title: Het koningschap in België in de eenentwintigste eeuw
text: 267 Art. 3 ‘Publiekrechtelijke rechtspersonen mogen noch rechtstreeks, noch onrechtstreeks, ofﬁciële plechtigheden organiseren of eraan deelnemen, als deze naar een religieuze of niet-confessionele levensbeschouwing verwijzen, in het bijzonder wegens het tijdstip of de plaats.’ Parl. St.,
  Senaat, 2007-2008, nr. 4-351.
  268 Dat zijn weliswaar geen ofﬁciële plechtigheden, maar er is soms wel sprake van enige ofﬁciële
  omkadering door de aanwezigheid van gezagsdragers en zelfs magistraten in toga.
  72
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  van een islamitisch land in een moskee georganiseerde religieuze plechtigheid.269
  Het wetsvoorstel werd ingetrokken. Vooralsnog is het de koning dus niet verboden
  aan een ofﬁciële religieuze plechtigheid deel te nemen, zij het onder ministeriële
  verantwoordelijkheid. Dat dit nog steeds gevoelig ligt, blijkt uit de commotie die
  er recent ontstond over de aanwezigheid van het koningspaar en eerste minister
  Leterme bij de zaligverklaring van paus Johannes Paulus II in Rome.
   3
  
  De gewetensvrijheid van de Koning
  
  -80. Dat de gewetensvrijheid van de Koning tot een kortsluiting tussen persoon en
  instelling kan leiden is in België duidelijk geworden naar aanleiding van de weigering in 1990 van koning Boudewijn om de abortuswet te ondertekenen. Boudewijn
  zelf zei hierover aan een minister: ‘Mijn taak en mijn leven zijn niet te scheiden’.270
  Dat niet de Koning, maar de ministers verantwoordelijk zijn, is dan wel een staatsrechtelijk antwoord ‘uit het boekje’, maar voor het overige weinig relevant. Ook de
  Nederlandse koningin Juliana zei ooit aan een van haar ministers: ‘Ja natuurlijk, u
  is politiek verantwoordelijk, maar dat neemt niet weg dat ik voor datgene waaraan
  ik meewerk, waar ik mijn handtekening aan geef, toch morele verantwoordelijkheid voel.’271 In zijn brief aan eerste minister Martens stelde koning Boudewijn de
  vraag: ‘Is het normaal dat ik de enige Belgische burger ben die verplicht is tegen
  zijn geweten te handelen in zulke belangrijke materie? Geldt de gewetensvrijheid
  voor allen behalve de Koning?’ Voorwaar, een interessante vraag. Het antwoord had
  kunnen luiden: ‘Neen, Sire, er zijn nog Belgen die gedwongen worden om tegen
  hun geweten te handelen.’ Ben Vermeulen noemt de vrijheid van geweten terecht
  een ‘onmogelijk grondrecht’. Het geweten is immers strikt individueel, oeverloos
  en niet controleerbaar. Het kan voor ieder mens anders zijn. Het kan in zeer uitlopende situaties opduiken en het is niet objectiveerbaar.272 Het recht slaagt er dan ook
  niet in om, in het algemeen ,273 toe te laten zich op grond van gewetensbezwaren te
  onttrekken aan rechtsplichten. Burgers die bv. na het stemmen van de abortuswet,
  gewetensbezwaren inriepen tegen het betalen van bijdragen in de ziekteverzekering
  omdat die ook voorziet in de terugbetaling van de kosten van de abortus, vonden
  geen gehoor. Niet alle gewetensbezwaren worden erkend. Vooral personen met een
  uiterst ﬁjngevoelig geweten ervaren dat. Dat neemt uiteraard niet weg dat het legitiem is om te pogen, in de mate van het mogelijke, toch aan de gewetensnood van
  
  269 Advies R.v.St., afd. Wetg., nr. 44.521/AV, 20 mei 2008, over een voorstel van wet ‘houdende toepassing van de scheiding van de Staat en de religieuze of niet-confessionele levensbeschouwelijke organisaties of gemeenschappen’, Parl. St., Senaat, 2007-2008, nr. 4-351/2.
   270 W. Claes, ‘Indrukken en beschouwingen’, in ‘Wij, Koning der Belgen. 1831-1981. 150 jaar
  Grondwettelijke monarchie’, Brussel, Gemeentekrediet, 1981, 25.
  271 W. Drees sr., ‘Kroon en ministers’, in C.A. Tamse (red.), De monarchie in Nederland, Amsterdam/
  Brussel, 1980, p. 150.
  272 B.P. Vermeulen, De vrijheid van geweten, een fundamenteel rechtsprobleem, Gouda Quint
  Arnhem, 1989, p. 345.
  273 Wel kan de wetgever bepaalde gewetensbezwaren erkennen omdat hij weet dat ze bestaan en
  omdat hij ze binnen een wettelijk kader op een enigszins controleerbare wijze denkt te kunnen
  erkennen. De gewetensbezwaren tegen de militaire dienst zijn hiervan een voorbeeld.
  73
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  eenieder en dus ook van de Koning, tegemoet te komen. Dat Boudewijn geen twijfel
  had laten bestaan over zijn ‘Bereitheit zur Konsequenz’ door troonsafstand te doen,
  legde een hoge druk op de regering.
   -81. Op geen enkel ogenblik suggereerde koning Boudewijn zijn gewetensprobleem
  op te lossen door een veto te stellen en de abortuswet niet te bekrachtigen. Hij wilde
  niet ingaan tegen het parlement. Hij wist ook dat geen minister bereid zou zijn het
  veto te dekken. In een parlementair systeem is een regering niet in staat tegen de
  meerderheid in het parlement in te gaan. In de Belgische geschiedenis is het vetorecht dan ook slechts driemaal onder ministeriële verantwoordelijkheid uitgeoefend. Het laatst gebeurde dat in 1884. Inmiddels is het uitgedoofd.274 Eerste minister
  Martens schreef in zijn brief aan de koning dat de goede werking van instellingen
  vergt ‘dat een door beide Kamers aangenomen wetsontwerp moet worden bekrachtigd, afgekondigd, bekendgemaakt en in werking moet treden.’ Ook in een opinie
  van de Commissie van Venetië wordt, op grond van een rechtsvergelijkend onderzoek gesteld: ‘The monarch’s sanction is obligatory, if the sanction is recommended
  by the parliamentary government.’275
  -82. Het conﬂict tussen persoon en instelling kon evenmin worden opgelost door
  een tijdelijk neerleggen van het koninklijk gezag. De Belgische grondwet laat dat
  niet toe.276 Met nogal wat constitutionele creativiteit zocht de regering een oplossing
  in artikel 93 van de grondwet 277 over de ‘onmogelijkheid om te regeren’. Het scenario voltrok zich in drie fasen: (1) de ministerraad stelde op 3 april 1990 vast dat de
  Koning in de onmogelijkheid was om te regeren; (2) op grond van een analoge toepassing van artikel 91 van de grondwet over het overlijden van de Koning278 ging de
  ministerraad ervan uit dat hij daardoor meteen de macht van de Koning overnam en
  tekende nog dezelfde dag de abortuswet; (3) de Verenigde Kamers werden op 4 april
  1990 verzocht om op grond van een wet van 19 juli 1945279 meteen het einde van de
  
