title: Aperçu du Commerce et de l'Industrie des Pays-Bas
text: NIEUWE
  
  UITGAVEN.
  Apergu du Commerce et de t'industrie des Pays-Bas.
  Bij getegenheid van de Tentoonstelling te Brussel zijn
  door het Ministerie van Landbouw, Nijverheid en Handel
  20 kleine brochures uitgegeven onder bovenstaanden titel
  (verkrijgbaar bij genoemd Departement, afdeeling Handel).
  Ik geloo[, dat het goed is, op die boekjes de aandacht te vestigen van de lezers van de Economist 1). W a n t die arbeid is
  hoogst-verdienstelijk. Met groote opgewektheid zijn allerlei
  o n d e r w e r p e n behandeld~betreffende industrie, handel, scheepvaart, mijnwezen enz. Niet iedereen heeft tijd en gelegenheld, om in statistieken en verslagen te z o e k e n naar hetgeen noodig is, om zich een denkbeeld te vormen van
  hetgeen omgaat in die verschitlende zaken. En wie
  zich w e l eens bezig gehouden heeft met het maken van
  dergelijke overzichten, weet, hoe moeielijk het is, van de
  betrokken personen inlichtingen te krijgen. Een goede eigenschap van deze uitgaaf is, dat de vorm aantrekkelijk
  is, op verscheiden plaatsen opgehelderd door goed uitgevoerde platen, en dat elk o n d e r w e r p k o r t behandeld wot:dt.
   Nu onze Dagbladen tegenwoordig zoo rijk van inhoud zijn,
  en de lezing van couranten zooveel tijd in beslag neemt,
  blijft er weinig tijd over om b o e k e n
  te l e z e n ; bijna
  uitsluitend vindt men lezers voor t i j d s c h r i f t e n
  en
  b r o c h u r e s. Deze 20 brochures zijn kort , maar bevatten een ontzaggelijk rijk materieel van gegevens. Ik
  w e e t zeker, dat het niemand zal b e r o u w e n al die boekjes
  te lezen. Uit den aard der zaak kan ik in een kort bestek
  slechts enkelen daarvan bespreken.
  ') De Vereeniging: Hot Vrije Ruilverkeer, hee[~ in haar nummer
  79, op uit~tekende wijze een deel dier brochures besproken.
  43
  Aan her eerste n u m m e r : L e s g r a n d s
  ports
  des
  Pays-Bas,
  Amsterdam
  et Rotterdam,
  is her
  volgende ontleend.
   Platte gronden van A m s t e r d a m in 1835, van Rotterdam in 1839, en van beide steden in 1910, doen
  zien, hoe deze zich ontwikkeld hebben in de tweede helft
  der vorige eeuw. Reeds vroeger, tusschen 1820 en 1830
  w e r d e n de gebrekkige toegangen naar de zee in die steden
  verbeterd door het Noord-Hollandsch Kanaal, en door het
  Voornsche Kanaat. Maar ook die kanalen w a r e n onvoldoende bij de toeneming van het scheepvaartverkeer, vooral
  van de stoomvaart. Daarom w e r d door de wet van 1863
  de concessie gegeven voor her graven van het NoordzeeKanaal met subsidie van den Staat, en w e r d besloten tot
  bet maken van den Nieuwen W a t e r w e g voor Rijksrekening. Het Noordzee-Kanaat w e r d geopend in 1876, en w e r d
  in 1882 overgedragen aan den Staat. Met financi~ete bijdragen van de Gemeente Amsterdam w e r d e n op Staatskosten
  verdere verbeteringen gemaakt. Het totaal van de kosten
  van aanleg en verbetering, van 1865 tot 1909, bedraagt
  meer dan 44~ m i l l i o e n gulden. - - De Nieuwe W a t e r w e g
  w e r d het eerst bevaren in 1872. Maar men had met allerlei tegenspoed te worstelen. Toch is men die b e z w a r e n te
  boven gekomen. Van 1863 tot 1908 bedroegen de kosten
  van aanleg en onderhoud, inbegrepen de bijdragen van de
  Gemeente Rotterdam, ca. 50 millioen gulden. Beide toegangen uit zee tot de twee steden zijn aanvankelijk voldoende. De Nieuwe \Vaterweg heeft bij laag w a t e r over
  150 M. breedte een diepte van 8 M. en over een breedte
  van 100 M. een diepte van 8 ~ M. ; bij hoogwater 10 M.
   Het Noordzee-Kanaal heeft bij laagwater een diepte als
  volgt, vergeleken bij an~lere K a n a l e n :
  Bodembreed~e. Diepto.
  Noordzee
  K a n a a l 5 0 . - - M.
  9.80 M.
  Manchester
  >>
  36.60 5>
  7.93 ~5
  Kaiser Wilhelm
  57
  2 2 . - - >~
  9.~
  57
  Suez
  ~
  30.~
  1 0 . - - >~
  toekomstig P a n a m a ~
  9 0 . - - ~5 13.70 ~
  De toename
  cijfers :
  
  van
  
  het
  
  verkeer
  
  blijkt uit
  
  de
  
  volgende
  
  44
  
  1879
  1894
  1909
  
  Amsterdam.
  8ehepen. M 3 inhoud.
  Rogterdam
  Sehepsn.
  M 3 inhoud.
  1504
  1574
  2000
  
