title: C.M. Ridderikhoff, H. de Ridder-Symoens, D. Illmer, Les livres des procurateurs de la Nation germanique de l'ancienne Université d'Orléans 1444-1602. Premier livres des procurateurs 1444-1546. Première partie: texte des rapports des procurateurs; C.M. Ridderikhoff, H. de Ridder-Symoens, D. Illmer, Les livres des procurateurs de la Nation germanique de l'ancienne Université d'Orléans 1444-1602. Premier livre des procurateurs 1444-1546. Seconde partie: biographies des étudiants, III Tables. …
text: RECENSIES
  
  beheer en de boekhouding. De kapittels over 'Bewysinge ende vereffeninge' en over 'Het
  feitelijk beheer van de stadsgelden' en de rol van de accijnspachters en de klerk daarin zijn
  bijzonder releverend. De munten en het rekengeld vormen een ware Gordiaanse knoop voor
  al wie zich met de studie van een middeleeuwse boekhouding wil inlaten. De auteur heeft er
  niet minder dan honderd bladzijden (op een totaal van 347!) voor over om het muntmysterie
  te ontrafelen. Hij heeft zelfs niet geaarzeld rekeningen van andere Leidse instellingen in zijn
  onderzoek te betrekken. Het resultaat is een exhaustieve studie van het muntwezen in Holland en van het rekengeld te Leiden en daarbuiten. Deze hoofdstukken zullen zonder twijfel
  voor velen in de toekomst een bijzonder nuttig werkinstrument en een wegwijzer blijken.
  Men kan de auteur alleen maar dankbaar zijn dat hij in deze bladzijden niet heeft geaarzeld
  verder te gaan dan voor zijn eigen onderwerp strikt noodzakelijk was. Het lijkt er echter wel
  op dat daardoor 'Het financiële beleid', dat blijkens de titel van de dissertatie toch de 'plat
  de résistence' van het boek had moeten worden, wat van de tafel is gevallen. Men blijft er
  ergens op zijn honger bij. Het is niet alleen naar de kwantiteit wat magertjes uitgemeten
  (248-309), het komt ook wat minder degelijk over dan de rest.
  In een globaal beeld brengt de auteur ons voor drieëntwintig volledige boekjaren een
  overzicht van de opbrengst van de accijnzen (de belangrijkste ontvangsten) en van de verschillende rubrieken van ontvangsten en uitgaven met hun totalen, van de betaalde renten en
  van de betalingen aan de vorst (de twee zwaarste uitgaveposten) in absolute bedragen.
   Men zou verwachten dat, om deze gegevens echt 'in beeld' te brengen zoals de auteur zegt,
  hij ze wat meer statistisch had bewerkt en grafisch had voorgesteld. De geldsommen worden
  niet eens herleid in zilvergewicht of uitgedrukt in daglonen, alhoewel de ijverige lezer dit
  met her en der verspreide gegevens in voorgaande bladzijden wel zelf zou kunnen proberen
  te doen. Er wordt ons niet gezegd wat voor een belastingdruk per hoofd van de bevolking de
  belastingen vertegenwoordigen noch welk percentage van de stadsontvangsten door de vorst
  wordt afgeroomd.
  Een vergelijking met de financiële middelen van andere steden of met hun aandeel in de
  vorstelijke beden wordt ons al evenmin gegund. Het comparatieve aspect is trouwens in het
  algemeen nogal magertjes uitgevallen. Typisch is in dat opzicht dat het prachtige boek van
  mevrouw Dickstein-Bernard over Brussel met een opvallend gelijkluidende titel (La gestion
  financière d'une capitale à ses débuts. Bruxelles 1334-1467 (Brussel, 1977)) niet eens in de
  bibliografie werd opgenomen.
  Natuurlijk zijn deze leemten niet essentieel. Hoofdzaak is dat het feitenmateriaal in het
  boek als gesneden brood wordt aangeboden en dat het meteen een soort van model en
  wegwijzer is voor anderen die zich nu hopelijk aan de studie van de financiën van andere
  Hollandse of Zeeuwse steden zullen wagen.
  R. van Uytven
  