  274 Zie J. Velaers, ‘Op de grens van grondwet en politiek. Enkele beschouwingen bij het uitgedoofd
  koninklijk vetorecht’, in Publiek recht, ruim bekeken. Opstellen aangeboden aan J. Gijssels,
  Antwerpen, Maklu, 1994, p. 484 en v.
   275 Opinion n° 227/2002, CDL-AD (2002) 32, 16 december 2002, on the amendments to the
  Constitution of Liechtenstein proposed by the princely House of Liechtenstein, nr. 12 en v.
  276 Anders dan de Nederlandse Grondwet waarvan artikel 36 bepaalt: ‘De Koning kan de uitoefening
  van het koninklijk gezag tijdelijk neerleggen en die uitoefening hervatten krachtens een wet,
  waarvan het voorstel door of vanwege hem wordt ingediend. De Staten Generaal beraadslagen
  en besluiten ter zake in verenigde vergadering.’ Artikel 37 voegt eraan toe: ‘Het koninklijk gezag
  wordt uitgeoefend door een regent … d) indien de Koning de uitoefening van het koninklijk
  gezag tijdelijk heeft neergelegd.’
  277 Artikel 93: Indien de Koning in de onmogelijkheid verkeert te regeren, roepen de ministers, na
  deze onmogelijkheid te hebben laten vaststellen, de Kamers bijeen. Door de verenigde Kamers
  wordt in de voogdij en in het regentschap voorzien.’
  278 Artikel 90, tweede lid GW: ‘Te rekenen van het overlijden van de Koning en tot de eedaﬂegging
  van zijn troonopvolger of van een Regent, wordt de grondwettelijke macht van de Koning in
  naam van het Belgische volk uitgeoefend door de in raad verenigde ministers en onder hun
  verantwoordelijkheid.’
  279 Wet 19 juli 1945 strekkend tot het voorzien in de uitvoering van artikel 82 van de Grondwet, B.S.,
  21 juni 1961.
   74
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  onmogelijkheid om te regeren vast te stellen, wat ze op 5 april 1990 ook deden. Op
  het eerste zicht is men geneigd te denken: goed gevonden! Probleem opgelost! Zowel
  de monarchie als de democratie gespaard! De abortuswet was bekrachtigd en aan
  de gewetensvrijheid van de koning was recht gedaan. Het land werd een constitutionele crisis, een tweede koningskwestie, bespaard. Er was slechts één schaduwzijde:
  het was every inch ongrondwettig. Het stond op gespannen voet met elk van de onderdelen van artikel 93 van de grondwet. (1) Het begrip ‘onmogelijkheid om te regeren’
  kan weliswaar ruim worden geïnterpreteerd280 maar het veronderstelt minstens een
  toestand die het regeren als zodanig onmogelijk maakt en niet slechts het stellen
  van bepaalde regeringsdaden.281 (2) Het is niet door een beslissing van de ministerraad dat de ‘onmogelijkheid om te regeren’ ingaat, maar wel door een beslissing van
  de Verenigde Kamers die ook de regent aanduiden.282 Vandaar dat er – anders dan
  bij het overlijden van de Koning – geen bepaling is die de ministerraad aanwijst om
  de macht van de Koning uit te oefenen in de periode tussen de vaststelling van de
  onmogelijkheid om te regeren en de aanduiding van de regent. Die twee momenten
  vallen immers samen. (3) Ten slotte ging het er nooit om de Verenigde Kamers een
  regent te laten aanduiden – het doel van de procedure over de onmogelijkheid om te
  regeren – maar alleen om de ministerraad in de mogelijkheid te stellen de abortuswet te bekrachtigen. Een schoolvoorbeeld van wetsontduiking.
   -83. De constitutionele creativiteit die in 1990 werd opgebracht, stemde iedereen
  wel gelukkig. Immers: ‘All’s well, that ends well’. Toch vond niemand dat dit voor
  
