title: None
text: Het eerste feest van de orde werd gehouden in de SintPieterskerk te Rijsel in december 1431. Het volgend jaar
  was het in Brugge dat Filips de Goede «tenuit festum pro
  secunda vice in ista ecclesia Sancti Donatiani» In het voor­
  uitzicht van deze feestelijke bijeenkomst werden zitplaatsen
  in het koorgestoelte van de kanunniken in gereedheid ge­
  bracht en versierd met de geschilderde wapenborden van
  de 25 leden. Volgens de rangorde in het handschrift van
  J.F . Foppens 2 werden de plaatsen in het koorgestoelte als
  volgt voorzien:
  1. Handschrift P.J. De Molo, n° 595, Stadsbibliotheek, Brugge.
  2. Epitaphia Brugensia, copie ingelast voor blz. 1 yan het hand­
  schrift P.J. De Molo.
   Kant van de proost of noordkant:
  Hertog Filips de Goede (1396-1467)
  1. Frederik van Meurs (1392-c. 1451)
  2 . Antoon van Croy (c. 1390-1475)
  3. Hugo van Lannoy (c. 1384-1456)
  4. Jan van Croy (1395-1472)
  5. Jan van Luxemburg (1385-c. 1440)
  6 . Antoon van Vergy (t 1439)
  7. Pieter van Beaufremont (t 1473)
  8. Jan van La Trémoille (c. 1337-c. 1449)
  9. Jan van Robeke (c. 1369-1449)
  10. Jaak van Brimeu (t vóór 1451)
  11. Antoon van Toulonion ( t 30.9.1432)
  12. Willem van Vienne (c. 1360-c. 1435)
  Kant van de deken of zuidkant:
  1. Simon van Lalaing (c. 1405-1476)
  2. Florimond van Brimeu (t 1441)
  3. Jan van Komen ( t 1442)
  4. Jan van Crequy (c. 1397-c. 1473)
  5. Jan van L ’Isle-Adam ( t 1437)
  6. David van Brimeu (t c. 1451)
  7. Filips van Temant (c. 1400-1456)
  8 . Roeland van Uitkerke (c. 1385-1442)
  9. Boudewijn van Lannoy (c. 1388-1474)
  10. Gilbert van Lannoy (1386-1462)
  11. Pieter van Luxemburg (1390-1433)
  12. Renier Pot (t 1432)
  De vijfentwintig voorbereide plaatsen werden niet allen
  bezet. Volgens het officieel verslag van griffier Jan L ib ert3,
  waren bij de opening van het feest slechts veertien aanwe­
  zigen, namelijk Filips de Goede, Frederik van Meurs, An3.
  Wenen, Haus-, Hof- und Staatsarchiv, Protokolle der Ordenskapittel, Registrum I, 1431-1461, fol. 4 v° - 7 r”: fotokopie en mi­
  krofilm in Archief van het Bisdom, A. 125.
   toon van Croy, Hugo van Lannoy, Jan van Croy, Jaak van
  Brimeu, Jan van Komen, Jan van Crequy, David van Brimeu, Filips van Ternant, Roeland van Uitkerke, Boudewijn
  van Lannoy 4, Gilbert van Lannoy en Pieter van Luxem­
  burg. De namen van de elf afwezigen zijn in de voorgaande
  lijst kursief gedrukt. Er waren verscheidene motieven van
  afwezigheid. Jan van Robeke was wel naar Brugge gekomen,
  maar kon wegens ongesteldheid de vergaderingen niet bij­
  wonen. Twee leden waren gestorven: Antoon van Toulonion
  en Renier Pot. Vier afwezigen hadden zich door prokuratie
  laten vertegenwoordigen: Jan van Luxemburg werd door
  Jan van Croy vertegenwoordigd; Antoon van Vergy en
  Pieter van Beaufremont, door Hugo van Lannoy; Jan van
  L ’Isle-Adam, door Roeland van Uitkerke. Drie andere afwe­
  zigen waren niet vertegenwoordigd: Jan van La Trémoille,
  Willem van Vienne en Florimond van Brimeu; deze laatste
  was in krijgsgevangenschap, zodat het hem onmogelijk was
  naar Brugge te komen of een prokuratie te zenden. Simon
  van Lalaing, op 4 december 1431 te Rij sei in de orde opge­
  nomen, moest nog de eed afleggen en het kenteken van de
  orde ontvangen, hetgeen nadien, op 20 januari 1433, te
  Gent plaats greep. Toch prijkt de halsketting van het Gulden
  Vlies rond zijn wapenschild, dat voor hem in Sint-Donaas
  was geschilderd.
  Het feest werd ingeleid door een godsdienstige plechtig­
  heid. De hertog en zijn dertien aanwezige ordebroeders,
  gehuld in hun zwart fluwelen mantels, met de gouden ket­
  ting van het Gulden Vlies over schouders en borst, had­
  den de voorbehouden ereplaatsen ingenomen. Ook de kan­
  selier, de greffier en de thesaurier, drie funktionarissen van
  de orde, waren ter plaatse. Verscheidene notabelen en pre­
  laten woonden eveneens de dienst bij, en men mag ver­
  4.
   Zijn geschilderd portret door Jan van Eyck, bewaard in BerlijnDahlem, was tentoongesteld te Brugge van 14 tot 30 september 1962:
  Het Gulden Vlies, vijf eeuwen kunst en geschiedenis, tentoonstelling
  in het Groeningemuseum, Catalogus, 1962, blz. 98-101, met foto.
  onderstellen, al wordt dit in het verslag niet vermeld, dat
  ook de kanunniken van Sint-Donaas, waaronder de be­
  roemde Joris Van der Paele, aanwezig waren. Na afloop
  van de koordienst begaven de leden van de orde met de
  funktionarissen zich naar de kapittelzaal, waar een zetel voor
  de souverein en twee rijen zitplaatsen voor de ridders ge­
  reed stonden. Daar begon de plechtige zitting, «ledit sou­
  verain séant en son siège et les frères et compaignons dudit
  ordre séans aussi en sièges parés à dextre et à senestre selon
  leur ordre» 5.
  De openingsrede, over het belang en het nut van de orde,
  werd uitgesproken door de kanselier, Johannes Germain,
  bisschop van Nevers. Daarna schreven de ridders op briefjes
  de namen van kandidaten ter verkiezing, en elkeen werd
  door de kanselier ondervraagd omtrent de hoedanigheden
  en ridderlijke deugden van de voorgestelden.
  In de morgen van de volgende dag, dinsdag 2 december,
  gingen de hertog en de ridders opnieuw zitting houden in
  de kapittelzaal, waar Pieter van Luxemburg op het kruis­
  beeld en de heilige relieken persoonlijk de eed bekrachtigde,
  welke hij in Rijsel door zijn prokurator Filips van Ternant
  had afgelegd. Daarna ging men over tot de verkiezing van
  twee nieuwe leden in vervanging van beide afgestorvenen.
