title: Een stem uit de Kaapstad door den Advokaat Brand, weerlonken in Mooirivier
text: Gedaan in onze Algemeene Kerkvergadering, alhier den 26sten en
  27sten dezer, gehouden.
  D . v a n d e r H o f f , Praes. en Scriba,
  F. G. W o l m a r a n s , O uderl. M ooirivier,
  H. S. P r e t o r i u s , O uderl. Rustenburg,
  N. J. S m i t , Ouderl. Pretorius Stad,
  G . C . S n y m a n , Ouderl. M ariko,
  P h . S n y m a n , Ouderl. Rustenburg,
  P . J. L ie b e n b e r g ,
  J. J. v a n W y n g a a r d , ►Diakenen van M ooirivier.
  C. A. B o th m a ,
  P . J. G il d e n h u y s ,
  M ooirivier, 27sten Dec. 1855.
  E EN E ST E M U IT D E K A A P S T A D
  d oor den
  A D V O K A A T BRA N D ,
  W E E R K L O N K E N IN M O O IR IV IE R.
  Eene stemme der smarte, der verontwaardiging en der waarschuwing over d e
  heerschzuchtige bedoelingen en pausselyke aanmatigingen van een gedeelte d er
  K erkeraadsleden van die K aap stad en boven a l van de
  K A A PSC H E SY N O D E,
  M et Eenige Aanmerkingen en Toevoegselen, Uitgegeven
  D oor
  D . V A N D E R H O FF,
  Herder en Leeraar van de Nederduitsch-Qereformeerde Qemeente, te Potchefstroom, in die Zuid-Afrikaansche Republiek.
  EMIGRANTEN.
   Emigranten, gy vooral die voor uwe burgerlyke en godsdienstige
  vryheid uw moeder-land verlaten hebt en daarvoor uw goed en bloed hebt
  gewaagd, en gy allen myne vrienden, waar gy ook in Zuid-Afrika woont,
  die burgerlyke en godsdienstige vryheid lief hebt, aan u word dit geschrift
  m et heilbede voor u en de uwen toegewyd door den schryver. De genade
  Gods in Christus zy met u.
  Potchefstroom , aan de M ooirivier,
  den 30sten November, 1857.
  D e Heer Advocaat Brand laat zich in het byvoegsel tot de „ZuidA frikaan” van 5 November 1857, aldus hooren.
  160
  
  „M yne bemoeijenis op gisteren by den Kerkraad van de Nederduitschgereformeerde Kerk, wegens de Kwestie van Engelsch preken in onze
  groote Kerk, noopt my myne gevoelens des wege in het openbaar bekend
  te stellen.
  Kom en wy ter zake:
  Er had zich gedurende eenige dagen in de verleden week een gerucht
  verspreid dat er eene memorie rondging wegens Engelsch prediken; wat
  de inhoud was, o f wat daarin gevraagd werd, wisten alleen diegenen, die
  dezelve geteekend hadden, en die, gevraagd zynde, geweigerd hadden zulks
  te teekenen. Nu wordt er in eens op Zaturdag den 24, zonder de gewone
  openbare kennisgeving, eene buitengewone vergadering gehouden van
  Kerkeraad, en eene memorie geteekend door 67 ledematen werd voorgebragt, verzoekende, dat gedurende de zitting der Synode in de G roote
  Kerk, tusschen de morgen en avond-godsdienst des Zondag in het Engelsch
  worde gepredikt door een der leeraren van onze K erk. — T o t verstomming
  van een ieder vernamen wy dat het verzoek was toegestaan. V an de 14
  leden die tegenwoordig waren, hadden 7 voor en 7 tegen gestemd, en de
  V oorzitter gaf zyne beslissende stem voor, met de bedoeling waarschynlyk,
  om de kwestie aldus open te houden.