  280 Zie reeds G. Beltjens, Encyclopédie de droit civil, 413, nr. 2, ‘Si le Roi majeur tombe en
  démence ou se trouve autrement dans l’impossibilité de régner, les Chambres sont convoqués
  immédiatement ...’ Zie ook A. Giron, Droit Public de la Belgique, Brussel, Manceaux, 1884,
  p. 115; M. Vauthier, ‘Droit constitutionnel – Régence’, Rev. Adm., 1946, p. 204.
  281 M. Leroy, ‘Sanction royale, Constitution et droits de l’homme’, in Le Soir, 19 april 1990.
  282 Uit de parlementaire voorbereiding van de wet van 19 juli 1945 blijkt dat de procedure die in 1940
  werd gevolgd, toen de onmogelijkheid om te regeren meteen inging, zonder dat de Verenigde
  Kamers samenkwamen, alleen door overmacht is te verklaren en niet als precedent voor normale
  tijden kan worden beschouwd. Het verslag van de senaatscommissie is ter zake duidelijk.
   Verslaggever Rolin stelde: ‘In strijd met de mening uitgedrukt in de loop van de besprekingen in
  de Kamer, behoudt deze bepaling (art. 82 GW) aan de regering niet de vaststel ling voor van de
  onmogelijkheid te regeren; de Verenigde Kamers belast met de verkiezing van de Regent, hebben
  noodzakelijk het recht en de plicht vooraf de gegevens ter beoordeling te onderzoeken welke
  de regering hun over maakt in verband met de onmogelijk heid te regeren welke zij heeft doen
  vaststellen.’ (Parl. Hand., Senaat, 18 juli 1945, 458) Ook minister van Buitenlandse Zaken Spaak
  bevestigde deze zienswijze: ‘(...) on lit toujours d’une manière un peu hâtive l’article 82 de la
  Constitution et l’on semble croire que c’est le gouvernement qui doit constater l’impossibilité
  de régner. Le gouvernement a une obligation pour ainsi dire matérielle. Il doit faire constater
  l’impossibilité de régner et puis il doit convoquer le parlement’ (Parl. Hand. Senaat, 18 juli 1945,
  466). Senator Coulonvaux bevestigde eveneens: ‘(...) les Chambres saisies, elles ont qualité pour
  vériﬁer si le fait de l’impossibilité existe ou n’existe pas. (...) le véritable pouvoir d’admettre,
  d’enregistrer, d’accueullir comme vraie l’impossibilité de régner appartient au parlement
  tout seul. (...) En vertu du texte formel de la Constitution seul, le parlement est investi de ce
  droit.’ (Parl. Hand. Senaat, 18 juli 1945, 467). De wetgevende Kamers moeten het einde van de
  onmogelijkheid om te regeren vaststellen, omdat ze ook het begin moeten vaststellen. Zie J.
  Velaers en H. Van Goethem, Leopold III; De Koning, het land, de oorlog, Lannoo, 1994, p. 979982.
   75
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  herhaling vatbaar was.283 In zijn brief aan de koning van 3 april 1990 schreef eerste minister Martens: ‘Om te vermijden dat in de toekomst gelijkaardige problemen zouden rijzen, heeft de regering de bedoeling een structurele wijziging voor
  te stellen.’284 Van dat voornemen werd niet meteen werk gemaakt. Na de troonsopvolging in 1993 deed eerste minister Dehaene, op verzoek van koning Albert II, wel
  een poging om een oplossing te vinden. De Koning zou de mogelijkheid krijgen om
  bij de ondertekening van een wet, aan de bekrachtigingsformule, overwegingen toe
  voegen, waaruit kon blijken dat hij alleen als instelling en niet als persoon instemde
  met de wet.285 De politieke partijen zouden er zich in een zogenoemde ‘gentlemen’s
  agreement’ toe verbinden hierover geen debat uit te lokken. In 1995 lekte deze ingewikkelde constructie uit 286 en werd meteen door iedereen verworpen. Ze impliceerde
  immers dat er twee soorten wetten zouden zijn, die waartegen de Koning wel en
  die waartegen hij geen bezwaren had. Het ‘gentlemen’s agreement’ zou nauwelijks
  afdwingbaar zijn en stond op gespannen voet met de vrijheid van meningsuiting.
  De ‘oplossing’ werd dus afgevoerd. Het probleem bleef bestaan. Volgens een recent
  boek zou Koning Albert hebben overwogen de euthanasiewet niet te tekenen. Zijn
  toenmalige eerste minister Verhofstadt zou hem echter met forse taal overtuigd
  hebben: ‘Sire, het is nee. Dit is onbespreekbaar. Men heeft uw broer zijn demarche
  vergeven omdat hij een heilige was, maar men zal u een gelijkaardige houding nooit
  vergeven.’ 287
  
  283 Zie bv. het debat later in de Senaat, Parl. Hand., Senaat, 1989-1990, 19 april 1990, 1900-1935.
   F. Delpérée, ‘Faut-il reviser l’article 69 de la Constitution ?’ Journ. Procès, 20 april 1990, 10;
  R. Lallemand, ‘La conscience royale et la représentation de la Nation. Réﬂexions à propos d’une
  crise’, J.T. ? 1990, 465-469; M. Leroy, ‘Sanction royale, Constitution et droits de l’homme’, Le Soir,
  19 april 1990. R. Ergec, en M. Uyttendaele, ‘La monarchie en Belgique - Reﬂet du passé ou nécessité
  nationale?’ in Présence de droit public et des droits de l’homme. Mélanges offerts à Jacques Velu,
  Brussel, Bruylant, 1992, p. 597-614; R, Visker, ‘Ontregeling van de democratie? Over de plaats van
  de koning en de zorg voor het politieke’, in Onze Alma Mater, Leuvense perspectieven, 1990/3,
  p. 212-227; de Raad van State achtte zich niet bevoegd te oordelen over de toepassing van artikel
  93 van de Grondwet. Zie R.v.St., nr. 48.008, 15 juni 1994, J.T., 1996, 7 noot M. Rigaux.
  284 Zie ook de verklaring van de eerste minister in de Kamer. Parl. St., Kamer, 1990-91, nr. 10/601531/2, p. 2.
  285 Volgens art. 3bis van het voorontwerp zou het kunnen gaan om een overweging die ‘het belang
  van de te bekrachtigen wet in de Belgische rechtsorde benadrukt, die de te bekrachtigen
  wet plaatst in het raam van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden, die de te
  bekrachtigen wet plaatst in het raam van de verhouding tussen de takken van de wetgevende
  macht, of die de te bekrachtigen wet situeert in het raam van de verhouding tussen de federale
  overheid en de gemeenschappen en de gewesten’.
  286 L. Neuckermans en P. Van den Driessche, Albert Koning na Boudewijn, Leuven, Van Halewijck,
  1995, p. 119.
  287 S. Samyn en M. Buxant, Koning zonder land, p. 108.
   76
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  -84. Ook in de recente periode is opnieuw nagedacht over structurele oplossingen.288 Een wijziging van artikel 109 van de grondwet wordt overwogen.289 Dat artikel bepaalt dat de Koning de wetten bekrachtigt en afkondigt. Traditioneel wordt de
  bekrachtiging gedeﬁnieerd als de ‘handeling waarbij de Koning, als tak van de wetgevende macht, zich akkoord verklaart met het door de Kamers aangenomen wetsontwerp of wetsvoorstel’, terwijl de afkondiging de ‘handeling is waarbij de Koning,
  als hoofd van de uitvoerende macht, het bestaan van de wet bevestigt en beveelt
  dat ze met ’s lands zegel bekleed en in het Belgische staatsblad bekendgemaakt
  wordt’.290 Aangezien het wellicht vooral de bekrachtiging is die tot gewetensbezwaren leidt, omdat die een ‘akkoordverklaring’ impliceert, zou men alleen de afkondiging van de wetten aan de Koning kunnen laten. Dat is de oplossing waarvoor de
  Luxemburgse grondwetgever op 12 maart 2009 opteerde, nadat groothertog Henri
  had geweigerd de euthanasiewet te bekrachtigen.291 Ook al volstaat dit wellicht om
  een herhaling van de gebeurtenissen van 1990 te voorkomen, een echt structurele
  oplossing is het niet. Het biedt immers alleen een oplossing voor een gewetensbezwaar dat rijst ten aanzien van een door de Kamers aangenomen wet. Gewetensbezwaren kunnen echter ook rijzen ten aanzien van de wetsontwerpen die de regering wil indienen of de ontwerpen van koninklijk besluit die ze ter ondertekening
  voorlegt.292 Ook dan zou de Koning kunnen weigeren zijn medewerking te verlenen.
  Wil men een echt structurele oplossing, voor elk mogelijk gewetensprobleem, dan
  komt men onvermijdelijk uit bij een ceremoniële of protocollaire monarchie.
   4
  
