécessaires pour l’exécution des lois et la sûreté
  de l’État.”
  O. Orban, Le droit constitutionnel de la Belgique, I, Luik, H. Dessain, 1906, 333, nr. 199.
  E. Van Hooydonk, “Het artikel 130 van de Grondwet als algemene grondslag van het bestendigheidsbeginsel in het administratief recht”, TBP 1992, (75), 82-84.
   Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  wordt ingeroepen.14 Wetgeving die bepalingen bevat voor de uitoefening van bevoegdheden in noodtoestanden en die het mogelijk maakt om af te wijken van het
  normale constitutionele regime, zou onmiskenbaar een schending van die grondwetsbepaling inhouden.15 Objectief staatsnoodrecht dat gepaard gaat met het te
  verregaand beperken of opschorten van de fundamentele rechten en vrijheden of
  met een vermindering van de controle op het optreden van de overheid is derhalve
  niet verenigbaar met de duidelijke tekst van artikel 187 van de Grondwet. Die zienswijze sluit aan bij het uitgangspunt van congreslid Van Snick, die beklemtoonde
  dat de machten maar bestaan krachtens de Grondwet, zodat zij haar in geen enkel
  geval kunnen schorsen. Voor een handelen gewettigd door de “raison d’état” maar
  in strijd met de Grondwet liet het Nationaal Congres geen ruimte.
   9. In dit opzicht dient wel een onderscheid te worden gemaakt tussen het “schorsen”
  van (delen van) de Grondwet en het “beperken” van bepaalde rechten die door de
  Grondwet worden gewaarborgd. Een schorsing betekent dat bepaalde delen van
  de Grondwet tijdelijk (formeel of de facto) buiten toepassing worden gesteld, terwijl
  een beperking inhoudt dat een grondrecht onverkort van toepassing blijft, maar
  dat een maatregel wordt genomen die er op het eerste gezicht niet mee verenigbaar
  is. Die beperking kan doorgaans worden gerechtvaardigd, aangezien de meeste
  grondrechten niet absoluut zijn. Maar niettemin kan die beperking door de bevoegde rechter worden getoetst aan het betrokken grondrecht, dat onverkort van
  toepassing blijft. Het wezenlijke verschil tussen het schorsen en het beperken van
  delen van de Grondwet komt dus neer op het al dan niet onttrekken aan de rechterlijke toetsing van bepaalde handelingen van de wetgevende en de uitvoerende
  macht. Een schorsing raakt aldus aan een essentieel kenmerk van de rechtsstaat.
   De Belgische Grondwet kent een stelsel van formele beperkingen van grondrechten, terwijl de mensenrechtenverdragen inhoudelijke beperkingscriteria opleggen.16 De Grondwet schrijft voor de meeste grondrechten voor dat beperkingen
  slechts bij formele wet kunnen worden aangenomen. Daarnaast zijn regelende en
  repressieve maatregelen steeds toegelaten,17 terwijl preventieve beperkingen, die
  neerkomen op een voorafgaand verlof om het grondrecht uit te oefenen, voor de
  meeste grondrechten verboden zijn.18 De meeste mensenrechtenverdragen schrij-
  
  14
  
  15
  
  16
  17
  18
  
  Bvb. R. Senelle, Commentaar op de Belgische grondwet in Teksten en documenten. Ideeën en Studies,
  nr. 301, Brussel, Ministerie van Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking, 1974, 438; M. Verdussen, La constitution belge. Lignes et entrelignes, Brussel, Le Cri,
  2004, 185 en 188: “Quelles que soient la gravité et l’intensité de la menace, il ne saurait être question de
  s’écarter des règles constitutionnelles. Car un Etat qui régresse dans la protection constitutionnelle du citoyen
  est un Etat qui s’éloigne de l’idéal démocratique.”
  K. R imanque, De grondwet toegelicht, gewikt en gewogen, Antwerpen-Groningen, Intersentia, 1999,
  366; zie J. Velaers en S. Van Drooghenbroeck, “Invoeging van een transversale bepaling in de
  Grondwet over het afwijken van rechten en vrijheden”, Parl. St. Kamer 2005-2006, nr. 51-2304/001,
  p. 61.
  A. A len en K. Muylle, Handboek van het Belgisch Staatsrecht, Mechelen, Kluwer, 2011, 78-79 en 795801.
  Een regelende beperking beoogt de ordelijke uitoefening van de rechten en vrijheden, zonder
  deze wezenlijk aan te tasten. Een repressieve maatregel bestraft misdrijven die naar aanleiding
  van die uitoefening worden gepleegd.
   Enkel de “bijeenkomsten in open lucht” blijven krachtens artikel 26, tweede lid, van de Grondwet
  ten volle onderworpen aan de politiewetten in materiële zin. Het Hof van Cassatie heeft die uitzondering uitgebreid tot alle grondrechten, zodra zij op de openbare wegen en pleinen worden
  
