title: Le suprême hommage
text: In dezelfde week dat het proces rond de onterving van de dochters van Leopold II
  publiekelijk werd becommentarieerd in de pers, verscheen in La Dernière Heure, een
  krant die het nodige succes genoot, naar aanleiding van het overlijden van de Gravin
  van Vlaanderen een verslag van intieme familietaferelen met prins Albert, vergezeld
  door prinses Elisabeth, zijn zus Henriette en zijn moeder, aan het sterfbed van zijn
  vader, prins Philippe (de Graaf van Vlaanderen) enkele jaren eerder.490
  
  Geneesheren aan het ziek- en sterfbed
  In de 19e eeuw werden chirurgische interventies mogelijk die voordien ondenkbaar
  waren, maar operaties bleven riskant en pijnlijk in een periode waarin antiseptische
  en aseptische methoden nog niet ingeburgerd waren en nog een negatieve beeldvorming heerste rond het gebruik van ether en chloroform.491 Leopold I werd in de eerste
  helft van de jaren 1860 tientallen keren in het kasteel van Laken klaarblijkelijk onverdoofd onderworpen aan chirurgische interventies door de meest vooraanstaande
  buitenlandse chirurgen om stenen in de urineblaas te verwijderen.492 De operaties die
  Leopold onderging aan de blaas waren zowel in Belgische als internationale medische
  kringen onderwerp van gesprek en zelfs controverse rond de vraag welke chirurg de
  eer toekwam de Belgische koning te hebben verlost van zijn helse pijnen.493
  Voor de opkomst van antibiotica in de jaren 1930 bleef de geneeskunde vaak
  machteloos tegenover ziektes zoals cholera, tuberculose en tyfus, ondanks een evolutie in mogelijke chirurgische interventies.494 Een gevolg van de ‘tussenfase’ van
  de 19e-eeuwse geneeskunde was dat geneesheren bij een patiënt contradictorische
  diagnoses konden stellen en vooral waardevol waren in het minderen van pijn en
  ongemakken bij slepende ziektes. Aan het ziekbed van de door tuberculose gevelde
  Louise-Marie in 1850 en aan het ziekbed van kroonprins Leopold, die aan een ontsteking van het hartzakje leed in 1868-1869, waren de geneesheren machteloos.
   Ze dienden te berusten in koortswerende, transpiratie-opwekkende en palliatieve
  middelen.495
  Ondanks hun onmacht kregen geneesheren bij de gegoede klassen een hoog aanzien en ze ontwikkelden vaak persoonlijke vertrouwensrelaties met hun patiënten en
  
  2023 Le suprême hommage.indd 85
  
  15/12/2022 10:46
  
  86
  
  le suprême hommage
  
  de families. De sociale status van de patiënt was voor de geneesheer een kenmerk van
  prestige, en ook zijn vergoeding was afhankelijk van de rijkdom van zijn patiënt. Dit
  gold zeker voor geneesheren actief aan het hof.496 Bij terminale ziekte van een welgestelde patiënt verbleven geneesheren wel eens hele nachten bij de zieke voor opvolging en de toediening van opiaten.497 De Antwerpse geneesheer Frits Sano kwam in
  1906 regelmatig overnachten in het buitengoed waar de Antwerpse burgemeester Jan
  Van Rijswijck stervende was.498 Gegoede families betaalden niet enkel artsen voor
  dichte opvolging en verpleging, maar deden vaak ook beroep op meerdere artsen en
  specialisten voor consultatie bij ontevredenheid of onzekerheid rond de werkwijze en
  diagnose van de behandelende geneesheer. Families wensten zekerheid dat de beste
  zorgen werden aangeboden en niets aan het toeval werd overgelaten, ook al werden
  externe specialisten vaak slechts toegelaten wanneer overlijden onomkeerbaar was.499
  Zeker bij de Belgische koninklijke familie was het gebruikelijk om verscheidene
  geneesheren en specialisten te mobiliseren. Franse en Engelse specialisten, dragers
  van grafelijke titels en decoraties in nationale orden, maakten meermaals de reis naar
  de jonge Belgische natiestaat om de door ziekte en lijden beproefde Coburg-dynastie van medische raad te voorzien. Deze specialisten hadden een Europese reputatie
  vanwege de publicatie van hun experimenteel onderzoek. Leopold had bij zijn aankomst in België bijzonder traumatische ervaringen met de medische behandeling van
  de zwangerschap van zijn eerste vrouw, prinses Charlotte van Wales, achter de rug.
   Leopold I en Louise-Marie werden in hun nieuwe thuisland geconfronteerd met slepende en ongeneesbare ziektes en toonden meerdere malen een gebrek aan vertrouwen
  in de koninklijke medische staf in Brussel. Daarom reisden prestigieuze geneesheren
  en specialisten die verbonden waren aan de hofhouding van de verwante Franse en
  Britse koninklijke families meerdere malen naar België in de jaren 1830-1870.500Aan
  de ziekbedden van de Belgische koninklijke familie verzamelden en overlegden in de
  19e eeuw de voornaamste Franse en Britse specialisten met de beste Belgische artsen
  van het moment. In oktober 1850 was slechts een van de drie geneesheren (waaronder
  Henri Gueneau de Mussy, de speciaal overgekomen arts van de Orléans-familie) die
  de bulletins rond de medische toestand van Louise-Marie ondertekenden een Belg.501
  Ondanks Leopolds wantrouwen in zijn staf in Brussel, die inderdaad vaak bestond
  uit buitenlanders, waren in de hoofdstad in de tweede helft van de eeuw natuurlijk ook
  belangrijke Belgische geneesheren en chirurgen met naam actief. We verwijzen hierbij
  naar professoren aan de Université Libre de Bruxelles die actief waren als diensthoofden in de Brusselse hospitalen en daarnaast op huisbezoek gingen bij een welgesteld
  cliënteel, zoals de in het Sint-Janshospitaal werkzame ULB-professor chirurgie Louis
  De Roubaix die sinds 1865 de medische staf van Leopold I vervoegde.502
  Eind 19e-begin 20e eeuw zien we aan het ziekbed van publieke figuren en
  leden van de koninklijke familie een nieuwe generatie ULB-professoren opduiken. Twee Vlaamse geneesheren in het bijzonder verdienen onze aandacht. Willem
  
  2023 Le suprême hommage.indd 86
  
  15/12/2022 10:46
  
  d e fa m i l i e e n d e g e n e e s h e e r a l s n i e u w e a n k e r p u n t e n
  
  87
  
  Rommelaere en Théodore Hauben zagen het levenslicht kort na de Belgische Revolutie en schoolden zich na hun studies in Brussel bij in het buitenland. Ze begonnen
  in de hoofdstad als geneesheren van de armen toen een cholera-epidemie het land
  teisterde en maakten opgang door de publicatie van hun proefondervindelijk onderzoek. Ze werden benoemd als professoren anatomie aan de ULB in de jaren 1870.503
  Hauben werkte zich sociaal op via de aanstelling als huisarts van de diplomaat en
  staatsman Charles Vilain XIII. Hij kwam wekelijks op consultatie bij de graaf tot diens
  overlijden in 1878.  Hauben werd het jaar nadien aan het sterfbed geroepen van de
  Brusselse burgemeester Anspach en was ook getuige van de doodstrijd van Hendrik
  Conscience.504 Willem Rommelaere vertoefde in de periode 1890-1905 in de hoogste leidinggevende regionen van de ULB en stond in deze jaren aan het ziekbed van
  koningin Marie-Henriette, prins Boudewijn, prins Philippe en de liberale staatsmannen Walthère Frère-Orban en Jules Bara.505
  Ook nadien verzorgde een jongere generatie ULB-chirurgen vooraanstaande
  politici en leden van de koninklijke familie. Deze artsen waren overtuigd van Joseph
  Listers antiseptische methoden en nog steeds werkzaam aan de medische faculteit
  van de ULB en de Brusselse hospitalen. Jules Thiriar, hoogleraar chirurgische pathologie aan de ULB en chirurg van de Brusselse Sint Pieters- en Sint-Janshospitalen,
  behandelde zowel koning Leopold II als koningin Marie-Henriette. In tegenstelling
  tot zijn vader had Leopold II een werkelijke vertrouwensrelatie met zijn Belgische
  lijfarts.506 Vlak voor zijn overlijden werd Leopold in een kamer in het Palmenboompaviljoen geopereerd door Antoine Depage, Thiriars gewezen leerling, ULB-collega
  en opvolger in het Sint-Pietershospitaal, bijgestaan door Thiriar en ULB-professor
  Léon Stienon.507 Geneesheren zoals Thiriar en Depage stonden binnen de nieuwe perscultuur onder grote belangstelling van de dagbladen vanwege de duiding en informatie die ze konden verschaffen over het persoonlijke leven en de ziekte en het overlijden
  van Marie-Henriette en Leopold II. Zo werden ze geïnterviewd en verschenen hun
  portrettekeningen in geïllustreerde dagbladen.508
  Binnen onze lijst figuren ondergingen enkelen in de jaren 1920 en 1930 operaties
  in externe instellingen. Hieruit blijkt een gestegen vertrouwen bij elites in ziekenhuizen door de verbeterde zorg en specialisatie. Aartsbisschop Mercier en minister van
  staat Eugène Goblet d’Alviella werden in de jaren 1920 geopereerd in het Sint-Jan en
  Elisabethinstituut van de Gasthuiszusters-Augustinessen en het door Depage opgerichte chirurgische Berkendael-instituut (°1905), beiden privéziekenhuizen. Eind
  jaren 1930 onderging de Luikse burgemeester Xavier Neujean en minister van staat
  Henri Jaspar operaties in (de chirurgische kliniek van) het Bavière-hospitaal te Luik
  en het Edith Cavell-ziekenhuis te Ukkel (°1915).509 De instellingen waar deze figuren werden geopereerd waren niet meer de onhygiënische ‘dodenhuizen’ van weleer,
  maar gespecialiseerde verzorgingsinstellingen voor heelkundige ingrepen.  De verplegende zusters waren door een proces van laïcisering nu ook in het bezit van een
  
