title: Nogmaals Dr G.D. Scholtz se Geskiedenis van die Nederduitse Hervormde of Gereformeerde Kerk
text: In November 1857, dus twee jaar eerder, het advokaat Brand reeds
  sy stem laat hoor teen verskeie dinge in die Kerk waarmee hy dit nie
  eens was nie, en het hy die volgende hieroor geskryf:—
  „M ijne bemoeijenis op gisteren bij den Kerkraad van de Nederduitsch-gereformeerde Kerk, wegens de kwestie van Engelsch preken
  in onze groote Kerk, noopt mij mijne gevoelens des wege in het openbaar
  bekend te stellen.
  „Komen wij ter zake:
  Er had zich gedurende eenige dagen in de verleden week een gerucht
  verspreid dat er eene memorie rondging wegens Engelsch prediking;
  wat de inhoud was, o f wat daarin gevraagd werd, wisten alleen diegenen,
  die dezelve geteekend hadden, en die, gevraagd zijnde, geweigerd hadden
  zulks te teekenen. Nu wordt er in eens op Zaturdag den 24, zonder de
  gewone openbare kennisgeving, eene buitengewone vergadering gehouden
  van Kerkeraad, en eene memorie geteekend door 67 Ledematen werd
  voorgebragt, verzoekende, dat gedurende de zitting der Synode in de
  Groote Kerk, tusschen de morgen en avond-godsdienst des Zondags in
  het Engelsch worde gepredikt door een der Leeraren van onze Kerk.
  Tot verstomming van een ieder vernamen wij dat het verzoek was toegestaan. Van de 14 Leden die tegenwoordig waren, hadden 7 voor en 7
  151
  
  tegen gestemd, en de Voorzitter gaf zijne beslissende stem voor, met
  de bedoeling waarschijnlijk om de kwestie aldus open te houden.
   „W at zou men nu, op dat verzoek, toen het ter tafel kwam, verwacht
  hebben? eene dadelijke beslissing? Zou men niet regt hebben gehad te
  verwachten wanneer 67 Ledematen uit eene gemeente van 6,000, een
  verzoek deden, zoodanig eene nieuwigheid bevattende, dat de Kerkeraad,
  alvorens te beslissen, de gemeente over ’t algemeen zou hebben geraad­
  pleegd, of ten minsten van het verzoek hebben kennis gegeven, opdat
  zij hare bedenkingen in het midden kon brengen ? Niets van dit gebeurde
  De zaak moest met geweld door gezet worden, want die 67 hadden reeds
  gezorgd dat Kerkedienaren bij die gelegenheid zouden tegenwoordig
  zijn, alles was reeds bestemd—de gemeente had niets intebrengen;—het
  voorstel van Dr. Changuion om uitstel, om de gemeente gelegenheid
  te geven om hunne belangen intebrengen, werd van de hand gewezen;
  en toen een der ouderlingen kennis gaf, dat hij bij de resumtie, het be­
  sluit in revisie zou brengen, wilde een diaken er niet eens van hooren,
  maar stelde voor, dat het besluit dadelijk zonder resumtie zou worden
  ten uitvoer gebragt. Doch gelukkig mislukte dit. Welk lid der gemeente
  kon nu bij een zoo despotike handelwijze stil blijven? Daarbij een ieder
  gevoelt in zijn gemoed dat dit eene nieuwigheid in onze Kerk invoert,
  en met regt dus heeft de gemeente zich daartegen verzet, en hare bezwaren
  daartegen ingebragt in de Kerkvergadering van gisteren, in eene memorie
  geteekend door bijna 700 ledematen der Kerk, zonder dat eenige nadere
  memorie is ingezonden om het verzoek van de 67 te onderschragen.
  „Groote opgewektheid daartegen heerschte bij de gemeente—in
  grooten getalle kwamen zij gisteren in de consistorie-kamer op, zelfs
  vrouwen-ledematen waren er bij—angstvallig over den uitslag der revisie.
   En met regt, want de nieuwigheden in onze Kerk beginnen zoo menig­
  vuldig te worden, dat zij, die aan de Nederduitsche Gemeente getrouw
  willen blijven, waakzaam moeten zijn, opdat wij ons in het einde niet
  hervormd vinden in een ander Kerkgenootschap, dan dat hetwelk door
  de Synode van Dordrecht is vastgesteld, en dat wij van onze vaderen ont­
  vangen hebben. Die nieuwigheden zijn niet de groei van één dag, maar
  langzamerhand en onmerkbaar zijn zij ingevoerd. De eerste nieuwigheid
  was, om zoo te spreken, eene nietsbeduidende,—de gewone dragt van
  onze predikanten moest worden veranderd; de oude mantel en bef
  moesten vervangen worden door een Toga,—en nu dekken zij zich met de
  professorale mantel. Het is waar, het kleed maakt den man niet, maar
  het werd in de volgende of laatst gehoudene Synode spoedig opgevolgd
  door een titel,—in onze Gereformeerde Kerk geheel onbekend— (want
  onze hervormer Calvijn heeft elke grein van kerkelijke hierarchie met
  wortel en tak uitgeroeid), namelijk die van Bisschop—want in het protest
  in de laatstgehoudene Synode uitgevaardigd hebben zij zich getiteld:
  .Bisschoppen van de Nederduitsch Gereformeerde Kerk’. Nu was met
  152
  
