title: Le suprême hommage
text: In 1863 werd zo een vereniging opgericht in Antwerpen: L’Association d’honneur pour
  l’administration du Saint Viatique aux pauvres. Het sacrament werd naar de stervende
  behoeftige gedragen met een baldakijn, waaronder de priester liep, en lantaarns. Ook
  de kamer van de stervende werd ingericht door de vereniging. De Brusselse Association de Sainte Barbe (pour l’enterrement des catholiques indigents), opgericht in 1864,
  waakte er ook over dat zieke ‘indigents’ de laatste sacramenten ontvingen in nabijheid
  van buren en leden van de vereniging. Niet veel later kreeg ook Leuven een broederschap dat ervoor zorgde dat armen de laatste sacramenten kregen in aanwezigheid
  van leden van de vereniging.1252
  In Gent was reeds in de 17e eeuw een Broederschap der Berechtiging actief,
  met als doel ware processies te organiseren naar het huis van stervende leden. Dit
  
  2023 Le suprême hommage.indd 215
  
  15/12/2022 10:47
  
  216
  
  le suprême hommage
  
  broederschap kende een hernieuwde bloei tijdens de kerkelijke restauratie-beweging
  aan het begin van de 19e eeuw en bestond in de jaren 1860 nog steeds in Gent. Dit
  broederschap richtte zich niet specifiek op armen. Ook in de Brugse parochies stonden broederschappen van berechting in de jaren 1860 open voor armen en rijken.1253
  Deze initiatieven werden actief besproken en positief geëvalueerd op de katholieke
  congressen van Mechelen.1254 Op de Mechelse congressen werd dan ook het verenigingsleven als middel bij uitstek gezien om de bevolking religieus te activeren.1255
  Engelbert Sterckx, sinds 1832 de nieuwe aartsbisschop in de jonge natie en tot de
  jaren 1850 de onbetwiste leider van de Belgische Kerk, beschouwde de laatste sacramenten als bijzonder belangrijk. In een nieuwe editie van het Pastorale Mechliniense
  uit 1852 hechtte de primaat veel belang aan de administratie van de teerspijze of
  het viaticum dat met een zekere plechtigheid diende gepaard te gaan. Verder waarschuwde Sterckx voor het nalaten van het toedienen van het heilig oliesel bij stervenden.1256 In het Catéchisme de Malines uit 1843-1844 verduidelijkte Sterckx in een
  toegankelijke taal de katholieke leer rond het heilig oliesel.1257
  Wanneer een publiek figuur overleed, lichtten familie en vrienden de pers in
  over diens laatste momenten, met betekenisvolle ‘laatste woorden’.  Zijn sterfbed werd voorgesteld als een ultiem bewijs van religiositeit.1261 In het Franse
  katholieke dagblad L’Univers verscheen een ooggetuigenverslag van de Mérodes laatste dagen met het bezoek van de priester-missionaris Théodore Combalot aan de stervende staatsman. Ook in Franse en Belgische moraliserende gelegenheidspublicaties
  rond de Mérodes leven gingen katholieke publicisten uitgebreid in op de kalmte en
  helderheid waarmee de graaf de laatste sacramenten ontving om op die manier het
  sterfbed van Félix de Mérode als voorbeeld te laten gelden.1262 Het ultramontaanse
  Le Bien Public, een van de meest verspreide opiniebladen met in 1874 een oplage van
  meer dan 4000 exemplaren, beschreef in de jaren 1870 in tijden van toenemende
  secularisering/laïcisering graag met de nodige theatraliteit de laatste momenten van
  katholieke staatsmannen om op die manier haar kruistocht tegen het liberalisme en
  haar strijd voor de belangen van de Kerk kracht bij te zetten. Op dit moment was
  
  2023 Le suprême hommage.indd 216
  
  15/12/2022 10:47
  
  ‘a r s m o r i e n d i ’ – d e l a at s t e b e p r o e v i n g
  
  217
  
  de religiositeit bij politici en burgers immers bepalend geworden voor hun sociale en
  politieke identiteit.1263
  Le Bien Public citeerde bijvoorbeeld uitgebreid de laatste woorden van Étienne de
  Gerlache, gewezen voorzitter van het Hof van Cassatie en de katholieke congressen
  van Mechelen, zoals die op zijn doodsprent werden vermeld. Zijn laatste woorden
  waren een voorbeeld van een doorleefd en oprecht geloof en volgens het Gentse ultramontaanse dagblad een antwoord op de bedreigingen van liberaal katholicisme:
  Dites bien à tous que je meurs en chrétien convaincu et en enfant soumis de l’Eglise. Je
  suis catholique tout court: ce que l’Eglise croit et enseigne, je le crois sans restrictions
  et sans commentaires. Le moment de ma mort est proche, mais je suis parfaitement
  résigné à la volonté divine.  Hij liet zich opmerken door het publiekelijk ter communie gaan tijdens de paasperiode en ging wekelijks naar de zondagsmis.1269 In de tweede helft van de jaren 1850
  vroeg de oprichter van de ULB zelfs aan de pastoor van Boondaal zijn biecht af te
  nemen zoals zijn huisgenoten dat gewoontegetrouw deden.1270 Verder liet de liberale Kamervoorzitter voor zijn overleden echtgenote in 1858 een requiemdienst van
  1e klasse organiseren in de Onze-Lieve-Vrouw-ter-Zavelkerk. Hij betaalde hiervoor
  aan de kerkfabriek meer dan 2000 frank. Dit werd hem in militant antiklerikale
  kringen niet in dank afgenomen maar Verhaegen was geen uitzondering.1271 Een
  
  2023 Le suprême hommage.indd 217
  
  15/12/2022 10:47
  
  218
  
  le suprême hommage
  
  ander belangrijk figuur in de ontstaansgeschiedenis van de ULB was Eugène Defacqz,
  voorganger van Verhaegen aan het hoofd van het Grootoosten van België, de in 1833
  opgerichte obediëntie waar de meeste Belgische loges tot waren toegetreden. Defacqz,
  voorzitter van het Liberaal Congres in 1846, liet zijn pleegdochter schoollopen bij de
  Sœurs de Notre Dame en gaf elk jaar een gift aan de pastoor van de Zavelkerk om
  arme kinderen degelijk te kleden voor hun eerste communie.1272
  Henri de Brouckère, lid van de Raad van Bestuur van de ULB en liberaal parlementair, werd bij zijn overlijden in de katholieke pers als ‘un catholique convaincu
  et pratiquant’ geëerd.1273 Ook doctrinair boegbeeld en oud-minister Eudore Pirmez
  bleef zijn hele levend praktiserend katholiek, net als de Luikse liberale parlementair
  Émile Dupont.1274 Ten slotte was de primus inter pares van het Belgische liberalisme in
  de periode 1830-1870, Charles Rogier, allesbehalve een vijand van het katholicisme.
   Rogier was als minister verantwoordelijk voor de wet uit 1850 die het Roomse monopolie binnen middelbaar onderwijs doorbrak en als oppositielid bekritiseerde hij de
  ‘kloosterwet’ van 1857 die kerkelijke instanties een grote rol toekende bij het organiseren van liefdadigheid. Toch was Rogier in de oplopende katholiek-liberale strijd geen
  scherpslijper en participeerde hij niet aan de antiklerikale grondtoon van maçonnieke
  en liberale kringen in de hoofdstad. Hij verdedigde de vrijheid en onafhankelijkheid
  van de clerus wanneer deze zich buiten de burgerlijke macht en politiek hield.1275
  Rogier koos voor zijn familie op het kerkhof van Laken een eeuwige concessie waarin
  enkel familieleden die stierven binnen de Kerk konden worden begraven en waar de
  kerkfabriek ook strikte regels hanteerde rond profane grafschriften om het katholieke
  karakter van het befaamde kerkhof te vrijwaren (zie hoofdstuk 8).1276
  Het openlijk sterven buiten de Kerk bleek voor veel prominente leden van de
  stedelijke liberale bourgeoisie niet vanzelfsprekend. Meerdere liberalen vroegen om
  kerkelijke bijstand of vonden de kracht niet deze af te wijzen vanuit conformisme en
  traditie. De katholieke dagbladen lieten in 1858 trots weten dat liberaal Kamerlid en
  oud-voorzitter Auguste Delfosse na een noodlottige val de laatste sacramenten ontving en reeds meerdere malen aan de bisschop van Luik had bevestigd te willen sterven binnen de Kerk.1277 In 1865 hadden heel wat kranten aandacht voor het christelijke einde van staatsman Joseph Lebeau die te biecht ging bij een bevriend geestelijke,
  ook al leek hij niet de laatste sacramenten te hebben ontvangen.  De dementerende éminence grise van de liberale partij, Charles Rogier, werd in 1885
  tijdens zijn laatste dagen klaarblijkelijk bijgestaan door een geestelijke. De ultramontaanse en katholieke persbladen meldden dat de staatsman weken voor zijn overlijden
  in een heldere fase de laatste sacramenten ontving van de bevriende Brusselse jezuïet
  Delcourt die hem regelmatig bezocht. Aan de hand van anekdotes stelden katholieke
  kranten Rogier voor als een liberaal van de oude stempel die veel belang hechtte aan
  de laatste sacramenten.1280 De liberale persbladen, waaronder Frère-Orbans L’Écho du
  Parlement, ontkenden dit laatste met klem.1281
  Een mogelijk nog grotere propagandatriomf haalde de katholieke pers en de Kerk
  in 1892 uit het sterfbed van minister van staat en vrijmetselaar François d’Elhougne.
   D’Elhougne was een van de meest illustere advocaten actief in Gent en zetelde vele
  jaren als liberaal in het parlement. Hij was sterk actief in het Gentse liberale verenigingsleven. D’Elhougne toonde zich scherp voor de rol van de clerus in scholen en
  ondersteunde het liberale beleid in de schooloorlog maar verkreeg van de Gentse bisschop Stillemans niettemin de laatste sacramenten op zijn sterfbed. Dit werd door
  katholieke journalisten opgevat als een les voor diegenen die meenden glorie te halen
  door te sterven ‘zonder priester en kruisteken’ en het bewijs dat het liberalisme een
  dwaling was die men diende af te zweren voor men stierf. Het christelijke einde van
  d’Elhougne werd door Het Handelsblad van Antwerpen zonder meer gezien als een
  verloochening van zijn liberale verleden.1282 Enkele maanden later haalde hetzelfde
  blad ook enige eer uit het katholieke levenseinde van de antiklerikale burgemeester
  van Antwerpen, Leopold de Wael.1283
  Dat Rogier, die in 1879 de door de Kerk verafschuwde wet op lager onderwijs
  stemde en als minister niet gespaard bleef van klerikale aanvallen, de laatste sacramenten ontving werd in de ultramontaanse en katholieke opiniepers verklaard door
  het feit hij niet onder invloed van de antiklerikale vrijmetselarij stond.1284 Ook vrijmetselaars vertoonden in de 19e eeuw nog vrij lang een houding tegenover sterven
  en begraven die niet afweek van de katholieke traditie. De weigering van de laatste
  sacramenten was lange tijd zeker niet de norm onder vrijmetselaars. Vrijmetselaars
  behoorden in de 19e eeuw dan ook bijna steeds tot de liberale (meermaals praktiserende) bourgeoisie en middenklasse.1285 In de jaren 1810-1835 vinden we in maçonnieke bronnen nog sporen terug van katholieke missen bekostigd door werkplaatsen
  voor overleden vrijmetselaars. Kerkelijke begrafenissen werden nog niet als een probleem gezien. Meer zelfs, in de jaren 1810-1820 meldden aanvragen voor inwijding bij
  de Gentse loge Le Septentrion (°1811) en de Brusselse loge Les Vrais Amis de l’Union
  (°1782) als godsdienst nog uitdrukkelijk ‘la religion catholique, apostolique et romaine’.1286 Traditiegetrouwe conformering aan katholieke praktijken bepaalde ook het
  