  15
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  ven voor dat grondrechten slechts mogen worden beperkt bij (materiële) wet, voor
  zover die beperkingen nodig zijn in een democratische samenleving ter bescherming van bepaalde rechtsgoederen. Indien een grondrecht in het geding is dat
  zowel in de Belgische Grondwet als in een mensenrechtenverdrag wordt gewaarborgd, vereist het Grondwettelijk Hof dat een beperking ervan cumulatief aan beide types van beperkingscriteria voldoet.19 In de praktijk komt die toets doorgaans
  vooral neer op het onderzoek naar de evenredigheid tussen het nagestreefde doel
  en de gevolgen van de maatregel voor de burgers wier vrijheden worden beperkt.20
  Een loutere beperking van een grondrecht is op zichzelf dus niet problematisch
  in het licht van artikel 187 van de Grondwet, temeer daar de rechterlijke toetsing
  waarin de Grondwet zelf voorziet 21 intact blijft. Wel kan worden gesteld dat een
  geheel van zeer verregaande beperkingen van verschillende grondrechten op hetzelfde ogenblik, die niet kunnen worden gerechtvaardigd aan de hand van de voormelde criteria, de facto op een schorsing kan neerkomen en dus op gespannen voet
  kan staan met artikel 187 van de Grondwet.
  c.
   De staat van beleg als uitzondering op artikel 187 van de Grondwet?
  
  10. Hoewel de tekst van artikel 187 van de Grondwet een algemene draagwijdte
  heeft, argumenteren sommige auteurs dat het verbod om de Grondwet te schorsen, niet van toepassing is in geval van de staat van beleg in oorlogstijd. Men kan
  die stelling slechts begrijpen in het licht van de negentiende-eeuwse Franse wetgeving op de staat van beleg. Deze bepalingen op het gebied van de uitwendige en
  inwendige veiligheid zijn opgenomen in de wet van 8-10 juli 1791 “concernant la con­
  servation et le classement des Places de guerre et Postes militaires, la police des Fortifications et
  autres objets y relatifs”, de wet van 10 Fructidor jaar V (27 augustus 1797) en het keizerlijk decreet van 24 december 1811 “relatif à l’organisation et au service des Etats­ma­
  jors des places”.22 Op grond van de wet van 8-10 juli 1791 treedt de staat van beleg in
  
  19
  20
  21
  22
  
  16
  
  uitgeoefend (Cass. 23 januari 1879, Pas. 1879, I, 75; Cass. 29 oktober 1973, Arr.Cass. 1974, 243),
  terwijl de Raad van State, afdeling Bestuursrechtspraak die uitzondering enkel toepast op openbare vergaderingen (RvS, Van der Vinck, nr. 80.282, 18 mei 1999; RvS, S. en AGALEV, nr. 103.730,
  19 februari 2002).
  GwH nr. 202/2004, 21 december 2004.
  M. Verdussen, Justice constitutionnelle, Brussel, Larcier, 2012, 134-135.
  Zie in het bijzonder de artikelen 142 (Grondwettelijk Hof ) en 159 (rechterlijk wettigheidstoezicht) van de Grondwet.
   Zie nader J.P. Loof, Mensenrechten en staatsveiligheid: verenigbare grootheden?, Nijmegen, Wolf Legal
  Publishers, 2005, 46-49. Hieronder volgt de tekst van de belangrijkste bepalingen:
  – artikel 2 van de wet van 10 Fructidor jaar V (27 augustus 1797): “Les communes de l’intérieur seront
  en état de siège aussitôt que, par l’effet de leur investissement par des troupes ennemies ou par des rebelles,
  les communications du dedans au­dehors et du dehors au­dedans seront interceptées à la distance de trois
  mille cinq cent deux mètres (dix­huit cents toises) des fossés ou des murailles; dans ce cas, le Directoire
  exécutif en préviendra le Corps législatif”;
  – artikel 10 van de wet van 10 juli 1791: “Dans les places de guerre et postes militaires, lorsque ces places
  et postes seront en état de siège, toute l’autorité dont les officiers civils sont revêtus par la Constitution,
  pour le maintien de l’ordre et de la police intérieurs, passera au commandant militaire, qui l’exercera exclu­
  sivement, sous sa responsabilité personnelle”;
  – artikel 11 van de wet van 10 juli 1791: “Les places de guerre et postes militaires seront en état de siège,
  non seulement dès l’instant que les attaques seront commencées, mais même aussitôt que, par l’effet de leur
  investissement par des troupes ennemies, les communications du dehors au dedans et du dedans au dehors
  seront interceptées, à la distance de dix­huit cent toises des crêtes des chemins couverts”;
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  zodra een vesting of versterkte plaats wordt aangevallen of ingesloten raakt. De
  wet volstond echter niet om in alle omstandigheden efficiënt te kunnen optreden,
  zodat de wet van 10 Fructidor jaar V en het decreet van 24 december 1811 bijkomend
  toelaten dat de Keizer de fictieve staat van beleg uitroept in andere plaatsen dan
  een bedreigde of belegerde stad. Het uitroepen van de fictieve staat van beleg kan
  niet alleen in oorlogsomstandigheden, maar ook bij opstand of rebellie.
   11. De Brouckère en Tielemans zijn van oordeel dat de Belgische Grondwet zich
  ertegen verzet dat de Koning de fictieve staat van beleg uitroept om een einde te
  maken aan oproer of onlusten. Dit betekent immers een opschorting van de normale werking van de instellingen en van de bescherming van fundamentele rechten en vrijheden. Tegen het uitroepen van de werkelijke staat van beleg, die van
  toepassing is in de vestingen en militaire posten wanneer zij worden aangevallen
  of ingesloten zijn, zou daarentegen vanuit grondwettelijk oogpunt geen bezwaar
  bestaan.23
  12. De bespreking tijdens het Nationaal Congres biedt echter weinig steun voor
  die stelling. Burggraaf Charles Vilain XIIII merkte op dat het Nationaal Congres
  door de goedkeuring van de voorgestelde tekst de invoering van de staat van beleg bij een versterkte plaats onmogelijk zou maken.24 Die overweging werd niet
  tegengesproken door de andere leden en kon de goedkeuring van artikel 187 van
  de Grondwet niet verhinderen. Daaruit mag worden afgeleid dat de Franse wetgeving op de staat van beleg in haar geheel stilzwijgend is opgeheven door de Belgische Grondwet.25 Dit is ook de zienswijze van Ganshof van der Meersch, die in
  zijn preadvies benadrukte dat een noodregime ter bestrijding van oproer of sociale
  onlusten strijdig is met artikel 187 van de Grondwet en dat de bevoegdheden die de
  