  Elke stemgerechtigde schreef op een briefje de naam van
  de kandidaat van zijn voorkeur. De kanselier, de greffier en
  de thesaurier telden de stemmen. De meeste waren uitge­
  bracht op André van Toulonion en Jan van Melun, die
  respektievelijk als opvolgers van Renier Pot en van An toon
  van Toulonion werden aangeduid.
   In de namiddag van dezelfde dag kwamen twee edellie­
  den, Jaak van Craon en Rigault van Versailles, een geschil
  voorleggen: de laatste van de twee beweerde, dat Jaak van
  Craon zijn krijgsgevangene was, wat door de andere werd
  ontkend.
  Verder werd door de hertog uitdrukkelijk aan Pieter van
  5. Registrum I, fol. 5 r°.
  Luxemburg en aan Jan van Croy verboden geweld te ge­
  bruiken tot regeling van de betwisting die, bij gelegenheid
  van een sterfgeval, tussen hen was opgerezen. Zij beloofden
  zich aan die beslissing te houden.
  Zoals de vorige keer werd ook een onderzoek ingesteld
  omtrent het gedrag van de leden, zowel van de souverein
  als van zijn ordebroeders. Er viel niets verkeerds aan te
  merken, zodat straf noch boete moest worden opgelegd.
  Een ongunstig bericht was echter toegekomen over het ge­
  drag van de afwezige Jan van La Trémoille, die tegen de
  eer van het ridderschap zou misdaan hebben. Een bode
  werd gezonden om hem ter verantwoording te dagvaarden.
  Daarna werd een verzoekschrift voorgelezen van Jan van
  Neufchâtel, die men op het feest van de orde te Rij sei,
  wegens oneerlijk gedrag, had uitgesloten. De smeekbrief
  betoogde dat hij niets had misdaan, wat zijn uitsluiting uit
  de orde rechtvaardigde. Er werd echter besÜst de genomen
  maatregel te handhaven.
   Tenslotte toonde men aan dë vergadering een sierlijk ge­
  schreven brief van het koncilie te Bazel aan de kapittelvergadering. Dit 17e algemeen koncilie was op 23 juli 1431
  met pauselijke toestemming begonnen, maar werd door
  paus Eugenius IV, in januari 1432, ontbonden. Toch bleven
  leden in Bazel vergaderen en zochten blijkbaar de steun van
  de grote hertog van het Westen. De brief spreekt met lof
  over zijn ridderorde: «Audemus etiam vos nuncupare non
  tantum milites mundi, sed lesu Christi, pro cuius amore tali
  confraternitati nomen dedisti, sub promissione et desiderio
  fidem christianam defendendi, statumque et libertatem nostrae matris sanctae Ecclesiae...» 6.
  Tot blijvende herinnering aan het tweede feest van de
  orde Het men de geschilderde wapenborden in het koorge­
  stoelte van Sint-Donaas. Dit was ook het geval na het elfde
  6.
  De Reiffenberg, Histoire de l’Ordre de la Toison d’or, depuis
  son institution jusqu’à la cessation des chapitres généraux, Brussel,
  1830, blz. 10, noot 1.
  feest van de orde, in mei 1468 in de Onze-Lieve-Vrouwkerk, waar men thans nog in het koor de twee rijen panelen
  kan bewonderen, geschilderd door Pieter Coustain 7. In het
  koor echter van de Sint-Salvatorskathedraal ziet men de
  wapenborden van het dertiende feest, gehouden in april
  1478 8. De wapenborden van de Sint-Donaaskathedraal zijn
  allen, met de afbraak van het kerkgebouw in 1800, spoor­
  loos verdwenen. Zij zijn in gekleurde miniaturen weerge­
  geven in het handschrift van P.J. De Molo, Brugge, Stads­
  bibliotheek, n° 595, blz. 27-58 9. Deze sierlijke «insignia
  aurei velleris» waren nog aanwezig in het koor op 3 augus­
  tus 1730, toen de kanunniken beslisten er nieuwe lijsten te
  laten aanbrengen 10.
   De twee ridders, die in het kapittel van 1432 verkozen
  werden, André van Toulonion en Jan van Melun, hadden
  vanzelfsprekend nog geen eigen wapenschild in het koor
  van Sint-Donaas. De eerste van de twee stierf reeds het vol­
  gend jaar. De tweede, Jan van Melun, heer van Antoing,
  bereikte de ouderdom van ongeveer 86 jaar. Hij stierf op
  15 februari 1484 en werd begraven in de kollegiale kerk
  van Onze-Lieve-Vrouw te Antoing. Zijn geschilderd wapen­
  bord prijkt in de Brugse Onze-Lieve-Vrouwkerk, op de
  9e plaats, zuidkant, en eveneens in de Sint-Salvatorskerk
  op de 12e plaats, zelfde kant.
  7. Cf. F. Salet, La fête de la Toison d’or de 1468, in Annales de
  la Société royale d'archéologie de Bruxelles, 51, 1962-1966, p. 5-29;
  Id., La fête de la Toison d’or et Ie manage de Charles le Téméraire,
  Bruges, mai-juillet, 1468, in Handelingen «Société d’Emulation» Brug­
  ge, 106 (1969), blz. 5-16.
  8. Cf. A. Viaene, Het 13e ordekapittel van het Gulden Vlies 1478,
  in Westvlaanderen, V III, 1959, b k . 65-67.
  9. Deze heraldische afbeeldingen werden uitgegeven door J . Gail­
  lard, Inscriptions funéraires et monumentales de la Flandre occiden­
  tale, Arrondissement de Bruges, dl. I, Brugge, 1861, blz. 23-34, met
  enkele wijzigingen; het wapenschild van Renier Pot is in de uitgave
  eenvoudig: van goud met faas van azuur; in het handschrift De
  Molo is het gevierendeeld, 1 en 4 van goud met faas van azuur, 2 en
  3 een schaakbord van zilver en sabel waarover drie schuin geplaatste
  zwaarden van keel met handvat van goud.
  10. Brugge, Archief van het Bisdom, Handelingen van het kapittel
  van Sint-Donaas, A. 85, blz. 64.
   Een van de voornaamste ridders, door Filips de Goede in
  1431 benoemd, en op het ordeskapittel van 1432 in Brugge
  aanwezig, is Gilbert van Lannoy, veldheer, diplomaat, his­
  toricus en moralist, overleden in 1462. Hij was het, die
  Isabella van Portugal in de haven van Sluis mocht verwel­
  komen en haar met haar gevolg naar Brugge leiden, voor
  het huwelijk met hertog Filips n.
  B. JA N SSEN S D E BISTH O V EN
  
