title: Umlaut en mouillering
text: Umlaut en mouillering
  Toen mij gevraagd werd om mee te werken aan dit colloquium en er mijn mening uiteen te zetten over uw stelling over de verhouding van umlaut en mouillering, wist
  ik dat u een dissertatie over dit onderwerp had geschreven, maar had die nog niet gezien. Ik heb me dan met
  enigszins verkeerde verwachtingen aan de lectuur van
  uw werk gezet. Ik dacht namelijk dat het vooral om de
  oude, maar eigenlijk al lang niet meer actuele vraag zou
  gaan of de West- en Noordgermaanse i-umlaut het resultaat is geweest van een anticipatie van de articulatie van
  de klinker die umgelautet werd op de umlautfactor,
  ofwel of het om een regressieve kettingreactie is gegaan
  waarbij de tussenliggende consonant of consonantengroep eerst werd gemouilleerd. Ik verwachtte verder dat
  u uw onderzoek van de Zuidwestbrabantse mouillering in
  dienst van de tweede theorie had willen stellen.
  De vraag welke van de twee genoemde alternatieven
  juist is, heb ik zojuist al lang niet meer actueel genoemd.
   Het debat is immers al een hele tijd verstomd, en dat
  komt wel omdat het in wezen een vóórstructureel en
  klankfysiologisch debat was. Als de mouilleringstheorie
  juist is, zijn de gemouilleerde consonanten tussen
  umlautklinker en umlautfactor allofonen van hun nietgemouilleerde tegenhangers geweest. Van het ogenblik af
  dat de umlaut zich heeft doorgezet en de gemouilleerde
  consonanten weer gedemouilleerd zijn, hebben we met
  fonologische consequenties in het vocalisme en niet in het
  
  -160consonantisme te maken. Of er tussendoor met deze consonanten iets aan de hand is geweest, kan ons eigenlijk
  niet zoveel schelen. Het is alsof ik met de trein van Leuven naar Hasselt reis. Of ik dat via Diest of via Landen
  doe, maakt niet veel uit, hoofdzaak is dat ik in Hasselt
  aankom. Vandaar dat het nadenken over de umlaut zich
  sinds de studie van Twaddell van 1938 (1) op andere
  punten geconcentreerd heeft : Hoe heeft de umlaut zich
  gefonemiseerd en welke consequenties heeft dat voor de
  fonologische en morfologische systemen gehad ?
  Ik heb zoëven het oude debat ook in wezen klankfysiologisch genoemd. Dat is niet uw opvatting: U beschouwt
  het als een dispuut tussen voorstanders van een theorie
  die de umlaut als het resultaat van een klankfysiologisch
  proces (mouillering) en van een theorie die hem als het
  resultaat van een psychisch proces (anticipatie) interpreteert. U hebt in zoverre gelijk dat de aanhangers van de
  anticipatietheorie nogal eens psychologiserend geargumenteerd hebben. Maar dat belet niet dat bij een anticipatie van een klinker op de klinker van de volgende syllabe mondstanden kunnen worden ingenomen die bij de
  articulatie van een tussenliggende medeklinker of cluster
  gedeeltelijk bewaard worden, zonder dat de menselijke
  ziel daar veel mee te maken heeft, m.a.w. het is niet in
  te zien waarom de anticipatietheorie minder klankfysiologisch zou zijn dan de mouilleringstheorie.
   Hoe dit ook zij, ik zou niet op het puntje van mijn
  stoel gaan zitten als u alleen maar positie had gekozen in
  het verstomde debat tussen aanhangers van de anticipatie- en van de mouilleringstheorie en voor uw mouilleringspositie een beroep had gedaan op feiten uit de Zuid(1) W. FREEMAN TwADDELL , A note on Old High German umlaut. Mo1Udshefte für Deutschen Unterricht, 30 (1938), 177-182.
   -
  
