title: Twee bronstijdzwaarden op de dissectietafel. Ex situ, 2019, 24, pp.44-47. &#x27E8;hal-02179371&#x27E9;
text: Twee bronstijdzwaarden op de dissectietafel
  Léonard Dumont, Tim de Kock
  
  To cite this version:
  Léonard Dumont, Tim de Kock. Twee bronstijdzwaarden op de dissectietafel. Ex situ, 2019, 24,
  pp.44-47. �hal-02179371�
  
  HAL Id: hal-02179371
  https://u-bourgogne.hal.science/hal-02179371
  Submitted on 10 Jul 2019
  
  HAL is a multi-disciplinary open access
  archive for the deposit and dissemination of scientific research documents, whether they are published or not. The documents may come from
  teaching and research institutions in France or
  abroad, or from public or private research centers.
  L’archive ouverte pluridisciplinaire HAL, est
  destinée au dépôt et à la diffusion de documents
  scientifiques de niveau recherche, publiés ou non,
  émanant des établissements d’enseignement et de
  recherche français ou étrangers, des laboratoires
  publics ou privés.
  Muizenissen m de
  Sint-Lambertuskerk
  Vader en zoon Stoops
  
  Authentiek
  of vervalst?
  Bronstijdzwaarden
  op de dissectietafel
  
  IN
  HOUD
  
  De kleine kosmos
  De schittering van het
  nieuwe geloof
  
  Het verleden als familiestiel?
  Een dubbelgesprek met vader en zoon Stoops
  
  Rubriek | Van spoelwormen en rondwormen. Tot in de
  19de eeuw bleef niemand gespaard van parasieten.
  Een vliegende start voor Medea
  
  Interview | "We hielden zeker geen avondlijke debatten over
  archeologie. Wat niet wil zeggen dat we die interesses niet
  deelden. Als we samen op reis gingen, was het bezoeken van
  sites en musea wel de hoofdactiviteit.” Exsitu op bezoek bij
  het geslacht Stoops, over de erfelijkheid van het verleden.
  Verslag | Een Oudenaardse akker kende een bijzondere
  oogst: een Merovingische gouden kruisfibula.
  Parking 58
  Middeleeuwse haven aan de Zenne
  
  Fotoreportage | Visfuiken, dobbelstenen en
  kadepalen... Het dagelijks leven aan de rivier
  in hartje Brussel terug opgevist.
  Ondanks een doorgedreven
  professionalisering steunt archeologie nog
  veel op vrijwilligerswerk, Ookdezefirs/fu is
  gemaakt door niet-professionals, en dat heeft
  soms gevolgen.
   Wat oude botten vertellen
  Een neolithische grot in het Maasbekken
  
  Een Romeinse terp in
  Ramskapelle
  
  Verslag | In verschillende Waalse grotten liggen de
  graven van neolithische mensen, örs/fu trekt naar het
  labo voor het skeletonderzoek van de grot van Les Avins,
  
  Een sterk staaltje landschapsarchitectuur
  in de Zwinstreek
  
  Tentoonstelling | Oude en nieuwe opgravingen komen samen
  in een overzichtsexpo over de Romeinen, deze zomer in
  Knokke-Heist.
  Muizenissen in de
  Sint-Lambertuskerk
  
  Torens voor de duiven
  Statussymbolen in de Brugse polders
  
  Verslag | Restanten van bijgebouwen is al wat
  overblijft van de 14de-eeuwse hoeve Duyvekeet
  in Sint-Pieters-op-den-Dijk bij Brugge. De
  intrigerende naam stuurt de archeologen op zoek
  naar,,, duiven.
   Verslag | Waarom staat er in godsnaam
  een centraalbouwkerk in Muizen? Recent
  onderzoek werpt nieuw licht op dit reeds
  lang gekende, bijzonder stuk erfgoed,
  Keuze van de conservator
  
  Vroegmiddeleeuws stof
  tot nadenken
  
  Authentiek of vervalst?
  Twee bronstijdzwaarden op de
  dissectietafel
  
  Rubriek | De conservator wordt dit keer voor
  een moeilijk dilemma gesteld. Bewaren we
  kennis of streven we naar schoonheid?
  