  11. Biographie Nationale, X I I, 1890-1891, kol, 308-322.
  Enkele bepalingen omtrent
  bezaaiing, beplanting en behuizing
  in laatmiddeleeuwse pachtcontracten voor het Brugse Vrije
  ( XVe eeuw )
  Het belang van de pachtcontracten voor wat de kennis
  van de middeleeuwse landbouw betreft, hoeft zeker niet
  meer beklemtoond te worden. Immers, deze dokumenten
  maakten een belangrijk, soms zelfs hoofdzakelijk deel uit
  van het bronnenmateriaal voor de studies die in onze ge­
  bieden 1 en ook elders2 op het terrein van de agrarische ge­
  schiedenis verschenen.
  Bij deze contracten treden steeds twee partijen op: de
  pachter en de verpachter. Deze laatste is de eigenaar van
  het goed dat in pacht wordt gegeven, zijn vertegenwoordi1. Hierbij mag ongetwijfeld het werk van P. Lindemans, Geschie­
  denis van de landbouw in België, 2 dln. Antwerpen, 1952 geciteerd
  worden. Ook J. Boon, Aspecten van de landbouw in het graafschap
  Vlaanderen van het laatste kwart der X lV e eeuw tot het einde van
  de XV e eeuw (onuitgeg. dissertatie Rijksuniversiteit Gent 1964)
  steunt vooral op dergelijke contracten. Zie nog: idem, De landbouw­
  economie en de pacht in Vlaanderen tijdens de late middeleeuwen:
  enkele peilingen, Hand. Maatschappij Geschiedenis en Oudheidkunde
  Gent, nieuwe reeks 18, 1964, blz. 19-29; en het werkinstrument sa­
  mengesteld door A. De Vos, Inventaris der Landbouwpachten in de
  Gentse jaarregisters van de Keure, 2 dln. Gent, 1958-1960.
   Terzelfdertijd moet hier benadrukt worden dat de toestand voor
  het Brugse voor de studie van de middeleeuwse nachtcontracten zeer
  weinig rooskleurig is bij vergelijking met Gent. De schepenregisters
  (wettelijke akten) beginnen immers zowel voor de stad als voor het
  Brugse Vrije slechts vanaf het midden van de X V Ie eeuw (1545­
  1546). Voor de periode vóór 1500 is als belangrijke reeks alleen de
  «wettelijke passeringen» van de Proosdij Sint-Donaas te vermelden.
  2. H.P.H. Jansen, Landbouwpacht in Brabant in de veertiende en
  vijftiende eeuw. Assen, 1955.
  ger of zijn zaakgelastigde 3. De eigenaar kan een private of
  een rechtspersoon (instelling) zijn. Het komt voor dat (één
  van) de partijen niet één enkele maar meerdere personen
  (of instellingen) zijn 4.
  Nu eens treedt, volgens het formulier van het contract,
  de ene, dan weer de andere partij actief op 5. Men verleed
  deze contracten voor één of meerdere tot het opstellen van
  wettelijke akten bevoegde personen: notaris, schepenen van
  de stad, van het Vrije of redenaars van het Proosse 6.
  De pachtcontracten regelen allerlei betrekkingen tussen
  de optredende partijen. Het is een wederzijdse garantie voor
  wat betreft het onderhoud van de gebouwen en de degelijke
  bebouwing van de grond. Voor beide partijen is verder be­
  langrijk dat de prijs en de duur van de pacht nauwkeurig
  bepaald zijn. Tevens is voor de pachter (maar eigenlijk
  evenzeer voor de verpachter) van belang dat de verstrekkin­
  gen en diensten die dienen gepresteerd te worden, nauw­
  keurig omschreven en bepaald zijn. Al deze en nog meer
  bekommeringen vinden hun weerslag in het pachtcontract
  dat ons aldus uitstekend inlicht, zowel over sommige tech­
  nische aspecten van het landbouwbedrijf als over de relatie
  eigenaar - pachter 7.
   Nochtans moet worden opgemerkt dat vooral voor eer­
  der grote bedrijven pachtcontracten zijn bewaard. Waar­
  schijnlijk is het zo dat men voor vele kleine bedrijven met
  een mondelinge overeenkomst voldoening nam, waarbij dan
  wel vaak zal zijn af gezien van die bepalingen die geen be­
  trekking hadden op duur en prijs van de pacht.
  3. Rijksarchief te Brugge (verder R A B.), Proosdij St.-Donaas
  (verder Proosdij) 1231 f° 71; 1237 f° 17 v°-18; 1238 f° 32 v°-33.
  4. RAB., Proosdij 1234 f° 94 v°; zie ook ibid., f° 166 v°.
  Archief Commissie Openbare Onderstand Brugge (verder C.O .O .),
  Potteriehospitaal (verder Potterie) oorkonden 546.
  5. «kent ende lyedt ghepacht ... (verpacht) te hebbene.»
  6. J. Mertens, De laat-middeleeuwse landbouweconomie in enkele
  gemeenten van het Brugse platteland. Brussel, Pro Civitate, 1970, blz.
  19-21: bronnen.
  7. Zie de in n. 1 geciteerde werken van P. Lindemans en J. Boon.
  Men kan zich inderdaad moeilijk indenken dat men deze
  twee punten zou veronachtzaamd hebben; in alle geval ko­
  men ze voor in alle door ons onderzochte contracten. Talrijk
  zijn ook de contracten die schikkingen voorzien aangaande
  de prestaties die door de pachter ten voordele of voor re­
  kening van de eigenaar dienen geleverd 8. Toch willen wij
  aan dit alles geen bijzondere aandacht schenken. Wel zullen
  wij trachten dieper in te gaan op die bepalingen die recht­
  streeks in de behuizing en in de beplanting van de akkers
  en terreinen ingrepen.
  Voor wat de bezaaiing betreft dient te worden onder­
  streept dat de pachtcontracten aan de landgebruiker tijdens
  bijna heel de duur van de pacht de volledige vrijheid lieten.
   In het algemeen is die pachtduur in het Brugse Vrije vast­
  gesteld op negen jaar 9. Slechts bij het beëindigen van de
  pacht wordt een wel bepaalde «lating» (d.i. de toestand
  waarin de pachter het land moet laten) geëist. Het is dan
  ook vooral, gewoonlijk uitsluitend, op dit stuk dat de be­
  palingen van het contract in de bezaaiing van de akkers
  ingrijpen.
  Volgens de «Costuymen» van het Brugse Vrije, waarvan
  de redactie uit de 16e eeuw dateert, bestaat er een geogra­
  fisch onderscheid voor de latingen. Deze voor het Noord­
  en Westkwartier bepalen dat 2 /3 van de oppervlakte mag
  gebroken (d.i. met de ploeg bewerkt; besteed aan akker­
  bouw) worden; het andere derde moet grasland zijn waar­
  van de ene helft van 3 jaar en de andere helft van 6 jaar.
  Van het zaailand moet 1/3 winterstoppelen zijn, 1/3 haveren gerststoppelen, 1/3 zwarte stoppelen 10.
  In het Oostkwartier wordt geen graslating geëist; het
  8. Als voorbeelden mogen geciteerd worden: C.O.O., Potterie,
  oorkonden 572, 582. - C.O.O., St.-Janshospitaal, oorkonden 578,
  1226.
  9. Ook elders is dit gewoonlijk zo: H.P.H. Jansen, op.cit., blz.
  17-21.
  10. L. Gilliodts-Van Severen, Coutumes des Pays et Comté de
  Flandre. Coutume du Franc de Bruges, I, Brussel, 1879, blz. 90.
  zaailand moet de stoppels laten als bepaald voor noord- en
  westkwartier. In het Zuidkwartier moet de helft gras ge­
  laten worden, verdeeld in gelijke delen van respectievelijk
  één, twee en drie jaar oud. Het akkerland moet gelaten
  worden voor de helft in winterstoppels en voor de helft in
  stoppels van zomervruchten 11.
  Overzichtelijk wordt aldus volgens de «Costuymen» volg e n d e la tin g g e ë ist:
  Gewas
  