  De Koninklijke familie
  
  -85. De grondwet stelt niet alleen een monarchie in, maar ook een dynastie: een
  familie waarbinnen de kroon volgens de regels van erfopvolging, van generatie op
  generatie, wordt overgedragen. De familie van de Koning is een essentieel aspect
  van de monarchie, omdat zij de toekomst ervan waarborgt en ook mee de stabiliteit
  
  288 In de verklaring tot herziening van de Grondwet die ‘koninklijk onderhandelaar en
  bemiddelaar’ Dehaene in april 2010 voorbereidde kwamen ook de artikelen 108, 109 en 110
  voor over respectievelijk de uitvoering van de wetten, de bekrachtiging en de af kondiging van
  de wetten en het genaderecht. In de verklaring tot herziening van de Grondwet van 7 mei 2010
  (B.S. 7 mei 2010) werden deze artikelen uiteindelijk niet opgenomen. Zie B. Dalle, ‘Overzicht
  van de communautaire onderhandelingen sinds 2007. Een straatje zonder eind of de weg naar
  verandering’, TBP, oktober 2011, nr. 54 en 63.
  289 ‘De Koning bekrachtigt de wetten en kondigt ze af.’ Zie over de verschillende pistes: F. Delpérée,
  ‘Le Roi sanctionne les lois’, J.T. , 1991, p. 593.
  290 A. Mast en J. Dujardin, Overzicht van het Belgisch Grondwettelijk recht, 9de druk, Brussel, 1987,
  nr. 180-181.
  291 Zie artikel 34: ‘Le Grand-Duc promulgue les lois dans les trois mois du vote de la Chambre.’ Zie
  ook het advies over het projet de révision de l’article 34 de la Constitution van de Luxemburgse
  Raad van State, 9 december 2008, Chambre des Députés, Session ordinaire 2008-2009. N° 5967.
  Zie ook het advies van de Commissie van Venetië ‘sur le projet de révision constitutionnelle du
  Luxembourg’, 14 december 2009, Avis n° 544/2099.
   292 Wanneer de regering, bijvoorbeeld, als een loutere hypothese, een ontwerp van Koninklijk
  besluit voorlegt, dat voorziet in een regeling voor de terugbetaling, in het kader van de
  ziekteverzekering, van de medische kosten van een abortus, kan dit uiteraard even goed op een
  gewetensbezwaar stuiten.
  77
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  en de continuïteit van de staat zichtbaar maakt. En ten slotte ... ‘een familie op de
  troon is leuk om naar te kijken’. Bagehot schreef dat reeds en vele burgers vinden dat
  nog steeds, tot groot jolijt van de royaltypress.293
  A
  
  (G)een constitutioneel statuut voor de leden van de koninklijke familie
  
  -86. In België is er geen globale regeling van het statuut van de leden van de koninklijke familie. Anders dan in Nederland hebben wij geen wet die precies bepaalt
  welke de leden van het Koninklijk Huis zijn. Ook hun statuut, hun rechten en plichten, zijn niet duidelijk geregeld. Slechts enkele aspecten ervan worden in de grondwet vermeld. Zo kan geen lid van de Koninklijke familie minister zijn (art. 98 GW).
   De kinderen van de Koning kunnen wel vanaf achttien jaar senator van rechtswege
  worden (art. 72 GW). De bedoeling van de grondwetgever in 1831 was dat zij zo vertrouwd zouden raken met de werking van de instellingen. In onze tijd beperkt het
  lidmaatschap van de senaat zich tot het houden van een toespraak bij de eedaﬂegging over een thema dat tot weinig politieke controverse aanleiding geeft en tot het
  bijwonen van enkele vergaderingen. Ook de senatoren van rechtswege genieten de
  parlementaire immuniteit (art. 58 GW) en onschendbaarheid (art. 59 GW) en zijn
  tevens onderworpen aan de verplichting om een aangifte van mandaten, ambten en
  beroepen en een vermogensaangifte te doen.294 In de eenentwintigste eeuw heeft
  het senatorschap van rechtswege vooral een symbolische betekenis. De vraag kan
  echter gesteld worden of het niet om een inhoudsloos en zelfs om een verkeerd symbool gaat. Er werden reeds vaak voorstellen ingediend om artikel 72 van de grondwet te herzien. Tot nu toe zonder gevolg. Bij de herziening van het tweekamerstelsel
  in 1993 werd in een verklaring tot herziening van de grondwet nog overwogen om
  ‘kamerleden van rechtswege’ in te stellen.295 Vanaf 1996 werd zelfs gebroken met
  de gedurende 165 jaar bestaande traditie296 dat er slechts één senator van rechtswege zetelt, nl. de vermoedelijke troonopvolger. Thans zetelen niet alleen prins
  Filip, maar ook prinses Astrid, thans zesde in de lijn van de troonopvolging en prins
  Laurent, twaalfde in de lijn van de troonopvolging, in de Senaat.
   B
  
  (G)een ministeriële verantwoordelijkheid voor de leden van de koninklijke familie?
  