  2023 Le suprême hommage.indd 87
  
  15/12/2022 10:46
  
  88
  
  le suprême hommage
  
  verpleegkundig diploma.510 Inmiddels hadden de ziekenhuizen naast hun verzorgende en onderwijzende taken ook een wetenschappelijke functie, door de opkomst
  van gespecialiseerde laboratoria in ziekenhuizen.511
  De medicalisering van de dood stimuleerde in de tweede helft van de 19e eeuw
  bij Britse welgestelde families, en volgens Ariès bij een bredere ‘burgerlijke Europese
  samenleving’, een zeker onbehagen en stilzwijgen rond de nakende dood. Dit onbehagen zou zich verder ontwikkelen tot ‘de verborgen dood’ in het ziekenhuis na de
  Tweede Wereldoorlog. Dit werd in de hand gewerkt door geneesheren die de familie
  in onzekerheid lieten rond het naderende einde, vaak omdat ze moeilijk de kansen
  op herstel konden inschatten en wensten de stervende niet van slag te brengen.512 We
  zien ook aan het sterfbed van enkele Belgische koninklijke en politieke elitefiguren
  in de periode 1870-1914 de praktijk opduiken om ongeneeslijke ziekte en naderende
  dood te verzwijgen tegenover de stervende. Toch is het moeilijk de wortels van Ariès’
  model van de ‘dood als negatie van zichzelf ’ precies te situeren. De situatie varieerde
  naargelang geloof, status en de relatie tussen arts en patiënt binnen families. Reeds in
  de vroege 19e eeuw bevolen Franse medische handboeken aan de stervende in onwetendheid te laten over zijn naderende lot.513
  Théodore Hauben had de gewoonte zijn stervende patiënten voor te liegen over
  hun werkelijke toestand. De arts van Leopold II, Thiriar, verzweeg in 1909 aan de vorst
  dat hij aan een hartziekte leed en luttele minuten voor zijn dood loog ook Depage ten
  aanzien van de vorst over zijn kritieke toestand.514 Ook de geneesheren van Jan Van
  Rijswijck bleven in 1906 vaag en communiceerden weinig om de familie en stervende
  nefaste emoties te besparen.515 De groeiende zorg van geneesheren voor een serene
  sfeer waarin de zieke kan herstellen kon botsen met het ideaal van de voltallige familie en emotioneel gejammer tijdens de laatste uren.516 Dit was niet anders binnen de
  Belgische koninklijke familie. Artsen lieten na de operatie van Leopold II in 1909 zijn
  dochters niet toe aan zijn zijde, indien hij dit al zou gewenst hebben.  Ook aan het
  ziekbed van prins Boudewijn in 1891 werd door de behandelde geneesheren gewaakt
  dat prins Albert en prinses Joséphine hun broer niet te veel van slag brachten.517
  
  2023 Le suprême hommage.indd 88
  
  15/12/2022 10:46
  
  4
  ‘Les pompes bourgeoises et les
  grandes funérailles’. Het beheer van
  de stoffelijke resten
  Financiële impact en organisatie van begrafenissen bij
  verschillende sociale klassen
  Het verschil tussen de 19e eeuw en voorgaande eeuwen was dat funeraire praal mogelijk
  werd voor de zich uitbreidende middenklasse. Niet louter sociale rang maar de betaalde
  geldsom bepaalde nu de praal en omvang van de uitvaart.518 De groeiende vraag naar
  funeraire praal werd in Engeland gestimuleerd door een vercommercialiserende
  uitvaartindustrie met begrafenisondernemers in de eerste helft van de 19e eeuw en met
  Victoriaanse ‘burial clubs’ voor de armen.519 Ook in de Verenigde Staten ontstonden
  uitvaartondernemingen als ware commerciële instellingen op het einde van de
  19e eeuw.520 Commercialisering via begrafenisondernemers bij de gegoede klassen
  en mutualistische funeraire zorg voor de kleine inkomens waren evenwel geen louter
  Angelsaksische fenomenen.521
  Kerkfabrieken kregen met de Napoleontische decreten uit 1804 en 1806 een
  monopolie op het leveren van lijkwagens, rouwstoffen en alles wat van materiaal bij
  een lijkstoet kwam kijken. Ze konden deze zaken uitbesteden aan een onderneming of
  er zelf voor instaan, weliswaar onder toezicht en in samenwerking met de gemeente.522
  De manier waarop de funeraire markt in België werd georganiseerd varieerde stad per
  stad. In de jaren 1860 inden bijvoorbeeld de Brusselse kerkfabrieken de opbrengsten
  van het lijkenvervoer naar de begraafplaatsen in Sint-Joost-ten-Node, Sint-Gillis en
  Sint-Jans-Molenbeek terwijl in Leuven het lijkenvervoer op gebied van organisatie en
  opbrengsten volledig in handen van het stadsbestuur lag.523 Wanneer kerkfabrieken
  de volledige funeraire dienstverlening, en dus zowel het lijkenvervoer als de religieuze
  dienst, in handen hadden, zoals in Brussel en Gent, leidde dit tot ondoorzichtige rekeningen waar zowel de religieuze dienst, transport als de teraardebestelling in vervat
  zaten met variërende tarieven per parochie.524 Er waren nochtans sinds 1803-1804 in
  de bisdommen van Gent en Mechelen-Brussel tarieven voor religieuze lijkdiensten
  en teraardebestellingen voorhanden. Deze waren voorgesteld door het episcopaat
  en werden goedgekeurd door de overheid. De sommen werden er naargelang klasse
  
  2023 Le suprême hommage.indd 89
  
  15/12/2022 10:46
  
  90
  
  le suprême hommage
  
  aanvankelijk verdeeld onder de priesters, hulppriesters, kruisdragers, kosters, lijkdragers enz.525
  Aanzienlijke sommen geld gingen naar de was gebruikt voor de kaarsen tijdens de
  lijkdienst.  Gegoede families betaalden bijvoorbeeld in de jaren 1857-1860 meer dan
  1500 frank voor het gebruik van honderden kaarsen tijdens plechtige lijkdiensten in
  Brusselse kerken, zoals bij de uitvaartdiensten voor de Brusselse burgemeester Charles
  de Brouckère en zijn voorganger François-Jean Wyns de Raucourt in de Sint-Michiels
  en Sint-Goedelekerk.526 Een ongeschoolde metselaar te Brussel moest in deze jaren
  voor 1000 frank meer dan 5800 uren werken, met een uurloon van 0,17 frank.527
  Voor plechtige lijkdiensten met extensieve decoratie in de Sint-Michiels en SintGoedelekerk tijdens de staatsbegrafenissen van Charles Rogier in 1885 en Auguste
  Lambermont in 1905 vroeg de kerkfabriek van Sint-Goedele om en bij de 8000 frank
  aan het ministerie van Binnenlandse zaken.528 Wat betreft de teraardebestelling van
  prominenten ontving ook de kerkfabriek van de Onze-Lieve-Vrouweparochie in
  Laken aanzienlijke sommen door het prestigieuze karakter van het kerkhof van Laken
  (zie verder). De Brusselse burgemeesters Rouppe en Fontainas en de gewezen burgemeesters Van Volxem en Wyns de Raucourt stierven in Brusselse parochies maar
  werden begraven in Laken. Hun families betaalden binnen de hoogste klasse van het
  begrafenistarief de klokkenluiders, kosters, lijkdragers, grafdelvers en vooral de kerkfabriek van de Onze-Lieve-Vrouwekerk in Laken een aanzienlijke som.529 Voor de
  plechtige diensten voor leden van de koninklijke familie in de Onze-Lieve-Vrouwekerk van Laken verkreeg de kerkfabriek duizenden franken.530
  Ook de Gentse kerkfabrieken lieten zich reeds vroeg niet onbetuigd in het aanbieden van luisterrijke lijkdiensten en begrafenissen voor een rijk cliënteel met de daarbij
  horende accentuering van maatschappelijke hiërarchie.531 Zowel het kerkelijke tarief
  voor het lijkenvervoer als die voor de religieuze lijkdienst bleven in Gent tot diep in
  de 19e eeuw praktisch onveranderd waardoor naarmate de 19e eeuw vorderde meer en
  meer burgers een uitvaart met aanzien konden betalen, ook al bleven de tarieven in de
  hoge regionen voorbehouden voor de allerrijksten.532
  In Gent en Brussel werd in de late 19e eeuw het lijkenvervoer onder controle en
  (in)directe uitbating van de stad gebracht, en dus uit de handen genomen van de
  kerkfabrieken (zie hoofdstuk 7).  Gezien het inmiddels gebruikelijk was om de luister van rouwstoeten te laten bepalen door sociale rang en het financiële vermogen,
  zagen de Brusselse en Gentse colleges zich in 1880 en 1893 genoodzaakt te werken
  met klassen waarbij het tarief enorm varieerde naargelang de tooi van paarden en de
  afwerking van de lijkwade en koets.533 In Gent werd voor de hoogste categorie in de
  hoogste klasse 300 frank betaald voor 6 paarden, 8 lijkdragers en 1 ceremoniemeester. De laagste klasse was bedoeld voor diegenen die afhankelijk waren van openbare
  onderstand en werd kosteloos verzorgd.534 In de jaren 1890 werd bijna nooit iemand
  in de allerhoogste categorie van 300 frank begraven.535 Ook in Brussel nam het
  