  eene nieuwe kleeding en nieuwe titel de weg gebaand, om daar aan ook
  magt te vereenigen; dientengevolge zijn in de tegenwoordige zitting
  door de Synode besluiten genomen, die ingrijpen in de judiciele en wetgevende magt dezer Kolonie. Want het onder censuur stellen van een
  lidmaat die zich bij de wereldlijke regtbank beklaagt, is inbreuk maken
  op de judiciele magt,—en door den doop te weigeren aan kinderen van
  ouders die voor een huwelijks commissaris zijn getrouwd, is zich stellen
  boven de wetgeving van dit land. Ja het is inbreuk maken op onze burgerlijke regten en vrijheden. Doch hierover zullen wij nader spreken. Is
  dit alles? Neen,—men heeft ter sprake gebragt of de Heidelbergsche
  Cathechismus als leerboek der Kerk zou worden verklaard, en daarop
  is een voorstel geweest, om het Kort Begrip alleenlijk als zodanig te ver­
  klaren. Men heeft, het is waar, besloten bij het oude te blijven; maar wie
  verzekert ons, wanneer wij nieuwigheid op nieuwigheid toelaten, dat niet
  bij eene volgende zitting de Heidelbergsche Cathechismus wordt af­
  geschaft? Een Leerboek door de Synode van Dordrecht vasgesteld
  en door de Kerk-ordonnantie bevestigd.  „Bij al de nieuwigheden wordt nu weder door eenige lidmaten
  eene andere nieuwigheid voorgesteld, over het Engelsch prediken.
  Eene nieuwigheid die blijkbaar ten doel heeft om eerst den voet in den
  stijg-beugel te zetten; wanneer dit eerst ware doorgegaan, dan had nader­
  hand de kans gekomen, om van de twee godsdienst oefeningen op den
  Zondag, een in het Engelsch en een in het Hollandsch te houden, en het
  zal eindigen geheel in het Engelsch! Want deze dingen worden niet met
  eens gedaan, men gaat stap voor stap, tot dat men in het net gevangen zit.
  „In ben lidmaat der Nederduitsch-Gereformeerde Kerk,—ik wil
  die Kerk in hare volle eigendommelijkheid blijven behouden met hare
  zuivere leerstellingen, Kerkregering, taal en instellingen.
  „Ik eindig, met mijne medelidmaten optewekken tot waakzaamheid.
   Houdt uwe olievaten gevuld en w aakt! De Heer wake over de Gemeente!
  Uwe mede-broeder
  C. J . B r a n d . ”
  153
  
