title: H.J.M. Nellen, Ismaël Boulliau (1605-1694). Astronome, épistolier, nouvelliste et intermédiaire scientifique. Ses rapport avec les milieux du 'libertinage érudit'
text: Recensies
  
  129
  
  Antillen evenzovele bewijzen voor het feit, dat de Nederlandse dekolonisatiepolitiek een heel
  eigen karakter heeft. Bovendien is er sprake van nog een uniek kenmerk van de Nederlandse
  (de)kolonisatiepolitiek: in alle — twee — gedekoloniseerde gebieden, dus zowel in Indonesië
  als in Suriname, is een militaire dictatuur aan de macht gekomen.
  Uit de bovenstaande voorbeelden blijkt, dat Nederland op een heel eigen wijze aan de expansie van Europa heeft deelgenomen. Waarom heeft de auteur de beantwoording van deze vraag
  niet tot de rode draad van zijn boek gemaakt? Nu bevat zijn boek een aantal verhalen, maar
  zo'n vraag had het boek ook nog een plot gegeven. Overigens haast ik mij hieraan toe te
  voegen, dat er ook talloze elementen in de Nederlandse expansie overzee zijn, die niet uniek
  kunnen worden genoemd. Zo komt de auteur aan het slot met een bijzonder afgewogen eindoordeel over de effecten van de Nederlandse koloniale expansie. In economisch opzicht lijken
  de koloniën voor de groei van de Nederlandse economie niet van uitzonderlijk belang geweest
  te zijn en dat was voor de andere koloniale mogendheden in Europa niet anders.
   Hoe moeten we — tot slot — dit magnum opus van Van Goor typeren? Is het een studieboek?
  Nee, er ontbreekt een these of een rode draad. Is het een naslagwerk? In zekere zin wel, hoewel
  die functie ernstig geweld wordt aangedaan door de vele foutjes en onnauwkeurigheden, de
  slecht gekopieerde kaarten, het weinig intelligente register, de primitieve appendices. Met
  name moet hier bestraffend gewezen worden op de wel zeer selectieve literatuuropgave. Na
  het lezen van de daarin genoemde titels kan de auteur het hier besproken boek niet hebben
  geschreven. Als voorbeeld wijs ik op de goed geïnformeerde beschrijving van de aanvoer van
  Brits-Indische contractarbeiders naar Suriname, waarover in de literatuuropgave nauwelijks
  informatie is te vinden. Jammer ook, dat er geen voetnoten zijn gebruikt. De uitgever had
  zeker wel wat meer energie kunnen investeren in de uitgave van dit boek.
  Dit overzicht van de Nederlandse expansie kan het best worden getypeerd als een leesboek,
  waarin de formidabele kennis van Van Goor over de koloniale geschiedenis van ons land in
  Oost en West is samengevat. In feite is het een monument van jarenlange literatuurstudie, die
  dit overzicht in vele opzichten doet afwijken van dat van Colenbrander. Gelet op de schaalvergroting van het historische onderzoek lijkt het mij onwaarschijnlijk, dat er weer zeventig jaar
  zullen verstrijken vóór een volgend overzicht van het Nederlandse aandeel in de expansie van
  Europa het licht zal zien. Alleen zal de vraag steeds luider worden: welke dappere eenling
  durft dat nog aan?
  P. C. Emmer
  1 H.T. Colenbrander, Koloniale geschiedenis (3 dln.; 's-Gravenhage, 1925-1926).
   H. J. M. Nellen, Ismaël Boulliau (1605-1694). Astronome, épistolier, nouvelliste et intermédiaire scientifique. Ses rapports avec les milieux du 'libertinage érudit' (Dissertatie Nijmegen
  1980, Études de l'Institut Pierre Bayle (SIB) XXIV; Amsterdam-Maarssen: APA-Holland
  university press, 1994, xii + 608 blz., ƒ150,-, ISBN 90 302 1034 6).
   De overgang van de astrologie naar de astronomie is het breekijzer geweest voor de doorbraak
  van het heliocentrisch wereldbeeld. Bij zulke overgangsprocessen willen topgeleerden nogal
  eens met de eer strijken ofschoon de subtop veel effectiever aan verspreiding en acceptatie van
  het nieuwe heeft bijgedragen. De astronoom Boulliau, wiens naam alleen nog in een straat van
  zijn geboortestad Loudun en een maankrater voortleeft, behoorde vermoedelijk tot die geleerden van het tweede garnituur die een rol van het eerste plan in de discussies van zijn tijd
  