  2023 Le suprême hommage.indd 90
  
  15/12/2022 10:46
  
  ‘l e s p o m pe s b o u r g e o ise s e t l e s g r a n d e s fu n ér a i l l e s’
  
  91
  
  aantal personen die met de hoogst mogelijke praal van het sterfhuis naar de kerk en
  de begraafplaats werden vervoerd in 1897 minder dan 5 procent in van het totaal aantal betaalde lijktransporten van volwassenen dat jaar.536
  Het contrast tussen de door de kerkelijke administratie of gemeentelijke overheid
  beheerde begrafenissen van rijke burgers en de begrafenissen van armen sprong in
  grote Belgische steden net zoals in Parijs en Londen erg in het oog.537 Aan het onderste uiteinde van de sociale ladder was er sprake van schrijnende wantoestanden. Tot
  laat in de 19e eeuw werden in Gent en Antwerpen wel eens stoffelijke resten van kinderen en arme volwassenen in gewone voertuigen vervoerd of door personen naar de
  begraafplaatsen gedragen, tot groot ongenoegen van de autoriteiten.538 De afhankelijkheid van het Bureel van Weldadigheid en de daarmee gepaard gaande sobere lijkwagen en kist werd door behoeftigen als beschamend en stigmatiserend ervaren. De
  kerkfabrieken sprongen bovendien niet steeds eerzaam om met de stoffelijke resten
  van armen. In Brussel werden in de jaren 1840-1860 schrijnende toestanden gerapporteerd met lijkwagens die tot 6 kisten met behoeftigen vervoerden zonder enige
  aanwezigheid van familie en vrienden.539
  In 1844 werd de Onderlinge Voorzorg-kas voor Begrafenissen in België (sic) opgericht als reactie op de vraag naar een degelijke uitvaart bij de laagste inkomens. Leden
  konden mits bijdragen een begrafenis naar rang en stand regelen voor henzelf en
  hun kinderen.  In de jaren 1860 werden als reactie hierop in Antwerpen, Brussel en Gent katholieke
  charitatieve begrafenisverenigingen voor armen opgericht. Katholieke behoeftigen
  kregen via deze verenigingen een deftige kerkelijke uitvaart met kist, koets, lijkbaar
  en lijkdienst, in aanwezigheid van leden van het directiecomité of parochiaal comité,
  naast vrienden en buren. Deze verenigingen werden gefinancierd door giften van weldoeners en kleine bijdragen.542
  De gegoede klassen konden in de late 19e eeuw in Belgische steden gebruik maken
  van commerciële en gespecialiseerde ondernemingen die zowel doodskisten, rouwkronen als het plaatsen van rouwkapellen verzorgden, en daarvoor promotie maakten
  in de dagbladen.543 Uit de collectie doodsbrieven die we voor onze populatie bij elkaar
  verzamelden blijkt dat de Belgische elites zich in de 19e eeuw steeds wendden tot
  drukkers voor het uitgeven van de doodsbrieven. Pas sinds de vroege 20e eeuw namen
  commerciële begrafenisondernemingen ook de druk van de doodsbrieven voor hun
  rekening.544 Het huis Melchior verzorgde bijvoorbeeld zowel de rouwkapel van gewezen Senaatsvoorzitter Charles Magnette in het Luikse stadhuis als de doodsbrieven
  van verschillende ministers van staat.545 Dergelijke ondernemingen beschouwden het
  
  2023 Le suprême hommage.indd 91
  
  15/12/2022 10:46
  
  92
  
  le suprême hommage
  
  als een eer een aandeel te hebben in koninklijke begrafenissen en meldden dit prominent in hun voorgedrukte briefhoofden.546
  
  Organisatorische vraagstukken rond koninklijke begrafenissen,
  staatsbegrafenissen en het afscheid van burgemeesters
  De organisatie van begrafenissen in de 19e eeuw werd binnen ‘la mort bourgeoise’
  gekenmerkt door een groeiende complexiteit met meerdere actoren naast familie en
  clerus, zoals kerkelijke en vrijzinnige begrafenisverenigingen, begrafenisondernemingen en de stedelijke overheid. De concrete interactie tussen deze spelers varieerde
  naargelang periode en streek, zelfs binnen een nationaal kader.547 We concentreerden ons tot nu toe vooral op begrafenissen van politieke elites waar de families en/of
  testamentuitvoerders de zaken zelf regelden met kerkelijke en stedelijke overheden,
  verenigingen en ondernemers. Bij begrafenissen van burgemeesters die stierven in
  functie, staatsbegrafenissen en koninklijke en prinselijke begrafenissen in de periode
  1830-1940 werd de organisatie door stedelijke en nationale overheden uit handen
  genomen van de familie (indien de overledene daar geen bezwaar had op laten neertekenen) vanuit een publiek en officieel eerbetoon.
   De sommen die als blijk van dankbaarheid en eerbetoon voor staatsbegrafenissen
  en koninklijke begrafenissen werden betaald door de overheid waren zowel symbolisch als in eigenlijke omvang van belang. Ze waren een graadmeter voor de gebruikte
  pracht en praal. Een uitbundige decoratie kon indruk maken op vele toeschouwers
  en op die manier de legitimiteit van de Staat en het koningshuis versterken.548 Voor
  de externe decoratie en de versiering in de Sint-Goedelekerk naar aanleiding van
  de rouwdienst voor koningin Louise-Marie in 1850, die werd georganiseerd door
  de overheid, werd door het ministerie van Binnenlandse Zaken een enorm bedrag
  van bijna 160 000 frank vrijgemaakt via een wetsontwerp. De Centrale Sectie van
  de Kamer die het wetsonderwerp onderzocht maakte geen enkel bezwaar rond de
  hoogte van het bedrag.549 In maart 1866 werd een wetsontwerp door de minister van
  Binnenlandse Zaken voorgelegd om uit de staatskas een ongezien bedrag van maar
  liefst 275 753,36 frank vrij te maken voor de kosten die de uitvaart van Leopold I met
  zich mee had gebracht. Hierin was slechts 21 000 frank voor de troonsbestijging van
  Leopold II aangewend. De rest ging naar rouwdecoratie, de constructie van de tijdelijke tempel in Laken550, werken aan de koninklijke grafkelder, de constructie van een
  lijkwagen en wegenwerken voor de passage van de stoet.551
  In het interbellum werden in België net als in Frankrijk voor grote nationale
  begrafenissen nog steeds aanzienlijke sommen uitbetaald door de overheid. De
  totaalsom die de kerkfabriek van Sint-Goedele van de overheid vroeg voor de plechtige nationale requiemmis voor kardinaal Mercier liep op tot bijna 25 000 frank.552
  
  2023 Le suprême hommage.indd 92
  
  15/12/2022 10:46
  
  ‘l e s p o m pe s b o u r g e o ise s e t l e s g r a n d e s fu n ér a i l l e s’
  
