title: Reformatie en mystiek
text: In hierdie opsigte is egter aHeen nog die argwaan van die volk
  gaande gemaak; ,,staatsgevaarlik ' het die Christene eers geword toe
  dit aan die lig gekom het dat hul weier om te sweer by die genus van
  die keiser en om militêre diens te verrig. Daarna was n verdraagsame
  houding van die owerheid teenoor huHe ook vir goed beëindig en het
  dit n misdaad geword gelykstaande aan majesteitskennis as iemand
  erken dat hy n Christen is. Dit is trouens die implikasie van Tacitus
  se woorde, ..igitur primum correpti qui fatebuntur." Te een of ander
  tyd sou die owerheid dus noodwendig teen die Christene moes optree.
  Onder Nero het die onvermydelike slag geva!. Reeds gebrandmerk en deur die volk gehaat, het 'n toevallige gebeurtenis, die groot
  brand van Julie 64 n.C., hul onder die aandag van die keiser gebring
  as n geskikte voorwerp waarop hy die aigemene verdenking teen sy
  persoon af kon lei. Die haat van die volk het Nero gesmoor in die
  Christene se bloed.
  A. S. G E Y S E R.
  R E F O R M A T IE E N M Y S T IE K.
   W ie één van deze beide woorden gebruikt, waagt reeds veel. W ie
  ze beide gebruikt en hun zin vergelijkt, waagt nog veel meer. Immers,
  welke is de beteekenis van deze woorden, elk voor zich en beide te
  zamen?
  Als men onder Reformatie verstaat een vorm van revolutie, verzet
  van den enkele tegen het geheel, overschatting en overspanning van
  het gevoel, het inzicht, den wil van den enkele, die zich losmaakt uit
  het geestelijke levensverband, is de Reformatie geoordeeld. M aar
  bedoelt zij veeleer den enkele in 't geestelijke levensverband te herstel­
  len. in zooverre zij hem vóór alles in het rechte verband met God
  herstelt, dan is zij een geestelijke beweging, die recht heeft van bestaan,
  historisch en actueel.
  Hetzelfde geldt van de Mystiek. Is zij de neiging, de zuiging van
  den mensch om zich met God of het al te vereenzelvigen, zoodat de
  mensch eigenlijk ophoudt zich zelf te zijn. in zoverre hij zich in God
  verliest, dan is de Mystiek geoordeeld, omdat zij den afstand miskent,
  die den mensch, als mensch, van God scheidt en dus oneerbiedig is
  en profaan wordt. M aar eerbiedigt zij veeleer dien afstand en is haar
  doel den mensch met God te vereenigen, in dien zin, dat hij niet slechts
  met zijn denken en willen, maar, zelf, in zijn geheel, zich gewonnen
  geeft aan den Schepper, wiens ontferming hem heeft gezocht, dan is,
  de mystiek niet anders dan de ontplooiing en de voltooiing van het
  geloof zelf.
  16
  
