title: Myriam Greilsammer, L’Usurier chrétien, un Juif métaphorique?: Histoire de l’exclusion des prêteurs lombards (XIIIe-XVIIe siècle)
text: BMGN - Low Countries Historical Review | Volume 128-3 (2013) | review 63
  
  Myriam Greilsammer, L’Usurier chrétien, un Juif métaphorique?: Histoire de l’exclusion des
  prêteurs lombards (XIIIe-XVIIe siècle) (Rennes: Presses Universitaires de Rennes, 2012, 344
  pp., ISBN 978 2 7535 1725 7).
  Geld verdienen aan geld – zeker in financieel onzekere tijden geeft het verontwaardigde
  gezichten. In de huidige financiële crisis zijn de zich verrijkende bankdirecteuren en
  hegdefund-managers mikpunt van woede. De teneur is dat zij rijkdom vergaren in een
  abstract economisch universum. De winsten zijn niet op authentieke producten geboekt,
  en komen de maatschappij niet ten goede.
  Ongeacht of de kritiek op de banken terecht is, de afkeer tegen dergelijke
  winstpraktijken lijkt niet tijdgebonden. Eenzelfde verwijt komen we tegen bij de laat
  dertiende-eeuwse Thomas van Aquino, die zegt dat geld zich niet kán vermenigvuldigen –
  dat is een zonde tegen de natuur. De toenmalige maatschappelijke uitsluiting van
  woekeraars kunnen we in hetzelfde licht plaatsen. In L’Usurier chrétien, un Juif
  métaphorique? analyseert Myriam Greilsammer de houding van kerk en wereldlijke
  vorsten jegens de Lombardische woekeraars in de Nederlanden tussen de dertiende en
  zeventiende eeuw. Zich bedienend van anti-joodse retoriek, heten de woekeraars
  hebzuchtige bedriegers. Toch mogen zij van de vorsten gedurende zo’n half millennium
  leningen verstrekken tegen exorbitant hoge rentes van om en nabij de veertig procent.
  Aan deze praktijk komt langzaam een einde als in 1618 de eerste bank van lening in de
  Spaanse Nederlanden verrijst. Zulke banken van lening waren in de zestiende eeuw
  dankzij paus Leo X’s bul Inter multiplices gesanctioneerd. In tegenstelling tot de
  woekeraars uit Lombardije rekenden deze banken een relatieve lage rente van vijftien
  procent, opgevoerd als kosten- en salarisvergoeding.
   Greilsammers werk, dat voortbouwt op studies van onder meer Jacques Le Goff,
  Giacomo Todeschini en Jean-Claude Schmitt, biedt een rijke studie naar de grenspositie
  van de woekeraar. Woekeraars uit Lombardije komen als beroepsgroep op als het
  Noorden vanaf de twaalfde eeuw in een economische stroomversnelling raakt. Zeker zijn
  zij niet de enigen die zich in geldzaken begeven, wel hebben hun pandleningen en
  consumentenkrediet een belangrijke bijdrage geleverd aan de opkomst van het
  bankwezen. Vaak opereerden ze in consortia, vanaf de dertiende eeuw gevestigd op
  vaste verblijfplaatsen. Anders dan de handelsbanken, de erfgenamen van de
  geldwisselaren, rekenden zij wel rente. En dat associeerde de Kerk met hebzucht – een
  
  © 2013 Royal Netherlands Historical Society | KNHG
  Creative Commons Attribution 3.0 Unported License
  URN:NBN:NL:UI:10-1-109982 | www.bmgn-lchr.nl | E-ISSN 2211-2898 | print ISSN 0615-0505
  
