title: Ph. Raxhon, La révolution liégoise de 1789 vue par les historiens belges (de 1805 à nos jours)
text: RECENSIES
  
  ( 1868,1882) en P. J. Blok (1908). Verheugend voor alle betrokkenen is het dat deze werkwijze
  wel eens tot overbodige literatuurverwijzing maar niet tot onjuistheden heeft geleid. Benijdenswaardig, dat de politicoloog Spoormans voor zijn betoog diverse historici als getuigen kan
  oproepen en citeren, zonder daarna zelf met een afweging te behoeven komen. In plaats daarvan
  rondt hij af met: 'Hoe dan ook' of met 'Hoe het ook zij '. Niet duidelijk is of de veel voorkomende
  toevoeging 'volgens' bij de naam van een zegsman twijfel dient op te roepen of juist dient als
  autorisatie. Lastig is het als naar een geheel werk wordt verwezen (112). Niet goed als de
  verwijzing niet is na te slaan (111,112,113). Moeilijk het vertrouwen van de lezer te herwinnen
  als het boek begint met het niet nauwkeurig weergeven van het citaat van Thorbecke waaraan
  de titel van het boek is ontleend.
  Wat mij betreft is dit laatste de auteur gelukt. Niet alleen vanwege de verfrissende werking van
  de brede en internationale politicologische invalshoek, maar ook omdat Spoormans het beeld
  corrigeert dat zo dikwijls bepaald is door de drie componenten van onze nationale geschiedschrijving, de liberale parlementaire geschiedenis, de schoolstrijd van de confessionelen en de
  arbeidersbeweging van de socialisten. Over één belangrijke conclusie van de auteur heb ik de
  (te) lange tijd die voor deze recensie is verstreken mijn twijfel gehouden. De onderwijskwestie
  zou na 1889 een ondergeschikte, symbolische rol in de parlementaire politiek gespeeld hebben
  (193). Spoormans baseert dit op een uitlating van Kuyper in 1904 (175) en op de geringe
  weerstand van niet-confessionelen tegen de financiële gelijkstelling. Toch moet betwijfeld
  worden of de schoolkwestie als onderdeel van de antithesegedachte zo'n te verwaarlozen rol
  heeft gespeeld als men ziet hoe die tot heden toe van invloed is.
   J. J. Huizinga
  
  Ph. Raxhon, La révolution liégeoise de 1789 vue par les historiens belges (de 1805 à nos jours)
  (Etudes sur le XVIIIe siècle, volume hors serie VI; Brussel: Editions de l'Université de
  Bruxelles, 1989,199 blz., BF850,-, ISBN 2 8004 0973 8).
  Met het uitgeven van een herziene en aangepaste versie van zijn licentiaatsverhandeling geeft
  Philippe Raxhon ons een bijzonder interessant gelegenheidswerk.
  Na een lang rijpingsproces zal een opeenvolging van politieke omwentelingen tussen 1789 en
  1795 de verdwijning met zich meebrengen van het prinsbisdom Luik en van de sociale
  structuren die er het geraamte van vormden. De historici hebben daar uiteenlopende conclusies
  uit getrokken, de ene keer beïnvloed door hun persoonlijke filosofische overtuiging, de andere
  keer door de tijdsomstandigheden. Philippe Raxhon heeft gepoogd de verschillende interpretaties van deze historische periode bloot te leggen. Dat is zijn grote verdienste.
  Vóór 1831 wordt er over het algemeen weinig belang gehecht aan de Luikse 'heureuse
  révolution'. Ze wordt gezien als een onbelangrijke gebeurtenis, maar dat is begrijpelijk: de
  erudieten van het establishment proberen de revolutionaire agitatie te verdringen.
  Rond 1850 krijgt de historiografie een flinke duw in de rug dankzij Adolphe Borgnet en zijn
  monumentale Histoire de la Révolution liégeoise de 1789. Rond dezelfde tijd zal de traditionalistische christelijke visie zich fel gaan afzetten tegen de liberale. Gepersonifieerd in de
  romanticus Ferdinand Hénaux zal de liberale stroming de geest van 1789 niet verloochenen: die
  vormt toch de voedingsbodem van haar ideologie. De katholieken geleid door E. C. de Gerlache,
  veroordelen daarentegen de zogenaamde 'Grands principes' omdat deze een wereld op
  281
  