  C. M. Ridderikhoff, H. de Ridder-Symoens, D. Illmer, ed., Les livres des procurateurs de la
  Nation Germanique de l'ancienne Université d'Orléans 1444-1602. Premier livre des procurateurs 1444-1546. Première partie: texte des rapports des procurateurs (Leiden: E. J. Brill,
  1971, xxix + 390 biz., ƒ180,-, ISBN 90 04 02561 8); Idem, Seconde partie: Biographies des
  639
  
  RECENSIES
  
  étudiants, HI, Tables. Additions et corrections. Illustrations (Idem, 1985, viii + 204 blz.,
  ƒ70,-, ISBN 90 04 07152 0).
   De rechtenscholen te Orléans danken hun opgang aan het verbod van paus Honorius III in
  1219 nog langer te Parijs burgerlijk recht te onderwijzen. In 1306 werden zij door paus Clemens V tot universiteit verheven. Vooral in de tweede helft van de vijftiende eeuw trok zij
  studenten uit nagenoeg heel West-Europa aan. Zoals gebruikelijk waren de studenten uit
  eenzelfde streek gegroepeerd in naties. Te Orléans waren er tien, elk geleid door een procurator, voor drie maand verkozen door de studenten-leden van de natie. De procurator was
  belast met het bestuur van de natie en onder meer ook met het afnemen van de eed en de inschrijving van de nieuwelingen.
  De Duitse of Germaanse natie groepeerde alle studenten afkomstig uit het Duitse Rijk. Met
  uitzondering van het grootste deel van het graafschap Vlaanderen, waren hierin dus alle
  Nederlandse gewesten begrepen. De Vlamingen echter moesten zich inschrijven in de natie
  van Picardie, maar na de vrede van Kamerijk (1529), duiken ook Bruggelingen en Gentenaren, weldra gevolgd door andere Vlamingen in de lijsten van de Duitse natie op.
  Een Duits-Frans-Nederlandse commissie besloot tot de uitgave van de vier uit de vijftiende
  en zestiende eeuw stammende registers van de procurator. Bij de inschrijving van een nieuw
  lid vermeldde deze telkens de datum, de naam van de student en het bisdom waaruit hij
  afkomstig is. Doorgaans gaat de naam ook vergezeld van de vermelding van reeds behaalde
  universitaire graden en van eventuele adellijke of kerkelijke titels. Soms wordt ook de geboortestad aangegeven. Telkens tekende de procurator ook de studenten aan die een
  bepaalde graad hadden verworven tijdens zijn bewind en gaf hij verslag over de samenkomsten en beraadslagingen van de natie.
   Het oudste bewaarde register van de Duitse natie beslaat de jaren 1444 tot 1546 en werd in
  1971 al uitgegeven. Bij de transcriptie werden de regels van de Belgische Koninklijke
  Commissie voor Geschiedenis gevolgd. De historische annotatie werd beperkt tot het
  verklaren van vermeldingen van personen, plaatsen, instellingen en monumenten uit Orléans
  zelf. De identificatie van de ingeschrevenen werd voorbehouden voor bijkomende delen. In
  die biografische notities worden ook de wapenschilden die de teksten in het register soms
  verluchten beschreven; in de tekstuitgave worden zij alleen maar gesignaleerd. De Seconde
  partie: Biographie des étudiants omvat drie delen: I. Introduction, sources et bibliographie.
  Biographies 1444-1515 (Leiden: E. J. Brill, 1978, cxxv + 354 blz., ƒ128,-, ISBN 90 04
  05728); H, Biographies des étudiants 1516-1546 (Leiden: E. J. Brill, 1980, iv + 504 blz.,
  ƒ128,-, ISBN 90 04 06251 3); HI. Het hier besproken derde deel bestaat uit indices, aanvullingen en verbeteringen.
  Deze biografische notities die met veel zorg en toewijding werden samengesteld, grotendeels op grond van een uitgebreid archiefonderzoek in zeer verscheiden en verspreide
  fondsen, kon alleen gerealiseerd worden door een internationaal team. Om praktische redenen werden de notities nu eens in het Duits, nu eens in het Frans gesteld, naar gelang de
  betrokken student in Duitstalige landen of in Nederland, België of Frankrijk thuishoorde.
   Het belang van deze notities die in zekere zin het raadplegen van de tekstuitgave zelf bijna
  overbodig maken is evident. Wie zich met rechtsgeschiedenis, geschiedenis van het onderwijs of humanisme bezighoudt, vindt hier als het ware gesneden brood. De hele publikatie
  biedt echter nog tal van andere mogelijkheden, met name voor de politieke en institutionele
  geschiedenis en niet in het minst voor de sociale geschiedenis. Persoonlijke banden en
  640
  