   W a t zou men nu, op dat verzoek, toen het ter tafel kwam, verwacht
  hebben? eene dadelyke beslissing? Zou men niet regt hebben gehad te
  verwachten, wanneer 67 ledematen uit eene gemeente van 6000, een
  verzoek deden, zoodanig eene nieuwigheid bevattende, dat de Kerkeraad,
  alvorens te beslissen, de gemeente over ’t algemeen zou hebben geraad­
  pleegd, o f ten minsten van het verzoek hebben kennis gegeven, opdat zy
  hare bedenkingen in het midden kon brengen? Niets van dit gebeurde.
  De zaak m oest met geweld door gezet worden, want die 67 hadden reeds
  gezorgd dat Kerkedienaren by die gelegenheid zouden tegenwoordig zyn, —
  alles was reeds bestemd — de gemeente had niets intebrengen; — het
  voorstel van D r. Changuion om uitstel, om de gemeente gelegenheid te
  geven om hunne belangen intebrengen, werd van de hand gewezen; en
  toen een der ouderlingen kennis gaf, dat hy by de resumtie, het besluit
  in revisie zou brengen, wilde een diaken er niet eens van hooren, maar
  stelde voor, dat het besluit dadelyk zonder resumtie zou worden ten
  uitvoer gebragt. D och gelukkig mislukte dit. W elk lid der gemeente kon
  nu by een zoo despotike handelwyze stil blyven ? Daarby een ieder gevoelt
  in zyn gemoed dat dit eene nieuwigheid in onze Kerk invoert, en met
  regt dus heeft de gemeente zich daartegen verzet, en hare bezwaren daar­
  tegen ingebragt in de Kerkvergadering van gisteren, in eene memorie,
  geteekend door byna 700 ledematen der K erk, zonder dat eenige nadere
  memorie is ingezonden om het verzoek van de 67 te onderschragen.
   G roote opgewektheid daar tegen heerschte by de gemeente — in
  grooten getale kwamen zy gisteren in de consistorie-kam er op, zelfs
  vrouwen — ledematen waren er by — angstvallig over den uitslag der
  revisie. E n met regt, want de nieuwigheden in onze Kerk beginnen zoo
  menigvuldig te worden, dat zy, die aan de Nederduitsche Gemeente
  getrouw willen blyven, waakzaam m oeten zyn, opdat wy ons in het einde
  niet hervormd vinden in een ander Kerkgenootschap, dan dat hetwelk
  161
  
  d oor de Synode van Dordrecht is vastgesteld, en dat wy van onze vaderen
  ontvangen hebben. — Die nieuwigheden zyn niet de groei van één dag,
  maar langzamerhand en onm erkbaar zyn zy ingevoerd. —■D e eerste
  nieuwigheid was, om zoo te spreken, eene nietsbeduidende, — de gewone
  dragt van onze predikanten m oest worden veranderd; de oude mantel en
  bef m oesten vervangen worden d oor een Toga, — en nu dekken zy zich
  m et de professorale mantel. Het is waar, het kleed maakt den man niet,
  maar het werd in de volgende o f laatstgehoudene Synode spoedig opgevolgd door een titel, —■in onze Gereformeerde Kerk geheel onbekend —
  (want onze hervormer Calvyn heeft elke grein van kerkelyke hierarchie
  met wortel en tak uitgeroeid), namelyk die van Bisschop — want in het
  protest in de laatstgehoudene Synode uitgevaardigd hebben zy zich ge­
  titeld : “ Bisschoppen van de Nederduitsch Gereformeerde K erk.” Nu
  was met eene nieuwe kleeding en nieuwe titel de weg gebaand, om daar
  aan ook magt te vereenigen; dientengevolge zyn in de tegenwoordige
  zitting door de Synode besluiten genomen, die ingrypen in de judiciele en
  wetgevende magt dezer Kolonie. W an t het onder censuur stellen van een
  lidmaat die zich by de wereldlyke regtbank beklaagt, is inbreuk maken op
  de judiciele magt, — en door den doop te weigeren aan kinderen van
  ouders die voor een huwelyks commissaris zyn getrouwd, is zich stellen
  boven de wetgewing van dit land. Ja het is inbreuk maken op onze burgerlyke regten en vryheden. D och hierover zullen wy nader spreken. Is dat
  alles ? Neen, — men heeft ter sprake gebragt o f de Heidelbergsche
  Cathechism us als leerboek der Kerk zou worden verklaard, en daarop is
  een voorstel geweest, om het K ort Begrip alleenlyk als zoodanig te ver­
  klaren.  By al die nieuwigheden wordt nu weder door eenige lidmaten eene
  andere nieuwigheid voorgesteld, over het Engelsch prediken. Eene
  nieuwigheid die blykbaar ten doel heeft om eerst den voet in den stygbeugel te zetten; wanneer dit eerst ware doorgegaan, dan had naderhand
  de kans gekomen, om van de twee godsdienst oefeningen op den Zondag,
  een in het Engelsch en een in het Hollandsch te houden, en het zal eindigen
  geheel in het Engelsch! W ant deze dingen worden niet met eens gedaan,
  men gaat stap voor stap, tot dat men in het net gevangen zit.
