title: Fragment van een onbekend Ruusbroec-verzamelhandschrift
text: PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University
  Nijmegen
  
  The following full text is a publisher's version.
  For additional information about this publication click this link.
  http://hdl.handle.net/2066/205328
  
  Please be advised that this information was generated on 2024-05-20 and may be subject to
  change.
  HANS KIENHORST EN MIKEL KORS
  
  Fragment van een onbekend
  Ruusbroec-verzamelhandschrift
  In december 1998 ontving het Ruusbroecgenootschap te Antwerpen als schenking van het Aartsbisschoppelijk Archief te Mechelen een fragment van Jan
  van Ruusbroecs Spieghel der eeuwigher salicheit (Antwerpen, Bibliotheek van
  het Ruusbroecgenootschap, Neerl. 28). Het fragment werd in het Mechelse
  archief in de eerste helft van deze eeuw gevonden en geïdentificeerd door
  Monseigneur Jules de Tramoy. Hij deed zijn ontdekking in het Kapittelarchief
  Sint-Rombouts-Mechelen Oud.1 Het bevond zich met vele andere fragmenten
  uit dit Kapittelarchief in een map.2 Wij onderzochten dit omvangrijke archief
  op mogelijk andere fragmenten uit hetzelfde handschrift, maar dit onderzoek
  bleef zonder resultaat. Onze indruk is dat de map met fragmenten alles bevat
  wat zonder al te veel moeite uit de vele registerbanden kon worden gelicht.
  BESCHRIJVING
  Het fragment bestaat uit een verticaal doormidden gesneden blad perkament,
  dat links is besnoeid; hierdoor is er verlies van de volledige binnenmarge en
  van wat tekst op recto- en versozijde (begin- of eindletters van woorden). De
  twee ongelijke helften worden samengehouden door plakband boven en onder.
  De boven- en ondermarge zijn niet of nauwelijks besnoeid. De afmetingen
  zijn: 285-290 bij 178-186 mm.
   Er staan twee kolommen op een bladzijde, met 40 regels per kolom. Ter
  afbakening van de kolommen zijn in de boven- en ondermarge in totaal vier
  gaatjes geprikt, terwijl in de buitenmarge de gaatjes zijn bewaard voor het
  trekken van de horizontale lijnen. De bovenste en onderste twee horizontale
  lijnen lopen in de buitenmarge door. De schriftspiegel is 214 mm hoog, de
  breedte van de schriftspiegel bedraagt van links naar rechts op de recto-zijde
  gemeten: ]70>14<68>35.3
  *
  
  Dit artikel is het tweede in een reeks gewijd aan de Ruusbroec-verzamelhandschriften. Het eerste artikel verscheen onder de titel ‘Corpusvorming van Ruusbroecs werken’ in: Ons Geestelijk
  Erf 72 (1998), p. 3-53.
  1 Signatuur: doos 439, nr. 2368. Deze informatie verschafte ons de heer A. Jans, conservator van het
  Aartsbisschoppelijk Archief, die wij hartelijk willen danken voor zijn grote bereidwilligheid en hulp.
  2 Dit fragment werd daarin onlangs opgemerkt door mevr. lic. Annelies Wouters (KU Leuven),
  die daarvan Guido de Baere, de uitgever van Ruusbroecs verzamelde werken, op de hoogte
  bracht. Hij liet het verdere onderzoek aan ons over, daar wij al enige tijd studie maken van Ruusbroecs handschriften (zie Kienhorst en Kors, ‘Corpusvorming…’).
  3 Weergegeven zijn (in millimeters) de afstanden tussen de verticale lijnen, gemeten over het
  midden van de bladzijde; de vierkante haak staat voor ‘blad hier besnoeid’.
  FRAGMENT VAN EEN ONBEKEND RUUSBROEC-VERZAMELHANDSCHRIFT
  