  2023 Le suprême hommage.indd 219
  
  15/12/2022 10:47
  
  220
  
  le suprême hommage
  
  laatste uur van menig vrijmetselaar. In 1836 werd de tandarts-vrijmetselaar Dudard
  tijdens een zitting van Les Amis Philanthropes getroffen door een beroerte in aanwezigheid van Verhaegen. Een Brusselse parochievicaris werd er meteen bijgehaald en
  diende de laatste sacramenten toe aan Dudard in de logetempel.  Als burgemeester weigerde Rouppe in 1835 nog openlijk maçonniek eerbetoon aan
  zijn adres. Rouppe leek zich ondanks zijn strikte stedelijke politiek van scheiding
  Kerk en Staat sinds Napoleons bewind op persoonlijk vlak weer achter de regels van
  katholieke Kerk te scharen.1288 Rouppe, die in 1797 ijverde voor de arrestatie van
  priesters die weigerden de eed af te leggen en protesteerde tegen de heropening van
  twee Brusselse kerken, ontving in de zomer van 1838 op zijn sterfbed uiteindelijk de
  laatste sacramenten.1289 Zijn christelijke einde werd door zijn revolutionaire verleden
  vermeld in het Franse blad L’Ami de la religion dat vaak vanuit propagandaretoriek
  ‘des retours à la religion’ op het sterfbed beschreef.1290 Rouppe werd op het einde van
  zijn leven zelfs door de nuntius gewaardeerd en zijn sterfbed leek opmerkelijk genoeg
  geen voorwerp van discussie.1291
  Ook toen de vrijmetselarij opschoof richting een militante vrijzinnigheid en een
  breuk met de katholieke geloofsinhouden rond het midden van de eeuw bleken prominente liberale vrijmetselaars niet steeds bereid de rituelen van de katholieke orthodoxie op hun sterfbed af te wijzen. Brussels burgemeester Charles de Brouckère, sinds
  1833 lid van Les Amis Philanthropes, kreeg de laatste sacramenten toegediend van de
  deken van Brussel.1292 In 1863 stierf ook de Brouckères opvolger aan het hoofd van
  de stad, André Fontainas, Voorzittend Meester van Les Vrais Amis de l’Union sinds
  1845, binnen de Kerk.1293 Dergelijk samengaan van publiek bekend lidmaatschap van
  de vrijmetselarij en het ontvangen van de laatste sacramenten kwam sinds 1837-1838
  nochtans onder druk te staan en kon zorgen voor het doorbreken van de sereniteit
  rond het sterfbed van vrijmetselaars en vrijdenkers.
   Veranderend conflictmodel: van opgelegde naar zelfbewuste
  secularisering bij vrijmetselaars en vrijdenkers tijdens de 19e eeuw
  In een periode van meer dan 350 jaar (1614-1972) bleef het Roomse ritueel rond het
  sterven tekstueel en praktisch onveranderd, met een dreiging van hel en vagevuur
  en een beslissend belang van de laatste momenten voor het zielenheil. In deze lange
  periode deden zich wel duidelijke culturele verschuivingen voor in de doodsbeleving
  (monopolisering van de sterfkamer door de dichte familie, individualisering van de
  
  2023 Le suprême hommage.indd 220
  
  15/12/2022 10:47
  
  ‘a r s m o r i e n d i ’ – d e l a at s t e b e p r o e v i n g
  
  221
  
  stervende) (zie hoofdstukken 1 en 2). Dit leidde onvermijdelijk tot spanningen tussen families/vrienden/geestesgenoten van de overledene en de Kerk, met een intensifiëring van conflicten in de loop van de 19e eeuw.1294 Het doorsneepatroon van de
  conflicten veranderde van aard naarmate de eeuw vorderde met in de eerste eeuwhelft
  nog vaak het verschijnsel van de opgelegde ‘klerikale secularisering’, het opduiken van
  een geseculariseerd sociaal handelen vanwege een onbuigzame houding van de Kerk
  die betrokkenen participatie aan een religieus sociaal handelen verbood. Uit onderzoek blijkt dat de Franse clerus in de eerste helft van de 19e eeuw, tijdens de Restauratie en de Julimonarchie, haar controle rond het zielenheil en de dreiging van eeuwige
  verdoemenis vaak als een wapen gebruikte om bepaalde figuren die openlijk buiten
  de Kerk leefden te stigmatiseren. De laatste sacramenten werden geweigerd waardoor
  een kerkelijke uitvaart niet mogelijk was, tot ongenoegen van de familie. In de tweede
  helft van de 19e eeuw zorgden prominente overlijdens buiten de Kerk voor nog meer
  publieke discussie, maar nu begonnen antiklerikalen met de hulp van opkomende
  vrijdenkersverenigingen en vrijmetselaarsloges zelf de priesters uit hun nabijheid te
  weren tijdens het laatste uur.1295
  Ook in België maakte de Kerk in de jaren 1830-1850 gebruik van de ‘goede dood’
  in een intimidatiestrategie om bepaalde groepen symbolisch buiten de gemeenschap
  te plaatsen. Reeds tijdens de Restauratie onder het Nederlandse bewind (1815-1830)
  gaf het sterfbed van figuren met een dubbelzinnige of openlijk vijandige houding
  tegenover de Kerk aanleiding tot gevoelige confrontaties met de clerus, zeker toen het
  onduidelijk was of de laatste sacramenten al dan niet doelbewust werden geweigerd
  bij een ietwat plotse dood.  Hier was vooral het ziek- en sterfbed van Franse inwijkelingen-ballingen niet onbelangrijk.1296 In 1819 deed zich in Luik een incident met de
  nodige weerklank voor. De uit Frankrijk ingeweken Louis-Pierre Saint-Martin, Voorzittend Meester van de Luikse loge La Parfaite Intelligence, stierf in de vurige stede in
  1819. Saint-Martin was ooit priester geweest, maar werd een aanhanger van de Franse
  Revolutie en vrijmetselaar. Hij verliet de Kerk en werd magistraat in Luik onder het
  Keizerrijk. Vanuit kerkelijke en anti-maçonnieke hoek verkondigde men jaren na de
  feiten dat Jean-Arnold Barrett, vicaris-generaal in Luik en sinds 1833 bisschop van
  Namen, verschillende keren een pastoor zond voor de laatste sacramenten, maar
  Saint-Martin zou steeds geweigerd hebben. Een kerkelijke begrafenis werd hem in elk
  geval geweigerd door Barett. Pierre Destriveaux, hoogleraar aan de jonge Rijksuniversiteit van Luik en lid van La Parfaite Intelligence, roemde tijdens het maçonnieke
  rouwritueel dat niet veel later voor Saint-Martin werd gehouden dat hij zich in zijn
  laatste uur niet liet verleiden tot ‘superstitieuses expiations’. Uit andere getuigenissen
  lijkt dat Saint-Martin de laatste sacramenten niet ontving door zijn plotse overlijden
  en hij deze niet doelbewust afwees. La Parfaite Intelligence gaf de nodige publiciteit aan
  het voorval door de uitgave van een verslag van de rouwloge ter ere van Saint-Martin
  (zie hoofdstuk 8) waarin clerici zoals Barrett heftig werden bekritiseerd.1297
  