  Ik ben lidmaat der Nederduitsch-Gereformeerde Kerk, — ik wil die
  Kerk in hare volle eigendommelykheid blyven behouden, met hare
  zuivere leerstellingen, Kerkregering, taal en instellingen.
  162
  
  Ik eindig, met myne medelidmaten optewekken tot waakzaamheid.
  Houdt uwe olievaten gevuld en waakt! De Heer wake over de G em eente!
  (W as geteekend,) Uwe mede-broeder,
  C. J. B r a n d.
   Ziet hier, brave, ware emigranten, van een uwer kundigste landgenooten, van een man, om zyne talenten en zuiver christelyke beginselen
  zoowel by Engelschen als Afrikaanders over het algemeen geacht en
  bem ind; ziet hier van den Advocaat Brand uit de Kaapstad een tafreel
  opgehangen van den geest der Kaapsche Synode, die u als ledematen
  der zuivere Gereformeerde Kerk zeker met schrik en huivering voor dat
  ligchaam vervullen zal. W an t hebt gy niet gelet op al die nieuwigheden?
  Vooreerst, een groote, lange, kwastige tabbaard, in plaats van den eenvoudigen rok, mantel en b ef; op zichzelve beschouwd, heeft dat wel niet
  veel te beduiden, maar van naderby beschouwd ligt er iets geheimzinnigs
  achter die lange Toga (want zoo noem t men de tegenwoordige kleeding,
  waarmede de Gereformeerde Predikanten in de Kolonie op den Preekstoel
  verschynen). En wat is dat geheimzinnige, vraagt zy welligt. Dat geheim­
  zinnige dier, dat, voor als nog een weinig schroomvallig, van achter dien
  tabbaard uitkykt, is niets meer, maar ook niets minder dan de Bisschop.
