title: B. Schnerb, 'L'honneur de la maréchaussée'. Maréchalat et maréchaux en Bourgogne des origins à la fin du XVe siècle
text: Recensies
  
  395
  
  Bertrand Schnerb, 'L'honneur de la maréchaussée'. Maréchalat et maréchaux en Bourgogne
  des origines à la fin du XVe siècle (Burgundica III; Turnhout: Brepols, 2000, 268 blz., ISBN 2
  503 51038 8).
  Het leukste onderdeel van dit boek is de 'captatio benevolentiae' in de Préface door Philippe
  Contamine. Op ironiserende toon verheugt deze zich erover dat in 2000 institutionele geschiedenis opnieuw legitiem werd, zonder meteen het stigma opgekleefd te krijgen van ouderwetse
  'histoire positiviste traditionelle'. Hij ontwaart zelfs groeiende tolerantie inzake vreedzame
  coëxistentie van uiteenlopende historiografische opvattingen. Ik vrees evenwel dat dit een
  grove onderschatting is van de ongeschonden vitaliteit van het ideologisch spanningsveld
  'gauche'-'droite' in de Franse 'academia'. Ook indien de allusie zou slaan op neerbuigend
  aankijken door 'nieuwe stromingen' op 'ouderwetse' aanpak, is de analyse een vreemde illusie. 'Querelle des anciens et modernes' is van alle tijden. Positivisten als Taine en Ranke deden
  toch ook cynisch over romanticus Michelet? Verstandige beoefenaars van 'nouvelle histoire',
  en van de vele 'new histories' misprezen klassieke eruditie niet in se, eisten wel haar functionaliteit voor het oplossen van problemen. Knappe rechtshistorici vulden wel degelijk oude
  institutionele kruiken met nieuwe wijn. Robert Jacob stelde in zijn 'klassiek' werk over het
  huwelijkrecht in Douai (Les époux, le seigneur et la cité. Coutume et pratiques matrimoniales
  des bourgeois et paysans de France du Nord au Moyen Age (Brussel, 1990)), klassieke maar
  ook originele vragen. Daardoor kon Martha Howell een fantastische correlatie ontdekken tussen de specifieke spelregels van het huwelijksrecht in Douai en het sociaal-economisch model
  van kleine ondernemingen (The marriage exchange. Property, social place, and gender in
  cities of the Low Countries, 1300-1550 (Chicago, 1998)).
   Het boek van Bertrand Schnerb is een 'nuttige' beschrijving van de militaire topfunctie in het
  Bourgondisch staatsapparaat, het maarschalkschap. Het model stamt uit het Franse koninklijk
  'hôtel'. De Franse territoriale vorsten imiteerden het gretig, in het hertogdom Bourgondië vanaf
  begin twaalfde eeuw, en definitief vanaf 1239. De functie werd nooit erfelijk. Het bleef steeds
  een 'echte' politieke benoeming door de hertog, die aan zijn persoon en beleid loyale medewerkers koos, en geen vertegenwoordigers van de loyale adel. Het liep nochtans af en toe mis,
  zoals in 1314-1315, toen de maréchal meer 'chef de la noblesse' dan 'agent du prince' was, en
  een beslissende rol speelde in het opstarten van de liga van de Bourgondische edelen. De
  hertogen kozen normaliter figuren die behoorden tot machtige familieclans uit de hertogelijke
  omgeving, zoals Guillaume de la Trémoille, benoemd in 1392. De in 1472 benoemde maréchal
  Antoine de Luxembourg was zoon van de graaf van Saint-Pol, 'connétable de France', en
  vooral pion in een van de vele huwelijksmanipulaties van de hertog. Meer dan één maarschalk
  werd door de vorst vereerd met de orde van het Gulden Vlies, ultiem bewijs dat deze functie
  sleutelfiguren vergde. In de hoofdstukken vier tot zeven ontleedt Schnerb achtereenvolgens de
  bestuurlijke, militaire en rechterlijke bevoegdheden van het maarschalkschap, en tenslotte hun
  legale en illegale vergoedingen. De studie is voortreffelijk onderbouwd door onuitgegeven
  archivalia en verrijkt met indices en de uitgave van enkele cruciale bewijsstukken.
  Bertrand Schnerb is al te dicht bij de pure beschrijvende analyse gebleven, miste de kans tot
  aantrekkelijke probleemstellingen, zoals het spanningsveld tussen netwerken der Bourgondische hertogen en dominante families. In hoeverre waren de vorsten gevangenen van de ambities van deze groepen? De biografieën van de maarschalken blijven steken in een opsomming
  van functies, en belichten onvoldoende hun sociale, economische en ideologische achtergronden.
   Het tweede zwakke punt van dit werk is de rommelige constructie. De globale structuur
  