  23
  
  24
  25
  
  – artikel 12 van de wet van 10 juli 1791: “L’état de siège ne cessera que lorsque l’investissement sera rom­
  pu, et, dans le cas où les attaques auraient été commencées, qu’après que les travaux des assiégeants auront
  été détruits, et que les brèches auront été réparées ou mises en état de défense”;
  – artikel 53 van het decreet van 24 december 1811: “L’état de siège est déterminé par un décret de
  l’Empereur, ou par l’investissement, ou par une attaque de vive force, ou par une surprise, ou par une
  sédition intérieure, ou enfin par des rassemblements formés dans le rayon d’investissement, sans l’autori­
  sation des magistrats. Dans le cas d’une attaque régulière, l’état de siège ne cesse qu’après que les travaux
  de l’ennemi ont été détruits, et les brèches mises en état de défense.  C. De Brouckère en F. Tielemans, Répertoire de l’administration et du droit administratif de la Belgique,
  v° Force publique, t. VII, 436-437: “Nous acceptons l’état de siège avec toutes ces conséquences lorsqu’il est
  le résultat nécessaire d’un investissement ou d’une attaque, comme l’exige la loi du 8­10 juillet 1791; nous le
  repoussons au contraire comme résultat d’une volonté personnelle.”
  E. Huyttens, Discussions du Congrès National de Belgique 1830­1831, II, Brussel, Société Typographique Belge, 1844, 465: “En admettant l’amendement on abolit l’article de je ne sais quel Code qui permet
  la mise en état de siège de places fortes.”
  J. Velaers, De beperkingen van de vrijheid van meningsuiting, II, Antwerpen-Apeldoorn, Maklu, 1991,
  794-795.
  17
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  Koning, in dit opzicht, zou baseren op teksten die dateren van voor de Grondwet,
  hem onttrokken zijn op grond van die grondwetsbepaling en op grond van artikel
  105 van de Grondwet.26
  Zelfs indien die Franse wetgeving na de onafhankelijkheid van België nog van
  toepassing zou zijn, blijft het voorschrift van artikel 187 van de Grondwet, dat de
  schorsing van rechten en vrijheden verbiedt, overigens onverminderd van toepassing.27
  d.
   Artikel 187 van de Grondwet en de oorlogstijd
  
  13. Ook los van de hypothese van het uitroepen van de staat van beleg blijft de vraag
  of artikel 187 van de Grondwet zich verzet tegen een schorsing van de Grondwet in
  oorlogstijd. Buttgenbach verdedigde de opvatting dat de Belgische Grondwet van
  1831 een grondwet is voor vredestijd, omdat de leden van het Nationaal Congres
  doordrongen waren van de noodzaak van een neutraliteitspolitiek die een deelname aan oorlogen tussen andere mogendheden uitsloot.28 In dezelfde zin merkte
  Procureur-generaal Terlinden in zijn conclusie voor het arrest van het Hof van Cassatie van 11 februari 1919 op dat een grondwet alleen een regeling kan inhouden
  voor normale omstandigheden en niet voor onvoorziene buitengewone omstandigheden. De leer van de grondwet in vredestijd werd ook aangenomen door Ganshof van der Meersch in zijn preadvies van 1950.29 De grondwetgever zou “de gedachte
  van een oorlog van zich af hebben gezet” en, uitgaande van de aanwezigheid van de
  normale vereisten voor de uitoefening der machten, het verbod van schorsing van
  de Grondwet hebben ingesteld.
   14. De opvatting dat de Belgische grondwetgever geen aandacht heeft besteed aan
  de hypothese van oorlog of andere uitzonderlijke omstandigheden is echter niet
  juist. Op grond van artikel 68, eerste lid, van de Grondwet van 1831 (thans artikel 167, § 1, tweede lid, van de gecoördineerde Grondwet) verklaart de Koning de
  oorlog en stelt hij het einde van de vijandelijkheden vast (zie nr. 31). De hypothese van een oorlog was in de negentiende-eeuwse context van net na de Belgische
  revolutie niet naar de achtergrond gedrongen. Op grond van artikel 131bis (thans
  artikel 196) van de Grondwet, dat weliswaar pas werd ingevoegd bij de grondwets-
  