  -87. Alleen de Koning zelf is volgens de grondwet onschendbaar. De leden van de
  koninklijke familie zijn dat niet, noch strafrechtelijk,297 noch burgerrechtelijk, noch
  
  293 Bagehot schreef : ‘A family on the throne is an interesting idea also. It brings down the pride of
  sovereignty to the level of pretty life.’ W. Bagehot, The English Constitution, p. 23.
  294 Wet 2 mei 1995 betreffende de verplichting om een lijst van mandaten, ambten en beroepen,
  alsmede een vermogenaangifte, in te dienen, B.S., 26 juli 1995.
  295 Zie Verklaring tot herziening van de Grondwet, B.S., 18 oktober 1991; Zie Parl. St., Kamer, 19911992, 1791/1, p. 4.
  296 Leopold II, Albert I, Leopold III en Albert II waren senator van rechtswege voor hun
  troonsbestijging.
  297 Behoudens de immuniteit (art. 58 GW) en de onschendbaarheid (art. 59 GW) die ze
  desgevallend als senator van rechtswege genieten. De artikelen 510 tot 513 van het Wetboek van
  Strafvordering houden wel een bijzondere regeling in over de wijze waarop getuigenissen van
  
  78
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  politiek. Ook de ministeriële verantwoordelijkheid geldt in beginsel slechts voor
  de koning en niet voor de leden van de koninklijke familie. Uit de staatsrechtelijke
  praktijk blijkt echter dat er weliswaar wel geen rechtstreekse maar wel een onrechtstreekse ministeriële verantwoordelijkheid bestaat.298 We dienen verschillende situaties te onderscheiden.
  a De politieke verantwoordelijkheid voor de ofﬁciële opdrachten die de leden van de
  koninklijke familie vervullen.
   -88. Aan leden van de koninklijke familie worden soms bijzondere opdrachten toegekend. Zo werd prins Filip bij besluit van de in Raad Verenigde Ministers van 6
  augustus 1993 benoemd tot ere-voorzitter van de Belgische Dienst van Buitenlandse
  Handel,299 een functie die, na de regionalisering van de buitenlandse handel in 2001,
  op grond van een samenwerkingsakkoord van 24 mei 2002,300 werd omgedoopt tot
  erevoorzitter van het Agentschap voor Buitenlandse Handel.301 De regering is uiteraard rechtstreeks verantwoordelijk voor het verlenen van deze opdracht en voor de
  wijze waarop ze de handelsmissies begeleidt. Naar aanleiding van het zogenoemde
  Eurosystem-schandaal in de jaren zeventig302 werden ter zake afspraken gemaakt.
   Prins Albert leidde toen een handelsmissie in Saoedie-Arabië, waar hij zich inzette
  voor een consortium ‘Eurosystem Hospitalier’ van Belgische ondernemingen die
  een project ter waarde van 740 miljoen euro voor de bouw van ziekenhuizen in Djeddah en Ryad wilden binnenhalen. De prins bracht twee bezoeken aan de Saoedi’s
  en ook koning Boudewijn ging op staatsbezoek. Uiteindelijk werd het project toegewezen aan het consortium. Dat ging echter in een schandaalsfeer ten onder en
  werd failliet verklaard. De zaak liep uit op een ﬁasco waarvoor de Belgische Staat
  opdraaide. Er rezen vragen over de rol die het Hof en meer bepaald de prins hadden gespeeld. De regering bevestigde dat de leden van de koninklijke familie alleen
  stappen hadden gezet op verzoek van de regering of onder haar verantwoordelijkheid. Op geen enkel ogenblik hadden zij zich gemengd in de onderhandelingen over
  het contract. Om de taak van de prins bij dergelijke handelsmissies duidelijker af
  te lijnen en ook de ministeriële verantwoordelijkheid beter te omschrijven, werd,
  naar verluidt op verzoek van het Hof zelf, een interministeriële werkgroep opgericht. Deze onderstreepte het belang van de aanwezigheid van de prins bij economische zendingen en pleitte ervoor dat zijn rol niet louter protocollair zou zijn doch
  
  prinsen en prinsessen van koninklijke bloede worden afgenomen in criminele, correctionele en
  politiezaken. Zie daarover EHRM, 20 juni 1989, Bricmont t. België.
  298 Zie hierover ook M. Kooij, ‘Van de prinsenkinderen geen kwaad? Ministeriële verantwoordelijkheid voor ’s Konings naasten’, T.B.P., 2003, 599-610; A. Verlinden, ‘Moet het ‘Koninklijk
  Huis’ een constitutionele positie krijgen?’ T.B.P., 2003, p. 98-107.
  299 Besluit 6 augustus 1993 van de in Raad Verenigde Ministers, B.S., 12 augustus 1993.
   300 Zie art. 9 Samenwerkingsakkoord van 24 mei 2002 tussen de federale overheid en de gewesten
  tot oprichting van een Agentschap voor Buitenlandse Handel, goedgekeurd bij wet van 18
  december 2002, B.S., 20 december 2002.
  301 K.B. 3 mei 2003 tot benoeming van Z.K.H. Prins Filip, Prins van België, tot erevoorzitter van de
  raad van bestuur van het Agentschap voor Buitenlandse Handel, B.S., 16 mei 2003.
  302 Zie C. Laporte, Albert II. De biograﬁe, Tielt, Lannoo, 2003, p. 84-88; L. Neuckermans en P. Van
  den Driessche, Albert Koning na Boudewijn, Leuven, Van Halewijck, 1995, p. 46-47.
   79
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  uitgesproken ‘operationeel’ zou blijven. Tegelijkertijd werd ook de ministeriële verantwoordelijkheid voor het optreden van de prins in het kader van de handelsmissie
  erkend. De aanwezigheid van een minister bij de buitenlandse zendingen van de
  prins is sindsdien een verworvenheid. In het verleden is het dan ook vaak voorgekomen dat er mondelinge of schriftelijke vragen werden gesteld over de wijze waarop
  de handelsmissies onder leiding van prins Albert destijds en thans prins Filip waren
  georganiseerd. Het verklaart ook waarom de regering zich zeer uitdrukkelijk inliet
  met een interview dat de prins over de handelsmissies gaf.303
  -89. Ook voor de vertegenwoordigende taken die aan de koninklijke prinsen of
  prinsessen door de regering worden toevertrouwd is de ministeriële verantwoordelijkheid o.i. in het geding. Wanneer zij een protocollaire rol vervullen, het staatshoofd vertegenwoordigen in binnen- en buitenland, allerlei vieringen luister bijzetten, kortom, wanneer, zij met instemming van de regering, taken uitvoeren, is
  de regering verantwoordelijk. Dat geldt ook voor de toespraken die het lid van de
  Koninklijke familie bij zo’n gelegenheid houdt.304 Niet dat de regering het prinselijk
  optreden strak moet regisseren, dat ze telkens moet aangeven welke de politieke
  ‘voetangels en schietgeweren’ zijn die een behoedzaam optreden vergen. De regering kan best van oordeel zijn dat ze kan vertrouwen op de feeling van de leden van
  de koninklijke familie of dat zij zich tot enkele afspraken kan beperken. Wanneer
  echter over het optreden van een lid van de Koninklijke familie in een ofﬁciële hoedanigheid vragen rijzen, is de regering aanspreekbaar.
  b
  