  93
  
  In februari 1934 maakte de Belgische regering zelfs 500 000 frank vrij voor de uitvaart
  van Albert I.553 In 1931 liepen de kosten van de staatsbegrafenissen van de luitenantgeneraals Bernheim, Michel, Bertrand en Gillain voor de Belgische begroting op tot
  190 000 frank.554 In 1931 verdiende een ongeschoolde metselaar in Brussel ongeveer
  5 frank per uur.
   Op het organisatorische niveau werd ‘le jeu social’ waarover Vovelle het had
  vooral bij koninklijke begrafenissen erg complex, met een niet echt afgelijnd geheel
  van bevoegdheden. De wensen van de koninklijke familie, met als tussenfiguren de
  grootmaarschalk en prominente vertrouwensfiguren555, en de regeringsministers
  dienden onderling op elkaar afgestemd te worden. De regeling van een begrafenis
  van een koning(in) werd in België normaal uitgevaardigd door de ministerraad.556 In
  1850, 1865, 1909, 1934 en 1935 werden de regeringsministers het snel eens over de
  grote krijtlijnen van de uitvaartplechtigheden voor de overleden Belgische koningen
  en koninginnen.557 Bij alle koninklijke en prinselijke begrafenissen werd informatie
  gewonnen rond eerdere uitvaartplechtigheden in België en het buitenland.
   Een belangrijk figuur in de concrete regeling/opstelling van het programma dat
  voor de uitvaart van Louise-Marie en Leopold I door de minister van Binnenlandse
  Zaken werd uitgevaardigd, was de secretaris-generaal van Binnenlandse Zaken,
  Édouard Stevens. Deze administrator trad zowel in 1850 als in 1865 in nauw overleg
  met de grootmaarschalk558 van het hof.559 Daarenboven liet de Hertog van Brabant
  zich in december 1865 meteen gelden in de regeling van de uitvaart van zijn vader
  en werd niets goedgekeurd zonder zijn zegen.560 Voor de kerkelijke begeleiding en
  de ordehandhaving diende samengewerkt te worden met het episcopaat en de burgemeester van de hoofdstad. De grootmaarschalk had bijvoorbeeld in 1850 en 1865
  contact met aartsbisschop Sterckx voor de begeleiding van de overdracht van de stoffelijke resten en de lijkdiensten voor Louise-Marie en voor de participatie van het Belgisch episcopaat en de Brusselse clerus in de uitvaartplechtigheden van Leopold I.561
  Stevens overlegde in 1865 ook met de voorzitter van de Synode van de Bond van
  Protestants-Evangelische Kerken van het Koninkrijk België en de burgemeester van
  Brussel voor de lijkwagen van de Lutheraanse Leopold I.562
  Bij de begrafenis van de prinsen Leopold en Boudewijn in 1869 en 1891 werd de
  secretaris-generaal van Binnenlandse Zaken niet direct betrokken bij het opstellen
  van het programma en werd het programma ook niet uitgevaardigd door de regering,
  maar geregeld door het hof.563 De begrafenissen van prinsen en prinsessen gebeurden
  in elk geval op kosten van de Civiele Lijst. De persoonlijke hand en specifieke wensen
  van Leopold II, in nauw contact met zijn grootmaarschalk John d’Oultremont, was
  net als bij het overlijden van zijn vader opnieuw erg merkbaar in de uitvaart van zijn
  neef (prins Boudewijn) in 1891, die van zijn echtgenote (koningin Marie-Henriette)
  in 1902 en de uitvaart van zijn broer (prins Philippe) in 1905.564 De officiële requiemdiensten die in de Sint-Goedelekerk werden gevierd na de lijkdiensten en teraarde-
  
  2023 Le suprême hommage.indd 93
  
  15/12/2022 10:46
  
  94
  
  le suprême hommage
  
  bestellingen van koningin Louise-Marie, prins Leopold en koningin Marie-Henriette
  in Laken werden geregeld door het ministerie van Binnenlandse Zaken.565
  Na meerdere decennia ervaring werden de begrafenissen van Leopold II en de
  Gravin van Vlaanderen, prinses Maria, in 1909 en 1912 met de nodige precedenten in het achterhoofd georganiseerd via een vast sjabloon. Er was sprake van een
  vlotte samenwerking tussen het hof, de ministeries en de stedelijke en provinciale
  autoriteiten.  Brussels burgemeester Adolphe Max liet speciale politiereglementen
  opstellen.566 De plaatsverdeling in de Sint-Michiels en Sint-Goedelekerk en de OnzeLieve-Vrouwekerk van Laken werd aan de provinciegouverneur toevertrouwd.567 Voor
  de uitvaartplechtigheden van koning Albert en koningin Astrid diende de regeringen
  in de jaren 1930 rekening te houden met de participatie van oud-strijdersverenigingen en de mogelijkheden van het nieuwe radiomedium in de communicatie met de
  bevolking.568 Bij het overlijden van Leopold II werd vanuit de regering aan het openbaar onderwijs gevraagd de overleden vorst te verheerlijken. Ook na de oorlog werden schooloverheden naar aanleiding van de dood van Albert, Astrid en luitenantgeneraal Gérard Leman door de bevoegde ministers gevraagd om speciale patriottisch
  gekruide lessen te wijden aan de herinnering van deze nationale figuren.569 Het hof of
  de regering deed voor koninklijke en prinselijke begrafenissen verder ook beroep op
  verschillende Brusselse ondernemingen en architecten voor verschillende taken zoals
  ontwerp, constructie en decoratie van de lijkwagen, constructie van de kist, inrichting
  van een rouwkapel, het leveren van paarden enz.570
  Onder staatsbegrafenissen verstaan we in de eerste plaats begrafenissen geregeld
  door de regering en betaald door de staatskas, over het algemeen via een speciale wet
  voorgesteld door de regering aan de Kamer (‘funérailles nationales’). Ook door de
  regering geregelde begrafenissen die niet door publieke fondsen waren ondersteund
  beschouwen we als staatsbegrafenissen. In de eerste categorie gaat het in België om
  de uitvaart van minister van staat en Kamerlid Charles Rogier in 1885, de uitvaart
  van secretaris-generaal van Buitenlandse Zaken Auguste Lambermont in 1905, de uitvaart van kardinaal-aartsbisschop Désiré Mercier in 1926 en de begrafenissen van de
  luitenant-generaals Gérard Leman, Alphonse Jacques de Dixmude, Édouard Michel
  du Faing d’Aingremont, Cyriaque Gillain, Louis Bernheim en Victor Bertrand in de
  jaren 1928-1931. De regering legde na het overlijden van deze politieke, religieuze en
  militaire leiders wetsontwerpen voor om hun uitvaart op kosten van de Staat te laten
  plaatsvinden. Speciale commissies binnen de Kamer bogen zich dan direct over het
  voorstel waarna de stemming plaatsvond.  Net als bij koninklijke begrafenissen werden deze staatsbegrafenissen op gebied
  van ceremonieel en programma geregeld door het Ministerie van Binnenlandse Zaken
  in overleg met het Brussels stadsbestuur en de provinciale overheid. De Minister van
  Binnenlandse zaken nodigde alle grote staatslichamen en ministers van staat uit voor
  de lijkstoet naar de kerk en de provinciegouverneur zorgde voor de uitnodiging van de
  provinciale, burgerlijke en militaire autoriteiten. Het diplomatiek korps werd door het
  ministerie van Buitenlandse Zaken op de hoogte gebracht.576 De uitvaart van minister van defensie Bruno Renard in 1879 werd door Buitenlandse Zaken geregeld.577 In
  het interbellum verschenen geformaliseerde bijeenkomsten om de verschillende overheden te laten overleg plegen over de organisatie van koninklijke begrafenissen en
  staatsbegrafenissen. Voor de kerkelijke staatsbegrafenis van Mercier en de burgerlijke
  staatsbegrafenis van luitenant-generaal Bernheim, respectievelijk in 1926 en 1931,
  vonden speciale vergaderingen plaats op het ministerie van Binnenlandse zaken met
  vertegenwoordigers van verschillende betrokken autoriteiten zoals het aartsbisdom,
  de ministeries van Binnenlandse Zaken en Defensie en de stad Brussel.578 Voor de uitvaart van koning Albert werd het programma vastgelegd door een speciale commissie
  bij Binnenlandse Zaken waarin hoge legeroversten, de Brusselse clerus, ambtenaren
  en de burgemeester waren vertegenwoordigd.579
  Er stierven in de periode 1830-1940 ook drie Senaatsvoorzitter buiten de hoofdstad in hun thuisbasis. Hierbij begaf de Senaat in korps of een delegatie van de Senaat,
  samen met vertegenwoordigers van de regering en Kamer, zich per trein naar de
  begrafenis buiten Brussel. Van een officiële door diverse overheden geregelde uitvaart,
  met de uitvaardiging van een heus programma en uitnodigingen voor de lijkstoet en
  dienst, was hier geen sprake.580 De begrafenissen van de socialistische voormannen
  Edward Anseele en Émile Vandervelde hadden in de jaren 1930 een bijna vorstelijke
  
  2023 Le suprême hommage.indd 95
  
  15/12/2022 10:46
  
  96
  
  le suprême hommage
  
  grandeur en werden in overleg met de familie geregeld door de Belgische Werkliedenpartij. Nationaal partijsecretaris Ernest Piot had een sleutelrol in de organisatie van
  de uitvaart van Vandervelde en Emile Vergeylen, partijsecretaris van de arrondissementsfederatie Gent, regelde de uitvaart van Anseele.581
  Wanneer ten slotte een burgemeester van een grote stad als prominent lid van de
  liberale burgerij in functie stierf, kon door de gemeenteraad in een speciale vergadering, in overleg met de familie, worden beslist de begrafenis op kosten van de stad en
  door stadsambtenaren te laten organiseren en de stoffelijke resten over te brengen naar
  een rouwkapel in het stadhuis, voor mogelijks een publieke opbaring.  Bij de gegoede klassen werden religieuzen bijvoorbeeld vaak gevraagd de overledene
  op te maken zodat waardig afscheid kon genomen worden door familie en vrienden.
   Zo werden de staatsmannen Charles Rogier en Auguste Lambermont afgelegd door
  zwartzusters.588 In kleine arbeiderswoningen was het dagenlang bewaren van de stof-
  