  3244
  4633
  7982
  
  1.960.376
  3.377.034
  5.477.503
  
  4.485.172
  10.907.138
  26.101.231
  
  Niet alleen de w e g naar zee is verbeterd, maar ook de
  w a t e r w e g naar Duitschland. Amsterdam heeft in plaats van
  de Keulsche Vaart, gekregen het Merwede-Kanaal, waarvoor is uitgegeven ca. 2 1 ~ millioen gulden. En beiden,
  zoowel Amsterdam als Rotterdam, genieten de voordeelen van
  de vrije vaart op den Rijn volgens de Conventie van 1868.
  Door onzen Staat is van 1855 tot 1908 voor het onderhoud
  van her Nederlandsch gedeelte van den Rijn uitgegeven
  3 4 ~ millioen gulden.
   Iedereen, die de b o v e n v e r m e l d e platte-gronden van de
  beide jaren voor zich neemt, kan ook zien, hoe v e r b a z e n d
  veel in de laatste halve e e u w door die G e m e e n t e n gedaan
  is door het maken van havens en kaden, met het oog op
  de zich uitbreidende scheepvaart. Dit blijkt ook uit de
  volgende cijfers betreffende den tegenwoordigen t o e s t a n d :
  
  Amsterdam . . . . . . . . . . . . . ..
  Rotterdam . . . . . . . . . . . . . . . ..
  en na voltooiing van
  de W a a l h a v e n
  
  Kadelengte. Wateroppervlakte.
  8 ~ Kilom.
  25 Hect.
  50
  >>
  206
  480
  
  ~
  
  De toename van den invoer van goederen in de beide
  havens tusschen 1879 en 1909 blijkt uit de staten, die daarvan g e g e v e n w o r d e n (pag. 29 vlg.). De toename in ons
  geheele land is g e w e e s t (zie Jaarcijfers 1909, pag. 1 7 7 ) :
  
  A|gemeene invoer:
  1852/6
  1867/71
  toename
  1872/6
  1908
  toename
  
  @emiddeld.
  f
  f
  f
  
  351.000.000
  629.000.000
  278.000.000 ca. 80 %.
  6.793.000 ton
  42.083.000 >>
  35.290.000 ton (ca. 520 ~o).
   45
  Het aandeel van Rotterdam in den invoer in ons land
  was
  
  : t)
  
  18851908
  
  Van den geheelea
  invoer,
  23 ~o
  39 %
  
  Met uitzondering van
  k~k, steenkolen en s~en,
  38 %
  56 %
  
  Zeer juist is het, wat gezegd wordt (pag. 21). <<Rotter~
  dam dolt l'activitd, qui y r~gne, en premier lieu ~t son
  important commerce de transit.~ - - En v e r d e r : ~Ce qui
  precede explique que les ports de Rotterdam different
  compl~tement de ceux de Amsterdam. L'essentiel pour
  Rotterdam est de disposer d'une vaste superficie d'eau>>.
  Maar juist is ook, wat verder gezegd wordt (pag.
  33). <<L'industrie profite ~galement de cette navigation
  intense et de ce trafic considdrable, qui facilite l'arrirage des mati~res premieres autant que l'exportation
  des produits industriels>,. Dit is een zaak, die dikwijls niet genoeg in het oog gehouden wordt, wanneer met
  zekere minachting gesproken wordt van den transito-handel
  te Rotterdam. Van die drukke scheepvaart hebben landbouw, tuinbouw en fabrieken groot voordeel, door de dagelijksche gelegenheid tot verzending naar de meest verschillende buitenlandsche havens. Dit blijkt ook uit de vele
  fabrieken, die te Rotterdam of in de nab!jheid in de laatste
  jaren zijn opgericht.
  No. 2 behandelt: L e s p r i n c i p a l e s
  lignes
  de
  paquebots.
  Daarin komen voor: de Batavierlijn, de
  St. Mij. Nederland, de Holland-Amerika-lijn, de St. Mij.
  Zeeland, de Kon. W.-Indische Maildienst, de Rotterdamsche Lloyd, de Kon. Hollandsche Lloyd. Een vrij volledige
  beschrijving wordt van deze verschillende lijnen gegeven.
   Toch komt bet mij voor, dat dit boekje niet zoo goed geslaagd is als vele andere. Eerst wordt iets gezegd over de
  oudste lijn, begonnen in 1835 met de houten raderboot de
  Batavier. Maar buiten proporfie worden allerlei bijzonderheden medegedeeld over den tegenwoordigen toestand van
  die lijn; zelfs worden 1~ pagina's gevuld met een opgaaf
  ~) Zie Neissen, Port de Rotterdam 1888 pag. 66; enVerslagKamer
  van Koophandel te Rotterdam van 1909 pag. 160.
  46
  