  165
  
  De tekst is geschreven in een littera hybrida, op grond waarvan het handschrift waarschijnlijk in het derde kwart van de vijftiende eeuw gedateerd
  moet worden. De taal is Brabants.
   Het handschrift is gerubriceerd: majuskels zijn rood doorstreept en er is in
  kolom 281ra een paragraafteken aangebracht, waarvoor enige ruimte was
  opengelaten. Verder schreef de kopiist midden bovenaan op de rectozijde met
  rood het folionummer cclxxxi. Rechtsonder op de rectozijde is zeer vaag een 3
  zichtbaar, met nog iets superscript, dat niet meer leesbaar is; mogelijk gaat het
  om een katern- of bladsignatuur. Rechtsonder op de versozijde is door een
  moderne hand 281 vo geschreven.
  De twee stroken perkament zijn als bindmateriaal gebruikt. Waarschijnlijk
  dienden ze als omslag of rugversterking van een dun register. Midden over de
  stroken lopen naast elkaar twee verticale vouwen, vermoedelijk van de rug van
  het register, met aan weerszijden op vijf plaatsen gaten; rechts daarvan zijn
  duidelijk afdrukken zichtbaar van reepjes perkament, waarmee het register aan
  het omslag was vastgenaaid.
  EEN LETTERLIJKE KOPIE VAN HET GROENENDAALSE VERZAMELHANDSCHRIFT
  Het fragment bevat gerekend naar de meest recente editie van de Spieghel:4
  p. 168,16 willen tot en met p. 171,21 in. Nadere studie van de tekst leert dat
  dit fragment een letterlijke kopie is van de corresponderende passage in het
  Groenendaalse verzamelhandschrift (Brussel, KB, 19.295-97), in het Ruusbroec-onderzoek ook bekend onder sigle A. Opvallend is nu dat de kopie geen
  enkele afschrijffout bevat en bovendien de interpunctie van A integraal heeft
  overgenomen, zij het dat meermalen een punt voor een hoofdletter in het
  afschrift werd weggelaten. De enige schijnbare fout ten opzichte van de laatste
  editie blijkt een stilzwijgende correctie van de editeurs van Ruusbroecs Werken
  te betreffen: 171,18-19 bereedere in plaats van bereeden (A, f. 139va, r. 2-3).
   Het feit dat de kopiist van het Mechelse fragment deze fout uit handschrift A
  overnam, toont aan dat het hier gaat om een zeer slaafse kopie. De gelijkenis
  gaat echter nog verder: de tekst van één kolom in het Mechelse fragment komt
  in omvang exact overeen met één kolom in A. Het is daarom vrijwel uitgesloten dat er een schakel is geweest tussen deze kopie en Groenendaal. Het folionummer werd door de kopiist zelf aangebracht en is hoog (cclxxx). Dit maakt
  het zeer aannemelijk dat we hier te maken hebben met het fragment van een
  Ruusbroec-verzamelhandschrift. Het kan net als de Gentse codex UB 693 (bekend
  als handschrift G) een compleet afschrift in één band zijn geweest van het oorspronkelijk tweedelige Groenendaalse verzamelhandschrift.
  Aan de hand van het folionummer cclxxxi zou het mogelijk moeten zijn
  een reconstructie te maken van de volgorde van de teksten in de codex waaruit het Mechelse fragment afkomstig is. Daarvoor is het nodig om eerst de
  4
  
  Jan van Ruusbroec, Werken, dl. 3. Ed. L. Reypens en M. Schurmans, Tielt, 19472, p. 129-219.
  166
  
  H. KIENHORST - M. KORS
  
  Afb. 1 Rectozijde van het Spieghel-fragment Antwerpen, Bibliotheek van het
  Ruusbroecgenootschap, Neerl. 28 (verkleind).
  FRAGMENT VAN EEN ONBEKEND RUUSBROEC-VERZAMELHANDSCHRIFT
  
  Afb. 2 Versozijde van het Spieghel-fragment (verkleind)
  