  26
  
  27
  
  28
  
  29
  
  18
  
  W.J. Ganshof van der Meersch, Preadvies. De schorsing van de vrijheidsrechten in uitzonderingstoestand,
  in Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht van België en Nederland Jaarboek III 1949­1950,
  Antwerpen, De Sikkel, Zwolle, W.E.J. Tjeenk Willink, 21-22; Anders R. Ergec en S. Watthee, “Les
  dérogations aux droits constitutionnels”, in M. Verdussen en N. Bonbled (eds.), Les droits constitu­
  tionnels en Belgique, Brussel, Bruylant, 2011, 406.
  Vgl. J. Velaers, De beperkingen van de vrijheid van meningsuiting, II, Antwerpen-Apeldoorn, Maklu,
  1991, 795, die opmerkt dat de gevolgen van de staat van beleg naar Frans recht niet de uitoefening
  van rechten en vrijheden raken, zodat aan het eventueel voortbestaan van die wetgeving geen
  decisief argument kan worden ontleend voor een schorsing van grondrechten in oorlogstijd.
  A. Buttgenbach, “L’extension des pouvoirs de l’exécutif en temps de guerre et la révision de la
  Constitution belge”, Belg. Jud., 1935, 394. Zie later ook R. Ergec, “L’état de nécessité en droit constitutionnel belge”, in Interuniversitair Centrum voor Staatsrecht (ed.), Le nouveau droit constitu­
  tionnel, Brussel, Bruylant, 1987, 145.
   W.J. Ganshof van der Meersch, Preadvies. De schorsing van de vrijheidsrechten in uitzonderingstoestand,
  in Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht van België en Nederland Jaarboek III 1949­1950,
  Antwerpen, De Sikkel, Zwolle, W.E.J. Tjeenk Willink, 1950, 13.
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  herziening van 15 januari 1968, mag geen herziening van de Grondwet worden ingezet of voortgezet in oorlogstijd of wanneer de Kamers verhinderd zijn vrij bijeen
  te komen op het nationale (sedert 1994 het “federale”) grondgebied. We mogen er
  dan ook van uitgaan dat de waarborg die artikel 187 van de Grondwet biedt, niet
  wegvalt zodra de Koning de mobilisatie afkondigt, hetgeen het aanvangspunt uitmaakt van de staat van oorlog (zie nr. 34).30
  Aangezien de Grondwet niet bepaalt dat de oorlogstijd van rechtswege leidt tot
  een opschorting van de Grondwet, vermag de overheid in beginsel ook in oorlogsomstandigheden de rechten en vrijheden en de normale werking van de instellingen niet te schorsen. Ubi constitutio non distinguit, nec nos distinguere debemus.
  e.
  Toch een algemene uitzondering op artikel 187 van de Grondwet:
  overmacht?
  
  15. Het voorgaande betekent echter niet dat er geen omstandigheden denkbaar zijn
  waarin de waarborg van artikel 187 van de Grondwet zeer moeilijk te handhaven is.
   Quid immers in de hypothese dat de overheid door omstandigheden buiten haar
  wil in de absolute onmogelijkheid is om de Grondwet na te leven en er toch dringend moet gehandeld worden? Het begrip “overmacht” moet in deze context niet
  in zijn burgerrechtelijke betekenis worden begrepen, maar houdt verband met een
  toestand die tot gevolg heeft dat de overheid niet anders kan dan buiten de strikte
  grenzen van het recht optreden.31 Het gaat om een toestand die zich opdringt aan
  de overheid en die niet langer de mogelijkheid biedt om de rechten en vrijheden of
  de normale werking van de instellingen integraal te waarborgen.32
  Reeds onmiddellijk na zijn eedaflegging zag Leopold I, de eerste Belgische Koning, zich geconfronteerd met een overmachtssituatie toen de Nederlandse troepen op 2 augustus 1831 het land binnenvielen en hun opmars verderzetten naar
  Brussel. Op grond van het toenmalige artikel 121 (thans artikel 185) van de Grondwet had de Koning een wettelijke machtiging nodig van de Kamers om de bijstand
  te vragen van de troepen van de Franse Koning Louis Philippe. Vermits hij in de
  onmogelijkheid was om eerst de Kamers bijeen te roepen, vroeg de Koning onmiddellijk de hulp van het Franse leger. De maatregel werd goedgekeurd door de
  publieke opinie en gaf geen aanleiding tot een staatkundig probleem.33
  