  De politieke verantwoordelijkheid voor de reactie van de Koning en/of van de regering op
  het private optreden van de leden van de koninklijke familie.
   -90. Voor het private optreden van de leden van de koninklijke familie draagt de
  regering geen rechtstreekse verantwoordelijkheid. Dat is het ofﬁciële standpunt dat
  opeenvolgende eerste ministers de afgelopen jaren telkens opnieuw hebben ingenomen wanneer ze in de Kamer werden aangesproken over incidenten waarin prins
  Filip of prins Laurent betrokken waren. De regering is niet de hoeder van de koninklijke prinsen. Ze draagt geen verantwoordelijkheid voor hun doen en laten, voor hun
  uitspraken en gedragingen. Ze acht zich niet verplicht de prinsen en prinsessen te
  begeleiden in hun sociaal of professioneel leven. Ze weigerde dan ook te antwoorden op vragen met betrekking tot de privaatrechtelijke stichting K.I.N.T., waarvan
  prins Laurent voorzitter was.305 Ook voor de toespraken die de kinderen van de
  koning als senator van rechtswege houden in de Senaat, geldt de ministeriële verantwoordelijkheid niet.306 Daarover ondervraagd in de Senaat, stelde eerste minister
  Verhofstadt dat de regering niet verantwoordelijk is voor de prinselijke uitspraken
  