  2023 Le suprême hommage.indd 96
  
  15/12/2022 10:46
  
  ‘l e s p o m pe s b o u r g e o ise s e t l e s g r a n d e s fu n ér a i l l e s’
  
  97
  
  felijke resten dan weer stresserend en onhygiënisch door de gebrekkige ruimte bij
  arme gezinnen.589
  In 1885 stemde de Brusselse gemeenteraad in met het voorstel van het college
  onder Charles Buls om een speciale rouwkapel voor de opbaring van de stoffelijke
  resten van de oude staatsman Charles Rogier in te richten in het stadhuis.590 Het contrast tussen de plechtige omgang met de stoffelijke resten van staatsmannen zoals
  Rogier en het lot van de onopgeëiste stoffelijke resten van arme ziekenhuispatiënten
  was in deze periode immens. ‘Corps abandonnés’ dienden als materiaal voor dissectie voor medische opleidingen. In de populaire verbeelding stond dissectie gelijk aan
  armoede en vanaf de jaren 1880 bekritiseerde de socialistische beweging in haar pers
  de gedwongen dissectie van arme hospitaalpatiënten. Alleen als de familie instond
  voor de kosten van de begrafenis, kon de familie het lichaam opeisen van het ziekenhuis.591 In 1889 wijzigde het Brusselse stadsbestuur uiteindelijk het reglement over
  postmortale onderzoeken, zodat naaste familieleden vanaf dan steeds een lijk konden
  opeisen, ongeacht hun financiële draagkracht.  Hoewel dissectie in Brussel vanaf 1889
  enkel nog werd toegepast op ‘corps non réclamés’, mochten vanaf 1890 wel alle lichamen van overleden patiënten onderworpen worden aan een autopsie die het lijk in ere
  hield, om zo het medisch onderwijs niet in gedrang te brengen.592
  Vereeuwigen van stoffelijke resten
  Bij de 19e-eeuwse burgerij en adel werd aandacht geschonken aan het weergeven en
  bewaren van de uiterlijke trekken van de overledene.593 Bij Belgische koningen en
  prinsen en bij grote nationale figuren werd, net als in Frankrijk, direct getracht de
  trekken van de overledene voor eeuwig vast te leggen door de voornaamste schilders,
  beeldhouwers, lithograven en fotograven.594 Aan het hof ging men net als bij gegoede
  burgerlijke en adellijke families over tot de productie van intieme herinneringsobjecten voor familieleden in binnen- en buitenland, zoals het afknippen van de haren
  en het maken van een afgietsel van de handen en voeten van de eerste jonge troonopvolger in 1834, prins Louis-Philippe.595 Gipsen doodsmaskers, waarbij een afdruk
  van het aangezicht van de overledene werd afgenomen596, werden in de 19e eeuw bij
  de gegoede klassen een zelfstandig en seculier rouw- en herinneringsobject.597 Bij
  koninklijke families en publieke figuren was de grens tussen de private en publieke
  sfeer bij de productie van dergelijke objecten vaag. De stoffelijke resten van prominenten dienden immers te worden vereeuwigd vanuit historisch perspectief, als basis
  voor latere publieke representaties zoals bustes, officiële albums en gravures in de geïllustreerde pers.598 Zo werd van Charles Rogier in 1885 een doodsmasker afgenomen
  door beeldhouwer Alphonse de Tombay die meteen ook een buste van de staatsman
  maakte voor het Brussels stadhuis.599
  
  2023 Le suprême hommage.indd 97
  
  15/12/2022 10:46
  
  98
  
  le suprême hommage
  
  Illustraties 4.1a-b.: Portret en foto’s van koning Leopold I op zijn sterfbed door Louis Ghémar,
  11 december 1865 (portret: © Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium, uit Koninklijke Verzameling België; foto’s: Prentenkabinet)
  
  2023 Le suprême hommage.indd 98
  
  15/12/2022 10:46
  
  ‘l e s p o m pe s b o u r g e o ise s e t l e s g r a n d e s fu n ér a i l l e s’
  
  99
  
  Van Leopold I werd in Laken een doodsmasker afgenomen door Charles Auguste
  Fraikin, geen onbelangrijk figuur in de 19e-eeuwse grafbeeldhouwkunst. Binnen de
  snel ontwikkelende grafische cultuur reproduceerde en verspreidde de 19e-eeuwse
  geïllustreerde pers via houtgravures afbeeldingen van de doodsbedden van leden
  van de Belgische koninklijke familie.  Koninklijke fotograaf Louis-Joseph Ghémar en zijn concurrent, prentenuitgever Jules
  Géruzet, vroegen en kregen in 1865 toestemming om de opgebaarde stoffelijke resten
  van Leopold I te Laken te fotograferen en te tekenen voor de productie van historische documenten (zie illustraties 4.1a-b).600 De foto’s en tekeningen van Ghémar en
  Géruzet dienden als basis voor dure prentenalbums rond de dood en uitvaart van
  Leopold I die in de loop van 1866 verschenen. Beiden leverden ook materiaal voor
  actualiteitsgravures voor de Franse geïllustreerde weekbladen L’Illustration en Le
  Monde Illustré. Ghémars foto’s en tekening van de zonet overleden koning waren de
  basis voor een gravure van Leopolds laatste momenten in Le Monde Illustré.601 Enkele
  jaren later diende Ghémars foto van de opgemaakte stoffelijke resten van kroonprins
  Leopold (de kleinzoon van Leopold I) opnieuw als basis voor houtgravures in Le
  Monde Illustré en L’Illustration (zie illustratie 4.2).602 Ook de tekening van de opgebaarde koningin Louise-Marie door de Oostendse illustrator Michel Van Cuyck
  verscheen in november 1850 als een lithografie (zie illustratie 4.3).603 Van Cuyck en
  Ghémar kozen in hun tekening en foto voor een driekwart profiel. Zowel LouiseMarie als prins Leopold leken vredevol te slapen. De nadruk werd gelegd op het
  serene aangezicht van de overleden koningin en de jonge prins, zonder tekenen van
  strijd of angst. Op deze manier werd een intiemere relatie met de toeschouwer/lezer
  bewerkstelligd en het ideaal van de mooie dood gesublimeerd.604
  De opgemaakte stoffelijke resten van de Graaf van Vlaanderen en Leopold II werden in 1905 en 1909 door de Parijse fotograaf Albert Édouard Drains (pseudoniem
  Alexandre) op de gevoelige plaat vastgelegd (zie illustratie 4.4). De foto’s verschenen
  in geïllustreerde tijdschriften, maar van een massale verspreiding via publicatie in de
  dagbladen was nog geen sprake door fotomechanische technische beperkingen en
  culturele voorkeur. Tekeningen en gravures, voornamelijk portretten van leden van
  de koninklijke familie, beheersten nog de illustraties in dagbladen.605 Ariès en heel
  wat sociologen en filosofen vereenzelvigen de 20e eeuw met een onderdrukking van
  de zichtbare dood en een groeiende terughoudendheid rond lichamelijk verval en
  stoffelijke resten. De nieuwe mogelijkheden van persfoto’s en nieuwsmedia in het
  interbellum zorgden er echter voor dat zowel de vredevolle als accidentele dood en de
  stoffelijke resten van publieke figuren meer dan ooit zichtbaar werden voor honderdduizenden lezers.
   Met de doorbraak van de fotoreportage na de Eerste Wereldoorlog verschenen
  actualiteitsfoto’s in de pers en dus ook de foto’s genomen van de opgebaarde stoffelijke
  
  2023 Le suprême hommage.indd 99
  
  15/12/2022 10:46
  
  100
  
  le suprême hommage
  
  Illustratie 4.2.: ‘De kroonprins op zijn sterfbed, naar een foto van Ghémar’, gravure
  uit L’Illustration, 6 februari 1869 (Universiteitsbibliotheek Gent)
  
  Illustratie 4.3.: ‘Koningin Louise-Marie op haar sterfbed’, lithografie naar tekening
  M. Van Cuyck, 1850 (Prentenkabinet)
  
  2023 Le suprême hommage.indd 100
  
  15/12/2022 10:46
  
  ‘l e s p o m pe s b o u r g e o ise s e t l e s g r a n d e s fu n ér a i l l e s’
  