   Zooals gy immers hierboven gelezen hebt, dat de Gereformeerde Predi­
  kanten van de Kolonie, zich onlangs den titel hebben aangematigd van
  Bisschoppen der Nederduitsch Gereformeerde Kerk. Op zich zelven
  beschouwd kan dat woord van Bisschop wel niet veel kwaad, maar ook
  van naderby beschouwd ligt er een magt van kwaad in. Ge hebt immers
  wel gehoord van de Bisschoppen der Engelsche K erk? W el nu, die
  Heeren hebben in de Engelsche Kerk een magt en gezag over de Engelsche
  zieltjes, veel grooter dan de magt van de Koningin over de Engelsche
  ligchamen; en daarby tractem enten zoo groot, dat er wel een dozyn o f
  drie gewone Predikanten mee kunen betaald worden. Let nu op, myne
  vrienden; in dien titel van Bisschop, die de Synodale Predikanten zich
  aanmatigen, ligt immers, het spreekt van zelf, het smachtend verlangen
  opgesloten om zich ook, even als de Bisschoppen der Engelsche Kerk, een
  gezag aantematigen dat geen dienaar van Christus toekom t, en daarby met
  een luister en pracht en praal zich te omkleeden, die de eenvoudige zielen
  tegen zulke ryke en magtige en prachtige Heeren doet opzien als tegen
  Wezens van een hoogere orde, een soort van H alf Goden, die u schynen
  toeteroepen: „Blyft op een afstand en buigt u neder voor my.” M et dien
  titel van Bisschop schynen dus de Synodale Predikanten te streven naar
  dezelfde priesterheerschappy der Engelsche Episcopale Kerk. En waaruit
  blykt dit, vraagt ge welligt op nieuw. D it blykt immers, zoo als ge hier
  boven lezen kunt, uit byna al de besluiten die in de jongste Synode ge­
  nomen zyn. Ge hebt immers dat fraaije besluit wel gelezen dat iemand
  die de Kerkeraad voorbygaande, by de wereldlyke magt zich gaat beklagen
  over een o f ander ongelyk hem aangedaan onregt door hem geleden, dat
  zoo iemand dan door den Predikant onder censuur moet gesteld worden.
   Ik zal u dit, dat misschien voor sommigen wat duister is, een weinig
  toelichten. Daar is byvoorbeeld, uw buurman, die een stuk grond van
  uwe plaats zich wil toeeigenen en gy daardoor met hem in onaange­
  naamheden geraakt; wanneer gy het nu durft te wagen om eerst by den
  163
  
  V eld kom et o f Landdrost te gaan klagen, dan wordt gy onder censuur
  gesteld, omdat gy den Kerkeraad m et minachting zyt voorbygegaan.
  Ziet ge nu niet in, hoe op den bodem van dat besluit, zoo als de Heer
  Brand hierboven zegt, den droesem te vinden is van te streven naar priesterheerschappy en inbreuk op de judicieele, dat is, op de regterlyke magt.—
  Nu vraag ik u, is het te veel gezegd, dat m et m et dien titel van Bisschop
  wat m eer bedoelt, dan een bloote naam ? Neen, want met dien titel m oet
  oo k magt en gezag, luister en aanzien verbonden worden. W ilt ge nog
  meer bewyzen? Leest dan eens dat besluit over het weigeren van den
  doop aan kinderen, wier ouders niet kerkelyk zich hebben laten inzegenen.
   D it besluit wordt niet alleen door de respectabelste lidmaten der Kerk
  verfoeid en verafschuwd, maar oo k een predikant en een ouderling van de
  Kaap hebben hiertegen hunne stem doen hooren in het volgende protest:
  Protest.— „W y ondergeteekenden, predikant en ouderling door den
  Kerkeraad van de Kaapstad afgevaardigd naar de Synode van O ctober
  1857, gehoord hebbende een besluit, genomen in de zitting van gisteren
  (dingsdag 27 dezer), waardoor aan predikanten magt verleend word om de
  bediening des doops te weigeren aan kinderen van ouders die, in de gele­
  genheid zynde, nagelaten hebben, hun huwelyk kerkelyk te laten inzegenen,
  protesteren by dezen tegen het boven aangehaald besluit, en dat wel om de
  volgende redenen:
  1. O m dat een leeraar in den geest van meergemeld besluit hande­
  lende de leden onzer K erk in hunne dierbaarste regten, de toe­
  diening der heilige bondzegelen, zou verkorten.
  2. O m dat zulke handelwys te regt mag beschouwd worden als
  m isbruik van een Sacram ent om leden der Kerk te dwingen tot
  gehoorzaamheid aan een Kerkelyk bevel.
  3. Om dat zoodoende de ongehoorzaamheid der ouders aan eene
  Kerkelyke inzetting zou bezocht worden aan onschuldige kinderen,
  d oor hen te berooven van het uiterlyk teeken van deelgenootschap
  aan de Kerk van Christus.