  2023 Le suprême hommage.indd 221
  
  15/12/2022 10:47
  
  222
  
  le suprême hommage
  
  Jaren later, in het jonge onafhankelijke België, werd het incident rond het sterfbed,
  de begrafenis en het antiklerikale rouwritueel van Saint-Martin in anti-maçonnieke
  kringen en door het Belgische episcopaat nog steeds gebruikt om de vrijmetselarij
  te stigmatiseren als een antireligieus genootschap. In het onafhankelijke België kwamen de conflicten rond het laatste uur inderdaad vooral (maar niet enkel) voor rond
  het sterfbed van vrijmetselaars. In december 1837 werd een collectieve brief door
  het Belgische episcopaat naar de pastoors in het land gestuurd waarin publiekelijk
  lidmaatschap van de vrijmetselarij werd bestraft met een weigering van absolutie en
  de andere sacramenten.  Enkel wanneer men de vrijmetselarij afzwoer kon men weer
  absolutie verkrijgen.1298 Het episcopaat van de jonge natie reageerde hiermee op initiatief van aartsbisschop Sterckx tegen de oprichting van de nieuwe anti-orangistische loge La Fidélité in Gent en wenste zo een einde te maken aan het ‘misverstand’
  dat katholieken vrijmetselaar konden zijn.1299 De formele breuk tussen de Belgische
  vrijmetselarij en de Belgische Kerk met de bisschoppelijke veroordeling van 1837
  plaatste katholieke vrijmetselaars voor een moeilijke positie en zorgde voor een antiklerikale radicalisering binnen de loges. Deze oorlogsverklaring van het episcopaat
  aan de maçonnieke burgerij zou het verdere verloop van de groeiende tegenstelling
  katholiek-liberaal in het land bepalen en de omschakeling van opgelegde klerikale
  secularisering naar zelfbewuste secularisering versnellen. Al gauw werd het weigeren
  van een priesterlijke interventie en bijhorende absolutie bij het sterven als geducht
  wapen van intimidatie aangewend. Vele vrijmetselaars waren immers gedoopt en
  gelovig, zoals we reeds zagen aan het sterfbed van Rouppe en bij Dudard.1300
  In 1841 werd een geneesheer uit Chênée, Mathieu Leloup, lid van de Luikse loge La
  Parfaite Intelligence et l’Étoile Réunies, een kerkelijke uitvaart geweigerd omdat hij op
  zijn sterfbed niet overging tot een ‘abjuration flétrissante’ van de vrijmetselarij, hoewel
  hij wel degelijk het heilig oliesel had ontvangen.1301 In januari 1843 weigerde ook de
  Brusselse vrijmetselaar Lambert Yernaux, lid van Les Amis Philanthropes, afstand te
  nemen van de vrijmetselarij op zijn sterfbed. De lokale parochiale geestelijkheid weigerde hem hierom de laatste sacramenten en een kerkelijke uitvaart ondanks de vraag
  hiertoe van de familie.1302
  De druk werd ook opgevoerd op de Grootmeester van het Grootoosten van België
  Goswin de Stassart.  Adolphe Quetelet liet voor het jaarboek van de Académie optekenen dat er aan het
  sterfbed van de Stassart bij diens plotse ziekte nog tijd was gevonden om er een geestelijke bij te halen.1306 Zowel op het doodsprentje als op de doodsbrief en doodsaffiche
  die werden verspreid na het overlijden van de baron liet testamentuitvoerder Charles
  Maus aanstippen dat de Stassart de laatste sacramenten had ontvangen.1307
  Vroeg de Stassart, die nog steeds vrijmetselaar was, na de perikelen met het episcopaat doelbewust naar de genademiddelen van de Kerk of wensten zijn vrienden hier
  louter te voldoen aan de sociale norm? Deze sociale norm werd in elk geval in de
  jaren 1850 reeds enkele keren doelbewust publiekelijk doorbroken door figuren met
  enig maatschappelijk aanzien toen deze bewust zelf de laatste sacramenten weigerden (in plaats van ze te worden geweigerd door de clerus). In 1853, het jaar voor der
  Stassarts overlijden, weigerde het Luikse Kamerlid, oud-lid van het Nationaal Congres, academicus en vrijmetselaar Pierre Destriveaux in Schaarbeek de laatste sacramenten.1308 Destriveaux stond in anti-maçonnieke kringen sinds lange tijd gekend als
  hevig antiklerikaal vrijmetselaar door zijn rol in het maçonnieke rouwritueel van La
  Parfaite Intelligence voor Saint-Martin in 1818 (zie hoger).1309
  Reeds in 1865 liet L’Écho du Parlement zich ontvallen dat sinds enige tijd een groot
  aantal hooggeplaatste burgers doelbewust stierf buiten de Kerk. De oorzaak hiervoor
  werd door het regeringsblad gelegd bij de nietsontziende intimidatie van de katholieke pers waarbij liberalen steeds werden voorgehouden enkel te kunnen sterven binnen de Kerk wanneer ze hun hele liberale gedachtegoed afzwoeren.1310 Zo beweerden Le Journal d’Anvers en La Gazette de Liège in 1865, tegen de achtergrond van de
  encycliek Quanta Cura (1864) die moderne vrijheden en het liberalisme afwees, dat
  staatsman en natievormer Joseph Lebeau op het einde van zijn leven zijn antiklerikale
  en liberale oeuvre verloochende om zich te verzoenen met de Kerk, wat in de liberale
  pers natuurlijk met klem werd ontkend.1311
  Net als in Frankrijk groeide ook in België het ongenoegen over de spirituele chantage door de clerus/katholieke pers. De opgedreven kerkelijke controle over het laatste uur beroerde antiklerikale gemoederen en leidde uiteindelijk tot een doelbewuste
  dechristianisering/secularisering van het laatste uur (en de latere begrafenis) bij een
  minderheid radicale vrijdenkers en vrijmetselaars die gestaag aangroeide. De jaren
  1850 waren duidelijk een transitieperiode.  In de jaren 1860 en 1870 kwam er een versnelling van de zelfbewuste breuk met de katholieke praktijken rond de dood bij vrijdenkers en vrijmetselaars.1312
  Oud-Kamervoorzitter en Grootmeester van het Grootoosten van België PierreThéodore Verhaegen, die leek te zijn geëvolueerd naar een erg persoonlijke invulling van religie, weigerde in 1862 om binnen de Kerk te sterven. Deze symbolische
  
  2023 Le suprême hommage.indd 223
  
  15/12/2022 10:47
  
  224
  
  le suprême hommage
  
  daad van verzet tegen klerikale intrusie werd een mijlpaal in het collectieve geheugen
  van de vrijdenkersbeweging en de vrijmetselarij en was ook vanuit organisatorisch
  oogpunt een beslissend moment. Op 9 december 1862 verscheen in de gebruikelijke
  necrologie-rubriek van de Journal de Bruxelles het bericht: ‘M. Verhaegen est mort
  en libre penseur solidaire. Sa fin soudaine produit à Bruxelles une grande impression’.1313 Verhaegens dood werd door katholieke opiniemakers in binnen- en buitenland vereenzelvigd met de ‘sekte van de Solidairen’, doelend op een ouvriëristische
  vrijdenkersvereniging uit de hoofdstad die burgerlijke begrafenissen organiseerde
  (zie hoofdstuk 7). ‘La fin scandaleuse de Théodore Verhaegen’ kreeg speciale meldingen in veelgelezen werken van Franse ultramontane polemisten zoals de geestelijke
  Jean-Joseph Huguet (zie illustratie 6.1) en de journalist Louis Veuillot.1314
  
  Illustratie 6.1.: Illustratie uit Rampzalig einde der godsdiensthaters sedert 1800 tot 1872 (Gent: Vanderschelden, 1872): Nederlandse vertaling van Jean-Joseph Huguets Terribles châtiments
  des révolutionnaires (Universiteitsbibliotheek Gent)
  