  Ds. Van der Hoff het hierdie stuk op 30 November 1857 in Transvaal
  opnuut uitgegee onder die opskrif: Ene Stem uit de Kaapstad, door den
  Advokaat Brand, weerklonken in M ooirivier, en daar ’n paar „aanmerkingen
  en toevoegselen” bygevoeg. Maar omdat dr. Scholtz dit nooit gesien
  het nie, het hy gedink dat dit ’n brosjure was wat ds. Van der Hoff geskryf
  het, maar dit is nie so nie. In hierdie „toevoegselen” het ds. Van der Hoff
  ook die protes aangehaal van dr. S. P. Heyns en dr. A. N. E. Changuion
  in die Sinode van 1857 teen die besluit om die bediening van die doop
  aan daardie kinders te weier waarvan die ouers alleen voor die burgerlike
  owerheid in die huwelik bevestig is, en nie ook deur ’n predikant nie
  terwyl daar geleentheid was om dit te doen. Dit het as volg gelui:—
  „Protest.—Wij ondergeteekende, predikant en ouderling door den
  Kerkeraad van de Kaapstad afgevaardigd naar de Synode, van Oktober
  1857, gehoord hebbende een besluit, genomen in de zitting van gisteren
  (dinsdag 27 deser), waardoor aan predikanten magt verleend wordt om
  de bediening des doops te weigeren aan kinderen van ouders die, in de
  gelegenheid zijnde, nagelaten hebben, hun huwelijk kerkelijk te laten
  inzegenen, protesteren bij dezen tegen het boven aangehaald besluit, en
  dat wel om de volgende redenen:
  1. Omdat een leeraar in den geest van meergemeld besluit handelende
  de leden onzer Kerk in hunne dierbaarste regten, de toediening der
  heilige bondzegelen, zou verkorten.
   2. Omdat zulke handelwijs te regt mag beschouwd worden als mis­
  bruik van een Sacrament om leden der Kerk te dwingen tot gehoor­
  zaamheid aan een Kerkelijk bevel.
  3. Omdat zoodoende de ongehoorzaamheid der ouders aan eene
  Kerklijke inzetting zou bezocht worden aan onschuldige kinderen,
  door hen te berooven van het uiterlijk teeken van deelgenootschap
  aan de Kerk van Christus.
  4. Omdat een huwelijk voor de wereldlijke regtbank, nogtans
  op Kerkelijk gezag onwettig zou verklaard worden en aldus de Synode
  onzer Kerk onze huwelijks ordonnantie ipso facto (met der daad) krachte­
  loos maken zou.
  En eindelijk ten vijfde: omdat wij vermeenen dat een leeraar,
  bovengemeld besluit in voorkomende gevallen tot rigtsnoer zijner hande­
  lingen gebruikende, bloot zou staan om in regte vervolgd en tot schandaal
  der Kerk, in het ongelijk gesteld te worden.
  S. P. H e y n s ,
  
  th.
  d r.
  Leeraar in de Kaapstad.
  A.
  Ouderling van de Kaapstad.
  Kaapstad, 28 Oct. 1857.”
  154
  
  Sí. E.
  C h an gu
  
  Ds. A. Murray het in Junie 1858 hierdie stuk skerp gekritiseer en
  dit ontken dat die Kaapse owerheid enige seggenskap in Kaapse Kerksake
  had. Dit is nie nodig om verder op hierdie ontkenning in te gaan nie.
   En eienaardig genoeg, alleen ds. Van der Hoff word gekritiseer, en nie
  advokaat Brand nie, wat tog die stuk self geskryf het. Soos reeds gesê,
  het dr. Scholtz hierdie „Stem uit Kaapstad” nooit onder oë gehad nie, en
  sonder dat hy gelees het wat ds. Van der Hoff geskryf het, vereenselwig
  hy hom met die beskuldiging dat die uitlatings van ds. Van der Hoff
  „oneerlijk en leugenachtig” sou wees. Dit sou te veel plaasruimte in
  beslag neem om uitvoerig hierop in te gaan, maar dit wil ek die leser
  verseker, dat as mens altwee die stukke grondig bestudeer, die nadeel
  aan die kant van ds. Murray is.
  Ten tweede, die uitlatings van prof. Moorrees.
  Dr. Scholtz beroep hom ook op wat prof. Moorrees op bis. 810-811
  van sy Die Nederduitse Qereformeerde Kerk in Suid-Afrika 1652-1873 sê,
  waar hy twee uitlatings van ds. Van der Hoff „ ’n tasbare onwaarheid”
  noem. Hieroor het ek in die Almanak van die Ned. Hervormde Kerk
  1938 bis. 127-128 as volg geskryf:—
  „D it is net so vreemd dat professor Moorrees op bis. 810 en 811
  van sy boek wil ontken dat die Kaapse Sinode tot op seker hoogte aan
  die Britse Goewerment onderworpe w as!! ,Britse Goewerment’ was
  die benaming van die Voortrekkers vir die Kaapse Engelse regering in
  teenstelling met hulle eie republikeinse regering. En die Kaapse Kerk
  was wel degelik tot op seker hoogte aan daardie Britse Goewerment onder­
  worpe. Tot op vandag toe is die Kaapse Kerkwette alleen bylae van die
  kerkordonnansies wat die Kaapse Goewemeur in 1843 en later uitgevaardig het. Meermale moes die Goewemeur nuwe ordonnansies uituitvaardig om dit vir die Kaapse Sinode moontlik te maak om sekere
  besluite te kon neem. Die leser kan homself oortuig deur die Kaapse
  Kerkwet na te slaan.
   „D it is ook ’n raaisel hoe professor Moorrees die volgende sin op
  bis. 810 kan skryf: ,Ds. Van der H off het beweer dat die Synode verplig
  was om sekere veranderinge of nuwe wette wat hy aanneem, voor die uitvoering
  deur die Engelse Qoewemement te laat bekragtig, en dit is beslis onwaar!'
  Hierteen sê ek dat dit beslis waar is wat ds. Van der Hoff geskryf het, en
  