  LOFON
  Exsitu
  
  www,exsitu.be ■ info@exsitu.be
  Exsitu is een uitgave van Forum Vlaamse Archeologie vzw
  
  Coördinatie: Johan Hoorne
  Hoofdredactie: Johan Hoorne
  Redactie: Sarah Dalle, Freeke De Ridder, Ewoud Deschepper, Birgit
  Leenknegt, Amber Myngheer, Charlotte Sabaux, Tine Van denhaute,
  Dominick Van Den Notelaer, Mieke Van Eenoo, Carolien Van Hecke en
  Barbora Wouters
  Eindredactie: Steven Schelkens
  Herlezing drukproef: Simon Doorns en Joost Van Eenoo
  Verdeling en advertenties: Mare Brion, Freeke De Ridder, Amber
  Myngheer, Nathalie Pil, Floris Philipsen, Mieke Van De Vijver, Robrecht
  Vanoverbeke en Gerben Verbrugghe
  Vormgeving: Beeld.lnzicht
  Fotografie: Dieter Jehs, DirkWollaert
  Coverbeeld: © Urban.brussels
  
  Werkten verder mee aan dit nummer: Thomas Apers, Ansje Cools,
  Pieterjan Deckers, Koen Oeforce, Arne De Graeve, Ann Degraeve,
  Léonard Dumont, Anton Ervynck, Caroline Landsheere, Pol Lefevre,
  Bert Mestdagh, Katelijne Nolet, Dieter Verwerft
  De individuele auteurs zijn verantwoordelijk voor de inhoud van hun
  artikels en illustraties
  Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar
  worden gemaakt door middel van druk, fotokopie, geluidsband,
  elektronisch of op welke wijze dan ook, zonder schriftelijke toestemming
  van de uitgever
  Verantwoordelijke uitgever: Johan Hoorne, Forum Vlaamse Archeologie vzw,
  Rijselstraat 215,8200 Sint-Michiels
  www.f-v-a.be
  
  ISSN 2034/9351
  
  FORUM
  VLAAMSE
  ARCHEOLOGIE
  
  Verslag | Echte schoonheid zit vanbinnen,
  oppert zwaardenspecialist Léonard Dumont. Met
  CT-scans en andere technieken licht hij twee
  zwaarden door, Valt er één door de mand?
  
  Romeinse
  urnengrafveldjes in
  Ronse
  Verslag | De vondsten van enkele graven van
  kleine familiegrafveldjes zorgden er voor dat
  de grafinhoud volledig gereconstrueerd kon
  worden.
   D
  
  2a
  
  De Puzzelclub
  Interview | "Een pak uitdagender dan een puzzel
  thuis!" zo klinkt het bij enkele enthousiaste
  vrijwilligers die sinds vele jaren kind aan huis zijn bij de
  intergemeentelijke archeologische dienst van Brugge
  en ommeland,
  
  Vanuit de passie voor het
  verleden
  Column | Pol Lefevre draait al een poos mee als
  vrijwilliger in het archeologische werkveld, Tijd
  voor een persoonlijke balans en een blik richting
  toekomst,
  
  Het bronstijdzwaard van Gent
  © Léonard Dumont / STAM
  
  ■ LÉONARD DUMONT EN TIM DE KOCK
  
  V
  
  od de
  Onze archeologische musea zijn gevuld
  met indrukwekkende, bijzondere
  voorwerpen gevonden in de 19de en
  20ste eeuw waar de hedendaagse
  ploeterende archeoloog enkel maar
  van kan dromen. Zo zijn er zwaarden,
  lanspunten en sieraden te bewonderen die
  vaak als baggervondsten uit onze rivieren
  tevoorschijn kwamen. Bronstijdzwaarden
  blijven echter zeldzaam in Vlaanderen.
  Zwaardenspecialist Léonard Dumont
  wekt met hedendaagse technieken twee
  sleeping beauty's uit onze musea terug tot
  leven.
  De kling van het zwaard van Asper is prachtig versierd. Dit is zeldzaam en overdadig decoreren komt
  vaak voor op recente vervalsingen, Een beetje verdacht dus? © Léonard Dumont / KMKG
  