  2023 Le suprême hommage.indd 224
  
  15/12/2022 10:47
  
  ‘a r s m o r i e n d i ’ – d e l a at s t e b e p r o e v i n g
  
  225
  
  Verhaegen schreef een laatste wilsbeschikking na een incident met een dienstmeid
  die verzocht een priester te laten komen voor een laatste biecht. Hij verbood elk lid van
  de katholieke clerus in zijn buurt te komen. Hij schreef dit in aanwezigheid van zijn
  vrienden (en Brusselse vrijmetselaars uit Les Amis Philanthropes) Adolphe Hochsteyn
  en Senator Joseph Van Schoor en oud-Kamerlid (en vrijmetselaar) Charles Thiefry
  en zijn geneesheer Charles Vanhoeter, tot groot ongenoegen van zijn vrome schoondochter en zoon die het nodig achtten een priester erbij te halen. Uiteindelijk werd
  door Verhaegen een eigenlijk testament geredigeerd en formeel geauthentificeerd. In
  dit document stelde de stervende dat hij zijn erfgenamen zou onterven indien ze het
  zouden wagen zijn wilsbeschikking aan te vechten, een priester erbij te halen of een
  kerkdienst te organiseren.  2023 Le suprême hommage.indd 225
  
  15/12/2022 10:47
  
  226
  
  le suprême hommage
  
  In 1843 werd Lambert Yernaux, die de laatste sacramenten werd geweigerd door de
  lokale clerus, op zijn begrafenis nog geëerd als een katholieke vrijmetselaar waarbij
  vrijmetselaars de visie van de Kerk verwierpen dat vrijmetselarij en katholicisme niet
  combineerbaar waren. Twintig jaar later, na Fontainas’ overlijden, opperde Paul Ithier,
  sleutelfiguur in de oprichting van het blad Le Libre Examen en de Ligue de l’Enseignement, tijdens de discussie in Les Amis Philanthropes dat wanneer een vrijmetselaar
  stierf als katholiek hij automatisch de vrijmetselarij afzwoer. Les Amis Philanthropes
  besliste uiteindelijk in april 1876 dat de werkplaats geen afvaardiging meer stuurde
  naar een uitvaart van een lid die binnen de Kerk stierf en werd begraven. Er werd
  voortaan ook geen eerbetoon meer in de tempel gehouden wanneer er zekerheid was
  dat de stervende de vrijmetselarij had afgezworen.1322
  In de jaren 1880 ging Les Amis Philanthropes na een zoveelste pauselijke veroordeling nog verder in haar antiklerikalisme. Er werd in 1884 binnen de Brusselse werkplaats besloten dat geen maçonniek eerbetoon meer gehouden werd voor overleden
  vrijmetselaars die in hun sterfuur werden bijgestaan door een priester en kerkelijk
  begraven werden, tenzij expliciet bewijs werd geleverd dat de wil van de overleden
  vrijmetselaar om buiten de Kerk te sterven was geschonden.1323 Dergelijke intransigente houding van een belangrijk deel van de Brusselse vrijmetselaars stootte enkele
  erg hooggeplaatste vrijmetselaars zoals Eugène Goblet d’Alviella, Grootmeester van
  het Grootoosten van België, en Gustave Jottrand, Grootkanselier van de Opperraad
  van België/Suprême Conseil de Belgique (die de hogere graden van de Schotse ritus
  verleende), in toenemende mate tegen de borst. Zij redeneerden dat de aangevoerde
  oorlog tegen de Kerk riskeerde uit te monden in intolerantie tegenover alle religies en
  haaks stond op de basisprincipes van de vrijmetselarij.1324
  Belgische vrijdenkersorganisaties die optraden als begrafenisverenigingen en vrijmetselaarsloges begonnen in de jaren 1870-1880 voor hun leden hoe dan ook met de
  promotie van het opstellen van filosofische testamenten met de nadrukkelijke wens
  om buiten de Kerk te sterven en begraven te worden.1325 In Frankrijk werden in 1887
  dergelijke testamenten wettelijk aanvaard door middel van een wet die elk individu de
  vrije keuze gaf om zijn/haar uitvaart te regelen via een aan een testamentuitvoerder
  toevertrouwde olografisch testament.1326 In België werd dergelijke wet niet doorgevoerd, en bleef de kwestie van de rechtsgeldigheid van filosofische testamenten een
  belangrijk dossier tot in het midden van de 20e eeuw.  Binnen de Gentse progressistische loge La Liberté werd tijdens het laatste kwart van de 19e eeuw verschillende
  malen uitgebreid juridisch onderzoek verricht naar de best mogelijke modelteksten
  om zowel het stervensuur als de begrafenis te vrijwaren van klerikale interventie.1327
  Ook wanneer er geen sprake was van openlijke vrijzinnigheid konden de gemoederen en persdiscussies naar aanleiding van het sterven van staatsmannen en publieke
  figuren hoog oplopen. Sylvain Van de Weyer, de Leuvense liberale topdiplomaat en
  vertrouwensfiguur van Leopold I die tot 1867 de belangen van België verdedigde in
  
  2023 Le suprême hommage.indd 226
  
  15/12/2022 10:47
  
  ‘a r s m o r i e n d i ’ – d e l a at s t e b e p r o e v i n g
  
  227
  
  Londen, koesterde tijdens het reveil net als Verhaegen een wrok tegen een autoritaire
  clerus, de kerkelijke dogma’s en heiligenverering en vond dat deze het zuivere religieuze instinct perverteerden.1328 Van de Weyer huwde in Londen en werd in Engeland niet toevallig protestants. Hij werd er begraven na een Anglicaanse dienst. De
  ultramontaanse Courrier de Bruxelles stelde direct dat Van de Weyer ‘als een vrijdenker’ was gestorven en liet verstaan dat hierom noch Leopold II noch de katholieke
  regering waren vertegenwoordigd op de plechtigheid in Windsor.1329 Al snel gebruikten zowel de ultramontaanse als liberale persbladen het overlijden van Van de Weyer
  om de uiteenlopende standpunten in de katholiek-liberale strijd rond de ‘goede dood’
  scherp te stellen. De protestantste Van de Weyer werd willens nillens in de traditie
  van Devistreaux en Verhaegen geplaatst. In Le Courrier de Bruxelles werd kwaadwillig
  geen onderscheid gemaakt tussen protestantisme en vrijzinnigheid, niet ongewoon in
  het katholieke discours, en L’Indépendance Belge verweet de katholieke regering onder
  leiding van Jules Malou intolerant fanatisme door geen speciale delegatie te sturen.1330
  In 1874 kon L’Indépendance Belge reeds een aanzienlijke lijst van hooggeplaatste
  figuren (bijna allen prominente vrijmetselaars) voorleggen die publieke waardering
  genoten en bewust buiten de Kerk stierven.1331 In 1879 en 1882 kwamen daar de Brusselse burgemeester Jules Anspach, verschillende jaren Voorzittend Meester van Les
  Amis Philanthropes, en de Gentse burgemeester Charles de Kerchove de Denterghem
  bij.  2023 Le suprême hommage.indd 227
  
  15/12/2022 10:47
  
  228
  
  le suprême hommage
  
  Reveil en secularisering rond een koninklijk sterfbed, 1830-1910
  Een koninklijk en prinselijk sterfbed vervulde van oudsher een voorbeeldfunctie in
  de leer van het sterven. Zo waren de gepubliceerde verslagen van de dood van de
  Spaanse vorst Filips II, landsheer van de Nederlanden, in 1598 doordrongen van de
  ‘Ars Moriendi’-traditie. Het doodsbed van Filips II werd gebruikt als propaganda voor
  de superioriteit van het katholicisme met haar sacramenten en materiële objecten die
  het goddelijke binnenskamers brachten. Er werd beweerd dat de sterfkamer van de
  vorst in het Escorial omringd was door crucifixen en relieken van heiligen.1335 Aan de
  hand van intieme koninklijke correspondentie krijgen we zicht op de religieuze psychologie van de stichters van de Belgische dynastie, en of deze overeenstemde met de
  representaties in de pers en andere media.
   Na het overlijden van haar eerste kind, prins Louis-Philippe, in 1834, vond
  de vrome Louise-Marie steun in haar geloof in een hiernamaals waar familieleden
  werden herenigd. De koningin verschilde hierin niet van vele andere vrouwen die
  geconfronteerd werden met het verlies van een kind tijdens het eerste levensjaar.1336
  De sinds 1829 aangestelde bisschop van Luik, Cornelis van Bommel, werd vanuit het
  hof op de hoogte gesteld van de christelijke sentimenten van onderwerping aan Gods
  wil waarmee de koningin haar leed droeg en hoe ze steun vond in het bidden bij de
  stoffelijke resten van haar overleden kind. Van Bommel had een oprechte affiniteit
  met het beproefde koningspaar en schreef een troostende affectieve rouwbrief waarin
  hij de hoop koesterde dat God troost zou bieden met een nieuwe zwangerschap.1337
  Aartsbisschop Sterckx vertolkte in zijn rouwbrief aan Leopold I en Louise-Marie een
  meer sombere visie eigen aan het reveil-ethos van boetedoening en goddelijke vergelding. Sterckx insinueerde aan het beproefde koningspaar dat God met de dood van de
  kroonprins de jonge natie wenste duidelijk te maken dat haar lot in zijn handen lag en
  België enkel gunsten kon bekomen door trouw te zijn aan de katholieke religie en de
  troon.1338
  De melancholische Louise-Marie dacht als jonge koningin meermaals aan haar
  eigen dood en reeds in 1835-1836 was ze als prille twintiger bezig met haar testament.1339 Haar uiteindelijke testament dateert van 1842. De aanvang van het document
  is een ware confirmatie van het diepe katholieke geloof van de koningin. Louise-Marie
  schreef bijna in gebedsvorm haar hoop neer om voorbereid te zijn op het moment dat
  God zou beslissen haar tot zich te roepen. Ook haar hoop om in de hemel herenigd
  te worden met haar in 1839 overleden zus, prinses Marie, schreef de koningin uitvoerig neer.  Louise-Marie drukte in haar testament tevens de wens uit dat de deken van
  Sint-Goedele en haar biechtvader, Pierre de Coninck, haar zou helpen christelijk te
  sterven.1340
  De pers schonk na Louise-Maries overlijden de nodige aandacht aan de manier
  waarop de vrome koningin de laatste sacramenten vroeg en ontving, nadat haar
  