  van passageprijzen, ook van die voor de doorgaande reizigers met de Stoomboot-Reederij naar de verschillende plaatsen aan den Rijn.
  W a t de Holland-Amerika Lijn betreft, daarover w o r d e n
  meer dan 5 bladzijden gewijd aan de besc-hrijving van het
  S.S. Rotterdaam. Dit grootste schip van ons land is zeker
  in a l l e opzichten merkwaardig. Maar m . i . zou het beter
  g e w e e s t zijn, wat minder te vermelden van dat schip en
  w a t meer over het kleine, moeitevol begin van die lijn, in
  1871, met twee kleine booten, en over het feit, dat die
  Maatschappij zonder ooit eenigen steun van de regeering
  gekregen of g e v r a a g d te hebben, zich ontwikkeld heeft tot
  een lijn, die medetelt met de groote buitenlandsche transatlantische lijnen.
  Ook zou het m . i . o v e r w e g i n g verdiend hebben, op den
  titel, in plaats van ~<Paquebots>~, tezetten: Bateaux a vapeur.
  Dan had ook kunnen vermeld w o r d e n de Kon. Ned. St.
   Maatschappij te Amsterdam, opgericht in 1856, die nu een
  kapitaal heeft van 5 millioen, en die met 37 stoomschepen
  16 geregelde lijnen onderhoudt naar het Zuiden van Europa,
  tot in de Zwarte Zee, en 6 lijnen naar het Noorden, tot
  St. Petersburg. - - Dan zou ook v e r m e l d kunnen zijn de
  groote toename van het aantal zoogenaamde losse booten,
  zoowel te Amsterdam als te Rotterdam te huis behoorend,
  die zich met de vrachtvaart bezig houden.
  No. 15 heeft als titel L a C o n s t r u c t i o n
  M~canique
  et Nay.ale.
  De eerste a(deeling b e h a n d e l t : La
  Construction M6canique. Daaraan is het volgende ontteend.
  R e e d s in het eerste vierde der 19e e e u w w e r d de F a b r i e k
  te Fijenoord opgericht, die machines en schepen maakte.
   Toen in den loop van die e e u w overal in ons land bet
  gebruik van machines, ook in de industrie, toenam, verrezen overal kleine werkplaatsen die machines repareerden,
  en w a a r deze langzamerhand zelve gemaakt w e r d e n . Teekenend is de volgende zinsnede in dff b o e k j e : <~Aussi le
  ,,nora de plus d'un de ces ateliers de construction Ne~rlan~dais, qui jouissent maintenant d'une si grande renom<.m6e, rappelle-t-il celui de l'entrepenant f o n d a t e u r , qui
  ,<sans aucune pr6paration scientifique et par ses seules
  ~<connaissances pratiques, jointes ~ une invincible t6nacit6,
  
  47
  <<est, de simple forgeron qu'il fut, devenu un grand indus<<triel>:. Schrijver dezes heeft daarvan een voorbeeld gekend te Rotterdam in den eenige jaren gelecten overleden
  heer B. Wilton. Een halve e e u w geleden kende ik hem als
  eenvoudigen smid, die zich bezig hield met kleine repar a t i o n aan stoomschepen. Bij zijn leven heeft hij het zoover gebracht, dat hij had een vrij belangrijke machinefabriek en sleephelling, waaruit gegroeid is een Naamlooze Vennootschap, nu g e d r e v e n door zijn zonen, met
  e e n kapitaal van f 1.250.000, een groote machinefabriek
  en scheepswer[, met een drijvend dok voor reparatie van
  schepen.
  Tusschen 1887 en t897 nam her aantal machinefabrieken
  belangrijk toe. Op dit oogenblik zijn er 132 met ca. 23.000
  werklieden. Het grootste aantal is in Zuid-Holland, voornamelijk aan de rivier tusschen Dordt en Rotterdam, w a a r
  44 zulke fabrieken zijn met ruim 10.000 werklieden. V e r d e r
  in Noord-Holland, voornamelijk te Amsterdam en in Twenthe,
  te Hengelo, w a a r een machinefabriek is met ca. 1150
  werklieden.
   Daar de verschillende fabrieken genoemd w o r d e n onder
  de hoofden van hetgeen er gefabriceerd wordt, komt dezelfde fabriek onder die hoofden s o m t i j d s meermalen voor,
  en schijnt dus het aantal fabrieken grooter dan bet i s ;
  maar toeh is het a a n t a l zeer groot.
  Het zal den lezer, van dit No. 15 der brochures, wel
  gaan als het mij gegaan is, dal hij volstrekt niet kende bet
  groot aantal fabrieken, van de meest verschillende zaken,
  dat in ons Iand gevonden wordt. H e t spreekt van zelf, dat
  die fabrieken haar meeste afnemers vinden in ons land
  en in andere landen, w a a r geene, of lage, inkomende rechten geheven worden. Onze fabriekanten kunnen zelfs dikwijls c o n c u r r e e r e n tegen de fabrieken in landen met
  hooge inkomende rechten, omdat hier goedkooper geprodueeerd kan worden, dan op die plaatsen. Maar juist in
  dit opzicht zouden die honderde industri~n, die nu in ons
  land bestaan, er wanhopig aan toe 2~ijn, als, door verhooging van inkomende rechten bij ons, allerlei zaken welke
  die industri~n nu uit her buitenland betrekken, zooveel
  duurder werden. Zij zouden dan den prijs van hun fabric-
  