  Noord- en Westkw. Oostkwart.
  Aand.
   %
  Aand. %
  12/36 33,3
  winterstoppels
  8/36 22,2
  zomerstoppels
  —
  —
  —
  —
  12/36 33,3
  haver- en gerstst. 8/36 22,2
  zwarte stoppel. 8/36 22,2
  12/36 33,3
  gras van 1 jaar —
  —
  —
  —
  2 jaar
  —
  —
  —
  —
  —
  —
  3 jaar 6/36 16,6)
  33,2 _
  6 jaar 6/36 16,6)
  —
  
  Zuidkwart.
  Aand. %
  9/36 25,0
  9/36 25,0
  —
  —
  —
  —
  6/36 16,6)
  6/36 16,6)
  6/36 16,6)
  —
  —
  
  Men ziet duidelijk hoe een ongenuanceerde stellingname
  uit den boze is. Het is immers onmogelijk dat in het oostkwartier geen grasland zou voorkomen. Wat echter wel
  mogelijk is, is dat men de pachter vrij laat voor het laten
  van grasland en dat men, enkel voor wat het zaailand be­
  treft, een gelijke verdeling wenst voor winterstoppelen, ha­
  ver- en gerststoppelen en voor zwarte stoppelen. Uiteinde­
  lijk nog zou men kunnen veronderstellen dat voor het be­
  weiden van de Zeeuwse polders in het Oost-Vrije een sys­
  teem gevolgd werd dat buiten de Costuymen om geregeld
  was.
  Wat tevens in deze costumiere bepalingen opvalt is de
  totale afwezigheid van de verplichting tot braak laten.
  In de Costuymen van de Proosdij komen in verband met
  de bezaaiing geen zo expliciete bepalingen voor n. Men mag
  er vanzelfsprekend niet uit afleiden dat de Proosdij op dat
  11. Zie ook P. Lindemans, op.cit., I, blz. 38.
  12. Zie L. Gilliodts-Van Severen, Coutumes des Pays et Comté de
  Flandre. Coutumes de la Prévôté de Bruges, 2 dln, Brussel, 1887.
  stuk dezelfde gewoonten volgde als het Vrije. Ónmogelijk
  is dit echter evenmin. Misschien waren er op dit stuk geen
  gewoonterechtelijke voorschriften voor de Proosdij, hoewel
  sommige akten uit de praktijk soms in zekere mate met de
  costumiere bepalingen voor het Vrije te vergelijken zijn 13.
   Bovendien blijken sommige pachtcontracten verleden voor
  de schepenen van het Vrije al evenmin strikt door de ge­
  woonte te zijn gebonden u. Meer zelfs, nergens troffen wij
  volledige overeenstemming met de «Costuymen» aan.
  Voor een hofstede gelegen te Mannekensvere, zuidwest
  van de kerk, 70 gemeten 1 ln. groot, wordt in een contract
  verleden voor de redenaars van het Proosse op 3 december
  1473, volgende lating geëist: 34 gemeten (48,3 % ) gras,
  tenminste 4 jaar oud en van ’t overige 1/3 tarwestoppelen,
  1/3 haverstoppelen en 1/3 stoppelen van ronde korens
  (telkens 17,2 % ) 15. Dezelfde bewoordingen en nagenoeg
  dezelfde eis komt voor in een pachtbrief van 14 juli 1482
  voor dezelfde hofstede. Intussen is de oppervlakte echter
  gestegen tot 82 gemeten land, terwijl het te laten grasland
  evenredig tot 38 gemeten (46,3 % ) is opgelopen 16.
  Een ander contract, voor een hofstede van 70 gemeten en
  16 roeden in dezelfde parochie, noordoost van de kerk, en
  eveneens verleden in 1482 17, eist volgende lating: 29 ge­
  meten (41,4 % ) grasland, tenminste 3 jaar oud. De «bezaaidhede» bij het ingaan van de pacht wordt door de pach­
  ter overgenomen. Waarschijnlijk was het mogelijk eenzelfde
  regeling te treffen bij het afscheiden van de pacht, zodat
  voor het akkerland geen lating werd voorzien.
  Een vroeger contract, van 1454 n.s., voor een hofstede
  van 40 gemeten 2 linen 2 roeden te Slijpe voorziet bij ’t
  einde van de pacht «teen dardendeel vanden voors. lande
  13. Zie infra, vooral de contracten met betrekking tot Slijpe en
  Mannekensvere (prov. West-Vl., arr. Oostende).
  14. Zie bij voorbeeld de bepalingen voor hofsteden te Ettelgem
  en te Vlissegem (prov. West-Vl., arr. Oostende).
  15. RAB., Proosdij 1235 f° 160 v°-161 v°.
  16. R A B , Proosdij 1237 f° 17 v°-18.
   17. R A B , Proosdij 1237 f° 36.
  gheheel gras 3 jaar oud wesende ende eens wel ghemest ten
  minsten (33,3 % ) ; voort, vanden anderen winnende lande,
  teen dardendeel taerwenstoppelen, tander dardendeel aver­
  stoppelen ende tarde dardendeel stoppelen van ronde cor­
  ne» (telkens 22,2 % ) 18. Deze lating stemt vrij goed over­
  een met de lating door de Costuymen van het Brugse Vrije
  voor het Noord- en Westkwartier bepaald. Alleen op het
  stuk van het te laten grasland is een lichte afwijking voor
  wat betreft hoe oud het grasland moet zijn aan te stippen.
  Een contract uit het jaar 1473 (n.s.) voor het (zelfde ?)
  bedrijf, ongeveer 40 gemeten 1 line groot, gelegen te Slijpe,
  verpacht aan Jacop f. Vincents Goossins bepaalt dat de
  pachter «ten afscheedene vanden voors. pachte laten zal ter
  voors. hofstede 14 ymeten ( 34,7 % ) gars ten minsten drie
  jaren oud zijnde ende daer binnen wel ghemest ende tcorenland ten zelven tijden in goeder noten te wetene 6 ghemeten
  in ronden ende in zwarten stoppelen ende tremenant in witte
  stoppelle» 19. Wat ook de interpretatie is die men aan deze
  tekst geeft, het is duidelijk dat hij niet aan een door de
  costuymen voorgeschreven regeling beantwoordt. De lating
  die in 1480 voor dezelfde hofstede wordt bepaald, vertoont
  geen wijzigingen 20.
   Voor een andere hofstede te Slijpe beschikken wij even­
  eens over twee pachtcontracten: een eerste uit 1480 en een
  ander uit 1495 21. Het eerste vermeldt als oppervlakte 98
  gemeten 2 linen 96 roeden en het tweede 108 gemeten,
  maar het is duidelijk dat het hier tweemaal om dezelfde
  uitbating gaat. In 1480 wordt als lating gevraagd: «teen
  dardendeel (33,3 % ) gars ten minste drie jaren oud of
  daer boven tander derde tarwestoppelen ende deen heltscheede vander dardendeele haverstoppelen ende dander heltscheede vanden zelven derdendeel ronde stoppelen»,(res­
  pectievelijk dus 33,3 - 16,6 en 16,6 % ). In 1495 is het
  18. RAB., Proosdij 1232 f 79.
  19. RAB., Proosdij 1235 f° 133 v°-134.
  20. RAB., Proosdij 1236 f° 109.
  21. RAB., Proosdij 1236 f° 103 v°; 1238 f 38 r°-v°.
  geworden: «40 gemeten garslandt (37 % ) vander voors.
  stedelande de 20 gemeten 6 jaer houdt of daerboven ende
  dander 3 jaar houdt of daer boven». Van ander dan grasland
  is hier geen sprake meer. Dat vooral aan het gras belang
  werd gehecht blijkt reeds uit een bepaling uit het contract
  van 1480: «W el verstaende waert alzo dat de voors. pachter
  tzinen ofscheedene meer gars liete dan tderde alzo voors. es
  dat hem dat ofslach ende inde voors. ronde stoppelen naer
  costume ende landrechte».
   Voor een polderhofstede van grote omvang te VÜssegem
  (261 g. 1 In. 22 r.) wordt als lating geëist in een contract
  van 1438 22: «Voord zo es voorworde dat de voors. cheinsers ten laetsten jare van desen voors. cheinse zullen doen
  zaeyen ten eerougste dartich ymete taerwen met tween
  vueren of meer ten lentine, twintich ymete haveren met
  tween vueren of meer ende vive ende twintich ymete rondsaeds». Verder is bepaald: «dat de voors. cheinsers ten ofsceedene vanden voors. cheinse zullen laten veertich ymete
  groenswaerden buten hove viere jaren oud of der boven».
  Alles samen wordt hier slechts een la ting voor 115 gemeten
  bepaald. Het mag verondersteld worden dat de pachter voor
  het overige vrijgelaten werd; hoewel het overblijvende land
  zeker niet in zijn geheel bebouwbaar was — een deel werd
  ingenomen door bomen, grachten en gebouwen — mag men
  veronderstellen dat het (natuurlijk) grasland een niet on­
  belangrijke plaats in het overblijvende innam. Voor de be­
  zaaiingen waarvoor uitdrukkelijk een lating werd bepaald
  zijn de verhoudingen:
  gewas
  tarwe, 30 gemeten
  haver, 20 gemeten
  ronde granen, 25 gemeten
  groesewaarden, 40 gemeten
  