  30
  31
  
  32
  33
  
  J. Velaers en S. Van Drooghenbroeck, “Invoeging van een transversale bepaling in de Grondwet
  over het afwijken van rechten en vrijheden”, Parl. St. Kamer 2005-2006, nr. 51-2304/001, p. 68.
   Zie bvb. Cass. 11 juni 1953, Arr.Cass. 1953, 687: “de noodzakelijkheid van de ononderbroken en vaste
  bezetting van de ambten der gestelde overheden vereist, in geval deze komen te verdwijnen, dat onverwijld in
  hun vervanging wordt voorzien en laat toe voorlopig in zodanig ontbreken der overheden te voorzien, zonder
  dat op strikte wijze de wettelijke vormen behoeven te worden in acht genomen, wanneer de in acht te nemen
  bepalingen, ten gevolge van overmacht, niet uitvoerbaar zijn geworden.”
  O. Orban, Le droit constitutionnel de la Belgique, I, Luik, H. Dessain, 1906, 334-335, die de overmacht
  definieert als “une situation où il n’y aurait pas moyen de faire autrement que de sortir des bornes du droit”.
   O. Orban, Le droit constitutionnel de la Belgique, I, Luik, H. Dessain, 1906, 335; J.J. Thonissen, La
  Constitution belge annotée, Brussel, Bruylant, 1876, 369-370. Zie ook Pasinomie 1831-1832, 142: “S’il
  faut vivement regretter que l’imminence du danger n’ait pas permis alors au Gouvernement de réunir les man­
  dataires de la nation, pour sanctionner, comme ils l’eussent fait, les mesures commandées par le salut de l’Etat,
  la Belgique n’en a pas moins vu avec reconnaissance qu’au premier signal elle pouvait compter sur l’amitié du
  peuple français et sur le soutien de son puissant monarque.”
  
  19
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  16. In het publiekrecht hangt de situatie van overmacht nauw samen met het beginsel van de continuïteit van de openbare dienst, dat zelf zijn grondslag vindt in
  artikel 187 van de Grondwet: zelfs indien zich een situatie van overmacht voordoet,
  dienen de wezenlijke functies van de Staat blijvend te worden uitgeoefend, ook al
  moet dit dan noodzakelijkerwijze gebeuren op een wijze die niet in de Grondwet
  zelf is bepaald.34 Een niet-uitoefening van de door de Grondwet vermelde machten
  houdt een minstens even wezenlijke schorsing van de Grondwet in als de tijdelijke uitoefening ervan door het verkeerde orgaan. Deze redenering heeft er met
  name toe geleid dat de besluitwetten van Londen en van Le Havre door het Hof van
  Cassatie werden aanvaard (zie nr. 55). Vele auteurs aanvaarden het beginsel van
  overmacht dan ook als grondslag van tijdelijk staatsnoodrecht voor zover daarbij
  wordt afgeweken van de grondwetsbepalingen die de werking van de instellingen
  regelen.35 Tegen de gevolgen van overmacht kan immers geen enkele bepaling bescherming bieden, en zelfs artikel 187 van de Grondwet beschermt enkel tegen de
  overheid, niet tegen overmacht.36
  17. Daarentegen is de vraag of een werkelijke noodtoestand ook een schorsing
  van de rechten en vrijheden rechtvaardigt, meer betwist. Sommigen achten dit
  gerechtvaardigd, voor zover het overheidsoptreden ook in dat geval steeds de beginselen van evenredigheid en subsidiariteit in acht neemt.37 Van Drooghenbroeck
  werpt hiertegen terecht op dat een materiële onmogelijkheid voor de overheid om,
  zelfs in oorlogstijd, bepaalde rechten en vrijheden te waarborgen, moeilijk denkbaar is. Het schorsen van rechten en vrijheden is dan immers het gevolg van een
  vrije keuze door de overheid die wordt ingegeven door een noodtoestand.38
  Die laatste stelling kan worden bijgetreden.  34
  35
  
  36
  37
  38
  
  20
  
  J. Velaers en S. Van Drooghenbroeck, “Invoeging van een transversale bepaling in de Grondwet
  over het afwijken van rechten en vrijheden”, Parl. St. Kamer 2005-2006, nr. 51-2304/001, p. 64.
  C. Huberlant, “Etat de siège et légalité d’exception en Belgique”, in Licéité en droit positif et références
  légales aux valeurs, Brussel, Bruylant, 1982, 427-429; W.J. Ganshof van der Meersch, Preadvies. De
  schorsing van de vrijheidsrechten in uitzonderingstoestand, Preadvies, Zwolle, Tjeenk Willink, 1950,
  60; J. Velaers, De beperkingen van de vrijheid van meningsuiting, Antwerpen, Maklu, 1991, II, 796;
  L. Wodon, “Sur le rôle du Roi, comme chef de l’Etat dans les cas de défaillances constitutionnelles”, Bulletin, Académie Royale, 1941, 217-218.
  J. Velaers en S. Van Drooghenbroeck, “Invoeging van een transversale bepaling in de Grondwet
  over het afwijken van rechten en vrijheden”, Parl. St. Kamer 2005-2006, nr. 51-2304/001, p. 62;
  P. Wigny, Droit constitutionnel. Principes et droit positif, I, Brussel, Bruylant, 1952, 200, nr. 108.
  E.T. Brainich von Brainich Felth, Staatsnoodrecht, Zwolle, Tjeenk Willink, 1993, 76-77 en 81-82.
  S. Van Drooghenbroeck, “L’article 187 de la Constitution”, RBDC 2006, (293), 295.
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  18. Door de afwijking in geval van overmacht te beperken tot tijdelijke afwijkingen
  van de grondwetsbepalingen die de bevoegdheden en de werking van de instellingen regelen, wordt ook vermeden dat het adagium Salus populi suprema lex esto weer
  om de hoek komt kijken en dat de absolute gelding van artikel 187 van de Grondwet
  wordt aangetast.
  f.
   Noodrecht ter bescherming van het beginsel van de onafhankelijkheid van
  het land?
  