  48
  katen moeten verhoogen, en zouden den afzet in het buitenland verliezen, terwijl ook de consumtie hier te lande
  zou afnemen.
   De t w e e d e afdeeling van No. 15 b e h a n d e l t : L a C o n s t r u c t i o n N a v a l e . Na een kort historisch overzicht wordt
  de tegenwoordige toestand' beschreven. Eerst na 1875 nam de."
  b o u w v a n ijzeren schepen hier te lande toe. Er zijn in
  ons land 425 groote en kleine s c h e e p s w e r v e n , met ongev e e r 18.000 werklieden. Alleen b e n e d e n Dordrecht, langs
  de rivier, zijn 30 belangrijke s c h e e p w e r v e n . In ons geheele
  land w e r d e n in 1909 op 101 w e r v e n g e b o u w d 999 rivieren zeeschepen, w a a r v a n op 20 w e r v e n g e b o u w d w e r d e n
  73 zeeschepen boven de 100 ton, met een totaal inhoud
  van 72.980 ton. Bij 26 machinefabrieken, w a a r v a n 19 tevens
  s c h e e p s w e r v e n zijn, w e r d e n gemaakt 230 machines met
  67.879 ind. paardenkracht, en 278 ketels. V a n de op 41
  w e r v e n in 1909 afgeleverde schepen w a r e n 298 b e s t e m d
  voor her buitenland. - - De drie grootste w e r v e n en machinefabrieken zijn te Amsterdam, Vlissingen en Rotterdam.
   Terecht wordt (op pag. 27) g e z e g d : ,~Ces trois chanfiers
  ont d'ailleurs un tr~s grand succ~s avec leurs traveaux pour
  les grandes compagnies de. navigation, telles que la C i e.
  N e d e r l a n d , le Rotterdamsche L l o y d " enz. Nog kan ik
  v e r m e l d e n dat de R. Lloyd al hare mailschepen heeft
  laten b o u w e n bij de Mij. de Schelde, en de meeste van
  hare vrachtschepen aldaar en bij de firma Bonn en Mees
  te Rotterdam. De R. Lloyd deed dit, omdat de ondervinding haar geleerd had, dat aldaar de prijzen niet hooger
  w a r e n dan in het buitenland, w a n n e e r men de bijkomende kosten aldaar in aanmerking neemt, terwijl de
  afwerking alhier veel conscientieuser is.
  Een groote en bloeiende industrie hier te lande is ook
  her maken van baggerstoomschepen, w a a r v o o r Nederland
  in het buitenland hoog staat aangeschreven. Over de geheele
  w e r e l d wordt dit Nederlandsch baggermateri~eI geleverd.
  Bekend is bet, dat het meerendeel der op den Rijn
  varende Rijnschepen in ons land g e b o u w d is. Als merkw a a r d i g w o r d t vermeld bet in ons land g e b o u w d e Rijnschip
  Karl Schroers, 31, dat 120 M. lang, 14 M. b r e e d is, en
  een inhoud heeft van 3582 ton.
  49
  No. 14. L e s
  Industries
  de produits
  alimentaires
  et des f riandises.
   Velen zal het niet bekend geweest zijn, voor zij bet in
  bovengenoemde aflevering lazen, dat er zooveel fabrieken
  bier te lande zijn van geconserveerd vleesch, melk, groenten enz., welke producten niet alleen in het binnenland
  aftrek vinden, maar ook overal in her buitenland, en zulks
  niettegenstaande de heftige concurrentie aldaar. En d i e
  fabrieken zijn somtijds van grooten omvang. Zoo heeft de
  Hollandia F a b r i e k van Melkproducten te Vlaardingen op 7
  plaatsen bier te lande fabrieken. In 't geheel zijn er 35
  melkfabrieken met samen ca. 2000 werklieden. - - Van
  gedroogde groenten is de uitvoer naar Engeland toegenomen na de deelneming aan de Grocers Exhibition in 1908.
  Sedert onheugelijke tijden bestonden hier te lande b i e rbrouwerijen
  zelfs in kleine p l a a t s e n ; en ook nu hog
  zijn er 450 ~ 500 met ca. 3000 werklieden. AUeen Liraburg, met ca. 300.000 inwoners, heeft er 180. De grootste
  zijn te Amsterdam, Rotterdam, den Haag, en Maastricht.
  In 1908 bedroeg de uitvoer 75.780 Hectoliter, vijfmaal
  meer dan de uitvoer in 1870. De binnenlandsche consumtie in 1908 was 1.508.719 Hectoliter.
  Betreffende s p i r i t u a l i a
  wordt meegedeeld, dat de
  branderijen en disteleerderijen in het laatst der 18e eeuw
  tot in de eerste helft der t9e e e u w voor het meerendeel
  te Schiedam gevesfigd waren. In 1798 w a r e n er daar 260.
   In 1818 w a r e n er alleen in Noord-Nedefland 620. Dit getal
  verminderde in de tweede helft der negenfiende eeuw. V a n
  1885 tot 1908 verminderde her van 439 tot 126. De oorzaak van die vermindering in aantal was, dat er groote
  fabrieken w e r d e n opgericht te Delft, Sappermeer, Bergen
  op Zoom en Zevenbergen. Deze maakten spiritus, geen
  moutwijn (zooals te Schiedam) en gist. De uitvoer van gist
  is voornamelijk naar Engeland. Deze v e r m e e r d e tusschen
  1901 en 1908 van 4.776.204 tot 5.403.000 Kilos. 1) De uitvoer van spiritus, moutwijn en jenever was 298.000 Hectol.
  in 1908 en 326.000 Hectol. in 1909.
  ') Als een bewijs van he~ belang van do gis~fabrikage hier to Iande
  kan ik nog ui~ gehee| vertrouwbare bron he~ vo]gende mededeelen.Van
  den g e h e e l e n invoer van gist in Engeland komt circa do helft uit
  Nederland voor een waarde van circa 2 millioen gulden.
  Econ. t 9 t t.
  4
  