  2023 Le suprême hommage.indd 228
  
  15/12/2022 10:47
  
  ‘a r s m o r i e n d i ’ – d e l a at s t e b e p r o e v i n g
  
  229
  
  moeder Marie-Amélie en haar vriendin gravin d’Hulst de stervende koningin hierop
  hadden voorbereid.1341 In het katholieke Journal de Bruxelles werd de vroomheid van
  de koningin vanuit een klassieke ‘Ars Moriendi’-retoriek sterk benadrukt:
  Les derniers moments de la Reine ont été dignes de sa vie pieuse et chrétienne. Elle
  a appris que la mort approchait avec la sérénité d’une âme qui n’a rien à craindre et
  tout à espérer. Elle a voulu remplir ses devoirs religieux, se fortifier, pour ce passage à
  l’éternité, à la source divine des sacrements; elle a reçu le saint viatique et l’huile saint
  des mourants, en présence de ses enfants, à qui elle a voulu donner cette dernière
  leçon de religion, et entourée de tous les siens réunis pour ce suprême adieu chrétien.1342
  
  Ook het episcopaat eerde in haar herderlijke brieven naar aanleiding van het overlijden van Louise-Marie de manier waarop de koningin zich gedroeg op haar ziek- en
  sterfbed en de devotie waarmee ze de laatste sacramenten ontving. Het gedrag van
  Louise-Marie werd voorgesteld als voorbeeld voor de geloofsgemeenschap.1343
  De koningin verkreeg de laatste communie en het heilig oliesel op 10 oktober 1850
  uit de handen van de ‘abbé Guelle’, de biechtvader van de Orléans-familie die met de
  Franse familie meereisde naar Oostende. Dit gebeurde in aanwezigheid van Leopold,
  Marie-Amélie, Louise-Maries kinderen en haar broers.1344 In later uitgegeven herdenkingsalbums en in de Journal de Bruxelles werd doelbewust verkeerdelijk gemeld dat
  het de Coninck (tevens aanwezig in Oostende) was die de laatste sacramenten toediende.1345 Een Franse priester aan het sterfbed van de koningin van België lag klaarblijkelijk gevoelig. Van Praet liet in het medisch bulletin van 10 oktober de naam van
  Guelle vervangen door het neutrale ‘confesseur’.1346
  Louise-Maries dood werd in overeenstemming geacht met haar leven.  De correspondent van het katholieke blad L’Émancipation benadrukte in zijn verslag vanuit Oostende Leopolds vermeende uitspraak aan het sterfbed van zijn echtgenote: ‘sa
  mort est sainte comme sa vie’.1347 Het overlijden van de jonge koningin, alom gekend
  om haar vroomheid en katholieke geloof, veroorzaakte in België heel wat religieuze
  retoriek in allerhande gelegenheidsillustraties- en publicaties. Dit kaderde in een
  breder Europees fenomeen waarin vrouwen na de revolutionaire woelingen thuis en
  in associaties actief rond liefdadigheid en onderwijs een rol kregen in de rechristianisering van de samenleving. Daarbij kwam er ook een retorische verschuiving in
  de tweede helft van de lange 19e eeuw waarbij bepaalde waarden enkel nog op vrouwen werden geprojecteerd.1348 De iconografische en discursieve representaties rond
  Louise-Marie beantwoordden aan meerdere dimensies van het fenomeen van ‘feminisering van religie’, met name het linken van christelijke liefdadigheid aan vrouwen
  en de ontwikkeling van een sentimentalistische cultuur waarin geloof werd geassocieerd met huiselijkheid en vrouwelijkheid. Uit de huldes van geestelijken en leken
  
  2023 Le suprême hommage.indd 229
  
  15/12/2022 10:47
  
  230
  
  le suprême hommage
  
  (mannen en vrouwen) die verschenen na Louise-Maries overlijden blijkt dat de ‘feminisering van het katholicisme’ in het België van het midden van de 19e eeuw werd
  gezien als een correctie/rem op secularisering. Deze retoriek werd vanuit de Kerk
  onderbouwd door een traditionele visie op de rol van de vrouw die werd geacht God
  en haar gezin te dienen.1349 Aartsbisschop Sterckx was zich goed bewust dat de vroomheid van Louise-Marie een gunstige invloed had op de religiositeit van het land en
  trachtte in zijn brief naar aanleiding van haar overlijden dit sentiment in het aartsbisdom nog te bevorderen.1350 De minder gereserveerde ultramontaanse bisschop van
  Brugge, Jean-Baptiste Malou, stelde in zijn herderlijke brief dat de katholieke religie
  Louise-Marie beval haar echtgenoot, haar kinderen en God lief te hebben. Malou idealiseerde de koningin vanwege haar praktiserend geloof, haar volledige onderwerping
  aan de wensen van haar echtgenoot en de religieuze opvoeding die ze schonk aan haar
  kinderen.1351
  De koningin werd in het collectieve geheugen ook buiten de hoge kerkelijke kringen vereenzelvigd met de aan elkaar verwante deugden van vroomheid, liefdadigheid en moederliefde. In de belangrijkste kranten werd ze de dag na haar overlijden
  voorgesteld als een engel die in onzekere tijden in België aankwam en na een voorbeeldleven op aarde als dochter, echtgenote, moeder, koningin en christene als een
  beschermengel zou waken over België vanuit de hemel.  2023 Le suprême hommage.indd 230
  