  161 -
  
  westbrabantse mouillering. Maar u doet meer, en daarin
  ligt het aantrekkelijkste aspect van uw proefschrift : U
  hebt de moed om te stellen dat de huidige mouillering
  het resultaat is van een herstructurering van een vroegere, waarin we nog de vóóroudnl. en oudnl. i-umlaut
  kunnen herkennen. Daarmee verrijkt u niet alleen het
  oude debat, maar stelt u een van de belangrijkste verschijnselen uit de formele geschiedenis van het Germaans
  direct in dienst van de oplossing van een interessant probleem uit de Ndl. dialecten. Welk rechtgeaard dialectoloog van bij ons zou daar zelfs niet van het puntje van
  zijn stoel opspringen ?
  Volgens Hugo Claus bestaat er een verdriet van België,
  volgen het laatste nummer van De Gids bestaan er nog
  veel meer soorten verdriet, maar in verband met de
  umlaut in ons taalgebied bestaat er een verdriet van
  Goossens. Zoals alle Ndl. dialectologen heb ik geprobeerd
  onze taalgeografische en taalhistorische kennis uit te
  breiden, te verbeteren en te preciseren. Ik heb echter de
  pretentie te geloven dat ik één keer in mijn leven iets
  meer heb gedaan, namelijk een taalhistorisch paradigma
  omstoten en er een ander voor in de plaats zetten. Ik
  gebruik het woord paradigma hier in de betekenis die
  Thomas S. Kuhn in<< The Structure of Scientific Revolutions >> eraan hecht (2), en wel met alle bescheidenheid die
  een beoefenaar van een geesteswetenschap past, die zich
  met een beperkt verschijnsel heeft bezig gehouden, dat
  bovendien historisch, d.w.z. niet voor herhaling vatbaar
  is. Het zij verre van mij, mijn umlauttheorie van
  1980 (3) met de prestaties van een Copernicus, Newton of
  (2) THOMAS S. KUHN, De structuur van wetenschappelijke revoluties (vert.
  Bastiaan Willink). 4de druk. Meppel/Amsterdam, 1987. Een definitie op blz. 29.
  (3) J. GossENS, Middelnederlandse vocaalsystemen, VMA, 1980, 161-251.
   -
  
  162 -
  
  Einstein te vergelijken. Dat zou ridicuul zijn. Niettemin
  ben ik van mening dat mijn theorie een pricipieel nieuw
  licht op de palataliseringen, de structuur van de vocaalsystemen en belangrijke stukken van de morfologie der
  Ndl. dialecten en zelfs op de geschiedenis van het Ndl.
   als zodanig werpt, waardoor herschrijvingen van een
  aanzienlijk aantal formuleringen en meningen, vanzelfsprekend ook in de handboeken, noodzakelijk zijn geworden. Mijn verdriet bestaat erin dat na twaalf jaar in de
  vakliteratuur zo weinig van dat nieuwe inzicht te merken
  is. U hebt geprobeerd de theorie te assimileren en het
  verheugt me dat u daardoor in staat bent geweest een
  correlatie te zien tussen de verspreiding van de mouillering en wat ik secundaire umlaut noem. Daar waar die
  umaut moet hebben opgehouden, ten westen van de
  Dender, houdt ook op een vrij abrupte manier uw mouillering op. Toch ben ik van mening dat mijn opvatting
  door u lang niet altijd juist verwerkt is. Met name hebt
  u last gehad met de implicatie van het concept secundaire umlaut dat hieraan ook drie verschillende korte
  klinkers werden onderworpen. Vooral uw vergaande
  identificatie van secundaire umlaut met umlaut in de
  morfologie is een vergissing. Zowel de primaire als de
  secundaire umlaut zijn in eerste instantie klankwetten,
  geen morfologische verschijnselen. Ik ben van mening en daarin word ik telkens opnieuw bij het bestuderen
  van klankwetten gesterkt - dat ze als zodanig zeer
  mechanisch hebben gewerkt. D.w.z. wanneer aan de
  voorwaarde was voldaan dat een i of j volgde, werd de
  voor umlaut vatbare klinker umgelautet, anders niet. Of
  die umlautfactor nu buiten een morfologisch paradigma,
  in een deel van de vormen van een paradigma of in het
  hele paradigma voorkwam, is daarbij volstrekt onbelangrijk. In die fase kwamen dus umlautklinkers in en buiten
  