  167
  
  168
  
  H. KIENHORST - M. KORS
  
  geschiedenis van het Groenendaalse handschrift kort samen te vatten. Volgens
  ons recente onderzoek is er sprake geweest van een tweedelig verzamelhandschrift, waarvan het ons overgeleverde deel (A) het eerste is geweest. Oorspronkelijk bestond de Groenendaalse codex uit één band, waarin werken van
  Ruusbroec die hij tot dan toe geschreven had, chronologisch waren geordend.
   Deze codex bevatte een contemporaine, maar niet overal uitgevoerde nummering in loodstift, van 1-270. Het Boecsken en de Beghinen ontbraken nog
  in dit handschrift. Om die werken toe te kunnen voegen, werd de oorspronkelijke band gesloopt en werden de teksten herverdeeld over twee banden. In
  schema (waarbij in de linkerkolom de oorspronkelijke foliëring, deels gereconstrueerd):
  oorspronkelijke Groenendaalse codex
  
  tweedelige Groenendaalse codex
  
  1. Rijcke
  2. Brulocht
  3. Steen
  
  deel 1 (= hs. A):
  1. Tabernakel
  2. Spieghel
  3. Trappen
  
  4. Becoringhen
  5. Kersten ghelove (tekst 1-5=89 folia)
  6. Tabernakel (f. 90-212)
  7. Sloten [f. 213-225, reconstructie]
  8. Spieghel (f. 226-254)
  9. Trappen (f. 254-270)
  
  deel 2:
  4. Rijcke
  5. Brulocht
  6. Steen
  7. Becoringhen
  8. Ghelove
  9. Sloten
  10. Boecsken
  11. Beghinen
  
  In het handschrift Brussel, KB, 1165-67 (ook bekend als F) is een kopie
  van het tweede deel van de Groenendaalse codex overgeleverd. Nadien heeft
  degene die de bezittersaantekening maakte dit deel bestempeld als Prima pars.
   De kopiiste van handschrift G schreef de teksten 1-11 na elkaar over, al is dat
  niet onmiddellijk meer duidelijk door een bindfout in het handschrift. Ons
  fragment heeft echter bij het afschrift van de Spieghel een te hoog folionummer om de volgorde 1-11 te kunnen hebben. Het meest aannemelijk is dat eerst
  deel 2 met de teksten 4-11 en vervolgens deel 1 met de teksten 1-3 werden
  afgeschreven. Dit wil zeggen dat de kopiist net als bij F deel 2 als deel 1 heeft
  opgevat. Dit betekent bovendien dat de oorspronkelijke ‘Mechelse’ codex alle
  werken in één band moet hebben gehad, in schema:
  samenstelling oorspronkelijke ‘Mechelse’ codex
  1. Rijcke
  2. Brulocht
  3. Steen
  4. Becoringhen
  