  19. De Raad van State, afdeling Wetgeving, en advocaat-generaal bij het Hof van
  Cassatie Hayoit de Termicourt hebben geargumenteerd dat, ondanks artikel 187
  van de Grondwet, er toch ruimte is voor staatsnoodrecht indien de noodtoestand
  van dien aard is dat de onafhankelijkheid van het land op het spel staat. De juridische grondslagen die hiervoor in het verleden zijn bedacht, bleken echter “zwak en
  precair” te zijn.39 Het argument van de “grondwet voor vredestijd” en het argument
  van de Franse wetgeving op de staat van beleg werden hierboven reeds besproken
  (zie nrs. 10-13). Hieronder wordt nog slechts ingegaan op het argument dat er een
  extra-constitutionele norm bestaat die de staatsmachten verplicht om de onafhankelijkheid van het land te handhaven.
  20. In 1952 werd aan de afdeling Wetgeving van de Raad van State een advies gevraagd over een wetsontwerp van de regering-Van Houtte dat strekte tot een actualisering van de wetgeving op de buitengewone machten (zie nr. 74).40 Het wetsontwerp verleende aan de Koning de macht om wetskrachtige voorzieningen te
  treffen in oorlogstijd, wanneer de nood hem daartoe noopte. Die noodwetgeving
  moest kunnen bijdragen tot bepaalde doeleinden, zoals de veiligheid van de Staat,
  de continue werking van de openbare diensten en de vrijwaring van de economische, sociale en financiële belangen van het land. In geval van een gewapende
  aanval tegen ’s Lands grondgebied werd door het wetsontwerp aan de Koning de
  macht verleend om de toegewezen bevoegdheid onmiddellijk uit te oefenen.
   Het advies van de Raad van State laat er geen twijfel over bestaan dat een dergelijke wet indruist tegen artikel 187 van de Grondwet, omdat ze een gedeeltelijke
  schorsing van de Grondwet inhoudt. Hoewel het advies dit niet met zoveel woorden zegt, bevestigt de Raad van State impliciet maar zeker de ruime draagwijdte
  van artikel 187 van de Grondwet en de stelling dat deze bepaling haaks staat op
  noodwetgeving die afwijkingen inhoudt van het normale constitutionele regime.
  21. De Raad van State zocht niettemin toch een juridische grondslag voor de
  voorgestelde buitengewone machtenwet en verwijst naar het bestaan van “extra­
  constitutionele wetten” die zouden berusten op de noodzaak “om in abnormale om­
  standigheden het bestaan van de Natie te vrijwaren, zelfs ten koste van uitzonderlijke en van
  