  op 115 g.
  26,0 %
  17,4 %
  21,7 %
  34,7 %
  
  op 260 g.
  11,5 %
  7,7 %
  9,6 %
  15,3 %
  
  99,8
  
  44,1
  
  Geen van beide verdelingen stemt met een of andere
  door de Costuymen bepaalde verhoudingen overeen. Dit
  doet vanzelfsprekend evenmin het pachtcontract van 1499
  voor de hofstede ten Torre op het grondgebied van Vlissegem en Houtave, ongeveer 93 gemeten groot, waar alleen
  volgende latingsbepalingen in voorkomen: 8 gemeten gras
  van 5 jaar oud, 8 gemeten gras van 3 jaar oud, al ’t mest
  en al de bomen 23.
   Iets meer uitgesproken is de situatie in het contract van
  1511 voor Scamelweeken, toen ongeveer 300 gemeten
  groot. De graslating is nauwkeurig bepaald: 100 gemeten,
  waarvan 60 gemeten van 6 jaar oud en 40 gemeten van 4
  jaar oud. Voor ’t overige worden slechts bepaald: 30 à 32
  gemeten fouragestoppelen en 12 gemeten braak, zodat men
  gerechtigd is te veronderstellen dat men voor ruim de helft
  van de oppervlakte vrije hand in de bezaaiing kreeg 24.
  In het noorden en in het oosten van Brugge schijnt vooral
  aan de lating van bomen en hout een groot belang te wor­
  den gehecht. Dit lijkt op het eerste gezicht geen verwonde­
  ring te moeten wekken vermits het hier om een eerder on­
  vruchtbare, houtrijke streek gaat vooral voor wat het oos­
  telijk deel ervan betreft. Voor de polders ten noorden van
  Brugge is de zaak minder gemakkelijk te verklaren. Bij nader
  toezicht echter blijkt dat wij daar vaak — in de pachtcon­
  tracten die wij ter beschikking hadden — te maken hebben
  met latingen voor fruitbomen en wilgen. Mag dan als mo­
  gelijke verklaring voor deze fruitteelt op de eerder kleine
  polderbedrijven ten noorden van Brugge misschien de ge­
  richtheid op de fruitvoorziening 25, houtvoorziening en be­
  daking 26 ten behoeve van een grote metropool als Brugge
  23. C.O.O., Potteriehospitaal, oorkonden 634bis.
  24. C.O.O., Potteriehospitaal, oorkonden 656.
  25. A. Verhuist, Bronnen en problemen betreffende de Vlaamse
  landbouw in de late Middeleeuwen (X IIIe-X V e eeuw), in Ceres en
  Clio, Wageningen, 1964 (Agronomisch-Historische Bijdragen V I) blz.
  226-227. Idem, L ’'économie rurale de la Flandre et la dépression éco­
  nomique du bas Moyen Age, in: Etudes rurales, 10 ( 1963 ) blz. 80.
   26. M. Coornaert, De Steenbakkerij van de stad Brugge te Rams-
  