  44
  
  EXSITU
  
  ollegreepzwaarden uit de
  bronstijd (2200 tot 800 voor
  Chr.) zijn een zeldzaam goed in
  Vlaanderen. Van dit type zijn
  slechts twee exemplaren bekend, beide
  opgevist uit de Schelde. Het eerste is ge­
  vonden ter hoogte van het Oost-Vlaamse
  Asper en wordt bewaard in de Konink­
  lijke Musea voor Kunst en Geschiedenis
  (KMKG) in Brussel. Het tweede zwaard
  werd ontdekt nabij Gent en bevindt zich
  in het Stadsmuseum Gent (STAM). De
  authenticiteit van de zwaarden is soms
  moeilijk te achterhalen omdat de om­
  standigheden van hun ontdekking niet
  precies gekend zijn of omdat ze niet op
  andere objecten van deze periode lijken.
   Het zwaard van Asper is ontdekt tussen
  1919 en 1922 tijdens de aanleg van een
  nieuwe sluis op de Schelde. Het zwaard
  vertoont geen corrosie en glanst goud­
  kleurig, net zoals imitaties uit de 19de
  en 20ste eeuw. Er worden dan ook grote
  vraagtekens geplaatst bij de authenti­
  citeit van dit stuk. Het zwaard uit Gent
  daarentegen vertoont die patina wel, wat
  het minder verdacht maakt. Helaas werd
  de ontdekking van dit zwaard niet goed
  gedocumenteerd. De enige vermelding
  is deze in de Brusselse catalogus van
  de collectie Gels uit 1933, die het aan de
  
  Sylvia van de Universiteit Gent voert XRF-onderzoek uit op het zwaard van Gent © Léonard Dumont / STAM
  omgeving van Gent toewijst. Er bestaan
  kopieën van dit zwaard in het Musée
  dArchéologie van Saint-Germain-enLaye (Frankrijk) en in het Rijksmuseum
  van Oudheden van Leiden (Nederland).
  Deze musea vermelden echter steeds
  andere vindplaatsen voor ditzelfde
  zwaard. Dat maakt het zwaard van Gent
  verdacht...
  Op de dissectietafel, maar zonder
  snijden
  
  Om de echte aard van de twee museum­
  stukken te achterhalen, onderzocht de
  Universiteit Gent ze met twee verschil­
  lende analysetechnieken. Röntgenfluorescentieanalyse (XRF) dient om de
  chemische elementen van het metaal
  
  EXSITU
  
  45
  
  Het zwaard van Asper ondergaat
  een CT-scan © Léonard Dumont
  
  waarvan de wapens zijn gemaakt te
  bepalen. Moderne imitaties zijn vaak
  gemaakt van messing, een legering van
  koper en zink. Het gebruik van zink was
  niet bekend in de bronstijd, wat dit een
  sluitende methode maakt om vervalsin­
  gen te identificeren.
   I
  
  I
  
  De CT-scan legt de
  verborgenheden van
  het zwaard van
  Gent bloot
  ©Tim De Koek/STAM
  
  Detailopnames van het
  zwaard van Genttonen
  beschadigingen op de kling,
  Zijn ze echt? Pittig detail, de
  gekende kopieën vertonen
  deze haksporen niet
  © Léonard Dumont / STAM
  
  Het bronstijdzwaard van Asper
  ©LéonardDumont/KMKG
  
  46
  
  EXSITU
  
  De röntgenfoto van het zwaard van
  Asper onthult enkele van zijn geheimen
  © Léonard Dumont / KMKG
  
  Het onderzoek bestudeerde ook de inter­
  ne structuur van de twee zwaarden met
  een CT-scan. Hierbij wordt met behulp
  van röntgenstralen de binnenkant van
  een object in drie dimensies gerecon­
  strueerd. De methode kan verschillende
  aanwijzingen onthullen die imitaties
  ontmaskeren. De snijdende kling en het
  gevest (de greep) worden tegenwoordig
  meestal in één stuk gegoten. In de brons­
  tijd daarentegen werden deze twee delen
  nog afzonderlijk gemaakt. De heden­
  daagse kopieën bestaan ook uit extreem
  homogeen metaal, terwijl de authentieke
  metalen voorwerpen meestal een hoge
  porositeit en kleine foutjes vertonen.
  zich elders gelijkaardige kopieën bevin­
  den. De valse Gentse vindplaats van het
  zwaard uit het STAM is wellicht verzon­
  nen op het moment dat het zwaard in 1933
  geveild werd om zo het zwaard in waarde
  te doen stijgen.
  De XRF-analyse onthult dat het metaal
  bestaat uit een legering van 90% koper en
  10% tin, wat we brons noemen. Dat komt
  overeen met de samenstelling van origi­
  nele bronstijdzwaarden. Niet alle imita­
  ties werden dus uitgevoerd in messing
  en de afwezigheid van zink bewijst niet
  zonder weerga dat het object authentiek
  is. Het Gentse zwaard van het STAM is,
  ondanks zijn mooie patina, een moderne
  imitatie gebleken.
  Asper, te mooi om echt te zijn?
  