  303 Zie Parl. Hand., Kamer, 2005-2006, CRIV 51 PLEN 201, 30 maart 2006, p. 23.
  304 Zie bv. het antwoord van staatssecretaris Simonet op de vraag van de h. G. Tastenhoye aan de
  eerste minister over ‘de uitspraak van Prins Filip aangaande de verantwoordelijkheid van België
  als Navo-gastland’, Parl. Hand., Kamer, 2003-2004, CRIV 51 Com 037, 3 november 2003, p. 16.
  305 Zie Vragen en Antwoorden, Kamer, 1998-99, 21709 en 22.389, vragen nr. 18 en 974 van mevr. A.
  Van de Casteele.
  306 A. Mast, o.c., p. 192-193; J. Velu, Droit public, I, Brussel, 1986, p. 403.
   80
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  en dat hijzelf van mening is ‘dat leden van de koninklijke familie in deze moderne
  tijd perfect het recht hebben om aan het maatschappelijk debat deel te nemen en
  opinies te hebben over maatschappelijke ontwikkelingen.’ Hij voegde eraan toe ‘dat
  ze er echter ook moeten voor zorgen dat zij door het verwoorden van die opinies
  niet in polemieken terechtkomen of dat ze geen personen aanvallen.’307 Daarmee
  is echter niet alles gezegd. De regering mag dan al niet rechtstreeks verantwoordelijk zijn voor het private optreden van de leden van de koninklijke familie, ze is wel
  verantwoordelijk voor de wijze waarop de Koning en de wijze waarop zijzelf op dat
  optreden reageert.
  -91. Een aantal malen reeds heeft koning Albert in het publiek – via een communiqué van het Paleis – zijn ongenoegen uitgesproken over het optreden van met name
  prins Laurent. Toen deze bv. de zogenoemde ‘hypocrisie’ aanklaagde bij de herziening van de regels over de erfopvolging of toen hij recent naar Kongo reisde en daarbij het negatief advies van de regering naast zich neerlegde, reageerde het Paleis met
  een scherp communiqué. Uiteraard was de regering hiervoor verantwoordelijk.308
  Ook voor het uitblijven van enige reactie, zou de regering trouwens verantwoordelijk zijn geweest. De Nederlandse rechtsgeleerde Toxopeus drukte het als volgt
  uit: ‘De grondwet kent maar één onschendbare persoon en dat is het staatshoofd.
   De andere leden van het Koninklijk Huis zijn helemaal niet onschendbaar. (...) De
  ministeriële verantwoordelijkheid wordt pas dan geactiveerd als het staatshoofd
  nalaat maatregelen te nemen tegen een lid dat zich niet wenst te gedragen zoals het
  kabinet verlangt.’309 Of met andere woorden niet het gedrag en de uitspraken van
  de prinsen of prinsessen zelf, doch de wijze waarop de Koning daarop al dan niet
  reageert, valt onder de ministeriële verantwoordelijkheid.
  -92. Ook voor de eigen reacties op het private optreden van de prinsen zijn de ministers uiteraard verantwoordelijk. Wanneer een lid van de koninklijke familie bv. een
  strafbaar feit pleegt en het openbaar minister oordeelt om opportuniteitsredenen
  niet te moeten vervolgen, dan is de minister van Justitie aanspreekbaar over het
  al dan niet uitoefenen van het positief injunctierecht waarmee hij het parket kan
  dwingen de strafvervolging in te stellen. Wanneer door toedoen van een lid van de
  koninklijke familie het aanzien van de monarchie wordt geschaad, dan staat het aan
  de regering af te wegen of het nodig is hierop te reageren. Zij kan oordelen dat een
  reactie niet nodig is, dat de monarchie tegen een stootje kan en dat angsthazerij niet
  van deze tijd is. Zij kan ook door discrete contacten pogen het kwaad te voorkomen.
  307 Parl. Hand., Senaat, 1999-2000, 8 juni 2000, 2-54. Antwoord op mondelinge vraag van de
  heer Wim Verreycken aan de eerste minister over de ‘verantwoordelijkheid voor prinselijke
  toespraken in de Senaat’
  308 Eerste minister Dehaene bevestigde in de Kamer dat het communiqué van het paleis ‘politiek is
  gedekt’. Parl. Hand., Kamer, 1996-97, 30 april 1997, p. 159.
  309 H. Hansen, ‘De Koning komt. De toekomst der oranjes en de ministeriële verantwoordelijkheid,
  Van Gennep Amsterdam, 1993, 94-95.
   81
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  Zij kan, als het kwaad is geschied, haar afkeuring uiten over het prinselijk gedrag.310
  Die piste is de laatste jaren steeds vaker bewandeld. Alhoewel zij steeds opnieuw
  benadrukten niet verantwoordelijk te zijn, leverden de eerste ministers de afgelopen
  jaren herhaaldelijk commentaar op het optreden van de zonen van de koning dat zij
  niet in overeenstemming vonden met de terughoudendheid die men van koninklijke prinsen mag verwachten. De reacties gingen in crescendo. Aanvankelijk waren ze
  nog welwillend en omzwachteld. De eerste minister beperkte zich tot enkele wijze
  raadgevingen.311 Naar mate de prinsen echter recidiveerden werden ze tot de orde
  geroepen en klonken er hardere woorden.312
  -93. Naar aanleiding van het recentste incident rond het bezoek van prins Laurent
  aan Kongo tegen het advies van de regering in, stelde de eerste minister in de Kamer:
  ‘Er is geen grondwettelijke of wettelijke bepaling met betrekking tot de zogenaamde
  dekking van de handelingen van de prins. Het statuut van Koninklijke prins legt
  prins Laurent uiteraard wel bepaalde verplichtingen op, net zoals het hem bepaalde
  rechten toekent, uit hoofde van de wet tot vaststelling van een dotatie, die eind 2001
  in dit Parlement is goedgekeurd. Zo is de prins verplicht tot terughoudendheid,
  voorzichtigheid en overleg wanneer hij daden stelt of verplaatsingen onderneemt
  met een mogelijke politieke dimensie.’313 De regering overweegt thans, in samenspraak met het parlement, over te schakelen naar een hogere versnelling. De prins
  verbond er zich in een brief aan de premier o.m. toe om voor elke buitenlandse reis
  die contacten inhoudt met politieke persoonlijkheden of een perspectief inhoudt
  op een ontwikkelingproject, voorafgaand de minister van Buitenlandse Zaken te
  consulteren en het advies scrupuleus op te volgen. Laurent gaf in de brief aan zich
  terdege ervan bewust te zijn en te aanvaarden dat het niet naleven van deze regel
  er automatisch toe zal leiden dat de regering de intrekking van zijn dotatie aan het
  parlement voorstelt.314 We komen er later op terug.315
  -94. Er is dus een tendens om de ministeriële verantwoordelijkheid te doen toenemen.  Il pourrait en l’occurrence se fonder sur le tort que son attitude cause à l’institution.’ A. Molitor,
  La fonction royale en Belgique, o.c., p 120.
  311 Zie bv. het antwoord van eerste minister Verhofstadt op vragen over de kritische uitlatingen van
  prins Laurent over de vorige eerste minister en over de oproep van de stichting KINT, waarvan
  de prins voorzitter was, om te betogen tegen een gerechtelijke uitspraak in een proces ingesteld
  door GAIA. Parl. Hand, Senaat, 2001-2002, 28 februari 2002.
  312 Zie het antwoord van eerste minister Verhofstadt op de samengevoegde vragen van de hh.
  Annemans en Cocriamont over ‘de uitspraken van kroonprins Filip.’ (Parl. Hand. Kamer, 20042005, CRIV 51 PLEN 096, 2 december 2004, p. 4); over de samengevoegde vragen van de hh.
  Laeremans en Deseyn over ‘het VBO-incident rond Prins Filip.’ (Parl. Hand.; Kamer, 2004-2005,
  CRIV 51 PLEN 116, 3 februari 2005, p. 4). Zie het antwoord van de vice-premier Onkelinx over
  vragen over ‘het persbeleid en de zogenaamde ‘missie’ van prins Filip.
  313 Zie Parl. Hand., Kamer, 2010-2011, 31 maart 2011, p. 10-22.
  314 ‘Prins Laurent moet regels volgen of verliest dotatie’, De Morgen, 14 april 2011.
  315 Zie infra nr. 110.
   82
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  waarop ze ex ante de regie heeft gevoerd. België lijkt dus dezelfde weg als Nederland
  op te gaan. In Nederland is het leerstuk over de onrechtstreekse of ‘afgeleide’ ministeriële verantwoordelijkheid voor de leden van het Koninklijk Huis sterker ontwikkeld dan in ons land.316 De behartiging van het algemeen belang en de bescherming
  van het aanzien van de dynastie wordt als grondslag van de verantwoordelijkheid
  van de regering beschouwd. Men leidt eruit af dat de ministers verantwoordelijk zijn
  wanneer zij ‘in gebreke zijn gebleven hun invloed aan te wenden tot het voorkomen
  van een bepaalde gedraging of als zij verzuimd zouden hebben passende maatregelen te bevorderen nadat een gedraging heeft plaatsgehad.’317 Ook het Belgische
  staatsrecht evolueert in die richting.
   5
  
  De medewerkers van de Koning
  
  -95. De Koning wordt in zijn constitutionele taken bijgestaan door een aantal persoonlijke medewerkers, die samen het ‘Huis van de Koning’ vormen. In het Ancien
  Régime, toen de monarch een autocraat was die zelf de macht uitoefende, waren
  de ministers de persoonlijke raadslieden van de Koning. Ze werden door hem naar
  goeddunken benoemd en ook weer ontslagen. Er bestond geen reden om een eigen
  Huis in te richten. Pas toen de ministers ook en vooral het vertrouwen van het Parlement nodig hadden om te regeren, begon de Koning beroep te doen op persoonlijke
  medewerkers die zijn vertrouwen genoten. Het was geen toeval dat koning George
  III, precies bij de invoering van het parlementaire systeem, de functie van private
  secretary creëerde. Aanvankelijk was die bedoeld om de strijd met de ministers aan
  te binden.318 Geleidelijk groeide de private secretary echter uit tot het instrument bij
  uitstek waarmee de Koning de samenwerking met zijn ministers organiseert.319 In
  ons land zijn de regels over het Huis van de Koning van gewoonterechtelijke aard.
   Ze werden gevestigd in het prille begin van de Belgische staat. De grondwet noemt
  het ‘Huis van de Koning’ niet uitdrukkelijk. Ze houdt geen analoge bepaling in als
  artikel 41 van de huidige Nederlandse Grondwet dat stelt dat de Koning ‘met inachtneming van het openbaar belang’ zijn Huis inricht. Noch de Grondwet, noch een
  wet, noch een K.B. regelt het ‘Huis van de Koning’. Er zijn alleen tradities en ongeschreven gewoonterecht.320
  