  101
  
  Illustratie 4.4.: Koning Leopold II op zijn sterfbed, foto door Albert Édouard Drains (Alexandre), Le
  Soldat Belge, 15 januari 1910 (Archief Koninklijk Paleis)
  
  resten van koning Albert in Laken en koningin Astrid in het Paleis te Brussel, naast
  persfoto’s van de plaatsen waar beiden verongelukten (zie illustraties 4.5-4.6).606 In de
  jaren 1930 was persfotografie een essentieel onderdeel geworden van de berichtgeving. Dit kon de spanningen genereren door het verlies van mystiek rond de koninklijke stoffelijke resten. In de dagbladen verschenen foto’s van de opgebaarde Albert
  zonder militair uniform, maar dit was niet naar de zin van de kabinetschef van de
  premier en er was sprake van de productie van ongeautoriseerde foto’s van Alberts
  stoffelijke resten voor de buitenlandse pers (zie illustratie 4.5).607 Minister Paul-Henri
  Spaak kon dan weer niet de verspreiding beletten van een foto van een Zwitsers fotograaf die het moment waarop het bedekte lichaam van de verongelukte Astrid in een
  voorlopige kist werd gelegd vastlegde. De foto verscheen daags nadien in de nationale
  en internationale pers.608 De prentenalbums van Géruzet en Ghémar rond de dood
  van Leopold I in de voorgaande eeuw waren nog bedoeld voor de bevoorrechte klassen met een prijs van 25 frank en ook exemplaren van de weekbladen L’Illustration
  en Le Monde Illustré waren onder het Second Empire niet goedkoop.  De persfoto’s
  van de opgebaarde stoffelijke resten van Albert en Astrid bereikten in de jaren 1930
  daarentegen honderdduizenden lezers door de enorm opgedreven oplages en concurrentieslag tussen dagbladen in het interbellum.609 Vanaf de jaren 1920 verschenen in
  de Belgische dagbladen ook foto’s van de opgebaarde stoffelijke resten van belangrijke
  (gewezen) politici en militaire en kerkelijke prominenten.610
  
  2023 Le suprême hommage.indd 101
  
  15/12/2022 10:46
  
  102
  
  le suprême hommage
  
  Illustraties 4.5.: Editie van Het Laatste Nieuws met foto’s van de stoffelijke resten van koning Albert,
  1934
  
  2023 Le suprême hommage.indd 102
  
  15/12/2022 10:46
  
  ‘l e s p o m pe s b o u r g e o ise s e t l e s g r a n d e s fu n ér a i l l e s’
  
  103
  
  Illustratie 4.6.: Editie van Het Laatste Nieuws met foto’s van de stoffelijke resten van koningin Astrid,
  1935
  
  2023 Le suprême hommage.indd 103
  
  15/12/2022 10:46
  
  104
  
  le suprême hommage
  
  In de dagbladen verschenen ook foto’s van de doodsmaskers die werden afgenomen van aartsbisschop Mercier en de socialistische ministers van staat Edward
  Anseele en Émile Vandervelde.611 Het verschijnsel van doodsmaskers verdween inderdaad allesbehalve in de 20e eeuw.612 Brussels beeldhouwer Pierre de Soete legde zich in
  de jaren 1920 toe op het afnemen van doodsmaskers van prominenten. De Soete nam
  in 1926 een doodsmasker af van aartsbisschop Mercier toen deze in Mechelen op een
  praalbed lag opgebaard.613 De Soete vroeg in 1934-1935 tevergeefs toelating doodsmaskers van de toegetakelde aangezichten van Albert en Astrid af te nemen.614 Technici van de Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis namen voor het paleis
  doodsmaskers af van Albert en Astrid, maar deze werden nooit publiek gemaakt.615
  Balseming, opbaring en rouwkapel op externe locatie
  Balseming bleef in België en Frankrijk een techniek bedoeld voor conservering en
  eerbewijs voor figuren met burgerlijke en politieke betekenis.  Balseming werd dus
  niet gestuurd vanuit een commerciële logica zoals in de Verenigde Staten.616 De praktijk van balseming in de hoogste kringen was noodzakelijk met het oog op de publieke
  opbaring van de stoffelijke resten in een open kist of op een praalbed in een speciale
  ruimte waar duizenden burgers konden aanschuiven voor een laatste groet alvorens
  de koninklijke begrafenis of staatsbegrafenis plaatsvond.617 Bovendien was balseming
  in koninklijke kringen een eeuwenoude traditie en werd ze ook toegepast wanneer
  er geen publieke opbaring was.618 Het gebruik om ingewanden en hart te verwijderen en apart te begraven verdween bij de Coburg-dynastie in België, maar balseming
  bleef een voorbehouden gebruik voor overleden leden van de koninklijke familie
  en de hoogste kringen.619 De stoffelijke resten van prins Louis-Philippe en koningin
  Louise-Marie werden onderworpen aan een autopsie en gebalsemd, alvorens ze in
  zware kisten, afgewerkt met lood en satijn, werden gelegd.620 Ook Leopold I en de
  jong overleden prinsen Leopold en Boudewijn werden in de 19e eeuw gebalsemd.621
  De nieuwe Coburg-dynastie in België ging vrij snel over tot het gebruik van een
  publieke opbaring, in contrast met het Engelse koningshuis waar prins-gemaal Albert
  en koningin Victoria niet formeel en publiek werden opgebaard.622 In België vonden
  langdurige publieke opbaringen van hoogwaardigheidsbekleders en koninklijke figuren in open of gesloten kist plaats sinds het midden van de 19e eeuw. Aan het hof en
  bij het ministerie van Binnenlandse Zaken voelde men in 1850 aan dat er vanuit het
  volk vraag was naar een publiek afscheid van koningin Louise-Marie. Er werd uiteindelijk besloten de gesloten kist twee dagen publiek op te baren in een rouwkapel in
  de kerk van Laken.623 Tienduizenden burgers, uit de omgeving van Laken en Brussel
  en uit alle geledingen van de maatschappij, kwamen een laatste groet brengen aan de
  eerste koningin van België. Hoofdofficieren van de burgerwacht en het leger hielden
  
  2023 Le suprême hommage.indd 104
  
  15/12/2022 10:46
  
  ‘l e s p o m pe s b o u r g e o ise s e t l e s g r a n d e s fu n ér a i l l e s’
  
  105
  
  de wacht aan de kist met degen in de hand.  Hij was aangekleed in het uniform van opperbevelhebber van het leger met de decoraties van zijn orde en andere onderscheidingen. Verschillende insignes waarmee
  Leopold I gedecoreerd was, werden ook naast de sarcofaag op een tafel geplaatst.634
  Ook Leopold II en Albert I werden aangekleed in generaalsuniform met het grootlint van de Leopoldsorde. Prins Boudewijn werd voor de besloten opbaring dan weer
  gekleed in zijn kapiteinsuniform van de karabiniers. De visuele weergave van de in
  officieel tenue opgebaarde stoffelijke resten van een lid van de Belgische koninklijke
  familie kreeg in de 19e eeuw heel wat aandacht in de geïllustreerde pers en gelegenheidsuitgaves. De publieke opbaring van Leopold I met het zichtbare grootlint was
  
  2023 Le suprême hommage.indd 105
  
  15/12/2022 10:46
  
  106
  
  le suprême hommage
  
  een evenement dat zowel in Belgische albums als in de buitenlandse geïllustreerde
  weekbladen grafisch werd gereproduceerd voor de gegoede klassen (zie illustratie
  4.7).635 In 1891 bereikten de belangrijkste Franse (en nu ook Belgische) geïllustreerde
  weekbladen met visuele voorstellingen van de besloten opbaring van prins Boudewijn
  op een met kransen bedolven praalbed in het Paleis van de Graaf van Vlaanderen
  reeds een veel breder publiek.636
  
  Illustratie 4.7.: ‘De publieke opbaring van koning Leopold I’, gravure uit The London Illustrated News, 30
  december 1865 (Stadsarchief Brussel)
  
  Wanneer staatsmannen en politici op voorstel van een stadsbestuur of de regering op
  een speciale locatie werden opgebaard, had het gebouw waar de publieke opbaring
  plaatsvond een symbolische waarde in de carrière van de overledene. De stoffelijke
  resten van staatsmannen en politici werden vaak opgebaard in stadhuizen. Burgemeesters die in functie overleden, werden vaak voor enkele uren of langer opgebaard
  in het stadhuis. Zo werd Luiks burgemeester en gewezen regeringsminister Ferdinand
  Piercot in 1877 in officieel kostuum gedurende een hele dag opgebaard in het Luikse
  stadhuis als teken van eerbetoon door de gemeenteraad.637 Het Brussels stadsbestuur
  besloot enkele jaren later in overleg met het ministerie van Binnenlandse Zaken een
  
  2023 Le suprême hommage.indd 106
  
  15/12/2022 10:46
  
  ‘l e s p o m pe s b o u r g e o ise s e t l e s g r a n d e s fu n ér a i l l e s’
  
  107
  
  rouwkapel in de erekoer van het stadshuis in te richten voor een publieke nachtelijke opbaring van de stoffelijke resten van Charles Rogier in open kist.  Dit eerbetoon
  aan de liberale staatsman wees op het belang van Brussel in zijn carrière. Rogier gaf
  tijdens de Belgische Revolutie in het stadhuis te Brussel immers de Belgische onafhankelijkheid vorm met de voorlopige regering. De rouwornamentiek op het binnenplein van het stadhuis werd toevertrouwd aan stadsarchitect Pierre Victor Jamaer (zie
  illustratie 4.8).638 Brussels burgemeester Charles Buls liet een tiental jaren later ook de
  stoffelijke resten van liberaal staatsman Walthère Frère-Orban naar het stadhuis overbrengen in een speciaal ontworpen rouwkapel in de Gotische Zaal.639 De indrukwekkende rouwkapellen voor Rogier en Frère-Orban werden op foto vereeuwigd door
  Albert Édouard Drains (zie illustraties 4.9 en 4.10).640 Voor Brussels burgemeester
  Adolphe Max liet het schepencollege een publieke opbaring in open kist organiseren
  gedurende anderhalve dag in de Gotische Zaal van het stadhuis.641 Voor socialistisch
  staatsman Émile Vandervelde werd door de partij dan weer een rouwkapel ingericht
  in het partijhoofdkwartier te Brussel, het Volkshuis (zie illustratie 4.29).642
  