  4. Omdat een huwelyk voor de wereldlyke regtbank, nogtans op
  Kerkelyk gezag onwettig zou verklaard worden en aldus de
  Synode onzer Kerk onze huwelyks ordonnantie ipso facto (met
  der daad) krachteloos maken zou.
  En eindelyk ten vyfde: omdat wy vermeenen dat een leeraar, boven­
  gemeld besluit in voorkomende gevallen to t rigtsnoer zyner handelingen
  gebruikende, bloot zou staan om in regte vervolgd en to t schandaal der
  Kerk, in het ongelyk gesteld te worden.
  (W as geteekend,)
  
  Kaapstad, 28 O ct. 1857.
   164
  
  S. P. H e y n s . T h . D r.
  Leeraar in de Kaapstad.
  A . N. E. C h a n g u i o n ,
  Ouderling van de Kaapstad.
  D it protest is even eens te vinden in een der byvoegsels van de „ZuidAfrikaan” van 5 November jongstleden. G e ziet dus hier, hoeveel af­
  schuw d it besluit heeft verwekt en hoe teregt de Heer Brand verzekert dat
  men door dit besluit zich stelt boven de wetgevende magt der Kolonie.
  Alwederom dus een bewys dat men naar niets anders streeft dan naar gezag
  en heerschappy.
  Luistert eens hoe een aanzienlyk gedeelte der Kaapstadsche Ge­
  meente spreekt in een adres aan den predikant Heyns aangeboden. „D e
  menigvuldige nieuwigheden in onze Gereformeerde Kerk, welke in de
  Synode ter sprake zyn geweest; de ingrypingen in onze burgerlyke regten
  en de duidelyke bewyzen van beginselen, welke eene strekking hebben
  kunnen om datgene tot stand te brengen, waartegen onze Voorvaderen,
  by de Hervorming, zich m et hun bloed hebben verzet en vry verkocht,
  zyn redenen die onze harten m et angstvalligheid over den toestand onzer
  Kerk en der Gemeente hebben vervuld.” — D it adres was onderteekend
  door vier oud-ouderlingen benevens nog een aantal van 247 mansledematen der Gemeente. Ge ziet dus hieruit dat de vrees by de Kaapstadsche
  Gemeente bestaat dat de Synode langzamerhand tot het Pausdom terugkeert.
  En te regt. Het heeft immers den schyn dat men van het huwelyk
  een Sacrament wil maken, en zoo langzamerhand de Roomsche Kerk,
  die zeven sacramenten heeft, wil navolgen; daar de Gereformeerde Kerk
  alleen maar twee sacramenten heeft.
   En wat zegt ge nu van het voorstel aan de Synode gedaan om den
  Cathechismus uit den rei der leerboeken onzer kerk wegteschuiven ?
  En wat van de poging tot het invoeren der Engelsche taal in onze Kerk ?
  Zou dat niet ten doel hebben om de Hollandsche taal geheel uit onze kerk
  te verbannen, en met de Hollandsche taal ook den Hollandschen By bel en
  met den Hollandschen Bybel oo k de zuiver Gereformeerde Godsdienst
  onzer vaderen ? Ja, gelooft het vry, met dat invoeren der Engelsche taal in
  de Gereformeerde kerk kan geen ander doel opgesloten zyn, dan de
  boeren hun ouden Hollandschen Bybel uit de handen te nemen en er een
  Engelsche voor in de plaats te stellen en hen zoodoende langs dien weg,
  geheel tot Engelschen te hervorm en. D it is immers het doel geweest van
  het Engelsche Gouvernement van den beginne dat de Kaap in hunne
  handen gevallen is tot op heden toe. O m dat doel te bereiken offert de
  Engelschman op alles wat hy kan. O m dat doel te bereiken verleent hy
  immers geldelyke bydragen aan de school te Bloemfontein, waar de
  hoofdzaak van het onderwys niets anders is o f worden zal dan aankweeking
  van al wat Engelsch is. E n wat de Engelschman met dwang en list en
  geweld niet heeft kunnen verkrygen, dat zal de Synode nu met het geestelyk zwaard wel zien daartestellen, geholpen door Engelsche predikers en
  de Bloem fonteinsche school.