  te dien tijde worden ingeroepen ? In alle geval wordt te
  St.-Katelijne-bij-Damme bepaald «dat de vors. pachter zal
  moeten poten 4 ln. boghaerts daer in dat hij ghehouden
  wort te potene 24 appelboomen ende 12 peerboomen 27...».
  De lating van een hofstede te St.-Andries, ong. 70 ge­
  meten groot, die, behalve voor wat de bomen betreft, ook
  nog enkele bepalingen voor het overige landgebruik bevat,
  bepaalt als boomlating: 2 appelbomen, 2 notenbomen, 27
  kerselaars en 86 hoogstammen w.o. eiken, essen en olmen.
  Verder wordt nog geëist: 6 gemeten dries en de lating van
  de «boomscheuten» 2S.
  Een pachtcontract voor St.-Kruis bepaalt dat de pachters
  die fruithandelaars (fruteniers) zijn, binnen de termijn —
  30 jaar — van het akkoord «zullen tvoorn. land moghen
  bepoten met alle manieren van fruytbomen zulc als hem­
  lieden ghelieven zal ende naer huerlieder meesten oorbore...» 29.
  Het contract voor een uitbating van 36 gemeten te Koolkerke in het ambacht Oostkerke is zeer uitvoerig omtrent
  het wilgenhout: «... Voord es noch sprake ende voorworde
  dat de zelve pachter ghehouden wort te laten ten afscheedene vanden voors. pachte te potene ende te leverene groeyende
  900 wulghepoten ende die alomme up tvoors. goed daer die
  oorboorlicxt ghepoot ende ghestelt zullen zijn. Item so es
  noch sprake ende voorworde tusschen den voorn, verpach­
  ters ende den voors. pachtre dat de zelve pachter ghehou­
  den wesen zal ten afscheedene vanden voors. pachte tvoorn.
   goed ende tland te latene in zulker noten ende ruwen als
  hyt bevand ende hem ghelevert was ten upcommene vanden
  voors. pachte te wetene eerst 9 In. 95 r. meedeland van
  2 jaeren oud. Item 1½ ymet 5 r. warmoesland. Item 2 ymekapelle, in: Rond de Poldertorens, V II, 1965, blz. 42-53; 90-99. —
  Idem, Over Dektegels, vloertegels en haardtegels, in: Rond de Pol­
  dertorens, V II, 1965, blz. 109-122.
  27. RAB., Proosdij 1238 f° 11 v°-12.
  28. C.O.O., Potteriehospitaal, oorkonden 579.
  29. RAB., Proosdij 1234 f° 94.
  ten groenswarden. Item 4 ymeten 2 In. 85 r. corenland.
  Item 200 troncken den hau van 1 jaere; 377 r. (sic) troncken de rys 2 jaeren oud; voord 129 troncken de rijs drie
  jaeren oud; item 116 troncken de rijs 4 jaeren; voord 141
  troncken de rijs 5 jaeren oud; voord noch 84 troncken de
  rijs 6 jaeren houdt. Voordt de ruwe vanden baerem ende
  can thou tte alomme staende...» 30.
   Een pachtcontract voor de hofstede Altena te Adegem
  bevat de bepaling voor een lating van bos: «Eerst de
  stringhen die ligghen tusschen den hove ende den oostbussche stapelhout vijf jaer houdt ende de wulghen drie jaer;
  de vijf linen ende tweeendertich roeden die ligghen ande
  zuutoostzijde vander poorten tstapelhout ende de wulghen
  bloot de twee ghemete ende achtien roeden lands die lig^
  ghen voor de poorte up de walgracht tstapelhout vier jaer
  ende de wulghen drie jaer; de perdebelc tstapelhout drie
  jaer ende de wulghen vier jaer; Pieters Nevenstic tstapel­
  hout zes jaer ende de wulghen drie jaer; de breeden ackere
  tstapelhout twee jaer ende de wulghen drie jaer; tbelxkin
  ande oostzeide vanden hove tstapelhout vijf jaer ende de
  wulghen een jaer; twestersche stic van trinxelinsbelke zes
  jaer ende de wulghen drie jaer; toostersche stic van trinxe­
  linsbelke zes jaer ende de wulghen drie jaer; de line die
  lecghe jeghen tec vander hove omme vier jaer ende de wul­
  ghen twee jaer; tbraemstic vijf jaer ende de wulghen twee
  jaer; tlant up de leye zes jaer ende de wulghen drie jaer; de
  twee ghemeten die ghecocht waren jeghen Christiaen Van­
  den Berghe twee jaer ende de wulghen vier jaer; de crusesticx tstapelhout vier jaer hout tlant dat men heet Tannenbussche tstapelhout ende de wulghen drie jaer; sMoyts
  busch drie jaer sCoormanshul duergaende drie jaer ende
  de Muenekemersch en tstic ten zuuthende daeran twee jaer;
  voort zal de voorn, pachter hebben de hau van alle den
  troncwulghen die staen ande dreven tusschen de busschen
  vanden vorn, hospitale ende die laten ten ofscheedene van30. RAB., Proosdij 1235 f° 147-148.
   den vorn, pachte also hier naer volghet. Eerst de langhe
  dreve ende de corte dreve twee jaer hout duergaende de
  dreve also men ten hove in comt tot den abeelen een jaer
  hout ende de dreve also men vanden vorn, hove te nieuwen
  dorpewaert gaet tstapelhout twee jaer ende de wulghen
  drie jaer. Ende de vorn, pachter wardt gehouden huute te
  doene alle de verdroochde troncwulghen die staen an tvom.
  winnende landt ende ande vorn, dreven ende over elke ver­
  droochde troncke twee nieuwe inde stede stellen ende die
  houden groyende. Ende ooc so ne sal de pachter vorn, snouken noch vellen eenich upgaende hout hoe houdt of hoe jonc
  dat zij in eenicher manieren ende de vorn, pachter moet
  de selve al tvorn. landt noten ende bedriven zonder yement
  voort te verpachtene of te vercheynsene ende waert zo dat
  hij vandien waere in ghebreke so zullen de vorn, vanden
  godshuuse selve huer handt slaen mueghen an tvorn. landt
  ende dat verpachten daert hemlieden ghelieven zal. Ende
  de vors. pachter wardt ghehouden alle jaeren te potene
  vichtich eekin plandsoenen daert hem biiden ghelasten van­
  den godshuuse vorn, bewijst zal werden ende die houden
  groyende ten hende vanden vom. pachte zonder den cost
  vanden vorn, godshuuse; dies zal hij se mueghen halen in
  tvorn. godshuus busschen. ... Ende ne zullen tvorn. Pachters
  beesten niet mueghen gaen in tvorn. godshuus busschen
  hoe houdt of hoe jonc dat zij zijn ende insghelijcx so en sal
  de pachter vorn, niements beesten laten gaen achterwaert
  duer de dreven noch nieuwernicx up tvorn. godshuus landt
  of in de busschen in gheender manieren...» 31.
   Op het bedrijf te Altena was het belang van hout en
  bos altijd bijzonder groot geweest zoals blijkt uit een
  scheidsrechterlijk optreden in een geschil tussen de eigenaar,
  het St.-Janshospitaal te Brugge en de pachter, Zegher f.
  Aernouds van Buederwaen gheseyt Donvervaerde, waaruit
  wij enkele delen lichten: «... dat de zelve Zeghere viere
  ghemeten ende twintich roeden busch met zinen beesten
  
  verdorven zoude hebben van dat de voors. Zeghere zeker
  fasseelhout ende rijshout inden pewitten busch ende inden
  busch tenden der langher dreve mindere ghemaect zoude
  hebben dan voorworde was; van dat de voors. Zeghere
  zekere upgaende eecken den voors. hospitale toebehorende
  afghehauwen ende wech ghedaen zoude hebben; voert dat
  hij X I I e beerkine ende hesschine plandsoenen huut svors.
  godshuus busschen ghedaen ende an ziin land ghepoot zoude
  hebben... Voort overmids dien dat de voors. Zeghere huutghedaen hadde an Tannenbusch meer dan tiene ghemeten
  busch ende dat hadde ghebrocht te winnende lande ende
  alsgheliicx dat beseten hadde vive jaer den ougst ende jaerscare X IV e zevene ende twintich daer binnen gherekent
  zonder pacht daer of te ghevene daer over sal de voors.
  Zeghere den voorn, hospitale betalen de somme van vichtich scellinghen groten. ... So wisen wi voors. arbiters dat al
  thout staende ende groeyende up ende an tvoors. goed hoe
  ende waer dat zij, te wetene troncwulghen, appelbomen,
  nuetebomen, stapelhout, upgaende hout, plandsoenen of so
  wat houte of bomen dat zij dat de voors. Zeghere ghepoot
  ende niet ghepoot en heift daer an ne sal de voors. Zeghere
  niet meer commen met haexe noch met haumesse...» 32.
  Dat bos en bomen ook meer ten westen van Brugge niet
  helemaal verwaarloosd werden willen wij aantonen door en.
   kele bepalingen uit een contract voor een hofstede te Ettelgem in 1408: «Voord zo es te wetene dat de voors. cheinsere ontvangen heift dese naervolghende paertscheelen van
  boomen ende dat hi weder up gheven sal ten uitgane van­
  den cheinse inder manieren hier naer verclaerst: int eerste
  achtiene upgaende wulgheboomen; voord twee hondert ende
  viventseventich wulghetroncken; voord vierentwiintich
  ouder appelboomen ende peerboomen ende voord neghenentachtentich kerseboomen ... Ende es voorwaerde dat de
  voors. cheinsers ten ofscheedene vanden voors. cheinse la-
  
  ten sullen den hau van alden voorseiden boomen also verre
  alser haex ende haumes over gheghaen heift de scoten een
  jaer out sinde» 33.
  Een contract van ongeveer een eeuw later, verleden begin
  1515 (n .s.), en waarschijnlijk met betrekking tot dezelfde
  hofstede te Ettelgem, 52 g. 2 ln. 56 r. groot, bepaalt een
  graslating van 25 gemeten van 9 jaar oud. Bovendien wor­
  den 10 g. «foragestoppels» en 13 g., onder «tarwe ende
  haver» geëist (respectievelijk dus 47,3 - 18,9 en 24,6 %
  van de totale oppervlakte). Verder zijn ook nu weer een
  aantal bepalingen omtrent boomen en houtwas opgenomen;
  jaarlijks moet de pachter 50 ( wilgen)poten planten; hij
  houdt eveneens 240 wilgentronken en 11 appelaars in pacht.
  Indien die tenietgaan of indien hij ze houwt moet er voor
  iedere aldus verloren boom twee stuks in de plaats worden
  geplant M.
  Voor wat de behuizing betreft is het duidelijk, dat, in
  tegenstelling met wat Lindemans beweert 35 de gebouwen
  tot het eigenaarskapitaal op de hoeve dienen te worden ge­
  rekend. Zeer regelmatig immers wordt in de pachtcontracten
  bepaald dat, zo de pachter de gebouwen door wanbeheer
  laat teniet gaan, hij tot schadevergoeding verplicht is 36.
   Overigens staat de eigenaar vaak in voor het onderhoud
  van de gebouwen 37. Aldus kennen wij, omdat de eigenaars
  de eventuele door de nalatige pachter te betalen vergoeding
  vermelden, een aantal prijzen waaraan evenwel, omwille
  van de verschillen in materiaal, afmetingen en toestand voor
  die verschillende gebouwen, slechts geringe vergelijkingswaarde mag worden gehecht.
  Enkele van deze waarden zijn:
  33. C .O .O , Potteriehospitaal, oorkonden 466.
  34. C .O .O , Potteriehospitaal, oorkonden 671.
  35. P. Lindemans, op.cit., I, blz. 212 e.v.
  36. C.O.O, Potteriehospitaal, oorkonden 572.
  37. Zie bij voorbeeld: C .O .Ó , Potteriehospitaal, Register 90, Re­
  keningen 1425-26 onder de uitgaven op het hof te Vlisegem en
  1453-54 onder de betalingen gedaan aan Jacop Volcraven, pachter te
  Vlissegem.
  Gebouw
  