  Illustratie 4.8.: Opbaring Charles Rogier in de erekoer van het stadhuis van Brussel, 1885 (Stadsarchief
  Brussel)
  
  Ook bij staatsmannen en stedelijke politici was de presentatie van de stoffelijke resten
  in open of gesloten kist tijdens de opbaring niet zonder belang Het gebalsemde en speciaal opgemaakte lichaam van Charles Rogier was in een open kist gewikkeld in een
  
  2023 Le suprême hommage.indd 107
  
  15/12/2022 10:46
  
  108
  
  le suprême hommage
  
  tricolore vlag (zie illustratie 4.9).643 Adolphe Max werd in groot uniform opgebaard
  met op de borst de decoratie van het Grootlint met dubbele gouden rand. Dit was
  een unieke decoratie speciaal gecreëerd voor Max en verleend door Albert I ter ere
  van het verzet van de Brusselse burgemeester tijdens de oorlogsjaren.644 Aan de vooravond van de staatsbegrafenissen van luitenant-generaals Bernheim, Michel du Faing
  d’Aigremont en Gillain in 1931 kreeg het publiek de kans om in het Paleis der Academiën aan de stoffelijke resten van de gewezen bevelvoerders een laatste groet te brengen.  De gesloten kisten van de luitenant-generaals Bernheim (met daarin de urne met
  zijn as) en Michel du Faing d’Aigremont waren in een grote zaal in het Paleis bedekt
  met de nationale vlag en die van Gillain met een soldatentenu, helm en sabel.645 Er
  was ook een grote volkstoeloop voor het publiek defilé voor de gesloten kist van Émile
  Vandervelde in het Brusselse Volkshuis.646
  Het verbergen van het fysieke lichaam in een kist met initialen en decoratie maakt
  een abstractie van de figuur en kan wijzen op een groeiend taboe en angst voor de
  confrontatie met stoffelijke resten.647 Dit taboe gold echter niet voor figuren die
  veel aandacht genoten van de massamedia. Reeds in de eerste helft van de 20e eeuw
  kwamen publieke figuren die tragisch om het leven kwamen in het centrum van de
  publieke belangstelling te staan door een extensieve verslaggeving in de pers.648 Binnen- en buitenlandse journalisten werden toegelaten tot de kamers in het Koninklijk
  Paleis van Brussel en het Kasteel van Laken met de opgemaakte en gebalsemde stoffelijke resten van Albert en Astrid. De stoffelijke resten van de verongelukte koning
  en koningin en de weggecamoufleerde letsels van hun tragische ongevallen werden
  uitvoerig beschreven in de dagbladen. Beiden werden publiekelijk opgebaard in het
  Koninklijk Paleis. De publieke opbaringen van de onbedekte stoffelijke resten van
  Albert en Astrid zorgden voor een ongeziene volkstoeloop die zowel in 1934 als in
  1935 van de vroege uren tot diep in de nacht duurde.  De opbaringen van Albert en
  Astrid werden in de dagbladen dan ook emotioneel beschreven als klassen-overschrijdende spektakels.649 Ook de opbaring van de fel vermagerde en bijna onherkenbare
  kardinaal Mercier op een praalbed in het Aartsbisschoppelijk Paleis van Mechelen
  tussen 24 en 28 januari lokte in 1926 een enorme mensenmassa en werd beschreven
  als een populair en vroom eerbetoon van verschillende leeftijdsklassen.650
  
  2023 Le suprême hommage.indd 108
  
  15/12/2022 10:46
  
  ‘l e s p o m pe s b o u r g e o ise s e t l e s g r a n d e s fu n ér a i l l e s’
  
  109
  
  Illustratie 4.9.: Rouwkapel voor Charles Rogier in erekoer stadhuis Brussel, 1885 (Stadsarchief Brussel)
  
  2023 Le suprême hommage.indd 109
  
  15/12/2022 10:46
  
  110
  
  le suprême hommage
  
  Illustratie 4.10.: Rouwkapel voor Walthère Frère-Orban in Gotische Zaal stadhuis, 1896 (Stadsarchief
  Brussel)
  
  Rouwkapel in sterfhuis
  Prominente figuren uit de stedelijke en nationale politiek wiens stoffelijke resten niet
  werden vervoerd naar een rouwkapel op een externe locatie door toedoen van nationale en stedelijke overheden werden in officieel kostuum gekleed, opgebaard in
  het sterfhuis en gekist. De kist werd in een tot rouwkapel herschapen salon opgesteld in het sterfhuis.  Hier verzamelden vertegenwoordigers en hoogwaardigheidsbekleders voor de lichting en het vertrek van de stoet in het kader van een publiek
  rouwbeklag met de aanwezige familie.651 Sinds de eerste helft van de 19e eeuw was het
  bij Belgische politieke elites de gewoonte dat de kist in de rouwkapel en in de stoet
  werd getooid met decoraties en onderscheidingen van de overledene.652 Zo wenste
  Leopold I nadrukkelijk dat op de kist van Félix de Mérode het Grootlint van de
  Leopoldsorde werd gelegd als patriottisch eerbetoon aan een van de grondleggers van
  de jonge monarchie.653 Bij leden van de Senaat werd in de jaren 1830-1940 de kist
  bedekt met het uniform van de Senator.654
  
  2023 Le suprême hommage.indd 110
  
  15/12/2022 10:47
  
  ‘l e s p o m pe s b o u r g e o ise s e t l e s g r a n d e s fu n ér a i l l e s’
  
  111
  
  Voor leden of gewezen prominente leden van de Kamer van Volksvertegenwoordigers begaf zich een officiële Kamerdelegatie, aangeduid via loting en bijgestaan
  door andere vertegenwoordigers en hoogwaardigheidsbekleders, naar het sterfhuis.655
  Als patriottisch eerbetoon aan staatsmannen zoals Charles Rogier of Charles de
  Brouckère werd zelfs beslist de voltallige Kamer af te vaardigen.656 Volgens het Napoleontische decreet van 13 juli 1804, dat op gebied van publieke ceremonies en voorrang in 1830-1940 nog steeds (aangepast) van kracht was, diende bij het overlijden van
  een Senator ook het voltallige Senatorenkorps op de uitvaart aanwezig te zijn.657 Wanneer volksvertegenwoordigers of parlementsvoorzitters buiten de hoofdstad stierven,
  werden speciale treinkonvooien voor de parlementairen geregeld. De Senatoren en
  Kamerleden die vanuit Brussel in een provinciestad met de trein aankwamen voor de
  uitvaart van een parlementslid of parlementsvoorzitter werden er opgewacht door de
  lokale autoriteiten en trokken stoetsgewijs met militaire escorte naar het sterfhuis.658
  In Brussel werden officiële parlementaire delegaties militair begeleid vanuit het Paleis
  der Natie naar het sterfhuis, al dan niet per wagen.659
  Alvorens tot de lichting (‘levée du corps’) werd overgegaan konden in de rouwkapel lijkredes uitgesproken worden. In de jaren 1830-1860 werd bij elitefiguren nog
  vaak het woord gevoerd aan de grafkuil.  In Frankrijk ontstond het gebruik om wereldlijke hulderedes aan de grafkuil te brengen onder het Directoire en het werd gebruikelijk in de jaren 1810-1840.660 In België werd bijvoorbeeld in de jaren 1830-1860 op
  het oude kerkhof van Laken rond het graf van de Brusselse burgemeester Nicolas-Jean
  Rouppe, gewezen minister van Defensie Louis Évain en gewezen Senaatsvoorzitter
  Goswin de Stassart het woord gevoerd door vertegenwoordigers van verenigingen en
  instellingen waarmee deze figuren waren verbonden.661 Sinds het midden van de eeuw
  zien we het gebruik opduiken om reeds in de rouwkapel in het sterfhuis de afscheidswoorden door verscheidene vertegenwoordigers van verschillende politieke niveaus te
  laten declameren rond de kist.662 Dit werd veruit de norm voor elitefiguren. De beperking van de aanwezigen tot een dichte groep familie en vrienden voor de rit naar de
  begraafplaats en de afwezigheid van lijkredes aan het graf had ongetwijfeld te maken
  met de afstand tussen de kerken waar de diensten plaatsvonden en de begraafplaatsen
  buiten de stadscentra.663 Tijdens de Restauratie waren manifestaties op Père-Lachaise
  na de kerkdienst enkel weggelegd voor publieke figuren. Bij de gewone bourgeoisie
  volgden enkel de uitgebreide familie de stoffelijke resten naar het graf.664
  In het sterfhuis van de Kamerleden en ministers van staat Barthélémy Dumortier
  en Auguste Orts werd in 1878 en 1880 door respectievelijk zeven en vijf figuren het
  woord genomen. Op de begraafplaatsen van Brussel en Doornik werden geen redes
  gehouden.665 Voor Kamerleden nam steeds de Kamervoorzitter het woord.666 Voor
  figuren die niet meer politiek actief waren, werd het woord gevoerd in de rouwkapel door gewezen collega’s en vertegenwoordigers van de verschillende maatschappelijke en politieke niveaus waarin de overledene een rol van betekenis had gespeeld,
  