  130
  
  Recensies
  
  speelden. Hij converseerde en correspondeerde actief met allen die meetelden, bereisde half
  Europa, van Holland en Italië tot Constantinopel, en werkte onder de protectie van invloedrijke heren als Jacques Dupuy en Jacques-Auguste de Thou. Maar de Académie des Sciences
  bleef voor hem gesloten en de troostprijs van het lidmaatschap van de Royal Society bevredigde hem maar half. Veel interessanter dan Boulliau's bijdrage aan de astronomie is dan ook
  de wijze waarop deze weinig gefortuneerde notariszoon zijn leven inrichtte en in het netwerk
  van de Republiek der Letteren functioneerde. Welke strategieën moest zo'n beroepsgeleerde
  ontwikkelen om zich staande te houden of eenvoudig aan het werk te kunnen blijven? Over
  wat voor hulpmiddelen beschikte hij om zijn doel te bereiken: publicaties, instrumenten, brieven, conversaties, reizen, lidmaatschappen? Wat was zijn intellectuele speelruimte? Hoe hield
  hij zijn reputatie in stand? Waar kon hij wel en niet vrijelijk over spreken, niet alleen op wetenschappelijk gebied, maar ook in de politieke en dogmatische zaken die bij geleerde correspondenten uit andere landen, culturen en godsdiensten bijna onvermijdelijk aan bod kwamen? Zo
  was zijn correspondent Lubieniecki een Poolse sociniaan die door Boulliau met veel moeite
  bij zijn wetenschapsagenda werd gehouden.
   Al die vragen komen aan bod in dit boek van H. Nellen, een bewerkte vertaling van zijn
  Nijmeegse dissertatie uit 1980. Hij maakt er nauwgezet, en met aandacht voor de details die
  het verschil uitmaken, de balans op van Boulliau's leven en handelen als geleerde, met zijn
  bijdragen aan de wetenschap op de achtergrond. Behalve zijn levensverhaal vinden we er de
  analyse van vijf correspondenties (met Dupuy, Heinsius, Portner, Lubieniecki en Hevelius) en
  een conclusie die uitvoerig ingaat op de aard van Boulliau's libertinage. Ismaël Boulliau ( 16051694) was als calvinist geboren maar bekeerde zich op 21 jaar tot het katholicisme en was vier
  jaar later priester. In Loudun maakte hij van nabij het proces tegen pastoor Urbain Grandier
  mee, die wegens hekserij werd verbrand (1631-1634). Hij werd er hevig door geschokt, zoals
  hij ook de veroordeling van Galilei diep betreurde. Het moet hem er definitief voor hebben
  gewaarschuwd al te expliciet uiting te geven aan zijn opinies, de wetenschappelijke incluis. In
  het vervolg zou hij als intellectueel de nodige voorzichtigheid bewaren.
   Natuurlijk kon Boulliau, die op de bescherming van anderen was aangewezen, zich slechts
  ontplooien in Parijs. Hij maakte daar deel uit van de twee meest befaamde wetenschapskringen
  van zijn tijd: de academie van de gebroeders Dupuy en de kring van Mersenne. Samen met
  Descartes, Gassendi, Mersenne, Sorbière en Guy Patin behoort Boulliau tot de pioniers van de
  nieuwe wetenschap en de aanhangers van de fysica van Galilei, maar door zijn leeftijd vormt
  hij al de overgang naar de tweede generatie, die van Christiaan Huygens, met wie hij tal van
  banden onderhield. Boulliau's overtuiging dat het heliocentrisme de ware wetenschap was,
  streed natuurlijk met de leer van de kerk. Maar net als Gassendi, Jansenius en later Pascal nam
  hij het dualistisch standpunt in dat wat object van het geloof was geen object van de rede kon
  zijn. De wetenschap behoorde voor hem niet tot de geloofsorde. Twijfel werd dus overbodig.
  Zo omzeilde hij het conflict tussen geloof en rede, dat anderen zo in verwarring of in moeilijkheden bracht. Boulliau kon dan ook met grote gemoedsrust tegelijkertijd zijn religieuze orthodoxie belijden en het heliocentrisme verdedigen. Maar hij pleitte er wel voor dat de kerk zich
  voor de nieuwe wetenschap zou openstellen. Zijn evident heliocentrische positie ten aanzien
  van de beweging van de planeten bezorgde hem een aanval van Jean-Baptiste Morin, professor
  aan het Collège Royal en een praktizerend astroloog. Ook Boulliau deed aan astrologie. Hij
  was zelfs via de astrologie tot de astronomie gekomen en bleef horoscopen trekken, onder
  andere voor prinses Albertine-Agnes van Nassau en kardinaal Mazarin. Maar hij voorzag zich
  stiekem van de nodige achtergrondgegevens en meer in het algemeen verzette hij zich mordicus
  tegen elke vorm van magie.
   Die dubbelzinnigheid is kenmerkend voor de geleerden in de tussenfase. Huygens had er
  