  FRAGMENT VAN EEN ONBEKEND RUUSBROEC-VERZAMELHANDSCHRIFT
  
  169
  
  5. Ghelove
  6. Sloten
  7. Boecsken
  8. Beghinen
  9. Tabernakel
  10. Spieghel
  11. Trappen
  Zoals gezegd, bevat handschrift A een oude foliëring met loodstift. Deze bladnummering is ontstaan in de oude, ongesplitste codex, die niet het Boecsken
  en de Beghinen bevatte. Het begin van het fragment, volgens de nummering
  f. 281ra, stemt overeen met f. 238va in de oude bladnummering van het Ruusbroec-handschrift A. Dat wil zeggen dat er bij een gelijke hoeveelheid tekst
  per kolom zo’n 43 folia zijn geweest om én Boecsken én Beghinen te bevatten.
   Dat nu lijkt onmogelijk, want eerdere reconstructies hebben aangetoond dat
  hiervoor zo’n 70 folia nodig zijn geweest in A.5 We ‘missen’ dus circa 27
  folia. Er zijn verschillende mogelijkheden om dit ontbrekende stuk te verklaren. Ten eerste is het mogelijk dat er een tekst is weggelaten. Dat zou gezien
  de omvang alleen het Rijcke kunnen zijn geweest. Erg waarschijnlijk is deze
  mogelijkheid niet, daar het Mechelse fragment een zeer getrouwe kopie levert
  van de Groenendaalse codex en er geen reden te bedenken is waarom deze
  tekst werd weggelaten. Een tweede mogelijkheid zou een veranderde volgorde
  van de teksten zijn. Dit nu levert gezien het hoge bladnummer geen resultaat
  op. De derde en meest waarschijnlijke mogelijkheid is dat er twee of meer
  kopiisten sequentieel gekopieerd hebben, waarbij een voorgaande kopiist een
  ander regeltal binnen eenzelfde kolomhoogte heeft gebruikt. Dat dit niet ongewoon was, blijkt uit handschrift A, waar midden in een katern, op f. 83v, een
  wisseling van handen plaatsheeft. Deze tweede hand gaat over van 35 op 38
  regels per kolom.6 Een dergelijke marge van tien procent kan heel goed het
  verschil van 27 folia verklaren,7 mits de wisseling van regeltal niet lang vóór
  f. 281 heeft plaatsgehad. De precisie waarmee onze kopiist te werk gaat, lijkt
  wel uit te sluiten dat hij het regeltal heeft gevarieerd.
   Indien het handschrift inderdaad een volledige kopie van de tweedelige
  Groenendaalse codex is geweest, valt de oorspronkelijke omvang van de
  codex vast te stellen. Deze zal hoogstens 310 folia groot zijn geweest: in A
  volgen na f. 238va, waarmee zoals gezegd het begin van ons fragment correspondeert, nog 32 folia; gezien het feit dat ons fragment kolommen van gelijke
  omvang heeft, moeten we hetzelfde aantal bij 281 optellen. De omvang van
  rond de 310 folia wijst erop dat het waarschijnlijk niet om een perkamenten
  codex ging, maar om een codex met katernen van papier en perkament;
  5
  
  Zie Kienhorst en Kors, ‘Corpusvorming…’, p. 27
  Zie W. de Vreese, Beschrijving van de handschriften van Jan van Ruusbroec’s werken. Gent,
  1900-1902, p. 9.
  7 In feite zelfs iets groter, omdat er met een hoger regeltal een kleiner schrift nodig is, waarmee
  meer tekens in de breedte kunnen worden gezet.
  6
  
  170
  
  H. KIENHORST - M. KORS
  
  dezelfde opbouw als de iets omvangrijkere codex Gent, UB, 693 (G). Net als in
  de Gentse codex het geval is, kunnen de katernen quinionen zijn geweest. Dat
  zou betekenen dat 27 quinionen aan ons blad, f. 281, vooraf zijn gegaan; het
  Mechelse fragment vormde dan het eerste blad van het buitenste bifolium van
  het achtentwintigste katern.
  HET BELANG VAN HET FRAGMENT BINNEN DE OVERLEVERING
  VAN RUUSBROECS WERKEN
  Tot nu toe waren er slechts vier handschriften bekend die Ruusbroecs werk
  volledig bevatten (of vermoedelijk volledig bevat hebben):
  A: het bewaard gebleven eerste deel van de tweedelige Groenendaalse
  verzamelcodex, te dateren ca. 1360-1380.
  D: de volledige werken in één band, gedateerd 1461.
  G: de volledige werken in één band, gekopieerd naar het tweedelige Groenendaalse verzamelhandschrift, gedateerd 1480.
  F: een kopie van het tweede deel van de Groenendaalse verzamelcodex, te
  dateren ca. 1510.
   Handschrift D is geen kopie die integraal op Groenendaal teruggaat, maar
  heeft teksten uit verschillende tradities samengebracht. Het is aannemelijk dat
  F het enig overgebleven deel is van een oorspronkelijk tweedelige set. Handschrift G is het enige handschrift dat alle teksten in de versie van het Groenendaalse verzamelhandschrift overlevert. Het Mechelse fragment is waarschijnlijk afkomstig uit een rechtstreekse kopie van Groenendaal, die wat
  nauwkeurigheid betreft zelfs G in de schaduw stelt.
  Zoals we in onze vorige bijdrage hebben betoogd, was het in de vijftiende
  eeuw buitengewoon moeilijk om aan Ruusbroecs volledige werken te komen.
  Voor zover we weten is alleen de kopiist van handschrift D daarin geslaagd.
  De visie op Ruusbroec is in de vijftiende eeuw bepaald geweest door een partiële kennis van zijn werk vanuit deelcollecties. Daarbij gaat het niet om opera
  selecta, maar om die traktaten waarop men de hand kon leggen. De toegang tot
  de volledige werken bleef in die periode nagenoeg beperkt tot het Groenendaalse verzamelhandschrift. Tot op heden zijn de kopieën in F en G gezien
  als geïsoleerde gevallen, maar door de vondst van het Mechelse fragment
  begint het er op te lijken dat de paters van Groenendaal in de tweede helft van
  de vijftiende eeuw een poging hebben ondernomen om Ruusbroecs volledige
  werken te verspreiden in de best denkbare versie. Het Groenendaalse handschrift was op dat moment geen sacrosanct monument dat de bibliotheek niet
  uit kwam, maar een legger om afschriften van te maken. De visie te Groenendaal op het handschrift is daarmee binnen een eeuw wel drastisch gewijzigd.
   De nauwkeurigheid van de kopieën in G en in het Mechelse fragment wijst
  er bovendien op dat men toezag op een zo zuiver mogelijke teksttraditie. In
  die zin had het Groenendaalse handschrift wel degelijk de status van een
  