  woonhuis
  woon- en
  duifhuis
  
  Wend.
  Oedelem
  
  Ettelg.
  Ettelg.
  St.-Andr.
  Altena
  
  38 39
  
  38 40
  
  38 41
  
  42
  
  43
  
  44
  
  6- 0-0
  
  3- 0-0
  
  20- 0-0
  
  6- 0-0
  
  0-20-0
  
  westhuis
  paardestal
  grote gaststal
  lange stal
  stal naast
  huis
  stal
  poest
  poerde
  zwijnskot
  schaapskot
  duivenhok
  grote schuur
  kleine schuur
  roggeschuur
  haverschuur
  noordschuur
  oostschuur
  zuidschuur
  0-20-0
  westschuur
  wagenkot
  ovenkot/
  ovenhuis
  
  7-0-0
  2- 0-0
  2-0-0
  1-0-0
  5-
  
  0-0
  
  20-10-0
  0-10-04-0-0
  0-40-0
  0-10-0
  3- 0-0
  0-20-0
  5- 0-0
  3- 0-0
  4-0-0
  7-0-0
  3-10-0
  3- 0-0
  
  0-30-0
  6-10-0
  
  5- 0-0
  
  2-10-0
  
  10- 0-0
  0-20-0
  
  0-30-0
  
  D-20-0
  
  0-10-0
  
  0- 6-0
  
  In de vijftiende eeuw komen in de pachtcontracten dus
  vaak latingsbepalingen voor, die slechts van zeer ver op de
  38. De hier vermelde bedragen zijn uitgedrukt in gr. tourn.
  5 gro. tourn. = 4 gro. VI. Verder is 1 lb. gro. tourn. = 33 gro. VI.
  (cfr. ARA.RK. 35834).
  39. C.O.O., St.-Janshospitaal, oorkonden 427 a° 1330. Wenduine,
  prov. West-Vl., arr. Brugge.
  40. C.O.O., St.-Janshospitaal, oorkonden 578 a° 1350.
  41. C.O.O., Potteriehospitaal, oorkonden 466 a° 1408. Ettelgem,
  prov. West-Vl., arr. Oostende.
   42. C.O.O., Potteriehospitaal, oorkonden 572 a° 1456.
  43. C.O.O., Potteriehospitaal, oorkonden 579 a° 1459. St.-Andries,
  nu bij Brugge.
  44. C.O.O., St.-Janshospitaal, oorkonden 1226 a° 1459.
  Costuymen geïnspireerd lijken en er zeker niet door be­
  paald worden 4S. Voor de latingen van bomen en bossen, die
  niet door de Costuymen zijn vastgesteld, zijn uitgebreide
  contractuele bepalingen voorhanden. Dit betekent niet nood­
  zakelijk dat de Costuymen onbelangrijk zouden geweest
  zijn. Men mag zich echter afvragen of een geschreven over­
  eenkomst niet in de eerste plaats gesloten werd met het
  oog op de mogelijkheid andere dan gewoonte-rechtelijke of
  gebruikelijke bepalingen te bedingen.
  Ons lijkt dit alles toch in de richting van een aftakeling
  van het aloude gewoonterecht te wijzen, nog vóór dit ge­
  codificeerd werd. In deze richting wijzen ook enkele bepa­
  lingen van een pachtcontract van 1508 46, waar de door de
  opkomende pachter overgenomen lating «geprezen» wordt.
  Bij deze overname, die betrekking heeft op het goed Ter
  Eist te Oostkamp, 146 gemeten groot, wordt o.m. de prijs
  bepaald voor: «...vichtiene ghemeten taerwestoppele vuile
  vette te drie ponden twaelf scellinghen parysis elc ghemet.
   Item acht ghemeten halve vette te zesse ende dertich scel­
  linghen parysis elc ghemet. Item den mesparc ghepresen
  achtien ponden parysis. Bedraghende tsamen de somme van
  vijf hondert zesse ende tsestich ponden acht scellinghen
  parysis...». In de loop van de pachttermijn (9 jaar), moet
  de pachter hiervan slechts 230 lb. 8 s. par. betalen, zodat wij
  hier tevens met een vorm van verkapte lening te maken
  hebben. Op het einde van de pacht zal opnieuw een prijzij
  plaats hebben, die, zoals het contract uitdrukkelijk bepaalt,
  in feite slechts betrekking zal hebben op «vette, taille,
  mesparc». Dan volgt nog: «Ende es de voors. prijsie ten
  hende vanden pachte betre dan de voors. drie hondert zes
  ende dertich ponden parysis, zo zal tvoors. godshuus hem­
  45. Natuurlijk is het een feit dat de Costuymen pas in de XV Ie
  eeuw geregistreerd werden en dat die geregistreerde gewoonterechten
  niet noodzakelijk moeten overeenstemmen met de Costuymen zoals ze
  in de XVe eeuw werden toegepast. Moest dit echter zo zijn dan is
  het «gebruikelijke» dat in de X V Ie eeuw geregistreerd werd, echter
  van zeer recente datum op dat ogenblik.
  46. C.O.O., St.-Janshospitaal, oorkonden 1385.
  lieden dat uplegghen ende vuldoen. Ende es de voors. prijsie
  aerghere dant tvoors. es zo zullen die zelve pachters dat dan
  den voors. godshuise vuldoen ende betalen.».
  Vooral bij het in pacht nemen of geven van eerder grote
  uitbatingen, blijkt men zich de moeite te hebben getroost
  een uitdrukkelijke pachtovereenkomst op te stellen. Zoals
  vermeld, hield men zich hierbij vaak niet aan de bepalingen
  van de Costuymen. Deze vaststelling laat evenwel niet toe
  te bepalen in hoeverre de Costuymen al of niet bindend zijn
  geweest voor paohtnemingen waarvoor geen geschreven
  overeenkomst bestond.
   Op het economisch vlak, blijkt uit de hier aangehaalde
  pachtovereenkomsten ten overvloede het groot belang van
  grasland (weide, dries, groesewaarden) 47; verder schijnen
  vaak drie «noten» (tarwe, haver, ronde granen) het voor­
  werp van zorg van hen, die een pachtcontract afsluiten; on­
  der de fruitbomen worden vooral notelaars, appelaars, perebomen en kerselaars vermeld. Voor wat de overige boom­
  en houtsoorten betreft, heeft men het vooral over wilgen,
  abeelen, berken, olmen, essen en eiken.
  J. MERTENS
  