  RECENSIES
  
  religieuze grondslag hebben vernietigd en daarmee de deur hebben geopend voor de 'kwalen'
  van de eeuw: socialisme, communisme, vrijdenkerij ...
  Wanneer het eeuwfeest van de revolutie gevierd wordt, komt het tot hevige polemieken.
   Kanunnik Daris, Gustave Francotte en de beroemde Godefroid Kurth staan achter het banier van
  de kerk, die volgens hen het voornaamste slachtoffer is van de jakobijnse furie. Hun liberale
  tegenstanders beroepen zich met luide stem op het erfgoed van Bassenge, Fabry en ... Danton,
  zelfs van Robespierre. Het is de tijd waarin de derde Franse republiek en haar idealen door de
  ene groep worden uitgespuwd, door de andere bejubeld.
  Aan het begin van deze eeuw ontstaat er onder invloed van Henri Pirenne een meer serene visie
  op de problematiek. Het economisch aspect komt aan bod. In het spoor van het Waalse congres
  van 1905 zijn er groepen die het culturele aspect privilegiëren en tegelijkertijd de eenheid
  onderlijnen die er heerste (heerst?) tussen Luikenaars en Fransen. Er hoeft niet op gewezen
  worden dat deze visie de katholieke familie niet erg aantrekt...
  Toch zullen de francofobe gevoelens na de eerste wereldoorlog verdwij nen: de herinnering aan
  de door beide landen doorstane beproevingen heeft daar veel aan bijgedragen. Alleen het werk
  van P. Verhaegen (La Belgique sous la domination française 1792-1814) en dat van de
  historicus van de Luikse straten Theodore Gobert blijft anti-frans.
  Wat er ook van zij, tijdens het interbellum is het de liberale of socialiserende richting die de
  doorslag geeft met Suzanne Tassier, dr. I. Delatte, Félix Magnette en Pierre Recht. Het
  autonomistische Waalse standpunt wordt op het einde van de jaren dertig vertolkt door Maurice
  Bologne (La Révolution de 1789 en Wallonie), de latere senator van het Rassemblement wallon.
  Pas na de tweede wereldoorlog ontstaat er een niet-polemische geschiedschrijving die de oude
  clichés overstijgt. Het is in dit perspectief dat prof. Paul Harsin in 1954 met La révolution
  liégeoise de 1789 een goede synthese schreef die een aantal latere werken zou inspireren.
   Denken wij aan Marcel Florkin (Médecine et médecins au pays de Liège,II, Un prince, deux
  préfets ...), Georges de Froidcourt ('Les réfugiés liégeois à Paris en 1793...', Bulletin de la
  Société royale 'Le Vieux-Liège', V (1956) 53-76) of R. van Santbergen (Robert de Paris et le
  pays de liège en 1795).
  Al deze auteurs hechten in mindere of meerdere mate belang aan de regionale realiteiten
  waarbij in het bijzonder R. van Santbergen de Luikse problematiek integreert in het kader van
  een zich vormend Europa.
  Philippe Raxhon besluit zijn werk met een optimistische noot: de vele facetten van de
  revolutionaire historiografie bewijzen dat de mens — in welke periode hij ook leeft — zich
  vragen zal gaan stellen en altijd zal pogen erop te antwoorden.
  A. Colignon
  
  F. Backerra, e. a., ed. Vrouwen van het land. Anderhalve eeuw plattelandsvrouwen in Nederland
  (Een tipje van de sluier, VI (1989); Zutphen: De Walburg Pers, 1989, 216 blz., ƒ25,-, ISBN 90
  6011655 0).
  'Ik heb wat zitten schreeuwen [huilen] hoor, onder de koeien, van de zere handen. Eerlijk waar,
  hoor. Wij zijn altijd bij een boer geweest en jullie gaan ook naar een boer. Zo was 't. Dus wij
  hadden niet te kiezen of te delen'. Plattelandsvrouwen hadden, onder invloed van traditie en
  economische omstandigheden, vaak weinig mogelijkheden hun eigen leven vorm te geven.
  282.
  