  FRAGMENT VAN EEN ONBEKEND RUUSBROEC-VERZAMELHANDSCHRIFT
  
  171
  
  standaardhandschrift gekregen. Wellicht heeft men te Groenendaal goed ingespeeld op de tijdgeest: in de tweede helft van de vijftiende eeuw zijn veel
  werken van Ruusbroec afgeschreven, vooral in vrouwenkloosters.
   Hoe groot het succes van deze campagne is geweest, valt moeilijk vast te
  stellen. De kopieën F en G ontstonden in bevriende milieus: G in het regularissenklooster te Bergen-op-Zoom, waar de paters van Groenendaal in die
  periode rector waren, terwijl F werd afgeschreven in het huis Nazareth van de
  broeders van het gemene leven te Brussel. Nu is het aantal kloosters waarmee
  Groenendaal betrekkingen onderhield natuurlijk vrij groot. Zo leverden zij
  vanaf de oprichting in 1424 tot en met 1446 ook de rectoren van het regularissenklooster Bethanië te Mechelen. In dit klooster verbleef van 1455 tot
  haar dood in 1466 een zekere Jacoba van Loon-Heinsberg. Van deze adellijke
  zuster wordt in de kloosterannalen bericht dat zij het gedeelte over de passie
  uit Ruusbroecs Vanden XII beghinen vele malen had gekopieerd en liet kopiëren, en dat zij deze tekst vont in een van heer Jans van Ruysbroecx boeke.8
  Bovendien deed zij een scrijfcamer ende formerie inrichten,9 wat wel zal verklaren waarom zij genoemde tekst liet afschrijven. In de boedelbeschrijving
  opgemaakt op 7 maart 1466 bij het overlijden van Jacoba is onder andere
  sprake van een gebonden boek met werken van Ruusbroec: Item et alius liber
  continens dictamina cuiusdam nuncupati Ruysbroeck etiam ligatus.10 Tussen
  het kopiëren uit ‘een van Ruusbroecs traktaten’ en de vermelding van een
  Ruusbroec-verzamelhandschrift kan een verband bestaan. Verder speculerend:
  het zou kunnen gaan om ons handschrift, en in dat geval zou, evenals we aantoonden voor het klooster te Bergen-op-Zoom, de actieve bemoeienis vanuit
  Groenendaal geleid hebben tot het kopiëren van het tweedelige verzamelhandschrift.
   Ons handschrift is waarschijnlijk in Mechelen versneden ten behoeve van
  bindmateriaal voor het kapittelarchief. Indien het inderdaad gaat om een
  handschrift uit Bethanië, is de vraag hoe deze codex uit het klooster kon verdwijnen. In de tweede helft van de zestiende eeuw braken voor de zusters roerige tijden aan.11 Tijdens de beeldenstorm in 1566 werd hun klooster gedeeltelijk verwoest en in 1572 werden de gebouwen door de Spanjaarden in brand
  gestoken. Vanwege de onveilige situatie hadden de zusters van juni 1576 tot
  maart 1577 binnen de stadsmuren een tijdelijk onderkomen. In 1578 werden
  de kloostergebouwen afgebroken en werd te Mechelen aan de Wolmarkt een
  8
  