  15/12/2022 10:47
  
  ‘a r s m o r i e n d i ’ – d e l a at s t e b e p r o e v i n g
  
  231
  
  Leopold had als jonge prins zijn godsdienstige opvoeding aan het hof van Coburg
  gekregen van de Lutherse predikant Karl-Theodor Hoflender en bleef ook als vorst van
  België gehecht aan het protestantse geloof. Hij erkende en ondersteunde de katholieke
  partij met achter haar de katholieke Kerk als steunpilaren van de Belgische natie, maar
  hechtte ook belang aan zijn protestantse geloof omdat deze hem een aura van onpartijdigheid gaf in de politiek-religieuze strijd. In zijn persoonlijk leven was Leopold ver
  verwijderd van de principes en praktijken van het katholicisme. Hij woonde waarschijnlijk gemiddeld drie zondagen per maand de kerkdienst bij, soms in de Museumkerk, maar meestal in de protestantse kapel die hij vanaf december 1831 in het paleis
  had laten inrichten. Leopold werd tijdens zijn regeerperiode omringd door acht
  Anglicaanse en Lutheraanse aalmoezeniers/hofpredikanten en meerdere protestantse
  hofdienaars. De Duitse dominee Friedrich Wilhelm Becker was sinds 1844 belast met
  het Duitstalige gedeelte van de protestantse kerk in Brussel en werd in 1853 aangesteld als hofpredikant.1356 Leopold werd tijdens zijn laatste dagen en nachten verzorgd
  door Adolphe Greiner, een Duitse protestantse kamerdienaar en vertrouweling van de
  vorst.1357
  Er was in maçonnieke kringen tevens de ingeburgerde (halve) mythe dat Leopold
  een vrijmetselaar zou zijn.1358 De feitelijke details rond zijn intrede tot de vrijmetselarij
  waren evenwel tot in de hoogste maçonnieke kringen van het land onbekend tot kort
  na zijn dood. Leopold trad als jonge generaal in 1813 enkel toe tot de vrijmetselarij (en
  verkreeg de 2e en 3e graad) ‘par communication’, door toedoen van Rudolf Abraham
  Schiferli, zonder ooit een voet in een loge te zetten. Leopold werd uiteindelijk erelid van Schiferli’s Zwitserse loge L’Espérance. Hoewel hij zijn koninklijke bescherming
  gaf aan het in 1833 opgerichte Grootoosten van België had de vorst in realiteit reeds
  vrij snel geen affiniteit met de evolutie van de vrijmetselarij in zijn land.1359 Leopold
  stierf in een gevoelige periode van complotdenken en polarisering. Zijn protestantse
  geloof en vermeende affiniteit met de vrijmetselarij waren voer voor discussie in dit
  klimaat. Er hadden net twee katholieke congressen plaatsgevonden (1863, 1864) waar
  de samenhorigheid tussen katholieken werd versterkt middels een anti-maçonniek en
  anti-protestants discours.  De vrome Hertog van Brabant maakte er een goede indruk op Pius IX.1365 Kort na
  zijn troonsbestijging smeekte Leopold II gebeden van de Heilige Vader af. De jonge
  vorst verzekerde aan de nuntius dat hij al meerdere malen de kracht van de pauselijke voorspraak bij God had vastgesteld.1366 Zijn echtgenote, de Oostenrijkse hertogin
  Marie-Henriette, vond tevens veel steun in het katholieke geloof, ook al was ze volgens
  de nuntius opgevoed door haar protestantse moeder. Ze was als koningin bijzonder
  begaan met de sinds 1866 geesteszieke prinses Charlotte en hechtte veel belang aan
  het toedienen van de sacramenten en het bidden van novenen voor haar schoonzus,
  in samenspraak met Dechamps die vrij snel na Leopolds overlijden aartsbisschop zou
  worden. De koningin beschouwde de kerkvorst Dechamps als haar spirituele vader.1367
  Meer zelfs, toen Dechamps in Rome verbleef eind 1869 werd de koningin getergd
  door de gedachte dat ze in België kon sterven zonder de aanwezigheid van de prelaat
  aan haar sterfbed.1368 Ten slotte werd in Leopolds omgeving nog regelmatig gecorrespondeerd met de vrome Marie-Amélie, de moeder van Louise-Marie die in Engeland
  verbleef en bij haar familie meermaals blijk gaf van een grote gevoeligheid voor de
  katholieke rituelen en praktijken rond de dood.
   De gewezen Franse koningin en Sterckx kregen vanuit Laken in december 1865
  echter onheilspellende berichten. Leopold riskeerde door zijn koppige afzondering en
  onhandelbare gedrag te sterven zonder familiale en geestelijke assistentie.1369 De religiositeit die de vorst op zijn sterfbed toonde, werd een onderwerp van discussie en
  
  2023 Le suprême hommage.indd 232
  
  15/12/2022 10:47
  
  ‘a r s m o r i e n d i ’ – d e l a at s t e b e p r o e v i n g
  
  233
  
  deed in 1865-1866 heel wat inkt vloeien in de pers en in persoonlijke correspondentie. Tot in de tweede helft van de 20e eeuw lieten historici zich verleiden tot expliciete
  vingerwijzingen of appreciaties van de acties van Leopolds schoondochter. MarieHenriette, aan het ziekbed van de vorst.1370
  De krant Journal de Bruxelles, een blad dat was uitgegroeid tot een belangrijke
  nationale katholieke periodiek, stelde haar lezers gerust dat de Lutherse Leopold teken
  gaf van de meest christelijke sentimenten. Hij zou een crucifix gekust hebben dat
  Marie-Henriette hem gaf. In de liberale kranten werden echter geen publieke uitingen van religiositeit vanwege Leopold vermeld. Op dezelfde dag dat het katholieke
  blad Leopolds sterfbed beschreef als een emotioneel christelijk spektakel verscheen
  in L’Indépendance Belge een officiële communicatie van het Grootoosten van België
  naar aanleiding van Leopolds overlijden dat naar de loges onder deze obediëntie werd
  gestuurd. Grootmeester Joseph Van Schoor (testamentuitvoerder van Pierre Théodore
  Verhaegen enkele jaren eerder) liet weten dat Leopold als een van de meest illustere
  leden van de vrijmetselarij, bekleed met de 30e graad van de oude Schotse ritus, was
  gestorven ‘avec le calme, la sérénité du juste et le stoïcisme du vrai maçon’.1371
  Deze formulering verwees zeer bewust naar Leopolds keuze om niet als katholiek te
  sterven. De Belgische vrijmetselarij gebruikte Leopolds overlijden als een symbolische
  manifestatie van doelbewuste secularisering van het sterfbed én patriottische trots.
   Met de mededeling verwierp het Grootoosten openlijk de ‘goede katholieke dood’ en
  stelde tegelijkertijd de vrijmetselarij voor als een vaderlandslievend instituut op wiens
  humanitaire principes Leopolds beleid steunde. Ultramontaanse en anti-maçonnieke
  journalisten reageerden verontwaardigd omdat dit bericht de door het episcopaat
  gekoesterde band tussen de katholieke Kerk, vaderlandsliefde en de Belgische monarchie ondermijnde.1372 Daarenboven werd de vrijmetselarij door katholieke publicisten in een sfeer van irrationele ‘moral panic’ in de jaren 1860 vereenzelvigd met
  de ‘atheïstische’ Solidaires, hoewel deze ouvriëristische vrijdenkersvereniging allesbehalve rekruteerde uit de burgerlijke vrijmetselarij en in de beginjaren zeker geen
  atheïsme oplegde aan haar leden (zie hoofdstuk 7).1373 Voor Le Bien Public betekende
  de zinsnede ‘mort avec la sérénité du juste et le stoïcisme du vrai maçon’ niettemin
  niets anders dan een sterfbed gekenmerkt door ‘l’indifférence religieuse du solidaire’.1374 In zijn belangrijkste, internationaal erkende anti-maçonnieke werk beschreef
  Amand Neut, meer dan wie ook geobsedeerd door een vermeende antikatholieke coalitie tussen de vrijmetselarij en Les Solidaires, de stelling van het Grootoosten rond
  Leopolds sterfbed als een belediging ten aanzien van de natie. Ook Neut interpreteerde de mededeling dat de vorst stierf als een vrijmetselaar alsof Leopold zou zijn
  gestorven ‘en Solidaire’ zoals Verhaegen, met andere woorden zonder enige klerikale
  assistentie of religieuze symbolen.1375 De bisschoppen probeerden na Leopolds overlijden via een eerbetoon aan de overleden vorst en zijn opvolger de patriottistische
  en royalistische sentimenten van de Belgische Kerk te benadrukken, uit angst dat
  
  2023 Le suprême hommage.indd 233
  
  15/12/2022 10:47
  
  234
  
  le suprême hommage
  
  de opstoot van patriottisme en koningsgezindheid na de dood van de protestantse
  vorst enkel de liberalen zou ten goede komen. De bisschoppen van Doornik en Luik,
  Gaspard-Joseph Labis en Théodore de Montpellier, herinnerden de clerus en gelovigen in hun bisdommen eraan hoezeer Leopold verscheidene malen zijn waardering
  uitsprak voor de natievormende rol van het katholicisme en de clerus in België.1376
  De voorstelling van Leopold als een vrijmetselaar die stierf buiten de Kerk doorstreepte deze hele retoriek. In 1865 veroordeelde Pius IX nog openlijk de vrijmetselarij
  als een criminele bende en Victor Dechamps, geestverwant van de paus, bestempelde
  in een boek uit 1863 de vrijmetselarij als een onverzoenbare vijand van het katholicisme.1377 Prominente anti-maçonnieke en katholieke publicisten probeerden dan
  ook nadrukkelijk in drukwerken de herinnering van Leopold volledig los te koppelen
  van de vrijmetselarij.  Er werd in Laken expliciete actie ondernomen om een, in de woorden van de
  trouwe Conway, ‘luguber en onnatuurlijk’ einde te vermijden. Conway en de familie lieten op de avond van 7 december 1865 de hofpredikant Becker naar Laken
  overkomen, niet op vraag van Leopold, ‘pour sauver au moins les apparences’.1381
  