  50
  Met alle b e s c h e i d e n h e i d komt het mij voor, dat o v e r de
  Gist & Spiritus F a b r i e k te Delft w e l eenige b i j z o n d e r h e d e n
  mochten zijn m e d e g e d e e l d.
   H e t 1 i k e u r s t o k e n was r e e d s oudtijds een belangrijk
  bedrijf in ons land. In 1575 richtte L u c a s Bols een fabriek
  op in A m s t e r d a m ; in 1679 d e e d Wijnand F o c k i n g ditzelfde, e n in 1684 van Z u y l e k o m L e v e r t & Co. Die allen
  bestaan nog heden. Behalve d e z e n zijn er nog vele
  a n d e r e n in ons land. De uitvoer van likeur was in 1908
  5826 Hectoliter.
   W a t de m a a l i n d u s t r i e
  betreft, d e z e heeft zich
  sterk ontwikkeld na de afschaffing van de gemaalbelasting
  in 1851. Tot op dien tijd bestonden er alleen windkorenmolens. De eerste 2 stoommeelmolens k w a m e n te Rotterdam en ' s i l a g e in 1856. De j a r e n 1870 tot 1880 w a r e n
  jaren van grooten voorspoed, zoodat m e e r dan 80 stoommeelmolens v e r r e z e n . In 1885 w e r d een a n d e r e wijze v a n
  malen ontdekt, w a a r d o o r b l a n k e t meel v e r k r e g e n w e r d . D e
  niet kapitaalkrachtige fabrieken, die de inrichting niet konden v e r a n d e r e n , h a d d e n toen moeielijke jaren. Nog m e e t
  was dit het geval, toen omstreeks 1895 Frankrijk ons land
  met meel overstroomde, doordien d a a r een bedekte uitv o e r p r e m i e g e g e v e n werd. H e t aantal w e r k e n d e fabrieken
  daalde in 1901 tot 26, in 1906 tot 17. D e fabrieken werden steeds v e r b e t e r d doordien alle b e w e r k i n g automatisch
  geschiedde. H e t aantal w e r k l i e d e n in alle fabrieken samen
  b e d r a a g t ca. 600. - - V e l e windmolens h e b b e n in de laatste
  j a r e n stoommachines of petroleum-motoren als hulp aangeschaft. - - De consumtie h i e r te l a n d e w o r d t voor de hellt
  v o o r z i e n door de b i n n e n l a n d s c h e industrie.
   Bij de r ij s t p e 1 m o 1 e n s is hetzelfde g e b e u r d als bij
  de korenmolens. V r o e g e r w a r e n bet alle windmolens.
  Alleen in Z a a n d a m w a r e n er in 1855 omstreeks 50 zulke
  molens. In 1909 was er slechts een. Zij zijn v e r v a n g e n
  door stoomrijstpelmolens, w a a r v a n er nu hier te lande 9
  zijn met ca. 600 werklieden. V o o r de helft w o r d t bet product naar het buitenland uitgevoerd. H o e z e e r die industrie
  is t o e g e n o m e n blijkt uit de v o l g e n d e cijfers. G e m i d d e l d
  was (in tonnen v a n 1000 Kilo's) van rijst de
  
  51
  
  1847--1856
  1897--1906
  in 1901
  in 1909
  
  Invoer.
  34.000
  202.100
  183.000
  3.33.000
  
  Ui~voer.
  9.000
  98.000
  84.000
  161.000
  
  De uitvoer geschiedt naar bijna alle landen van Europa
  en naar Afrika, West-India en Zuid-Amerika.
   S u i k e r i n d u s t r i e. Na een geschiedkundigen terugblik, waarin o . a . gememoreerd wordt dat in de 17e eeuw
  de hier bestaande raffinaderijen het grootste gedeelte van
  Europa voorzagen van suiker, wordt vermeld, d a t e r in
  1839 bier w a r e n ca. 60 groote en kleine raffinaderijen, van
  welke eenigen met stoom werkten. L a n g z a m e r h a n d verdrongen de groote raffinaderijen de kleine, zoodat er nu
  1t zijn, van welke de twee grootste te A m s t e r d a m gevestfgd zijn. Dezen laatsten werkten ill 1908 met ca. 1150
  werklieden, de grootste verwerkte 103 millioen Kilo r u w e
  suiker, de andere 56 millioen. In 1909 was de uitvoer van
  geraffineerde suiker 108 millioen Kilo's. De consumtie hier
  te lande was in dat jaar 83 millioen Kilo's. Dit laatste
  betrekkelijk lage cijfer vindt zijn oorzaak in de hooge
  accijns v a n f 2 7 . - - per 100 Kilo's.
  V r o e g e r w e r d alleen rietsuiker verwerkt, maar later
  w e r d het, in verband met den accijns, voordeeliger beetwortetsuiker te verwerken. In 1858 w e r d hier te lande
  de eerste beetwortelsuikerfabriek opgericht. Die industrie
  ontwikkelde zich z o o sterk, dat er nu 27 zulke fabrieken
  zijn, die in den drukken tijd met ca. 7500 man werken.
   De grootste, die in 1885 daags 120.000 Kilo's beetwortels
  verwerkte, gebruikt nu 1.400.000 Kilo's daags. In 1908 werden door de gezamenlijke beetwortelsuikerfabrieken geproduceerd 209 millioen Kitogr., w a a r v a n 75 % door de
  binnenlandsche raffinaderijen w e r d e n gebruikt. In 1887/8
  was de productie 40 millioen Kilogr.
  Merkwaardig is het, dat in dit, door bet Ministerie uitgegeven geschrift, met geen woord wordt vermeld, hoe
  sinds onheugelijke jaren de suikerraffinaderijen, ell later
  ook de beetworlelsuikerfabrieken, schatten gekost hebben
  aan den staat en aan de consumenten door de protectie die
  