  Gegevens ontleend aan: Wybren Scheepsma, Deemoed en devotie. De koorvrouwen van Windesheim en hun geschriften. Amsterdam, 1997, p. 95 (=NLCM 17).
  9 Monasticon Windeshemense. Teil 1: Belgien. Wilhelm Kohl, Ernest Persoons & Anton G. Weiler (eds.). Brüssel, 1976, p. 218 (=Archives et Bibliothèques de Belgique / Archief en Bibliotheekwezen in België. Numéro spécial - Extranummer, 16).
  10 Geciteerd naar Ernest Persoons, ‘Lebensverhältnisse in den Frauenklöstern der Windesheimer
  Kongregation in Belgien und in den Niederlanden’, in: Klösterliche Sachkultur des Mittelalters.
  Internationaler Kongress Krems an der Donau 18. bis 21. September 1978. Wien, 1980, p. 73111, i.c. 105 (=Österreichische Akademie der Wissenschaften, Philosophisch-Historische Klasse
  Sitzungsberichte, 367. Band).
  11 Onderstaande gegevens zijn ontleend aan Monasticon Windeshemense…, p. 218-219.
   172
  
  H. KIENHORST - M. KORS
  
  behuizing gevonden. In 1588 kochten de zusters er een huis. Hun aantal was
  sedert 1560 sterk teruggelopen en de gemeenschap had grote schulden, zodat
  maar een gedeelte van de aankoopsom kon worden betaald. Al met al is het
  dus goed voorstelbaar dat het boekenbezit van het klooster in die woelige
  jaren vernietigd, verkocht of anderszins verspreid is geraakt. Daarbij komt dat
  in de zestiende eeuw mystieke werken enigszins uit de gratie raakten. Dan
  wordt verklaarbaar dat ons Ruusbroec-handschrift op de Mechelse snijtafel is
  beland.
  ZUSAMMENFASSUNG
  In diesem Beitrag wird ein neuentdecktes Fragment des Spieghel der eeuwigher
  salicheit von Jan van Ruusbroec kodikologisch untersucht. Es stellt sich heraus, daß es
  sich dabei wahrscheinlich handelt um eine direkte Kopie der Handschrift aus Groenendaal, aus den Jahren 1360-1380. Die Bedeutung dieser Entdeckung liegt darin, daß
  jetzt klar wird, daß die Kopien der Groenendaler Handschrift keine isolierten Phänomenen sind, doch Zeugen dafür, wie man in der zweiten Hälfte des 15. Jahrhunderts
  sich bestrebt hat Ruusbroecs Opera omnia in der best denkbaren Fassung zu verbreiten.
  Die Ruusbroec-Handschrift D ist somit die einzige Sammelhandschrift, die nicht direkt
  von Groenendaal abhängig ist. Für unsere Handschrift ist eine Herkunft aus dem Kloster Bethanien zu Mechelen nicht auszuschließen.
  Adressen van de auteurs: Hans Kienhorst, Vakgroep Nederlands, Faculteit der Letteren, KUN, Erasmusplein 1, Postbus 9103, NL-6500 HD Nijmegen — Mikel M. Kors,
  Ruusbroegenootschap-UFSIA, Prinsstraat 13, B-2000 Antwerpen.
  