  hoofdzonde. Zodanig waren zij in dienst van de duivel, onverzadigbaar en zonder berouw.
  Dit kwam hen op talloze veroordelingen te staan. Bijvoorbeeld in de twaalfde eeuw onder
  paus Alexander III tijdens het Derde Lateraans Concilie in 1179.
   De beeldvorming over de ‘manifeste woekeraars’, geldschieters uit Lombardije, is
  een goed voorbeeld hoe beelden van de ‘ander’ vaak in elkaar overlopen. Vanaf de
  dertiende eeuw scheren regionale kerkconcilies de woekeraars uit Lombardije namelijk
  over één kam met joodse geldschieters. Dit beeld blijft overeind, ook als er in de
  Nederlanden geen joodse geldschieters meer actief zijn na de pogroms in de veertiende
  eeuw tijdens de pestepidemieën. Het beeld gaat gepaard met uitsluiting. Italiaanse
  woekeraars – aangeduid als ‘gedoopte joden’ – hebben geen toegang tot de
  sacramenten, tenzij zij berouw tonen en een deel van de behaalde woekerwinsten
  terugbetalen. Net als joden legt de canonieke wetgeving hun kledingvoorschriften op. In
  de samenleving dienen zij vermeden, vooral in seksueel opzicht – al huizen zij niet, zoals
  joden, in aparte getto’s. Bijzonder is dat de Italiaanse geldschieters daarin dus een
  grenspositie innemen. Deze grenspositie leidt tot een grondtoon van angst voor het
  verborgene – geheime woekerpraktijken – een duistere, geheime corruptie van de ‘open’,
  ‘gezonde’ christelijke maatschappij. De aanduiding ‘gedoopte joden’ is in dit verband
  veelzeggend, daar angst voor het corrumperende ‘geheime’ opflakkerde ten aanzien van
  tot het christendom bekeerde joden in bijvoorbeeld het Spanje van deze tijd.
   In dit verband wijst Greilsammer op het laatmiddeleeuwse concept van de pure
  christelijke samenleving, gezuiverd van het interne (private) gevaar. Met name in antijoodse retoriek van de franciscanen speelt dit beeld een rol. De franciscanen staan dan
  ook aan de wieg van de eerste Italiaanse banken van lening. Een – vandaag nog
  herkenbaar – verwijt is dat de winsten niet de eigen gemeenschap toestromen, maar
  vreemdelingen toekomen. Daarnaast speelt al vanaf de dertiende eeuw het armoedeideaal van de franciscanen een rol, en het ontstane idee van een ‘goede’ christelijke
  economie. Verwijzend naar het werk van Giacomo Todeschini, accentueert de auteur het
  idee dat rijkdom in dienst van de gemeenschap staan moest; inactieve of overtollige
  rijkdom was afkeurenswaardig. Leningen waren daarom alleen toegestaan uit
  liefdadigheid, niet omwille van de winst, volgens de Kerk.
   Greilsammer beschrijft heel treffend het kat-en-muisspel dat de wereldlijke macht
  met de woekeraars speelt. Hoewel de Kerk al in de twaalfde eeuw de woekerpraktijk
  afkeurt, staan de Lombarden gedurende de hele periode onder bescherming van de
  wereldlijke vorsten, die octrooien aan de woekeraars verstrekken. Daarbij maken de
  machthebbers cynisch gebruik van de kerkelijke verordeningen om de octrooien met
  even grote regelmaat in te trekken, zich daarbij beroepend op religieus-morele
  argumenten. Vervolgens moeten de Lombarden tegen hogere sommen het recht om hun
  beroep uit te oefenen terugkopen. Zo leefden de woekeraars onder voortdurende
  dreiging van verdrijving en inbeslagname van eigendommen. Op andere fronten is er ook
  veel inconsistent gedrag. Kerken lenen soms zelf van de woekeraars, met kerkgoederen
  als onderpand. Ook lokale bisdommen nemen vaak een dubbele houding in. Kortom, de
  
  economie is belangrijker dan religieuze ideologie. Zolang wereldlijke en kerkelijke vorsten
  geld nodig hebben, blijft de woekeraar zijn beroep uitoefenen. De vorsten beroepen zich
  daarbij op het ‘algemene belang’ om toegang tot geldstromen te hebben. Ze stellen zelfs
  een meier aan om de woekeraars te beschermen en controleren.
   Vooral de vijftiende eeuw is een gunstige periode voor de woekeraar, al blijft er
  weerstand tegen excessieve rentes en woekeraars opererend zonder vergunning. In de
  zeventiende eeuw keert echter het tij: de woekeraars leveren te weinig op en worden
  verdreven. Waarom deze kentering? Greilsammer zegt dat de verdrijving van de
  Lombardische woekeraars in de zeventiende eeuw een samenspel was van economische,
  staatkundige en cultuur-religieuze mentaliteitsveranderingen. Aan het einde van de
  zestiende eeuw is er sprake van verharding, als de machthebbers grote bedragen eisen
  voor de vergunningen. In de zeventiende eeuw ontstaat ook voor het eerst een alliantie
  tussen kerk en staat tegen de woekeraars. De woekeraars zijn slachtoffer van
  centralisatie en te hoge druk. Waar de wereldlijke machten zich voor de Reformatie in de
  praktijk weinig gelegen lieten liggen aan kerkelijke bezwaren tegen woekerleningen,
  vindt er aldus in de Contrareformatie een toenadering tussen kerk en staat plaats. In het
  Noorden, waar kerk en staat meer gescheiden blijven, blijven de geldschieters uit
  Lombardije wel actief.
  Toch lijkt Greilsammer de verklaring uiteindelijk vooral te zoeken in een
  ‘internalisering’ van de religieuze retoriek, in het bijzonder van het franciscaner armoedeideaal. Greilsammers verklaring voor de verdrijving van de woekeraars blijft daarbij
  enigszins in het midden. Zoals David Nirenberg in Communities of Violence: Persecution of
  Minorities in the Middle Ages stelde, moet men vraagtekens plaatsen bij een dergelijke
  gestage ‘internalisering’. Immers, zoals Greilsammer zelf stelt, is de negatieve kerkelijke
  houding gedurende deze hele periode consistent. Waarom de wereldlijke vorsten in de
  zeventiende eeuw van houding veranderen, terwijl zij zich al die eeuwen daarvoor niets
  aan kerkelijke argumenten gelegen lieten – sterker nog, ze op cynische wijze inzetten
  voor eigen gewin – zal dus niet alleen langs religieus-morele maar ook economische en
  staatkundige lijnen gezocht moeten worden.
  Claire Weeda, Universiteit van Amsterdam.
  