  2023 Le suprême hommage.indd 111
  
  15/12/2022 10:47
  
  112
  
  le suprême hommage
  
  inclusief lokale (politieke) organisaties.667 In het sterfhuis van gewezen burgemeesters
  nam de huidige burgemeester vaak het woord.668
  Al deze figuren werden op de hoogte gesteld van de samenkomst aan het sterfhuis
  en uitgenodigd voor de begrafenis via een doodsbrief. De gedrukte doodsbrief werd
  in de 19e eeuw enkel gebruikt voor stedelijke elites.669 Het ontstaan van de doodsbrief rond het midden van de 19e eeuw bij de burgerij en adel stond in relatie met de
  opkomst van nieuwe druktechnieken, verbeterde communicatiemiddelen en de privatisering van de dood. Doodsbrieven verstrekten informatie rond sociale status en
  cohesie van de familie in gezwollen taalgebruik.670 De doodsbrieven waren in de jaren
  1850 nog omkaderd door een fijne zwarte rand.  Deze figuren belichaamden de politieke en culturele carrière van de baron.680 Ook aan
  de vooravond van de Eerste Wereldoorlog dachten de burgemeesters van Brussel en
  Luik, Adolphe Max en Gustave Kleyer, zorgvuldig na over de keuze van de slippendragers in de lijkstoet van de gewezen burgemeester van de hoofdstad, Charles Buls,
  en de Luikse vicevoorzitter van de Senaat, Émile Dupont. Er werd getracht om zo
  goed mogelijk de posities van de Vlaamsgezinde en Wallingantische liberaal in het
  stedelijke verenigingswezen en de politiek weer te geven.681 De onder bloemen bedolven lijkwagen van Buls werd geflankeerd door onder meer Eugène Goblet d’Alviella
  als voorzitter van de Ligue Libérale, burgemeester Adolphe Max en Fernand Cocq als
  vicevoorzitter van de Ligue de l’Enseignement (zie illustratie 4.11).682 Indien het om
  prominente staatsmannen ging die nog recentelijk in het parlement hadden gezeteld,
  waren de slippendragers belangrijke nationale politici.683
  
  Illustratie 4.11.: Lijkstoet Charles Buls, 1914 (Stadsarchief Brussel)
  
  2023 Le suprême hommage.indd 113
  
  15/12/2022 10:47
  
  114
  
  le suprême hommage
  
  Bij een kerkelijke uitvaart van een belangrijk figuur trok de parochiale clerus in
  stoet naar het sterfhuis voor de ‘levée du corps’, een integraal deel van de uitvaart dat
  werd begeleid door een priester en assistenten. Bij aankomst in het sterfhuis besprenkelde de priester de kist met gewijd water en werd het ‘Requiescat in pace’ en ‘De
  Profundis’ gereciteerd. Geleid door een kruisbeeld trok de clerus dan met de stoet
  naar de kerk. Het Romeins Rituaal uit 1614 schreef het bidden van psalmen voor tijdens de stoet naar de kerk.684 Ook bij publieke burgerlijke begrafenissen van prominente liberalen vond er een lichting van de kist plaats in het sterfhuis zonder de clerus,
  maar nog steeds in aanwezigheid van vertegenwoordigers en hoogwaardigheidsbekleders naast de familie.
   Bij het naar buiten komen van de stoffelijke resten van regeringsministers, parlementairen, ministers van staat en houders van een decoratie in de Leopoldsorde
  werd de militaire eer betoond door middel van het afvuren van salvo’s, een militaire
  escorte of een haag langs het traject naar de kerk. Ministers, ministers van staat en
  parlementairen kregen in België, waar het Napoleontische decreet rond burgerlijke
  en militaire eerbewijzen werd aangepast aan de nieuwe grondwet, de eer van een heel
  garnizoen, net als dragers van het grootlint. Voor houders van de lagere graden in
  de Leopoldsorde werd een half garnizoen of enkele detachementen onder de wapens
  geroepen.685 Aan de begraafplaats of op een bepaalde plaats waar officieel afscheid
  werd genomen van de stoffelijke resten, vooraleer deze naar een afgelegen begraafplaats werden gevoerd, kon nog een laatste militaire eer bewezen worden via het afvuren van salvo’s.686 De burgerwacht werd als militie tot aan de Eerste Wereldoorlog bij
  begrafenissen van burgemeesters of gewezen burgemeesters met detachementen te
  voet en te paard ter dienst geroepen voor verschillende activiteiten van militair eerbetoon aan het gewezen of toenmalige hoofd van de burgerwacht. Dit kon gaan om een
  erewacht aan de opgebaarde stoffelijke resten, het afvuren van salvo’s, het meelopen in
  de stoet en/of stationering aan de kant van de weg.687 De hoofdcommandant kon de
  lokale burgerwacht ook steeds spontaan mobiliseren voor het eerbetoon aan prominente staatsmannen.688
  De omstandig versierde lijkkoets werd in de 19e eeuw een centraal element in de
  rouwstoet bij de elites.689 Alvorens de kist op de lijkkoets werd gedragen, werden de
  stoffelijke resten van politieke elites evenwel vaak eerst tot de kerk gedragen (door
  onderofficieren of politieagenten bij burgemeesters). De lijkwagen werd dan pas daadwerkelijk gebruikt voor het vervoer naar de verder afgelegen begraafplaats of een
  treinstation.690 Stedelijke reglementen werden opgesteld in Gent, Luik, Antwerpen en
  Brussel om het lijkenvervoer te laten plaatsvinden met goed onderhouden lijkkoetsen en paarden en met koetsiers die zich eerbiedwaardig gedroegen.  In Luik werd het
  lijkenvervoer reeds in 1839 onderworpen aan algemene regels rond hygiëne en eerbied.691 Wanneer in de late 19e eeuw het lijkenvervoer in Gent en Brussel uit de handen van de kerkfabrieken werd genomen (zie hoofdstuk 7), legden de stadsbesturen
  
  2023 Le suprême hommage.indd 114
  
  15/12/2022 10:47
  
  ‘l e s p o m pe s b o u r g e o ise s e t l e s g r a n d e s fu n ér a i l l e s’
  
  115
  
  strenge lastenkohieren vast voor de uitbesteding van het lijkenvervoer in Gent en de
  uitbating van het wagenpark in Brussel. Er werden precieze regels vastgelegd voor de
  gebruikte wagens en paarden, de koetsiers en hun kledij, met een strenge opvolging
  door het stadsbestuur.692
  Wat betreft de bouw van lijkwagens waren Henry-Francis Jones en Jean-Auguste
  Jones de voornaamste Belgische wagenbouwers in de 19e eeuw.693 Deze vrijmetselaars
  verleenden in de begindagen van de Brusselse vrijdenkersorganisatie La Libre Pensée
  in de vroege jaren 1860 een lijkwagen voor de burgerlijke begrafenissen van deze vereniging. Ook het Brusselse liberale stadsbestuur bestelde bij de gebroeders Jones in
  1873 en 1877 lijkkoetsen voor burgerlijke begrafenissen. De wagen die in 1877 aan de
  stad Brussel werd geleverd, werd onder meer gebruikt voor de burgerlijke uitvaart van
  burgemeester Jules Anspach.694 Vóór 1881 werd voor kerkelijke begrafenissen in Brussel gebruik gemaakt van lijkkoetsen die kerkfabrieken in eigendom hadden of huurden van ondernemers. Naargelang de parochie varieerde de staat van de wagen.695 In
  1881 nam het Brusselse stadsbestuur 10 nieuwe wagens, met een prijskaartje van meer
  dan 2000 frank per wagen (zonder decoratie), in gebruik.696
  Voor burgemeesters werden wel eens speciale lijkwagens ontworpen op vraag
  van de stadsbesturen. Aan de voorzijde van de door Jones gebouwde lijkwagen voor
  
  Illustratie 4.12.: Lijkwagen van de hand van de gebroeders Jones, met beeld van Sint-Michiel, voor
  begrafenis Charles de Brouckère, 1860 (Stadsarchief Brussel)
  
  2023 Le suprême hommage.indd 115
  
  15/12/2022 10:47
  
  116
  
  le suprême hommage
  
  Brussels burgemeester Charles de Brouckère prijkte een beeld in bronsgoud van
  Sint-Michiel. Aan de voorzijde van de door schepen Van Kuyck ontworpen lijkwagen
  voor Antwerps oud-burgemeester Jan Van Rijswijck symboliseerde een pop (of kind)
  ‘de maagd van Antwerpen’ (zie illustraties 4.12-4.13).697
  
  Illustratie 4.13.: Lijkstoet Jan Van Rijswijck, 1906 (Felixarchief )
  
  In de 19e eeuw liet het burgerlijk liberaal verenigingsleven zich meermaals gelden in
  lijkstoeten van liberale prominenten via delegaties die meeliepen. 