  316 Zie E. Van Raalte, Het Koninklijk Huis en zijn leden en de ministeriële verantwoordelijkheid’,
  Zwolle, Tjeenk Willink, 1966, p. 56 e.v.; P. Rehwinkel, De minister-president: Eerste onder
  gelijken of gelijke onder eersten?, Zwolle, Tjeenk Willink, 1991, p. 83-85; H. Hansen, De Koning
  komt. De toekomst der oranjes en de ministeriële verantwoordelijkheid, Amsterdam, Van
  Gennep, 1991, p. 151 p.; A. Verlinden, ‘Met het ‘Koninklijk Huis’ een constitutionele positie
  krijgen?’, T.B.P., 2003/2, p. 99-101.
  317 Advies W. Drees en P. Oud, Kamerstukken, II, 1964-1965, 7800, nr. 8.
  318 Taswell-Langmead, English constitutional history, London, 1929, p. 661.
  319 A.B. Keith, Constitutional law, 7the ed., London, 1939, p. 137-138. The British Cabinet System.
  1830-1938, London, 1939, p. 441 en v.
  320 A. Molitor, La fonction royale, p. 137, A. Vanwelkenhuyzen, RPDB, nr. 58; Advies Scholsem,
  p. 292.
   83
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  A
  
  De keuze van de medewerkers van de Koning
  
  -96. De Koning bepaalt autonoom de organisatie en inrichting van zijn Huis en
  hofhouding.321 Hij is vrij in het benoemen en ontslaan van zijn medewerkers. Het
  behoort tot het constitutioneel gewoonterecht dat de ministeriële verantwoordelijkheid hier niet geldt.322 De regering wordt wel geraadpleegd, doch uiteindelijk kiest
  de koning zelf zijn medewerkers.323 Ze worden benoemd in een Huisbesluit dat niet
  door een minister wordt mede ondertekend. De leden van het Koninklijk Huis zijn
  immers de persoonlijke medewerkers van de Koning. Dat wordt om twee redenen
  belangrijk geacht. In de eerste plaats heeft ieder die een belangrijke functie uitoefent de psychologische behoefte om een beroep te kunnen doen op personen op
  wie hij onvoorwaardelijk kan vertrouwen en op wier loyauteit en volstrekte discretie
  hij kan rekenen.324 Daarnaast is er een meer institutionele reden: de Koning heeft
  het recht en de plicht zich een eigen oordeel te vormen over de uitoefening van zijn
  taken.325 Hij moet daarbij beroep kunnen doen op medewerkers die zijn vertrouwen
  hebben. Ministeriële verantwoordelijkheid zou tot gevolg kunnen hebben dat de
  eerste minister aan de Koning medewerkers opdringt en dat de koninklijke functie
  door de regering wordt ingepalmd. Het zou de medewerkers van de Koning kunnen
  afhankelijk maken van de regering.326 Het zou ook tot gevolg kunnen hebben dat
  het Huis van de Koning bij de wisseling van de regering wordt gewijzigd. Dit zou de
  continuïteit van het optreden van de Koning in het gedrang brengen en ook ingaan
  tegen de idee dat het staatshoofd de tegenstellingen tussen de partijen, tussen de
  meerderheid en de minderheid overstijgt.
   -97. Het staatshoofd mag dan al vrij zijn medewerkers te kiezen, het is ook gebruikelijk zoals de commissie-Soenens het uitdrukte dat men de ministers ‘die bescheiden
  geraadpleegd werden, de mogelijkheid laat de redenen te doen kennen voor dewelke
  
  321 Het Huis van de Koning bestaat thans uit zes autonome departementen. De departementshoofden
  samen vormen het Directiecomité van het Hof. Het bestaat uit de Kabinetschef van de Koning,
  de Intendant van de Civiele lijst, het Hoofd van het Militair Huis, de Protocolchef, het Hoofd van
  het Departement Buitenlandse Betrekkingen en het Hoofd van het Departement Rekwesten en
  Sociale Zaken.
  322 P. De Visscher, ‘La Fonction royale’, Rev. Gen. B., 1949, 698.
  323 A. Molitor, La fonction royale en Belgique, p. 158.
  324 Met De Visscher kan men dan ook stellen dat het Kabinet van de Koning ‘relève du domaine
  privé; l’on pourrait même dire, du domaine sentimental et affectif. En effet, la justiﬁcation
  première de la fonction réside dans ce besoin naturel qui existe chez tout individu d’avoir à ses
  côtés un homme de conﬁance.’ C. De Visscher, ‘Le Cabinet du Roi’, Ann. Dr., 1950, p. 170.
   325 In het Verslag van de Commissie-Soenens uit 1949 lezen we hierover: ‘In de uitoefening van
  de machten welke hem door de Grondwet toegekend worden, heeft de Koning niet alleen het
  recht maar tevens de plicht zich een persoonlijke opvatting te vormen over de zaken die hem
  voorgelegd worden. Te dien einde moet de Koning ingelicht en voorgelicht worden. Indien zulks
  slechts geschiedde door de bemiddeling van zijn ministers, die zijn enige verantwoordelijke
  raadgevers zijn, maar die schier altijd een fractie van de politieke opvatting vertegenwoordigen,
  zou de koninklijke functie het gevaar lopen opgeslorpt te worden door de ministeriële functie en
  zou de Koning slechts moeilijk zijn hoge zending van verzoener der partijen kunnen volbrengen.
  Daarom moet de Koning het advies kunnen inwinnen van private medewerkers die in de politieke
  strijd niet betrokken zijn.’ Zie ook A. Molitor, La fonction royale en Belgique, p. 137.
  326 A. Van Welkenhuyzen, Vq Chef de l’Etat, R.P.D.B., 1977, Compl. V., n° 58.
  84
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  een bepaalde benoeming hun ongepast zou schijnen.’ Ook zij zullen immers intensief met die medewerkers moeten samenwerken. Een onoordeelkundige keuze kan
  zowel het aanzien van de monarchie schade berokkenen als de goede werking van
  de instellingen hypothekeren.327 Zij kunnen dus hun bedenkingen overmaken. De
  Koning kan ermee rekening houden, maar is daar niet toe verplicht.
  