   Ziet myne vrienden, de gelykstelling m oet niet langer de bullebak
  blyven die de Transvaal beroert, zoo als de Heer Neethling onlangs
  gezegd heeft, maar al die nieuwigheden, door de Synode ingevoerd o f nog
  in te voeren; dat m oet u huivering en schrik inboezemen, opdat gy
  waakzaam en op uwe hoede blyft, ten einde niet in nieuwe ketens ge­
  165
  
  kluisterd te worden, ketens die u en uw kroost oneindig meer zullen
  kwellen, dan alhetgeen gy vroeger onder het Engelsch Gouvernement hebt
  m oeten verduren.
   T en slotte nog dit. In de handelingen der K. Synode van 16 Novem­
  ber, lees ik dat gedaan zyn verscheidene voorstellen, hoe men den predi­
  kant van der Hoff en de gemeenten Potchefstroom en Rustenburg be­
  schouwen m oest. Het einde daarvan is geweest, dat men die zaak maar
  zou laten berusten; waaruit ik afleid dat de Synode de hoop nog koestert,
  dat ik met de bovengenoemde gemeenten als berouw hebbende zondaars
  tot de Synode terug keeren zal. V erder lees ik dat de predikant van Bloem­
  fontein mededeelde, dat ik my uitgelaten had, dat de Transvaalsche
  gemeenten uit eigen beweging zich hadden afgescheiden, zonder dat ik er
  deel aan gehad heb. Hierop m oet ik antwoorden dat de overleden Kommandant Generaal A . W . Pretorius, kort na myne aankomst alhier, my
  een bezoek bragt en my dringend verzocht om my toch niet door een
  predikant van de Synode te laten voorstellen, voor dat er eene algemeene
  byeenkomst te Rustenburg zou gehouden worden om over die zaak te
  spreken; want dat hy met al zyn menschen niets van de Synode wilde
  weten. Na veel van myne zyde hiertegen ingebragt te hebben, besloot ik
  aan het verzoek van de achtings-waardigen man te voldoen, en met tranen
  van dankbaarheid in de oogen drukte hy my de hand, en kon syne blydschap schier m et geen woorden uitdrukken.
   Een dergelyk verzoek had ik ook ontvangen van een ouderling der
  gemeente Rustenburg. Dientengevolge schreef ik aan den predikant van
  Bloem fontein, om myne voorstelling aan de gemeente uittestellen, en
  begon ernstig over die zaak natedenken. Intusschen overleed de Heer
  Pretorius, en op de byeenkomst te Rustenburg pleitte ik wel een half uur
  lang tegen de afscheiding van de K. Synode, doch al de aanwezige Kerkeraadsleden drongen op de afscheiding aan, terwyl het Kerkgebouw opge­
  vuld was m et toehoorders. Eindelyk geef ik toe om my met de gemeente
  aftescheiden, en zoo groot was de blydschap over dit myn besluit dat ik
  moeite had om de groote schaar van menschen te bedwingen hunne
  blydschap uit te drukken door een luidklinkend hoera.