  2023 Le suprême hommage.indd 234
  
  15/12/2022 10:47
  
  ‘a r s m o r i e n d i ’ – d e l a at s t e b e p r o e v i n g
  
  235
  
  Op 8 december eindigde de Hertogin van Brabant een noveen. Op 9 en 10 december
  slaagde ze erin een crucifix uit Jeruzalem en een reliek van de in mei zalig verklaarde
  Vlaamse jezuïet Jan Berchmans in de kamer van Leopold te leggen en een medaille van
  het dogma van de Onbevlekte Ontvangenis, ontworpen naar aanleiding van Mariaverschijningen in 1830, te verbergen onder de vest van de nukkige vorst, objecten en
  gebruiken die menig protestant tegen de borst zouden stuiten.1382 Marie-Henriette
  overwon de angst om de vorst kwaad te maken en trad de kamer binnen. Ze vroeg
  Leopold of hij vergeving vroeg voor zijn zonden aan God. De ijlende vorst vreesde dat
  zijn schoondochter hem kwam bekeren maar hiervan was geen sprake. Uiteindelijk
  kuste de vorst het crucifix op vraag van Marie-Henriette en werd zijn opvolger en
  diens broer bij het sterfbed gebracht. Aan Becker werd gevraagd protestantse gebeden
  op te zeggen. Becker sprak over de redding van de mens door de kruisdood van Jezus
  Christus en Leopold vond de kracht om in Duits vergeving te vragen aan God (maar
  geen katholieke akte van berouw).1383
  De gekleurde reacties van figuren uit Leopolds omgeving die dit tafereel meemaakten geven aan hoezeer vrouwen in het katholieke reveil een speciale rol in de private
  godsvrucht toebedeeld kregen met devotionele objecten en gebeden. Vanuit de Kerk
  werden vrouwen aangemoedigd actief te zijn in ‘les pieuses industries’ aan het sterfbed.
   Daartoe werden, zoals in het geval van Leopold I, wel eens indirecte devote strategieën
  aangewend zoals het in contact brengen van de onbewuste stervende met gezegende
  objecten met een bepaalde waarde in het katholicisme, zoals relieken en medaillons.1384
  De hofdames gravin de Grunne en de hertogin d’Ursel verzwegen ten aanzien van
  Marie-Amélie en de deken van Brussel de aanwezigheid van de protestantse geestelijke
  die in de sterfkamer op vraag van de familie met de vorst bad. De nadruk in hun vertekende relaas lag in de heldhaftige actie van de Hertogin van Brabant die als een engel
  gezonden was door de katholieke Louise-Marie en met de hulp van het crucifix en de
  medaille Leopold deed overgaan tot berouw ten aanzien van God.1385
  Net als bij de oude Leopold I gebruikte aartsbisschop Sterckx de herinnering
  van Louise-Marie in zijn contact met de nieuwe jonge vorst om de band tussen het
  koningshuis en de Kerk te benadrukken en de nieuwe vorst te wijzen op het belang
  van diens katholieke opvoeding. Hij herinnerde Leopold II eraan dat zijn vader doelbewust via zijn huwelijk met Louise-Marie wenste een katholieke dynastie te stichten en wees op het belang dat een vorst van ‘une nation profondement religieuse’ het
  geloof van het volk deelde.1386 Ook de andere bisschoppen toonden in hun herderlijke
  brieven een groot vertrouwen in Leopold II vanwege de invloed van zijn katholieke
  opvoeding en omgeving en de herinnering aan zijn katholieke moeder.1387 Het nieuwe
  vrome koningspaar was in elk geval in 1868 bekommerd dat hun doodzieke kind,
  kroonprins Leopold, het sacrament van het vormsel en de laatste sacramenten toegediend kreeg vooraleer hij stierf.1388
  
  2023 Le suprême hommage.indd 235
  
  15/12/2022 10:47
  
  236
  
  le suprême hommage
  
  Na de korte nationale ‘wapenstilstand’ in de katholiek-liberale strijd volgend op
  Leopolds overlijden was de strijd tussen het episcopaat en de liberale regering op het
  moment dat de jonge troonopvolger stierf in januari 1869 opnieuw opgelaaid rond
  de regeling van studiebeurzen en de temporalia van de erediensten.1389 De recent tot
  aartsbisschop benoemde Dechamps liet zich meeslepen in de politisering van het
  reveil en stelde op het einde van zijn herderlijke brief naar aanleiding van het overlijden van prins Leopold dat de dood van de troonopvolger bedoeld was om de natie
  dichter bij haar glorierijke katholieke traditie te brengen, een mededeling die meteen
  hevig werd verdedigd door de ultramontaanse pers.  In de brief ‘La Piété Patriotique’ van 6 januari 1910 eerde Mercier Leopold II als
  een groot patriot die op zijn sterfbed gewag maakte van een bewonderenswaardige
  religiositeit en zonder vrees voor het goddelijk tribunaal kon verschijnen vanwege de
  
  2023 Le suprême hommage.indd 236
  
  15/12/2022 10:47
  
  ‘a r s m o r i e n d i ’ – d e l a at s t e b e p r o e v i n g
  
  237
  
  Congo-kolonie ‘qui ouvrit à la civilisation chrétienne un continent, où il y a, pour nos
  apôtres de la Foi catholique, des millions d’âmes païennes à instruire et à sauver’.1395
  Mercier was zich bewust dat zijn openlijke verdediging van de (koloniale) erfenis van
  Leopold II hem bloot stelde aan kritiek, maar de kardinaal zag zichzelf als een morele
  en religieuze gids. Vanuit de overtuiging dat patriottisme een christelijke deugd
  was, maande hij gelovigen aan ‘le grand oeuvre de civilisation catholique en Congo’
  te steunen en hun kinderen, die met de invoering van de dienstplicht het nationale
  leger zouden vormen, op het rechte pad te houden door een religieuze opvoeding.1396
  Merciers voortvarende communicatie werd op de korrel genomen in liberale hoek.
   Ook katholiek leider Charles Woeste vond de lof vanuit Mechelen voor Leopold II
  ietwat overdreven.1397
  De stichter van de liberale protestantse kerk van Brussel (°1881), de Franse gewezen methodistische predikant James Hocart, was niet mals voor Merciers herhaalde
  eerbetoon aan de vorst met de nadruk op de vele bekeringen in Congo en Leopolds
  christelijke levenseinde met het ontvangen van de sacramenten. Hocart publiceerde
  als reactie een heuse aanklacht tegen de hypocrisie van de katholieke doctrine rond
  sacramenten en zielenheil:
  Le juge suprême a-t-il des indulgences spéciales pour ceux qui lui arrivent
  recommandés et estampillés par les sacrements? Le mal serait-il moins mal chez celui
  qui a été administré? Ce serait un singulier fléchissement de la justice. (…) d’après
  les dignitaires de l’Eglise, pour contrebalancer ces abus [het repressieve regime en
  de wantoestanden in de kolonie], il a suffi du baptême de nombreux congolais: les
  milliers de noirs tués par le travail forcé, les villages dépeuplés – je n’en dis pas plus –
  tout cela était compensé, effacé par le baptême de quelques autres milliers de noirs!
  Quelle morale!1398
  
  Een blijvende greep van de Kerk op het beheer van het sterven in het
  interbellum
  Aartsbisschop Van Roey toonde zich in zijn verslag aan Rome over de toestand in
  zijn bisdom in 1936 een tevreden man. In het overgrote deel van zijn diocees leefden
  de gelovigen volgens de kerkelijke voorschriften en er was, in vergelijking met vorige
  generaties, sprake van een diep doorleefd christelijk leven.1399 In België leek er zelfs in
  de grote stedelijke agglomeraties geen sprake te zijn van een massale verwaarlozing
  van de laatste sacramenten gedurende de tussenoorlogse periode. Van Roey stelde in
  zijn verslag uit 1937 dat in Brussel ongeveer 20 procent van de mensen zonder de
  sacramenten van de stervenden stierf. 1400
  
  2023 Le suprême hommage.indd 237
  
  15/12/2022 10:47
  
  238
  
  le suprême hommage
  
  Aan het ziekbed van Mercier, die aan maagkanker leed, werd een opmerkelijke
  modus vivendi gevonden tussen de aanwezige geestelijkheid en (katholieke) geneesheren, een samenwerking die gedurende de lange 19e eeuw vaak moeilijk realiseerbaar
  bleek.1401 Toen Mercier na zijn operatie op 6 januari 1926 zelf de laatste sacramenten vroeg, werd deze wens – na een eerdere weigering – door de artsen ingewilligd
  nu de geneesheren zelf overtuigd waren dat de kardinaal in levensgevaar verkeerde.
   Dit laatste was immers een conditie volgens de canonieke voorschriften om het heilig
  oliesel te verkrijgen (zie hoofdstuk 2). Het toedienen van de laatste sacramenten aan
  de prelaat werd de dag nadien het onderwerp van een speciale communicatie vanuit
  het aartsbisdom waarbij de vicarissen-generaals de clerus en de gelovigen opriepen
  tot publieke gebeden voor Mercier.1402
  Vanuit de katholieke elites ging zoals eerder een voorbeeldfunctie uit wat betreft
  het bewerkstelligen een goede christelijke dood. Tijdens Merciers laatste uren verzamelden de nuntius, de vicarissen-generaal, familieleden, leden van het kapittel en
  priesters zoals Lambert Beauduin rond zijn sterfbed in de Brusselse St-Elisabethkliniek voor de laatste gebeden. De nuntius gaf de stervende Mercier de pauselijke
  zegen ‘in articulo mortis’, goed voor een volle aflaat. Nuntius Clemente Micara was in
  zijn verslag aan Rome bijzonder onder de indruk van Merciers houding tijdens zijn
  doodstrijd: voorbereid, sereen, kalm en helder van geest.1403 Staatssecretaris-kardinaal
  Pietro Gasparri beschreef in een persinterview in Rome de doodsstrijd en ‘la sainte
  mort’ van Mercier als een voorbeeldspektakel dat te vergelijken was met een religieuze missie voor de gelovigen in België en de hele wereld.1404 In Le Vingtième Siècle,
  het katholieke dagblad onder directie van de geestelijke Norbert Wallez, verscheen
  een uitgebreid getuigenverslag van Merciers laatste uren. De religieuze en liturgische discipline van de fysiek zeer verzwakte kardinaal werd in idealiserende termen
  beschreven als een ongezien vroom spektakel, ‘la mort d’un saint’. Mercier vroeg zelf
  het opzeggen van de gebeden der stervenden en vroeg om een mis ter ere van Maria
  als middelares (tussen God, de wereld en Christus) aan zijn doodsbed, een devotie die
  op zijn vraag was goedgekeurd door de paus. Mercier vond nog de kracht om zelf de
  gebeden aan te geven die hij wilde (‘Magnificat’, ‘De Profundis’).1405 Merciers levenseinde werd in 1927 in een omvangrijke herdenkingspublicatie uitgebreid beschreven
  voor het nageslacht door de katholieke schrijver Henri Davignon.1406
  Het ontvangen van de laatste sacramenten was in hoge kringen duidelijk nog
  steeds van belang. Katholieke kranten bleven in het interbellum in hun berichtgeving
  aandacht besteden aan het christelijke levenseinde van publieke figuren die een staatsbegrafenis kregen, zoals luitenant-generaals Michel du Faing d’Aigremont en Jacques
  de Dixmude.1407 Families van prominente katholieke staatsmannen hechtten er in de
  jaren 1920 en 1930 belang aan om op de doodsbrieven te melden dat (oud-)politici
  stierven met een speciale pauselijke zegen ‘in articulo mortis’ na de laatste sacramenten (zie hoofdstuk 2).  Deze melding verscheen in België slechts rond de eeuwwisseling
  