  39
  40
  
  J. Velaers en S. Van Drooghenbroeck, “Invoeging van een transversale bepaling in de Grondwet
  over het afwijken van rechten en vrijheden”, Parl. St. Kamer 2005-2006, nr. 51-2304/001, p. 67-71.
  Advies Raad van State, afdeling Wetgeving, 9 juni 1952 over een wetsontwerp betreffende de
  toekenning aan de Koning van buitengewone machten in oorlogstijd, Parl. St., Kamer, 1952-53,
  nr. 172, p. 11-14.
  21
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  het gemeen recht afwijkende bepalingen”. Het advies beklemtoont dat de noodtoestand
  “geen schepping is van (de) Staatswil, (omdat) de bevoegde overheid enkel het bestaan ervan
  kan vaststellen en in concreto kan beslissen welke maatregelen die toestand kunnen verhelpen”.
   De stelling van de Raad van State sluit aan bij een conclusie van advocaat-generaal
  Hayoit de Termicourt bij een arrest van het Hof van Cassatie van 4 maart 1940, waarin hij de volgende redenering ontwikkelde: “Ayant mission d’assurer à la fois le respect
  du décret d’indépendance et celui de la Constitution, si l’indépendance nationale ne peut être
  maintenue que grâce à des lois de défense, entraînant une limitation temporaire de certaines
  libertés dont le principe est consacré par la Constitution, les organes législatifs ont le pouvoir,
  et j’ose dire le devoir, de sauvegarder, avant tout le fondement, même de ces libertés, c’est­à­dire
  de défendre contre l’étranger l’indépendance du pays.”41
  22. In haar advies verbond de afdeling Wetgeving van de Raad van State het bestaan
  van staatsnoodrecht ter vrijwaring van de onafhankelijkheid van het land aan vier
  voorwaarden. Ten eerste moet de noodzakelijkheid van de afwijking blijken. Ten
  tweede mag die noodzakelijkheid slechts betrekking hebben op een welbepaald
  doel, namelijk het verzekeren van het voortbestaan van de Belgische Staat. Ten derde moet de afwijking tijdelijk zijn. Ten vierde komt het alleen aan de wetgevende
  macht toe om de nodige maatregelen te nemen, aangezien deze “het residu van de
  soevereiniteit” bezit en het dus alleen aan hem toekomt om extra-constitutionele
  toestanden te regelen. Die bevoegdheid kan niet worden overgedragen, aangezien
  dan de soevereiniteit zou worden overgedragen.42
  23. Het voormelde advies en de voormelde conclusie aanvaarden dus dat het behoud van de nationale onafhankelijkheid een extra-constitutionele norm is die
  vervat ligt in het decreet van het Nationaal Congres van 18 november 1830.43 Bij het
  decreet van 24 februari 1831 van het Nationaal Congres werd dat decreet – samen
  met het decreet van 24 november 1830 waarbij het huis Oranje-Nassau eeuwigdurend van elke macht in België werd uitgesloten – “onherroepelijk” verklaard.44
  Het Nationaal Congres heeft die extra-constitutionele plicht niet ingeschreven in
  de Grondwet om te vermijden dat het beginsel van de onafhankelijkheid van het
  land net als elke andere grondwetsbepaling voor herziening vatbaar zou zijn.45
  
  41
  42
  43
  
  44
  45
  
  22
  
  R. Hayoit de Termicourt, conclusie bij Cass., 4 maart 1940, Pas. 1946, I, (493), 497.
   Advies Raad van State, afdeling Wetgeving, 9 juni 1952 over een wetsontwerp betreffende de
  toekenning aan de Koning van buitengewone machten in oorlogstijd, Parl. St., Kamer, 1952-53,
  nr. 172, p. 11.
  Pasinomie 3e Série, I, 86. De officiële Franse tekst van dat decreet luidde als volgt: “Le Congrès
  National de la Belgique proclame l’indépendance du peuple belge, sauf les relations du Luxembourg avec la
  Confédération Germanique.” De Nederlandse vertaling luidde als volgt: “Den Volksraed van België ver­
  klaert plegtiglyk de onaf hankelykheyd van het Belgische volk, behoudens de betrekkingen van Luxemburg
  met het duytsche verbond” (die vertaling werd bekendgemaakt in: Bulletin officiel des décrets du Congrès
  National de la Belgique et des arrêtés du Pouvoir Exécutif, Brussel, Imprimerie de Weissenbruch père,
  1830, 585).
  Pasinomie 3e Série, I, 216-217. Die techniek beoogde de grondslag zelf van de Belgische staatsinrichting te onttrekken aan de mogelijkheid van grondwetsherziening (A. A len en K. Muylle,
  Handboek van het Belgisch Staatsrecht, Mechelen, Kluwer, 2011, 235).
   Hiervoor wordt doorgaans verwezen naar een verklaring van Congreslid Beyts: “en déclarant que
  nous les avons rendus comme Corps constituant, nous les rendons irrévocables; ils ne feront pas partie de
  la Constitution, mais ils seront la base sur laquelle elle repose” (J. Velaers en S. Van Drooghenbroeck,
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  24. Die juridische grondslag en de erop gebaseerde redenering worden in de
  rechtsleer terecht betwist. Zij gaat er immers ten onrechte van uit dat een extraconstitutionele norm de grondrechten die door de formele Grondwet worden gewaarborgd, buiten werking kan stellen, een premisse die moeilijk in overeenstemming is te brengen met artikel 187 van de Grondwet.46 Ganshof van der Meersch en
  Diderich besluiten dan ook terecht dat een dergelijke logica slechts kan opgaan in
  een systeem dat geen grondwettigheidstoetsing van formele wetten kent.47 Vanuit
  grondwettelijk oogpunt blijft ook het beroep op een extra-constitutionele norm
  bovendien erg betwistbaar, omdat de Grondwet nu eenmaal integraal de uitoefening van de machten regelt.48
  Het grondwetgevend decreet van het Nationaal Congres van 18 november 1830 dat
  de onafhankelijkheid van België proclameert, werd in het verleden vaak als een
  supra-constitutionele norm aangeduid, omdat het zich zelfs aan de grondwetgever
  zou opdringen en niet zou kunnen worden herzien. De hedendaagse auteurs zijn
  het er echter over eens dat er geen supra-grondwettelijke bepalingen bestaan en dat
  theoretisch elke grondwetsbepaling en elk grondwetgevend decreet van het Nationaal Congres kan worden herzien volgens de normale herzieningsprocedure van
  artikel 195 van de Grondwet. Aan de wetgevende Kamers kan immers niet het recht
  worden ontzegd om volgens de procedure voorzien in die bepaling de grondregels
  omtrent de inrichting van de Staat in heroverweging te nemen.49
  Sommige auteurs hebben naar alternatieve grondslagen voor het voormelde advies
  en de voormelde conclusie gezocht. Huberlant verwijst naar “une hiérarchie entre les
  valeurs qui découle de la nature même des choses”.50 Dumon stelt dat “zodra onze onaf hanke­
  lijkheid, onze instellingen en onze grondwettelijke vrijheden door een vijand worden bedreigd
  echter aangepaste maatregelen nodig zijn om deze waarden te beschermen” en voegt daaraan toe: “Salus patriae suprema lex”.51 Die verklaringen bieden evenwel geen soelaas,
  aangezien zij zich even goed op het extra-constitutionele beroepen en op gespannen voet staan met artikel 187 van de Grondwet, dat net als negatie van het ciceroniaanse adagium werd opgevat (zie nr. 5).
   46
  47
  48
  49
  