  Recensies
  
  131
  
  geen last meer van: die wist niet eens welke gegevens Boulliau voor een betrouwbare horoscoop nodig had. Belangrijker nog was de twijfel van de Inquisitie aan Boulliau's orthodoxie.
  Op aanraden van zijn Romeinse vriend dom Christophe Dupuy bleef hij tijdens zijn Italièreis
  in Florence en vermeed hij het gebied van de kerkelijke staat om niet in dezelfde gevangenis
  als Galilei te eindigen. Van Florence ging hij naar Smyrna en Constantinopel, waar hij zijn
  proeven en experimenten voortzette. Hij vond er weliswaar niet de kennis die hij verwachtte
  maar er ging wel een nieuwe wereld voor hem open. De nieuwsgierige Boulliau had op Descartes voor dat hij veel meer gewicht hechtte aan experimenten dan aan redeneringen. Hij
  behoort al tot het baconiaanse universum. Tegelijk behoedde hem dit voor overdrijvingen of al
  te gewaagde stellingen. Misschien is die al vroeg aangeleerde voorzichtigheid wel Boulliau's
  grootste handicap geweest. De geniale trekken die hij zeker had bleven daardoor in een veredelde vorm van geleerd ambacht steken. Nellen heeft Boulliau dan ook precies het monument
  gegeven dat hem toekomt: het naamregister achterin leest als een Baedeker van de geleerde
  wereld, en wie het boek uit heeft, staat verbluft dat een zo rijk geschakeerd, ambitieus en vol
  leven zo stil als een nachtkaars kon uitgaan. Ook dat was vroeg-moderne wetenschap.
  Willem Frijhoff
  
  W. Frijhoff, Wegen van Evert Willemsz.: een Hollands weeskind op zoek naar zichzelf 16071647 (SUN-Memoria; Nijmegen: SUN, 1995, 928 blz., ƒ89,50, ISBN 90 6168 402 1).
   This remarkable book has its origins in the realisation that two apparently unconnected episodes of Dutch seventeenth-century history — the visionary experiences of a fifteen-year old
  orphan in Woerden in the early 1620s and the career of one of the first ministers of the Reformed
  Church in New Netherland — were in fact intimately related as the religiously-inspired orphan,
  Evert Willemsz., became the minister, Ds. Everhardus Bogardus. The author has aimed to
  produce a 'biography in context'; this was perhaps the only practicable option as very little is
  known about Even's earlier life, and relatively little about the period between his brief local
  notoriety and his re-emergence in a prominent rôle in the new American settlement. His aim is
  to show not only how a particular individual was shaped by the conditions of his time, but also
  how he could create new opportunities for himself through a process of interaction with his
  cultural environment. This ambitious project necessitates an interrogation of the social and
  cultural context of the various episodes of Even's life, and it is this investigation which has
  made possible a large book about a man about whom relatively little is known.
   The first part of the book (nearly 500 pages) concentrates on the two visionary episodes of
  1622-1623 and their context. Next comes a brief section on Even's period as a ziekentrooster
  in Mouree, and then the second major focus of the study, Bogardus in New Netherland. Important themes in the first part are the setting in Woerden, Even's family and social background,
  and the beginnings of reformed pietism in the Republic. Frijhoff argues that the religious
  situation in Woerden was crucial: the newly-victorious contraremonstrants were firmly backed
  by the town government but faced by a largely-hostile community, partly lutheran and partly
  remonstrant. Even's visions could be represented as emblematic of the truth of the contraremonstrant position, as well as being in content an expression of orthodox pietism. The dynamic
  element of this part of the story is the way in which Evert was able to use his experiences to
  move from his artisan origins to a more elevated place in society through Latin school and the
  university of Leiden, ending up with a new persona, the latinised Everhardus Bogardus. The
  Mouree period is almost all context, for lack of other evidence, but Bogardus' career in North
  America offers the opportunity to match context with more conventional narrative. In particular,.
  