  47. Over dit feit heerst zeer ruime eenstemmigheid in de hier­
  boven geciteerde literatuur.
  Scheepswinsten tÿdens de
  negenjarige oorlog [1689-1697]
  De geschiedenis van de Vlaamse koopvaardij is een on­
  betreden terrein. Het werk van Van Bruyssel is verouderd
  en zijn aandacht gaat in de eerste plaats naar de handel ;
  de scheepvaart wordt slechts vermeld in funktie van deze
  handel ’ . Het ekonomisch belang van deze tak van de
  nijverheid ontgaat ons dus volledig.
  Toch zijn er aanwijzingen dat deze industrie niet zó van
  alle belang ontbloot was als prof. Van der Wee in 1958
  op het Derde Internationaal Congres voor Maritieme
  Wetenschappen liet uitschijnen 2. Het is bv. onmogelijk aan
  te nemen dat de Oostendse Kompagnie, opgericht in 1722 3,
  niet zou geschraagd zijn door een uitgebreide maritieme
  kennis, die scheepsbouw, scheepstypes, bevrachting, rederij,
  onderlegde zeevaarders, rekrutering van bemanning e.d.
  omvat. We menen zelfs dat het probleem kan omgekeerd
  worden en dat de pogingen tot oprichting van een dergelijke
  kompagnie resulteerden uit een drukking van onderuit nl.
  van de reders-kooplieden, die op een bepaald moment over
  een overtollige scheepsruimte moeten beschikt hebben, waar­
  van zij op de traditionele scheepsroutes geen gebruik meer
  1. E. Van Bruyssel, Histoire du commerce et de la marine en
  Belgique, Bruxelles, 1861-1864, 3 din.
   2. Le navire et l’économie maritime du Nord de l’Europe du
  Moyen-Age au X V I IIe siècle. Travaux du troisième colloque inter­
  national d ’histoire maritime tenu les 30 et 31 mai 1958, Paris, 1960,
  blz. 78. Diskussie na de bijdrage van prof. E. Coornaert, Anvers
  a-t-elle eu une flotte marchande au X V Ie siècle ?
  3. Zie hierover N. Laude, La Compagnie d’Ostende et son activité
  coloniale au Bengale (1725-1730), Bruxelles, 1944 (Kon. Belg. Kol.
  Instituut, afd. Staat en Zedek. Wetensch., verh., X I I, afl. 1) en de
  aldaar geciteerde bibliografie.
  konden maken gezien het verlies van hun konkurrentiële
  positie.
  De oprichting van een Kompagnie voor handel op OostIndië en China dateert echter reeds uit een vroegere periode.
  Pogingen hiertoe hadden resultaat op 2 juni 1698 onder
  impuls van Bergeyck 4. Het bleef op dat ogenblik een
  konsekwentieloze hersenschim, maar de datum verschaft ons
  een terminus ad quem. Wanneer onze bovenstaande bewe­
  ring juist is, moet zich in de periode vóór 1698 een expansie
  van de Vlaamse koopvaardij hebben gemanifesteerd met een
  daaropvolgend dieptepunt.
  Nu is expansie het best te meten aan de hand van
  statistieken doch deze zijn slechts sommair voorhanden
  en moeilijk te gebruiken5.
  Expansie betekent echter ook rendabiliteit en in scheeps­
  termen uitgedrukt wijst dit op bevrachting en hoge
  vrachtprijzen.
   4. R. De Schryver, ]an van Brouchoven, graaf van Bergeyck,
  1644-1725 (Brussel, 1965. Kon. VI. Acad. K I Letteren, verh. 57),
  blz. 155-165. Reeds voor de Negenjarige Oorlog waren pogingen
  ondernomen en rekesten ingediend om deelname aan de koloniale
  handel door de Zuidelijke Nederlanden [Ibidem, blz. 139-142 ;
  A. Levae, Recherches historiques sur le commerce des Belges aux
  Indes pendant le X V IIe et X V I IIe siècles, in Trésor National, 1,
  (1842), blz. 186-188 ; G. Clark, From the Nine Years war to the
  war of the Spanish Succession, in The New Cambridge Modern
  History. VI. The rise of Great Britain and Russia (Cambridge, 1970),
  blz. 390-391],
  5. E r is bv. een lijst van 45 vlaamse schepen, die in Franse havens
  worden weerhouden als gevolg van de oorlogsverklaring van Spanje
  aan Frankrijk in mei 1689 [H. Lonchay-J. Cuvelier, Correspondance
  de la Cour d’Espagne sur les affaires des Pays-Bas au X V I Ie siècle,
  dl. 5, blz. 508-509 (Bruxelles, 1923-1937, 5 dln - f supplement)].
  Deze lijst geeft echter slechts een deel van de Vlaamse vloot weer.
  Er worden bv. slechts drie Nieuwpoortse schepen vernoemd, terwijl
  een andere lijst, opgesteld tussen 1688-1690, minstens 42 Nieuw­
  poortse met een tonnemaat van 50 vat en meer vermeld (Gent,
  Rijksarchief, fds Raad van Vlaanderen, nr. 22514c). Het statistisch
  materiaal uitgegeven door J. De Smet, Tables du commerce et de la
  navigation du port de Bruges, 1675-1698, in Handel. Kon. Comm.
  Geschiedenis, 94 (1930), blz. 104-244, geeft geen inlichtingen over
  de thuishaven van de schepen. Verder kan Bergeycks verklaring in
  1692 dat de Vlaamse koopvaardijvloot slechts een twaalftal schepen
  telde, niet ernstig genomen worden (R. De Schryver, fan van
  Broechoven..., blz. 85).
   Het is echter voor iedereen, die iets afweet van scheep­
  vaart in de 17e eeuw, duidelijk dat de Vlaamse koop­
  vaardij — evenals de Engelse ten andere — een uitzon­
  derlijk hevige konkurrentie vanwege de Hollanders onder­
  ging 6. Dit zal in Engeland aanleiding geven tot een reeks
  wetten o.m. de befaamde „ Act of Navigation ” van ok­
  tober 1651, die aan de Engelse schepen een expliciete
  bescherming verleent bij de import. De Engelse scheep­
  vaart zal hierdoor een duidelijke stimulans ondergaan7.
  In de Zuidelijke Nederlanden kwam een dergelijke pro­
  tektionistische maatregel niet voor, zodat het aan de
  kreativiteit van de reder overgelaten werd om deze moor­
  dende konkurrentie het hoofd te bieden8. Het ligt voor
  de hand dat de winst door de Vlaamse schepen gereali­
  seerd — indien er was — uitzonderlijk laag moet zijn
  geweest. We willen hier enkel het voorbeeld aanhalen
  van de verliezen geleden door de Oostendse reder, David
  6. De Hollanders hadden het voordeel dat zij de handel tussen de
  Baltische Staten en Zuid-Europa beheersten en aldus een vracht op
  heen- en terugreis in de wacht sleepten nl. hout en graan uit het
  Noorden tegen zout en wijn uit het Zuiden (R. Davis, The rise of
  the Englisch shipping industry in the seventeenth and eighteenth
  centuries, London, 1962, blz. 187 ; V. Barbour, Dutch and English
  merchant shipping in the seventeenth century, in Essays in Economic
  History, uitg. door E.M. Carus-Wilson, Londen, 1955, blz. 231, 237
  en vlg.).
  