  52
  de fabrieken genoten in den accijns. Alleen wordt over de
  beetwortelsuikerfabrieken gezegd (pag. 3 9 ) : ~D'importantes am6liorations dans le proc6d6 technique, une connaissance plus approfondie de la chimie et la protection de
  l'Etat furent les principaux 616ments qui ont contribu6 h
  la victoire du sucre betterave sur le sucre de canne>,. Niet
  vermeld wordt ook, dat die protectie eindelijk is opgehouden door de v e r a n d e r i n g in de wet op den suikeraccijns
  en door de suikerconventie, en dat desniettegenstaande
  zoowel de suikerraffinaderijen als de beetwortelsuikerfabrieken in bloeienden toestand verkeeren.
  No. 7. L e C o m m e r c e
  des C6r6ales.
   Kort en
  duidelijk wordt vermeld, hoe tot in de 16e eeuw de graanhandel met de Oost-Zee, die bijna uitsluitend te A m s t e r d a m
  w e r d gedreven, met de zeevisscherij, de hoofdfactor was
  van den handel van Nederland. Tot omstreeks 1870 was
  de invoer van graan te A m s t e r d a m en te Rotterdam ongeveer gelijk. Maar na de opening van den W a t e r w e g te
  Rotterdam, en door de toename van den aanvoer uit
  Noord-Amerika, nam de aanvoer te Rotterdam steeds toe.
  In 1909 had die stad 73 ~o van den geheelen invoer
  van graan in Nederland. In den laatsen tijd is te Amsterdam de aanvoer uit Argentini~ toegenomen.
  De aanvoer in granen was (in tonnen van 1000 Kilo) :
  
  1869
  1890
  1909
  
  Tarwe.
  Rotterdam. Amsterd.
  Rogge.
  Rotterd. Amsterd.
  Gerst.
  Rotterd. Amsterd.
  22.560 22.320
  450.502 21.600
  1.474.353 1 6 . 0 0 0
  
  61.530
  353.419
  377.780
  
  47.580
  191.150
  651.690
  
  43.050
  67.200
  15.600
  
  8.385
  5.850
  10.400
  
  Mais.
  1881
  1890
  1909
  
  Rotterdam.
  56.280
  75.266
  527.944
  
  Amsterdam.
   33.480
  33.260
  78.400
  
  Tot omstreeks 1870 was de gewoonte te Rotterdam, dat
  importeurs, zoowel handelaars als fabriekanten van moutwijn en van meel, in R u s l a n d ' s winters credieten openden
  voor het inkoopen van graan, dat in het voorjaar met hier
  gecharterde Hollandsche zeilschepen naar Nederland v e r -
  