  Ik gebruik beide woorden in den laatstgenoemden zin en breng
  ze dus zeer dicht bij elkaar. W ij moeten, als Protestanten, voorzichtig
  zijn en nooit vergeten, dat de Reformatie enkel tegen mis-bruiken op­
  trad. Z ij wilde niets wezenlijks, wat de kerk had bezeten, loslaten.
   Z ij wilde juist het wezenlijke van het bijkomstige en vreemde zuiveren
  om het des te beter te waardeeren. Z ij verwierp de kerk niet, als ver­
  gadering en als moeder der geloovigen, maar zij onderwierp haar aan
  het gezag van het Evangelie. Z ij liet de sacramenten niet los om het
  misbruik, dat er van gemaakt werd — zij trachtte ze zuiver, als genade­
  middelen, op te vatten. Z ij onderschatte de waarde, zelfs de nood­
  zakelijkheid der goede werken niet, al legde zij ze in een ver land,
  waarbij slechts een goed mensch goede werken kan doen. En zoo
  verwierp zij ook de Mystiek niet, al verzette zij zich tegen een op­
  vatting en practijk, als zou de mensch zich langzamerhand zóó met
  God kunnen vereenigen. dat hij uit zijn mensch-zijn werd uitgeheven.
   Luther is hiervan het bewijs. H ij heeft de Duitsch Mystiek der
  middeleeuwen lief gehad en zich met haar gevoed. Reeds vóór 1516
  heeft hij de geschriften van Tauler bestudeerd. De ,,Theologia
  Deutsch" heeft tot zijn geestelijke ontwikkeling zóóveel bijgedragen,
  dat hij het boekje uitgaf en verklaarde, dat na den Bijbel en Augustinus
  hem geen boek was in handen gekomen, waaruit hij meer geleerd had
  en begreep wat God. Christus, mensch en alle dingen zijn. Het is
  bekend dat Luther over bepaalde mystieke geschriften zich zeer on­
  gunstig heeft uitgelaten, b.v. over de werken van Pseudo-Dionysius
  Areopagita. M aar dit was. omdat Luther aan de speculaties van dezen
  oosterschen mysticus aanstoot nam, als armoedig en onvruchtbaar,
  omdat zij zich begeven in een sfeer, die onbereikbaar is en dus geen
  waarde heeft voor het geestelijke leven. H ij maakt dus onderscheid
  tusschen Mystiek en Mystiek, tusschen eene, die de grenzen eerbiedigt,
  welke door 's menschen geschapenheid en Gods openbaring zijn ge­
  steld, en die, welke zich door gevoel, verbeelding of denken teugelloos
  laat drijven tot vereenzelviging van God en mensch. Aan het einde
  van zijn tractaat ,,Von der Freiheit eines Christenmenschen" trekt
  Luther het besluit ,,dat een Christenmensch niet in zichzelf leeft, maar
  in Christus en in zijn naaste, in Christus door het geloof, in den naaste
  door de liefde; door hst geloof gaat hij boven zich uit in God en uit
  God gaat hij weer onder zich door de liefde en blijft toch altijd in God
  en goddelijke liefde, zooals Christus zegt, Joh. I : Gij zult den hemel
  geopend zien en de engelen Gods opklimmende en nederdalende op
  den Zoon des menschen." Ziehier een opvatting van de betrekking
  tusschen God en mensch. zóó persoonlijk, zoo direct, zóó volledig, dat
  wij haar niet anders dan als mystiek kunnen aanduiden.
   Plaatsen wij naast Luther Calvijn.
  O ok als men geneigd is bij
  17
  
  H. 2
  
  Luther nog plaats te laten voor Mystiek, omdat de innigheid der be­
  trekking tusschen God en mensch bij dezen hartstochteüjken Hervormer
  zoo kennelijk is, en b.v. zijn leer van Christus en van het Avondmaal
  bewijst, hoe het hem er om te doen is om van de volkomen verbinding
  van God en mensch, van den Christus met den Christen, tot het
  lichaam toe, niet prijs te geven, heeft Calvijn den naam van den afstand
  tusschen God en mensch in alles te laten gelden. De souvereiniteit van
  God overheerscht alles. Z ijn raad en wil zijn het eenige, wat geldt.
  De onderscheiding van het goddelijke en het menschelijke in den Godmensch wordt zorgvuldig gehandhaafd en de tegenwoordigheid van
  Christus in het Avondmaal is enkel geestelijk. Dat Calvijn op de
  majesteit van God den nadruk legt, is waar. Het vormt het geheim en
  de kracht van zijn werkzaamheid als Hervormer en als mensch. Zoo
  eene, dan stelt de Gereformeerde visie den mensch onmiddellijk tegen­
  over God, als schepsel, dat door zijne Voorzienigheid geleid wordt,
  als Christen, die door zijne verkiezing wordt begenadigd. Toch beteekent dit niet eene uitsluiting van de Mystiek. Veeleer het tegendeel.
  W ie zóó, geheel, van God afhangt en uit zijn hand leeft, is wel op de
  innigste wijze met Hem verbonden. Z ijn zwakheid is zijn kracht. Z ijn
  geloof is niet een bepaalde actie van zijn bewustzijn of wil, maar de
  geheele gesteldheid van zijn bestaan als Christenmensch.
  V andaar dat Calvijn evenmin het woord Mystiek vreest als de
  zaak zelve. Als er één Kerkvader is. op wien hij zich beroept, en dien
  hij bijna tot eiken prijs in bescherming neemt, dan is het Augustinus.
   En van de middeleeuwers is het vooral de mysticus Bernard van Clairvaux. dien hij met instemming aanhaalt. A l handhaaft hij altijd en
  overai angstvallig het wezenlijke onderscheid tusschen den Schepper
  en het werk zijner handen, toch is Christus voor hem de persoonlijke,
  mysterieuze verbinding van het goddelijke en het geschapen leven. En
  de vereeniging van Christus en den geloovige is zóó innig, dat Calvijn
  in zijn Institutie ervan ze g t: „Christus is niet buiten ons, maar H ij
  woont in ons en Hij hangt niet alleen met ons samen door een onverbrekelijken band van gemeenschap, maar door zekere wonderbare
  vereeniging groeit Hij met ons tot één lichaam samen, van dag tot
  dag, totdat Hij geheel met ons één w ordt." Dit alles is geestelijk, niet
  lichamelijk bedoeld. Het is persoonlijk, niet zakelijk. V andaar Calvijn's
  verzet, zoowel tegen de R. Catholieke sacramantsleer, als tegen de
  theorie van Osiander. die een wezenlijke vereeniging van God en
  mensch. een wezenlijke gerechtigheid voorstaat, waarbij wordt ge­
  mengd en vereenzelvigd wat wezenlijk verschilt. Hierbij wordt de
  geloofssfeer verlaten. M aar dit neemt niet weg, dat Calvijn de betrek­
  king tusschen God en mensch bij den geloovige zóó innig opvat, niet
  slechts in het Avondmaal, dat hij spreekt van de mystieke vereeniging.
  18
  