  396
  
  Recensies
  
  (definitie en oorsprong, selectie, functies) moge dan wel duidelijk zijn, binnen de hoofdstukken is helderheid vaak zoek. In hoofdstuk twee (48-65) is de volgorde in het betoog noch
  chronologisch, noch systematisch, wel chaotisch. In de besluiten van hoofdstuk drie (94) werd
  niet de minste poging ondernomen tot een globale vergelijking tussen de maarschalk van
  Bourgondië' en andere maarschalken, een gemiste kans om de specificiteit van de Bourgondische functie te definiëren. Erg hinderlijk is ook het voortdurend onderbreken van het betoog
  door het inschuiven van lange citaten (ondermeer 35, 110-112). Het is een bewijs van
  compositorische onmacht, want deze drie bladzijden, vol stereotiepe zinnen, konden probleemloos vervangen worden door enkele krachtige volzinnen. Waarom komen ze trouwens niet
  gewoon in de bijlagen (202-223), naast andere tekstedities?
  Een andere ernstige lacune is het gevolg van het nagenoeg exclusief citeren van Franstalige
  vakliteratuur. Dit wreekt zich vooral in de delen over vergelijking met Vlaanderen (ondermeer
  35-39), waar Schnerb meer had kunnen vinden over de Vlaamse maarschalk Zeger van Belle
  in : E. Warlop, The Flemish nobility before 1300, III (Kortrijk, 1976) 645-646. Over maarschalk Zeger van Kortrijk kon hij voordeel doen bij: M. Vandermaesen, De besluitvorming in
  het graafschap Vlaanderen tijdens de veertiende eeuw, I (Brussel, 1999) 520-521. Ook J. F.
  Verbruggen, Het leger en de vloot van de graven van Vlaanderen (Brussel, 1960) 47, geeft een
  en ander over Vlaamse maarschalken.
  Walter Prevenier
  
  A. Mertens, Loons, Diets en Luiks. Hasselt en de volksvertegenwoordiging in het land van
  Loon en het prinsbisdom Luik (1477-1538) (Maaslandse monografieën LXII; Maastricht: Stichting Maaslandse monografieën, 2000, xxiv + 206 blz., ƒ49,90, ISBN 90 9013612 6).
   Van de late Middeleeuwen tot de Franse Revolutie kenden de Nederlanden relatief sterke gewestelijke besturen. Al droegen ze gewoonlijk dezelfde naam: Staten, daarachter verborg zich
  een grote verscheidenheid aan intergewestelijke samenwerking en organisatie. Onze kennis
  van de werkwijze van de representatieve organen van de onderscheiden gewesten is nu eens
  heel groot, dan weer erg lacuneus. Luik en Loon behoren tot de gewesten, waarvan de vertegenwoordigingen niet al te goed zijn bestudeerd. Mertens deed er daarom goed aan te pogen
  dit manco ten minste deels op te heffen. Hij koos niet voor de gemakkelijkste weg. Vanaf de
  dagen van prinsbisschop Cornelis van Bergen (1538-1544) bleef een archief van de Landdagen van Luik bewaard en deels onbestudeerd. Hij liet het zo en besloot de schamele documentatie uit de zestig daaraan voorafgaande jaren te onderzoeken. Van de dood van Karel de Stoute
  in 1477 tot het heengaan van prinsbisschop Everard van der Marck in 1538 resteren alleen
  collecties uitnodigingen, agenda's, verslagen van voorbesprekingen van de Loonse delegaties
  en gedetailleerde lijsten van de kosten die deze maakten. Die analyseerde Mertens nauwgezet,
  zorgvuldig en voorzichtig redenerend.
  De Staten vormden in het prinsbisdom een macht, waarmee de landsvorst terdege rekening
  had te houden. Er waren als gewoonlijk drie standen. De eerste bestond uit enige kanunniken
  van het kapittel van St. Lambert te Luik, de tweede uit een select gezelschap edellieden, de
  derde uit de geprivilegieerde steden. Gemiddeld twee keer per jaar riep de prinsbisschop een
  landdag bijeen. De agenda werd vooraf vastgesteld, zodat de deelnemers tijdig een mandaat
  konden halen bij hun lastgevers. Af en toe werd met hetzelfde oogmerk documentatie bijgevoegd. Op de vergadering zelf zette de landsvorst of, als het niet anders kon, zijn vertegenwoordiger nog eens uiteen hoe de plannen luidden. Hij deed dit in het Frans, maar reikte steeds.
  