  RECENSIES
  
  cliënteleverhoudingen in de ambtenarenwereld vinden eventueel hier hun verklaring. Het
  fenomeen van de sociale opgang van bepaalde lieden kan met het hier geboden materiaal
  soms een eerste concrete verklaring vinden. Het zegt boekdelen over de noeste doorzetting
  van de auteurs dat voor de grote meerderheid van de 1265 ingeschreven studenten zij er in
  geslaagd zijn heel wat bijzonderheden over hun leven en loopbaan aan te brengen. De correcties en aanvullingen die in volume III aan te brengen waren vijf, respectievelijk zeven
  jaar na het verschijnen van het repertorium met de biografische gegevens blijken trouwens
  verrassend gering.
  Voor een efficiënt gebruik van het geheel zijn de indices, die in het laatste afsluitende deel
  de hoofdbrok vormen natuurlijk essentieel. Ergens zou men nog kunnen billijken dat de notities hetzij in het Frans of in het Duits werden gesteld naar gelang het land van herkomst en
  dus van de taal van de auteur ervan (maar waarom dan ook geen notities in het Nederlands?).
   Dit anachronistische onderscheid werd echter ook aangehouden bij het samenstellen van de
  indices. Zo krijgt men dus een index van persoonsnamen, een index van plaatsnamen en een
  index van zaken telkens voor de Franse en voor de Duitse notities. Zelfs de opbouw en de
  voorstelling van de Franse en Duitse indices is verschillend. Die onnatuurlijke splitsing is
  natuurlijk bijzonder hinderlijk voor personages afkomstig uit de gewesten op de huidige
  rijksgrenzen en voor de vele ambtenaren en geleerden die een internationale carrière hebben
  gekend. Het is merkwaardig dat leden van 'internationaal' vertakte geslachten (bijvoorbeeld
  De Merode) en zelfs individuen (bijvoorbeeld Niklaas Mameranus) zowel in de Franse als in
  de Duitse persoonsnamenregisters moeten worden nagegaan. De schrijfwijze van de familienaam en de naar gelang de taal andersluidende voornamen maken het de gebruiker bepaald
  niet gemakkelijk. Zo is 'Busleyden, Jérôme' in feite ééri met 'Busleiden, Hieronymus'
  zonder dat een verwijzing dit signaleert. Zeer vreemd is dat men in de Franse plaatsnamenindex ook Aix-la Chapelle en Bale ontmoet en Brüssel en Löwen ook in het Duitse register.
  Onnodig te zeggen dat de beide zakenindices nogal divergenties vertonen, natuurlijk omdat
  zij op verschillende notities betrekking hebben, maar daarenboven ook omdat de samenstellers andere concepties voor ogen stonden. Zij stemmen wel daarin overeen dat de manier
  van samenstelling en de aard van de opgenomen realia en begrippen voor geen van beide
  ergens is toegelicht.
   Afgaande op de titel 'Illustrations/Abbildungen' (201) zou men verwachten dat bij de bijeengebrachte afbeeldingen, hoofdzakelijk portretten van behandelde juristen en studenten,
  deze merkwaardige splitsing niet is doorgezet, maar op bladzijde 203 verschijnt dan niettemin 'Die Bilder zu den deutschen Biographien'. Kortom dit afsluitend registerdeel is
  bepaald geen bekroning van een Westeuropees collectief wetenschappelijk project. De ironie van het geval is des te erger omdat de bent van middeleeuwse juristen en van humanisten
  met hun Latijnse communicatiemiddelen perfect geïntegreerd was. In de eeuw van de
  Europese eenmaking en van de informatica is dit blijkbaar niet te evenaren.
  R. van Uytven
  
  A. Wijffels, Qui millies allegatur. Les allégations du droit savant dans les dossiers du Grand
  Conseil de Malines (causes septentrionales, ca. I460-1580) (2 dln., Rechtshistorische studies
  
  641.
  