  2023 Le suprême hommage.indd 238
  
  15/12/2022 10:47
  
  ‘a r s m o r i e n d i ’ – d e l a at s t e b e p r o e v i n g
  
  239
  
  op doodsprenten en doodsbrieven.1408 Leopold III gaf in zijn gesprek met de apostolische nuntius na het ongeval van koningin Astrid te kennen zich zorgen te maken over
  het lot van de zielen van Albert en Astrid gezien zowel zijn echtgenote als zijn vader
  zonder de laatste sacramenten stierven.1409 In Le Vingtième Siècle werden de lezers, net
  als op enkele doodsprenten, dan ook voorgelogen dat het heilig oliesel door een lokale
  Zwitserse geestelijke nog werd toegediend aan koningin Astrid voor ze het leven liet
  (zie illustratie 8.18b).1410 Aartsbisschop Van Roey liet in zijn herderlijke brieven voor
  zijn bisdom naar aanleiding van Alberts en Astrids tragische overlijden maar weinig twijfel bestaan dat de populaire koning en koningin in de hemel zouden worden
  opgenomen. Van Roey riep de gelovigen wel op te bidden opdat God de mogelijke
  menselijke zwakheden van Astrid en Albert zeker zou vergeven.1411
  Deze blijvende katholieke gevoeligheid voor rituele controle over het sterfuur wijst
  op een breder cultureel verschijnsel waarin de mens probeert de biologische dood te
  overwinnen en een onderscheid maakt tussen een ‘goede’ en ‘slechte’ dood. In traditionele gemeenschappen en in verschillende religies identificeren antropologen een
  ‘slechte dood’ steevast als een willekeurig en onverwachts overlijden dat niet te kaderen valt binnen een patroon/cyclische orde en zo de onmacht van de gemeenschap
  aantoont. Bij zo een dood kan er geen sprake zijn van een regeneratief potentieel.1412
  Om aan de gewelddadige en tragische dood van Albert – die onvoorbereid en zonder
  de hulpmiddelen van de Kerk het leven liet – alsnog een zingevend discours van regeneratie en cyclische vernieuwing te verbinden, verscheen in Le Vingtième Siècle een
  reflectie van de jonge dominicaan-theoloog Stanislas Dockx. Deze was werkzaam aan
  het dominicaanse Studium van La Sarte. Dockx vergeleek de dodelijke val van Albert
  met het offer van Christus aan het kruis door God. Ook Alberts plotse en eenzame
  dood zorgde immers voor een regeneratie, namelijk het tot stand komen van nationale eenheid en patriottisch gemeenschapsgevoel, en was een duidelijke interventie
  van God.  Ook Denis geloofde in de voorzienigheid/de wil van God. Via Alberts en Astrids
  dood werd de Belgische natie gezuiverd: het Belgische volk had nood aan het martelaarschap van Albert om de waarde in te zien van moed en eenheid in tijden van
  egoïsme. Albert en Astrid werden voorgesteld als mysterieuze offers waar ongetwijfeld
  een hogere zin mee gemoeid was.1416 De aalmoezenier van het Belgische hof, Georges
  Colle, sprak tien maanden na Astrids overlijden in Küssnacht op gelijkaardige wijze
  over de koningin als een figuur die door God werd ‘geleend’ ter stichting en voorbeeld
  van het Belgische volk.1417
  Kortom, de wijze waarop Mercier, Albert en Astrid het leven lieten, werd zeer
  nadrukkelijk aangewend door katholieke middens en de Kerk om het katholicisme in
  het land te stimuleren tot ongekende emotionele hoogtes met een duidelijke band tussen troon, altaar en natie. Uit Merciers gemediatiseerde en geïdealiseerde overlijden
  blijkt hoezeer binnen het katholicisme in de eerste eeuwhelft nog werd vastgehouden
  aan de traditionele leer rond de sacramenten. De reactie van geestelijken en katholieke intellectuelen op het overlijden van Albert en Astrid, die beiden om het leven
  kwamen op een manier die symbool stond voor de moderne tijdsgeest met Alberts
  klimongeluk en de jonge Astrid die overleed in een auto-ongeluk, tonen echter aan
  hoezeer de Kerk in deze gevallen er zonder veel moeite in slaagde om vanuit een flexibele positie de orthodoxie te laten varen. Deze ongevallen werden zeer duidelijk gekaderd binnen een religieuze boodschap.
   2023 Le suprême hommage.indd 240
  
  15/12/2022 10:47
  
  7
  Begrafenissen als kerkelijke en
  vrijzinnige manifestaties
  Van ‘refus de sépulture’ naar doelbewuste ‘enterrement civil’,
  1815-1914
  De stoet naar de kerk, de dienst in de kerk, de stoet naar het graf met de gebeden voor
  het zielenheil en teraardebestelling in gewijde grond waren en bleven in de 19e eeuw
  een belangrijke troost voor de nabestaanden en er was lange tijd geen enkel alternatief voor families (zie hoofdstukken 2 en 4).1418 Daarom waren conflicten rond de
  toelating van een kerkelijke begrafenis nog emotioneler van aard dan conflicten rond
  het sterfbed.1419 Uit archiefonderzoek in het Maine-et-Loire departement te Frankrijk
  blijkt hoe families van mannen en vrouwen die (in de ogen van de clerus) doelbewust buiten of onverschillig ten aanzien van de Kerk leefden en door omstandigheden
  zonder de laatste sacramenten stierven in de eerste eeuwhelft toch vaak nadrukkelijk
  een kerkelijke uitvaart vroegen. Dit kon tot scherpe discussies leiden met de lokale
  parochiepriester.1420
  Onder aartsbisschop Franciscus de Méan, de laatste prins-bisschop van Luik die
  sinds 1817 aartsbisschop van Mechelen-Brussel was in het Verenigd Koninkrijk der
  Nederlanden, werd duidelijk niet steeds de harde lijn gekozen. Zo werd onder de
  Méan na uitgebreide inlichtingen besloten om de gewezen jakobijn en revolutionaire
  schilder Jacques-Louis David een kerkelijke begrafenis te schenken, ook al had David
  de laatste sacramenten niet ontvangen. 1421 Men was in Mechelen duidelijk bevreesd
  voor de commotie die een ‘refus de sépulture’ kon veroorzaken bij publieke figuren.1422
  Geestelijken werden onder Willem I nochtans toegelaten om kerkelijke uitvaartdiensten en rituelen te ontzeggen aan families. Onder Willem I was het wel enkel aan de
  plaatselijke autoriteiten om in overeenstemming met de familie het graf op de begraafplaats aan te duiden. De protestantse vorst liet dus niet toe dat burgers ongewild in
  een aparte ongewijde uithoek van het kerkhof werden begraven na de weigering van
  een kerkelijke dienst.1423
  De Méan maakte nog de overgang naar het nieuwe Belgische regime mee maar
  werd in 1832 opgevolgd door zijn vicaris-generaal Engelbert Sterkcx. Sterckx stelde
  zich reeds als deken in Antwerpen onder het Nederlandse regime harder op dan de
  Méan en weigerde kerkelijke begrafenissen toe te staan aan zondaars en betreurde de
  
  2023 Le suprême hommage.indd 241
  
  15/12/2022 10:47
  
  242
  
  le suprême hommage
  
  toegefelijkheid voor zelfmoordenaars. 