  50
  51
  
  “Invoeging van een transversale bepaling in de Grondwet over het afwijken van rechten en vrijheden”, Parl. St. Kamer 2005-2006, nr. 51-2304/001, p. 70).
  R. Ergec, “L’état de nécessité en droit constitutionnel belge”, in Interuniversitair Centrum voor
  Staatsrecht (ed.), Le nouveau droit constitutionnel, Brussel, Bruylant, 1987, 489; A. Mast en J. Dujardin, Overzicht van het Belgisch grondwettelijk recht, Gent, Story-Scientia, 1981, 489.
  W.J. Ganshof van der Meersch en M. Diderich, “Les états d’exception et la Constitution belge”,
  Ann. Dr. 1953, 88.
  J. Velaers en S. Van Drooghenbroeck, “Invoeging van een transversale bepaling in de Grondwet
  over het afwijken van rechten en vrijheden”, Parl. St. Kamer 2005-2006, nr. 51-2304/001, p. 72.
  Zie o.a. A. A len en K. Muylle, Handboek van het Belgisch Staatsrecht, Mechelen, Kluwer, 2011, 235236; M.F. Rigaux, La théorie des limites matérielles à l’existence de la fonction constituante, Brussel, Larcier, 1985, 55-60; A. Vanwelkenhuyzen, “Les limites du droit constitutionnel”, in Rapports belges au
  XIIe C.I.D.C., Brussel, Bruylant, 1988, II, 79-83. De Raad van State, afdeling Wetgeving, heeft zich
  bij die zienswijze aangesloten (advies van 15 juli 1993, Parl. St. Kamer, 1992-1993, nr. 1036/2, p. 5).
  Ook in de praktijk werd reeds een “altijddurende” grondwetsbepaling herzien, meer bepaald
  artikel 85, dat vrouwen en hun nakomelingen “voor altijd” van de troonopvolging uitsloot.
  C. Huberlant, “Etat de siège et légalité d’exception en Belgique”, in Licéité en droit positif et références
  légales aux valeurs, Brussel, Bruylant, 1982, 426.
  F. Dumon, “Over enkele grondwettelijke problemen, gerezen tijdens de tweede wereldoorlog”,
  Mededelingen van de Koninklijke Academie 1983, 47.
   23
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  25. Het lijkt nochtans niet nodig om zich voor het funderen van het staatsnoodrecht ter vrijwaring van de onafhankelijkheid van het land op extra-constitutionele
  motieven te beroepen. Het lijkt mogelijk om het beginsel van de onafhankelijkheid een grondslag binnen de formele Grondwet te geven, meer bepaald in artikel 187 van de Grondwet zelf.
  Uit de parlementaire voorbereiding van die bepaling blijkt immers dat de ideeën
  van Constant de grondwetgever hebben geïnspireerd. Zijn inzicht dat de staatsmachten hun bestaan te danken hebben aan de Grondwet, zodat zij deze niet
  kunnen schorsen, werd door Van Snick als ratio legis van die bepaling aangeduid
  (zie nr. 5). Welnu, indien de Staat zijn onafhankelijkheid verliest, impliceert dit
  meteen de meest verregaande schorsing van de Grondwet die denkbaar is, en wellicht zelfs de overtreffende trap van haar schorsing, zijnde haar afschaffing. In
  dergelijk geval kan geen enkele macht die door de Grondwet wordt toegewezen,
  nog volgens de Grondwet worden uitgeoefend. De staatsmachten hebben de plicht
  om de schorsing of de afschaffing van de Grondwet door buitenlandse usurpators
  tegen te gaan, aangezien die Grondwet de basis van hun bestaan en bevoegdheid
  uitmaakt. Indien de onafhankelijkheid van het land wordt bedreigd, en deze niet
  binnen het kader van de normale uitoefening van de bevoegdheden kan worden
  gevrijwaard, biedt artikel 187 van de Grondwet – dat overigens ook de grondslag
  van het continuïteitsbeginsel vormt52 – de juridische basis om die onafhankelijkheid door middel van een abnormale bevoegdheidsuitoefening te vrijwaren.
  