  53
  voerd werd. Later geschiedde dit v e r v o e r ook met gecharterde stoombooten. Handelaars verkochten het graan v o o r
  aankomst, en dit w e r d dan hier overgeladen in lichters,
  of, w a n n e e r het naar Duitschland verkocht was, in rijnschepen. L a n g z a m e r h a n d gaven koopers in Duitschland
  zelve hun orders naar het buitenland. Ook begonnen Russische huizen door hun agenten in Nederland of elders de
  granen aan de koopers aan te bieden, met de conditie van
  contante betaling tegen overgifte van het cognoscement (bewijs van inlading) met factuur en polls van assurantie. Ik
  merk hierbij op, dat, door die veranderingen, de meeste
  groote graanhandel-huizen te Rotterdam h e b b e n opgehouden
  te bestaan. Maar terecht wordt (op pag. 11 van deze aflevering) o p g e m e r k t : ((N6amoins les b6n6fices, qu'une ville
  maritime tire du chargement et du transbordement de si
  6normes quantit6s ne sont nullement n6gligeables,,. Volgens
  een v r o e g e r door mij gemaakte berekening (zie Economist
  Maart 1898) w e r d voor 2.600.000 ton graan, die toen te
  Rotterdam uit zeeschepen w e r d e n gelost, ruim e e n m i l l i o e n
  gulden alleen aan werkloon voor lossing en overlading verdiend. Dit is, zooals de schrijver van No. 7 terecht opmerkt
  nu geheel anders, sedert de drijvende Graan-Elevators gekomen zijn. Door 8 E l e v a t o r s w e r d e n in 1909 overgeladen
  1.782.953 ton graan. Nu zijn er 12, die per jaar 3 millioen
  ton kunnen overladen met een snelheid, elk van 2000 ton
  daags.
   De volgende cijfers (in tonnen van 1000 Kilo) bewijzen,
  hoe sterk de invoer voor eigen consumtie in ons land is
  toegenomen.
  Tarwe.
  Invoer.
  Ui~voer.
  Saldo.
  1847/56
  36.360
  33.280
  6.080
  1897/1906
  1.231.000
  973.000
  258.000
  1909
  1.522.823
  1.291.345
  311.477
  Rogge en Mais.
  1847/56
  93.170
  10.430
  82.740
  1897/1906
  1.060.000
  455.000
  605.000
  1909
  1.032.692
  455.405
  577.268
  H e t saldo van de in- en uitvoer van Tarwe, Rogge en
  Mais is dus tusschen 1847/56 en 1909 toegenomen van
  88.820 ton tot 888.763 ton.
  54
  No. 19. L e s
  Industries
  extractives.
  In het
  eerste hoofdstuk (L e s M i n e s) vindt men een belangw e k k e n d overzicht van het kolenmijnwezen in Nederland.
  Reeds in de m i d d e l e e u w e n delfde men kolen in ZuidLimburg. De dominiale mijn bij Kerkrade, die in ' t b e g i n
  van de 1Be e e u w aan de Abdij van Kloosterrade (Rolduc)
  b e h o o r d e , e n in den F r a n s c h e n tijd aan den Staat kwam,
  w e r d in 1846 door onzen Staat voor 99 jaar afgestaan aan
  de S p o o r w e g Maatschappij Aken--Maastricht. Na boringen,
  uitgevoerd in 1857/9, w e r d e n in 1860/1 twee concessian
  gegeven, Willem en Sophia. D e z e n w e r d e n o v e r g e d r a g e n
  aan een nieuwe maatschappij, die in 1901 er in slaagde
  door de bevriezing-m~thode de mijn te exploiteeren.
   Intusschen w a r e n andere boringen gedaan en concession
  gegeven. In 1893 w e r d opgericht de mijn Oranje-Nassau,
  die eerst in 1899 de exploitatie begon, en later w e r d e n
  opgericht de 3 mijnen Laura, V e r e e n i g i n g en Carl. Onze
  Staat benoemde toen een commissie, om rapport uit te
  b r e n g e n over het al of niet gunnen van verschillende concesste-aanvragen. Bij de W e t van 1901 w e r d tot de v e r d e r e
  expIoitatie door den Staat besloten, met toekenning van
  schadeloosstelling aan hen, die boringen gedaan hadden.
   D e z e w e t is gevolgd door drie andere in 1903, 1904 en
  1908. De onderzoekingen van staatswege, die het gevolg
  van die wetten waren, h e b b e n b e w e z e n , d a t e r op andere
  plaatsen in L i m b u r g en ook in een gedeelte van NoordBraband, terreinen zijn, w a a r de exploitatie van kolenmijnen mogeliik is. Intusschen bleek, dat de Mijnwet van
  1810, die nog van kracht was, geen w a a r b o r g gaf voor
  een goede exploitatie. Daarom w e r d in 1906 een nieuw
  Reglement gemaakt. Daarna heeft de exploitatie zich sterk
  uitgebreid. In 1898 w a r e n 489 personen in de mijnen
  w e r k z a a m ; einde 1909 w a r e n er 6448. Toen w a r e n in
  exploitatie 8 mijnen. De totale productie steeg v a n 126.614
  ton (van 1000 Kilo) ter w a a r d e van f 2.215.188 in het
  jaar 1895, tot 1.120.852 ton ter w a a r d e van f 7.345.515
  in het jaar 1909. Men kan verwachten, dat die industrie
  zich in ons land nog belangrijk zal uitbreiden.
   Een tweede afdeeling van dit boekje behandelt de
  V e e n d e r ij e n. E r zijn hooge en lage veenen. In Gro-
  
  55
  ningen zijn de hooge v e e n e n grootendeels afgegraven, en
  de achterblijvende grond, zoogenaamde d a 1 g r o n d, die
  zeer vruchtbaar is, levert a a r d a p p e l e n en graan voor het
  maken van sfijfsel en strookarton papier. De nog bestaande
  hooge veenen, voornamelijk in Noord-Braband, Drenthe en
  bet oostelijk gedeelte van Overijssel, l e v e r e n ' s jaars 1800
  millioen stuks lange turven, voor een w a a r d e van ca. 6 ~
  millioen gulden. - - D e lage veenen, in Noord- en ZuidHolland, Utrecht, Friesland, Overijssel en Drenthe, leveren
  ca. 700 millioen korte turven ter w a a r d e van ca. 1 ~ millioen gulden. - - Bovendien maakt men in de laatste 30
  jaren in de hooge veenen, behalve turven, ook turfstrooisel.
  Daartoe wordt eerst de turf in de open lucht gedroogd,
  en daarna in de fabrieken gemalen en samengeperst in
  balen of pakken van 100 Kilo. De productie is ca. 200.000
  ton (van 1000 Kilo) 's jaars, die voor ca. 10 % binnenslands gebruikt wordt, en v e r d e r wordt uitgevoerd naar
  Engeland, Frankrijk, Belgi~ en Duitschland. - - Uit her
  bovenstaande blijkt duidelijk, van hoe groot belang al die
  veenderijen zijn.
  No. 20. L e s
  Industries
  Textiles.
   D e z e aflevering begint met een korte historische schets. V r o e g e r
  w e r d hoofdzakelijk op bet land door de boerengezinnen
  geweven, natuurlijk alleen wotlen en linnen goedercn. In
  her begin der 1Be e e u w w e r d half linnen en half katoen
  g e w e v e n ; eerst in de laatste jaren van die e e u w kreeg
  katoen de overhand. Her linnenweven hield in T w e n t h e op
  in de helft der 19e eeuw. De Nederlandsche Handel
  Maatschappij w a s in de eerste helft der 19e e e u w de voornaamste k o o p e r ; deze gaf, onder garantie van den Staat
  voor eventueel verlies, bestellingen op katoenen goederen
  voor Oost-Indie. Na de afscheiding van Belgie concentreerde zich de weverij in Twenthe. In 1833 w e r d door
  Thomas Ainsworth voor rekening der Nederlandsche H a n d e l
  Maatschappij een weefschool gesficht.
  Toch begon die nijverheid eerst op te leven, toen na
  1850 de Nederlandsche Handel Maatschappij, of liever de
  Staat, zich terugtrok. H e t Overijsselsche Kanaal w e r d geg r a v e n ; s p o o r w e g e n w e r d e n aangelegd. R e e d s in 1829
  had men de eerste stoomspinnerij opgericht, en in 1852
  