  Het Gentse zwaard
  
  Het prachtige Asperzwaard onderging
  hetzelfde verhoor. De analyse van de
  metaalsamenstelling is nog niet volledig
  afgerond, maar de CT-scan levert al me­
  teen cruciale aanwijzingen.
   De CT-scan en XRF-analyse onthullen
  meteen dat het Gentse wapen uit één stuk
  was gegoten. De compositie doorheen
  het hele object is homogeen en de interne
  structuur vertoont geen breuk tussen
  gevest en kling. Bovendien bleek ook de
  chemische samenstelling van het metaal
  erg homogeen, quasi zonder porositeit of
  foutjes. Dit alles wijst er op dat het niet
  om een authentiek bronstijdzwaard gaat.
  Na een doorgedreven archiefonderzoek
  blijkt het origineel afkomstig uit Bruck
  (Beieren, Duitsland). Tegenwoordig
  wordt het bewaard in het museum van
  Landshut. Het imitatiezwaard bleek
  indertijd gegoten in het Römisch-Germanisches Zentr almuseum van Mainz
  (Duitsland), enerzijds om de eigen
  collecties te verrijken, maar anderzijds
  ook om te verkopen aan andere musea en
  particulieren. Dit verklaart waarom er
  
  Zoals andere gekende bronstijdzwaarden
  werd het handvat van het Asperzwaard
  als apart onderdeel op het uiteinde van de
  kling gegoten. Deze ‘overgiet-techniek’ le­
  vert tijdswinst op in het productieproces
  aangezien het gevest tijdens de productie
  meteen bevestigd wordt op het zwaard.
  Tijdens dit proces ontstaat echter een
  scheidingsvlak tussen het handvat en
  de kling, omdat de temperatuur van
  het gesmolten brons niet hoog genoeg
  is om beide delen volledig te solderen.
  Het contact tussen het gesmolten brons
  en de kling veroorzaakt een thermische
  schok. Het brons stolt snel bij het gieten
  waardoor de geproduceerde gassen niet
  kunnen ontsnappen en er porositeit ont­
  staat ter hoogte van het scheidingsvlak.
   Deze zwakke plek werd verstevigd door
  het gieten van metalen klinknageltjes in
  het handvat. Een vergelijkbaar fenomeen
  
  treedt op bij het vullen van de mal van
  de kling. Ook hier daalt de temperatuur
  van het gesmolten brons snel en wordt
  het stroperig, waardoor het gas in het
  vloeibare brons niet de tijd heeft om te
  ontsnappen en er kleine gasbubbeltjes
  ontstaan in het metaal. De aanwezigheid
  van deze gasbelletjes strookt met de
  structuur van andere originele bronstijd­
  zwaarden.
  Ook een röntgenfoto helpt bij het onder­
  zoek. Die wees immers uit dat het metalen
  deel van het handvat, ofwel de zwaardtong, in twee fasen werd gemaakt, wat
  heel ongewoon is. Het gaat om een fout bij
  de eerste gietpoging van het handvat die
  men probeerde recht te zetten tijdens een
  tweede stap. Het onderste deel werd zoals
  gewoonlijk gegoten op de kling, waarna
  het uiteinde van het handvat werd aange­
  vuld. Later voegde men nog een organi­
  sche afwerking uit bijvoorbeeld hout of
  been toe op het handvat. Deze is inmiddels
  volledig vergaan. Ondanks zijn ‘nieuwe’
  uitzicht, door de afwezigheid van corrosie,
  lijkt het zwaard van Asper dus toch een
  authentiek bronstijdzwaard te zijn.
  Uit dit onderzoek blijkt dat onderzoe­
  kers niet zomaar op het uitzicht van een
  zwaard mogen afgaan om de authentici­
  teit te beoordelen. Deze wapens werden
  veelvuldig gekopieerd en vervalst vanaf
  het eind van de 19de eeuw en waren soms
  op het oog moeilijk te onderscheiden van
  de echte voorwerpen. Het toepassen van
  nieuwe wetenschappelijke technieken op
  oude vondsten bewijst duidelijk zijn nut.
   Het zwaard uit Asper toont dat Vlaande­
  ren niet moet wanhopen als het op vollegreepzwaarden aankomt: ze kwamen
  hier wel degelijk voor. De ontmaskering
  van het Gentse zwaard hoeft echter geen
  ontgoocheling te zijn. Het is een heel eigen
  en boeiend verhaal over hoe musea in de
  19de eeuw hun collecties wilden aanvul­
  len met zoveel mogelijk informatie.
  EXSITU
  
  47.
  