  -
  
  163 -
  
  morfologische paradigma's voor, juist zoals niet-umgelautete klinkers dat deden. In paradigma's konden alle
  vormen of een deel van de vormen of hoegenaamd geen
  vormen umlaut vertonen. Het hangt er allemaal maar
  van af of er een umlautfactor volgde of niet. Dat alles
  geldt zowel voor de primaire als voor de secundaire
  umlaut. Beide umlauten konden zich in hun respectieve
  verspreidingsgebieden, d.w.z. de primaire in het hele
  taalgebied, de secundaire in de oostelijke helft daarvan,
  tot op de dag van vandaag handhaven wanneer ze buiten
  een morfologisch paradigma of in alle vormen van een
  paradigma voorkwamen, de primaire b.v. in mens, de
  secundaire in grüün voor <<groen>>. Wisselden ze in een
  paradigma met elkaar af, dan kon de spanning tussen de
  niet en de wel umgelautete vormen door een ingreep van
  de analogie worden opgeheven, ofwel bewaard of herschikt.  U bent erin geslaagd aan te tonen - o.a. dank zij een
  zeer accurate beschrijving van de mouilleringsvoorwaarden - dat er een opvallende overeenkomst bestaat tussen de posities waarin umlaut is opgetreden en die
  waarin mouillering wordt aangetroffen. Natuurlijk blijven de verschillen nog aanzienlijk, maar de overlappingen zijn groot genoeg om plausibel te maken dat de
  mouillering via een aantal brekingsspiegels de umlaut
  nog reflecteert. Echt bewijzen kunt u dat natuurlijk
  niet ; daarvoor is de mouillering toch te sterk aan het
  principe van de consonantenclustering en de umlaut aan
  vocalische conditionering gebonden, en dus kan de gelijkenis toeval zijn. Ik denk ook dat het mogelijk is om uw
  stelling af te zwakken. Bij mono- en plurimorfematische
  woorden met een alveolare cluster na een e in het dialect
  van Aalst (4) zijn er waarin deze e het resultaat van een
  umlaut is (b.v. in gewel't' <<geweld>> en andere) waarin hij
  op een Wg. e teruggaat en dus geen umlautklinker is (b.v.
  (4) Ph. ÜOLINET, Het dialect van Aalst, LB, 1 (1896), 1-59, 99-206, 223-308.
   -
  
  165 -
  
  in gel 't' << geld >>). Het zou voor de theorie mooi geweest
  zijn als er in de gevallen van de eerste groep wel en in
  die van de tweede geen mouillering optrad. Maar de feiten trekken zich niets aan van de theorie : Alle gevallen
  hebben mouillering voor zover er een alveolare cluster is
  of geweest is, en anders ontbreekt de mouillering. De
  oorsprong van de klinker speelt daarbij geen rol. Natuurlijk kunt u zich uit de moeilijkheid redden door te stellen
  dat er hier een hergroepering heeft plaatsgehad, maar ik
  stel daar tegenover dat als er hier een met de oorsprong
  van de vocaal corresponderende tegenstelling tussen
  mouillering en niet-mouillering was geweest, u een waterdicht bewijs voor uw stelling had gehad, dat u nu niet
  leveren kunt. Anderzijds hebt u mij ervan overtuigd dat
  het feit dat de umlaut ook gewerkt heeft wanneer zich
  tussen umlautvocaal en umlautfactor een labiaal of een
  geheel of gedeeltelijke labiale cluster bevond (b.v. in heffen), geen argument tegen de mouilleringstheorie is. Ik
  wijs dus uw stelling niet af, ik vind zelfs dat ze voldoende plausibiliteit bezit om haar verdediging te verantwoorden, maar ik weet niet of ze waar is.
  Tenslotte zou ik nog iets willen zeggen over het kettingverband dat u legt tussen mouillering, depalatalisering, i-epenthese en wat u <<retro-umlaut>> noemt. De
  eerste verbinding daarin is die tussen mouillering en
  depalatalisering (type ge kun't' << je kunt>>, dos' <<Duits>>,
  klan'er <<kleiner>>). U beschouwt deze laatste als een dissimilatorische reactie op de mouillering, en dat lijkt mij
  juist. Bij de beschrijving van de volgende schakels en
  verbindingen in de ketting is u echter m.i. te concreet, en
  daardoor zwakt u in de grond uw stelling over de mouillering als onmiddelijke oorzaak van umlautfenomenen af.
   U ziet het i'tje zich uit de palatale articulatie van de al
  