   K ort daarna werd eene dergelyke vergadering te Potchefstroom ge­
  houden. D e Lydenburgsche Kerkraadsleden, te Rustenburg niet ver­
  schenen, vertegenwoordigden nu alhier hunne gemeente. O ok zy keurden
  het besluit te Rustenburg genomen goed, en terstond werd het door den
  Edelen Volksraad bekrachtigd. D e zaak is dus deze: In den beginne van
  myne aankom st alhier, was ik tegen de afscheiding, om de eenvoudige rede
  dat ik m et den stand van zaken onbekend was. Thans ben ik bekend met
  den stand van zaken en zie in de vereeniging m et de K. Synode geen heil
  voor de emigranten. En waarlyk er is in die vereeniging met de Synode
  geen heil, en de oude emigranten hebben die zaak goed ingezien; want al
  die nieuwigheden dragen het bewys in zich dat onder den invloed en het
  bestuur der K. Synode de Nederlandsch Gereform eerde Kerk staat uitge­
  roeid te worden, en ziet, — M yne Heeren van de K . Synode, dit wil ik met
  ’s Heeren hulp, tegen houden zoo lang als ik kan, terwyl de gelykstelling,
  de zoogenoemde Bullebak van den Heer Neethling voor my nooit een
  Bullebak was, maar wel het streven naar priesterheerschappy en de
  166
  
  poging tot vernietiging der Nederlandsch-gereformeerde Kerk. Spoedig
  heb ik dit ingezien; thans word ik er hoe langer zoo meer in bevestigd,
  en verklaar dus by deze, dat ik my met geen ander doel van de K. Synode
  afgescheiden houd, dan om tegenstand te bieden tegen de priesterheerschappy, die de meerderheid der K. Synode schynt te bezielen, en daarby
  liefde, innige liefde voor de Kerk myner Vaderen die door de Synode,
  ondersteund door Engelsche Afrikaanders, met ondergang schynt be­
  dreigd te worden.
   Broeders! Gy die met my dien edelen stryd tegen priesterheerschappy en gewetensdwang wilt voortzetten en volhouden, en ook de taal en
  den bybel uwer Vaderen in uwe kerk wilt blyven behouden en ook
  daarvoor wilt stryden; gelooft my, gy strydt een goeden stryd. Houdt
  moed. God is met ons. En buitendien wy staan in dien stryd niet alleen.
  H et is met ons als in de dagen van Elia, den Hethieter. Toen hy moedeloos
  de woestyn in gevlugt was, en klaagde dat hy alleen overgebleven was die
  den Heer diende, gaf de Gods-stem hem de verzekering, dat er nog tien
  duizend in Israel overgebleven waren, die hunne knieën nog niet voor Baál
  gebogen hadden. Zoo is het ook hier en in de Kolonie. O ok daar en in
  den Vrystaat zyn er nog duizende die ons helpen in den stryd; zelfs
  leeraren en ouderlingen.
  D och bouwt daarom niet op de hulp der menschen. Bouwt uwe
  hulp op geen menschen want vervloekt is de man die vleesch tot zynen
  arm stelt, maar bouwt uwe hulp op God alleen, Hy kan helpen, hy alleen.
  En zoo God voor ons is, wie zal dan tegen ons zyn ?
  Ik heb gezegd,
  Uw vriend en broeder in Christus
  D . v a n d e r H o f f , v .d .m.
  A N T W O O R D A A N V E R IT A S
  O P ZYN O PEN B R IE F A A N ZYN E V RIEN D EN IN D E TR A N SV A A L.
   Gedateerd 18 Augustus 1870
  Gy legt my ten laste dat ik de menschen alhier afvallig gemaakt heb
  van de Kaapsche Synode niet alleen, maar ook van de Kaapsche kerk en
  dat wel met het doel om het liberalism e hier in te voeren.
  W at het afvallig maken van de Synode betreft, dat is, zoo als velen
  weten, geschied op aandrang van overheden, kerkeraads- en gemeente­
  leden. D e reden van hunnen aandrang in deze — vrees voor gelykstelling
  en inmenging van Britsch gezag — is hier genoegzaam bekend en ik acht
  het dus niet noodig, daarover uit te wyden. D it alleen willen wy hier
  opmerken, dat het afvallig maken van de Synode niet ten doel had om het
  liberalisme hier in te voeren; dat is een verzinsel van u, dat gy noch uit
  “ de Stem van M ooirivier” , noch uit myne latere handelingen bewyzen
  167.
  