  Dit is dan „de inwoning van Christus in onze harten, opdat Christus,
  de onze geworden zijnde, ons deelgenooten maakt van de gaven, waar­
  mede H ij begiftigd is." Is al de mensch niet in staat God te bevatten,
  hij kan wèl Christus bevatten in zooverre H ij ons gelijk geworden is.
   Ik behoef naast Luther en Calvijn geen andere geturgen op te
  noemen. Het zou gemakkelijk zijn het derde type van Reformatorische
  godsvrucht, het Angelsaksische, zooals het zich bepaaldelijk in de
  Anglicaansche Kerk heeft geconsolideerd, aan te halen, die de Mystiek
  tot op den huidigen dag zéér hoog schat. M aar dit type is, ten aanzien
  van zijn reformatorisch gehalte, niet zoo zuiver als het Luthersche en
  het Calvinistische.
  W ij hebben aan het genoemde reeds genoeg om de verbinding
  van Reformatie en Mystiek als historisch en geestelijk volkomen na­
  tuurlijk toe te lichten. Het is zóó, dat de Reformatie haar kracht,
  zoowel van haar protest als van haar positie, vindt in de centrale
  beteekenis der volstrekte genade van God. Aan haar hangt aHes, wat
  godsdienst is en waarlijk godsdienstig leeft. Middelen mogen dienen,
  tenslotte staat ieder persoonlijk, onmiddellijk, tegenover God alleen.
  Het oordeel van God beslist. Daaraan hangt het geloof. Als God den
  mensch rechtvaardigt, d.i. voor vol aanziet, geldt dit. ondanks alles wat
  in de werkelijkheid daarmede strijdt. M aar het laat zich ook gelden.
  Het legt beslag op den mensch, op zijn volle bestaan, dat naar God
  wordt toegewend en het karakter aanneemt van een dienst, een roeping,
  een offer. D it is het, wat het woord Mystiek, in zijn besten zin. wil
  aanduiden. Het gaat, om de onderscheiding van Söderblom te volgen,
  niet om oneindigheids- maar om persoonlijkheids-mystiek, waarbij alles,
  wat de mensch van Godswege in geloove ontvangt, slechts bij de gratie
  van den Gever wordt ontvangen, gebruikt en genoten.
  Soli Deo gloria is de leus zoowel der Reformatie als der Mvstiek.
  Prof- dr. W . }. A A L D E R S.
   P R O F . D R . PH . K O H N S T A M M
  
  E N D IE P E R S O N A L IS M E.
  ,,Ken die boom aan sy vrugte" is 'n gesegde wat ook waar
  is t.o.v. die groot geeste van die eeue. Kohnstamm is dan ook te ken
  aan sy werke, maar 'n kort uiteensetting van sy lewensgeskiedenis
  sou seker daartoe bydra om 'n beter insig te gee in sy werke self.
  Philip Kohnstamm is gebore te Bonn in Duitsland in 1875. Sy
  vader, M ax Kohnstamm, was vennoot by die bankiersfirma van Wertheim en Gompertz. Sy moeder was Sarah Wertheim, die suster van
  die hoofvennoot van die genoemde bankiersfirma.
  19.
  