title: Over de inquisitie
text: 174
  zou leiden en verleent haar actuele betekenis.
  in een tijd van waardemelativisme -
  
  een blijvende en
  
  Rob DEVOS
  
  OVER DE INQUISITIE
  
  F. Max, Gevangenen van de Inquisitie. Baarn, Ambo & Schoten, Westland, 1991, 326 blz.,
  ISBN 90 263 1027 7
  Één van de grootste vraagstukken waarmee de Kerk in haar lange geschiedenis te
  kampen heeft gehad, is die van haar relatie tot de wereldlijke macht. Dit probleem komt
  voor het eerst duidelijk naar voren in de vierde eeuw toen het christendom door keizer
  Konstantijn vrij werd gemaakt en vervolgens onder Theodosius de Grote 'verheven' werd
  tot staatsgodsdienst. In de verdere evolutie valt vooral de tragische vergissing van de
  gregoriaanse hervorming (tweede helft van de elfde eeuw) op waarin de Kerk verder
  afglijdt naar een monarchaal pausdom. Het grote schisma van de veertiende eeuw betekent
  weliswaar een verval van de pauselijke macht, maar zeker niet het einde van haar aspiraties
  om een actieve rol te blijven spelen in het politieke machtsspel. De opkomende reformatie
  en contrareformatie van de zestiende eeuw hebben dit streven nog geactiveerd. In het
  nieuwe Europa, dat uit de godsdienstoorlogen is ontstaan, merkt men hoe de Kerk vooral
  dan in de Zuideuropese landen haar macht tracht staande te houden en dit vaak met harde
  hand.
  Een van de middelen die zij heeft gebruikt om haar invloed uit te bouwen, is
  ongetwijfeld de Inquisitie geweest, een soort van kerkelijke rechtbank die waakte over de
  zuiverheid van het geloof maar vrij vlug een intimidatie-instrument werd van eerste orde.
   De waas van geheimhouding die rond haar optreden hing, haar willekeurig optreden en
  het feit dat haar slachtoffers vaak op de brandstapel eindigden, gaven haar een
  schrikwekkend karakter. Op dit ogenblik is het historisch onderzoek ter zake al van die
  aard dat nog weinig historici de verdediging van de Inquisitie op zich zouden willen nemen.
  In zijn boek Gevangenen van de Inquisitie, tracht de m•d-diplomaat Frédéric Max
  dit fenomeen nader te situeren. Hij doet dit vanuit drie invalshoeken. In een eerste deel
  bespreekt hij summier de geschiedenis van de Inquisitie, blijft hij stilstaan bij haar wijze
  van optreden en haar procesvoering en bespreekt tenslotte de historiografische traditie in
  dit verband. Een tweede deel is samengesteld uit verhalen van ex-gevangenen uit de
  zeventiende en achttiende eeuw. In een derde deel schetst hij de beeldvorming die in de
  literatuur hierover ontstaan is.
  Samen vormen deze drie luiken een mooi afgerond geheel. Vooral deel Il is
  evenwichtig samengesteld uit verhalen van ooggetuigen die telkens een ander facet van
  
  175
  die kerkelijke rechtbank belichten. Deel III is wat te summier en men mist er in een
  uitgewerkte kritische bespreking van de romanhelden. De bespreking en de literatuurfragmenten blijven hangen aan de oppervlakte van het fenomeen. Deze laatste aanmerking geldt
  een beetje voor het hele boek. De auteur tracht wel met veel verve en aan de hand van
  bronnen aan te tonen hoe verschrikkelijk de Inquisitie wel was. Maar hierbij vergeet hij
  te peilen naar de diepere oorzaak van deze aberratie, naar het diepere 'hoe' en 'waarom'
  ervan. De uiteindelijke vraag hoc de Kerk van Christus in de naam van liefde en
  barmhartigheid - deze laatste kwaliteit stond trouwens te lezen in het devies van de
  Inquisitie - is kunnen komen tot de oprichting van een dergelijke instelling, wordt niet
  behandeld.
   Raoul BAUER
  
  JULES VUILLEMIN
  
  Cordon G. Brittan, jr. (ed.}, Causality, Method arul Modality. Essays in Honor of Jules
  Vuillemin . Dordrecht. Kluwer Academie Publishers, 1991, 248 blz., Hfl. 125,
  ISBN O 7923 1045 4
  Deze verzameling studies vertoont de sterkten en zwakten van het genre. Wie zich
  voor Jules Vuillemin interesseert, zal er helaas niet zeer veel in vinden. Een zeer korte
  intellectuele biografie (die uiterst onvolledig blijft), een boeiend artikel van G.G. Granger
  over de axiomatische methode volgens Vuillemin en een bibliografie (1947-1989).
  Daarnaast vinden we artikelen die met grondigheid en scherpzinnigheid belangrijke
  vraagstukken behandelen. Patrick Suppes tracht aan te tonen dat in bijna alle gevallen het
  niet mogelijk is om te demonstreren of een systeem deterministisch of niet-deterministisch
  is, althans - wat hij vooropstelt - wanneer in-determinisme niets anders blijkt te zijn
  dan het onvoorspelbaar gedrag van in-stabiele systemen waarvan de ontwikkeling te
  complex is om te worden voorzien. Karel Lambert geeft in zijn bijdrage een overzicht van
  de verschillende opvattingen over de begrippen 'verklaring' en 'inzicht'. Ruth Barcan
  Marcus' Sorbonne-lezing (hier heruitgegeven) argumenteert dat 'geloven' geen relatie
  tussen een denker en een oordeel is, maar een dispositie te handelen alsof een bepaalde
  situatie reëel is.
  De rest -het grootste deel - van het boek bestaat uit grondige historische analyses
  die wel iets van de geest van Vuillemin ademen. Immers voor deze Franse filosoof zijn
  wijsbegeerte en wetenschap principieel één, maar wel eigen-aardig. Wiskunde en logica
  zijn essentieel voor beide, maar in elke discipline en in elk systeem moet en kan een eigen
  logica worden gezocht en gevonden. Dit wordt met zwier geïllustreerd in David Wiggins'
  bijdrage, 'Tempora! Necessity', waarin het Meester-argument van Diodoros Kronos,.
  