  -
  
  166 -
  
  gemouilleerde cluster ontwikkelen, dan ziet u het zich
  daaruit losmaken wanneer bij mouilleringsregressie de
  cluster gedemouilleerd wordt, vervolgens ziet u het na
  die demouillering een tautosyllabische umlaut veroorzaken en tenslotte ziet u het verdwijnen. Deze voorstelling
  van zaken is geen karikatuur ; ze is bij aandachtig lezen
  uit de bladzijden 230-232 van uw werk te halen. Ik vind
  die te precies en tegelijk te metafysisch. Articulaties die
  i- of j-achtig klinken, zijn inherent aan het mouilleringsproces zelf, ze hoeven niet pas te ontstaan wanneer de
  mouillering er al is. De i of j is de ene keer beter hoorbaar dan de andere, je hoort ze niet altijd vóór, maar
  ook wel na de gemouilleerde consonanten. Ik denk dat ze
  door dialectologen die een mouillering optekenen, vaak
  niet afzonderlijk worden genoteerd, omdat de notering
  van de mouillering op zichzelf al voor voldoende wordt
  gehouden. Omgekeerd denk ik dat we bij noteringen van
  een alveolare consonant voorafgegaan door een i'tje
  eigenlijk meestal met min of meer sterk gemouilleerde
  consonanten te maken hebben. Ik heb in ieder geval destijds in Limburg zeer vaak zitten te twijfelen hoe ik min
  of meer sterke mouilleringen met hun eventuele begeleidende palatale klinker of semivocaal moest noteren en ik
  geloof niet dat die dingen met behulp van orenfonetiek
  allemaal zo fijn uit elkaar gehouden en dan ook nog
  diachroon gefaseerd kunnen worden. Het is dan ook niet
  nodig om dei zich uit de mouilleringscluster los te laten
  maken, vervolgens een demouillering te laten optreden
  en daarna retro-umlaut te laten plaatshebben, waardoor
  realisaties als nmle <<naald>> en plmts <<plaats>> zouden
  ontstaan. Daardoor wordt eigenlijk het principe dat de
  mouillering causa constituens van de umlaut is, verlaten ; immers, op het ogenblik dat de umlaut werkt, is er
  in deze voorstelling geen mouillering meer. Het lijkt mij
  
  -
  
  167 -
  
  daarentegen voldoende, te stellen dat gedepalataliseerde
  vocalen vóór historische mouilleringscluster een late
  umlaut kunnen ondergaan en dat dit verschijnsel correleert met een terugkeer van de palatale realisering van
  de consonant naar zijn vroegere alveolare. Daarmee zegt
  u iets aantoonbaars, uw beschrijving van het fenomeen
  wordt niet pseudo-exact, het vertoont geen metafysische
  trekken en uw stelling van de mouilleringsumlaut komt
  sterker uit de verf. Het kan in de dialectologie zijn voordelen hebben de dingen wat vager te zeggen.  J. GOOSSENS.
  