  my bewys is o.a. bis. i-xi van die Kaapse Kerkwet van 1929.
  „Professor Moorrees noem wat ds. Van der Hoff oor die eed van
  getrouheid geskryf het, „ook ’n tasbare onwaarheid” . Ook hiervan moet
  ek verklaar dat nie ds. Van der Hoff nie, maar prof. Moorrees dit hier
  by die verkeerde end het.”
  Die besluit van die Kaapse Sinode wat op 21 Oktober 1957 geneem is,
  om deur middel van ’n private wet in die parlement aan die „onder155
  
  horigheid” van die Kaapse Kerk aan die Staat ’n end te maak, bewys
  dat ds. Van der Hoff nie ’n „tasbare onwaarheid” vertel het nie, maar
  dat prof. Moorrees ’n „tasbaar” foutiewe bewering gemaak het.
  Mens vra jou af wat dr. Scholtz tog daarmee beoog om so uit sy pad
  te gaan om ds. Van der Hoff swart te smeer en met modder te gooi!
  Kan dit ook wees om daarmee die aandag van die gedrag van ds. F. Lion
  Cachet af te trek? Want as daar één persoon in die ou Republiek was
  op wie se gedrag daar baie aan te merke is, dan is dit hierdie ds. F. Lion
  Cachet. Van die verskillende voorbeelde verwys ek alleen na die kerkeraadsnotule van die Ned. Gereformeerde Gemeente van Nazareth (Middel­
  burg) van 18 Maart 1871.
   SLO T
  Waar ek aan die einde van hierdie skrywe gekom het, is dit my
  ’n behoefte om hier uit te spreek dat dit vir my ’n baie onaangename werk
  was, en nie alleen onaangenaam nie, maar ook bedroewend. Ek het
  alleen geskryf omdat ek dit my plig geag het, want ek kon onmoontlik
  toesien dat so baie skewe voorstellings en valse beskuldigings onweer­
  sproke die wereld ingestuur word. Ek kon nie stilsit en toesien dat daar
  sulke valse en onverdiende smette op die ou Transvaalse bevolking gewerp word nie, op daardie ou mense wat die land skoongemaak het, wat
  gekom het voordat „de weg reeds stof getrapt was” , soos ds. Van Warmelo
  dit in 1882 uitgedruk het. Ek kon nie lydelik toesien dat die nagedagtenis
  van ds. Dirk van der Hoff, die ou Voortrekker-predikant in Transvaal,
  so beswadder word nie. Hy was die man wat die opofferings gedoen het
  om hom in hierdie destyds onherbergsame oorde te vestig, vol ontberings
  en vol gevare, om hier die Evangelie te verkondig, toe geen predikant
  uit die Kaapkolonie dit gewaag het nie, omdat hulle hul sonder beskerming
  van die Britse vlag nie veilig gevoel het nie.
  Ek het egter maar net ’n gedeelte van al die skewe en foutiewe voor­
  stellings aangeroer.
  Laat my herhaal wat reeds eerder gesê is: die groot fout wat dr.
   Scholtz gemaak het, is dat hy hom nie by sy opdrag om die geskiedenis
  van die Transvaalse Ned. Gereformeerde Kerk te skryf, bepaal het nie,
  maar dat hy hierdie geleentheid aangegryp het om sy wrewel en afkeer
  teen die Hervormde Kerk te lug en ’n bitsige aanval op die Hervormde
  Kerk en kerkleiers te maak, waardeur hy hom tot sulke vreemde bewerings
  en uitlatings laat vervoer het. Hy het hierdie boek in opdrag van sy Kerk
  geskryf, en hierom het die Ned. Hervormde Kerk die reg om te weet o f sy
  opdrag-gewer, die Transvaalse Ned. Gereformeerde Kerk, hierdie be­
  ledigende en haatlike uitlatings van sy opdragnemer in ’n boek wat
  uitgegee is deur sy Kerk-uitgewers, aanvaar.
  156
  
  Ek wil eindig met die vers van die ou Hollandse digter, ds. Johannes
  van Vollenhoven, uit die jaar 1670, waarmee ds. M. J. Goddefroy sy
  geskrif De Kerkkwestie niet een Leer- maar een Levenskwestie besluit het:
  Och, broeders! Staak dit twistgedruisch,
  Bouwt Salems muur en daken;
  En smoort dien huistwist in Gods huis,
  Leert hier u zelf verzaken.
  S. P. ENGELBRECHT.
  Desember 1957.
  157.
  