  56
  k w a m de eerste stoomweverij te Nijverdal. H e t inkomend
  recht op Java w e r d in 1866 verlaagd op 20 % voor buitenlandsche manufacturen en 10 Yo voor Nederlandsche.
   In 1868 w e r d bet tarief verlaagd op 16 % en 1 1 % . De
  fabriekanten begonnen toen ook naar andere landen dan
  naar Java uit te voeren. In 1874 w e r d bet differenti~el
  tarief in Indi~ afgeschaft, en een uniform tarief van 6 Yo
  ingevoerd. <<La concurence etrang~re,~, w o r d t v e r d e r gezegd, <,et surtout celle du Lancashire, servait en m~me
  temps aux fabi%ants de stimulant pour am~liorer constammant leurs dtablissements au point de r u e technique.
  A partir de ce moment, une pdriode de grand d~veloppement s'ouvrit~.
  De feiten zijn volkomen juist w e e r g e g e v e n en h e b b e n
  den loop gehad, die alle freetraders v e r w a c h t t e n van de
  w e g n e m i n g der bescherming. Maar het is aangenaam, door
  een Minister, die onder zijn partijgenooten zooveel protectionisten telt, g e r e l e v e e r d te zien, dat juist het w e g n e m e n
  van de bescherming de oorzaak is g e w e e s t van den opbloei
  van deze, voor ons land zoo belangrijke, tak van industrie
  als de katoennijverheid.
  Alleen in T w e n t h e bestaan nu 37 weverijen met 16.710
  werklieden en 27.499 weefgetouwen. In geheel Nederland
  zijn 64 weverijen van ongebleekte, gebleekte en bontgew e v e n katoenen goederen, met 21.565 werklieden.
   De uitvoer van katoenen g o e d e r e n overtreft v e r den invoer. Her rapport z e g t : ~La vente dans le pays m6me
  ,<n'entre pas ici en ligne de compte,,. Voor 1908 w o r d t
  opgegeven :
  Ui~voer.
  Invoer.
  Gebleekt en ongebleekt f 25.676.000
  f 6.849.000
  G e v e r f d en gedrukt ...... f 27.704.000
  f 9.596.000
  De uitvoer geschiedt naar onze Oost-Indi~, EngelschIndi~, China, Japan, Zuid-Amerika, Australia, de Balkan.
  W a t het fabriceeren van w o l l e n
  goederen
  betreft wordt o . a . her volgende medegedeeld. V r o e g e r ging
  die industrie niet vooruit. Men hield zich alleen bezig met
  het maken van laken, flanel en wollen dekens. <,Apr~s 1862
  au contraire quelques jeunes gens, dou~s d'initiative et ills
  
  57
  de fabricants Tilburgeois, comprirent qu'il leur faillait se
  mettre au courant des progr~s de leur 6poque. Ils pattirent donc pour l'6tranger, off ils travaill~rent comme de
  simples ouvriers, dans les fabriques de Verviers etc., et
  apprirent la fabrication des 6toffes de fantaisie. Rentr6s
  chez eux, ils cr6~rent dans leur ville natale, paur la fabrication de ces 6toffes des fabriques, qui sont devenues fort
  prosp~res, malgr6 qu'ils eurent ~ traverser quelquefois par
  des periodes de crises. Het komt mij voor, dat in bet aangehaalde de verklaring ligt van her feit, dat in Tilburg,
  v r o e g e r de bakermat van de protecfionistische g e v o e l e n s ,
  zoovelen tot vrijhandel zijn overgegaan.
   V e r d e r wordt een uitgebreide beschrijving g e g e v e n van
  de verschillende fabrieken in o n d e r s c h e i d e n e plaatsen in
  ons land. H i e r v a n een overzicht te geven, zou mij te v e r
  voeren. Alleen zij nog vermeld, dat de geheele producfie
  geschat wordt op 25 mfllioen gulden, w a a r v a n ongeveer
  de helft wordt uitgevoerd naar verschillende landen van
  Europa en naar China, Japan, Australia en Zuid-Amerika.
  Z e e r lezenswaardig is wat v e r d e r in deze aflevering
  vermeld wordt over de fabrieken van verschillende andere
  artikelen, zooals jute, dekens, flanel, tricot, tapijten, touw
  enz. Ik geloof, dat er onder hen, die belang steUen in
  onze industrie, velen zullen zijn, die allerlei zullen vinden
  in deze aflevering, w a a r v a n zij het bestaan niet vermoed
  hadden.
  De overzichten, die ik hierboven van eenige der 20
  brochures g e g e v e n heb, zullen, naar ik hoop, genoeg zijn
  om den lezer aan te moedigen, ze allen te lezen. Ik ben
  er zeker van, dat hij er in zal vinden een zeer groot
  aantal feiten betreffende handel en industrie in ons land,
  die hem nieuw zijn, en w a a r v a n hij met belangsteUing
  kennis zal nemen.
  Rotterdam,
  
  D e c e m b e r 1910.
  M. M e e s.
  