title: Identiteit onder constructie
text: IDENTITEIT
  
  ·
  
  Identiteit onder
  •
  constructie
  Projectontwikkelaars prijzen woningen
  aan als 'eigenzinnig' en 'authentiek'.
  Architecten azen op opdrachten voor
  beeldbepalende gebouwen. Gemeentebesturen willen de identiteit van hun stad
  versterken om de aantrekkingskracht op
  bedrijven te vergroten. Burgers vrezen
  dat het eigen karakter van hun omgeving
  verdwijnt en lopen massaal warm voor
  historiserende nieuwbouw. Als nooit
  tevoren wordt de identiteit in de ruimtelijke omgeving gezocht. Waar komt die
  trend vandaan? Hoe moet ze worden
  gewaardeerd? En waarom is het thema
  van identiteit nauwelijks in de 'Nota
  
  Nederlandse ruimtelijke identiteit bezien vanaf de snelweg (Foto Tineke Lu pi)
  
  Ruimte' terug te vinden?
  
  RI ES VAN DER WOUDEN
  
  Twijfel aan de eigen identiteit slaat
  doorgaans toe in tijden van snelle verandering. Iedereen heeft tijdens zijn
  puberteit of 'midlife crisis' wel eens
  voor de spiegel gestaan met de vraag:
  wie ben ik eigenlijk? Dat geldt niet
  alleen voor het individu, maar ook voor
  organisaties. De oratie 'Identiteit in
  Discussie' van socioloog Laeyendecker
  uit 1974 biedt zicht op een periode van
  uitvoerige debatten over de identiteit
  van organisaties na de verzuiling. Het
  begrip 'identiteitscrisis' zong rond en de
  katholieke vakbond NKV had zelfs een
  'Bestuurder Identiteit' aangesteld om
  het denken over de positionering van
  een katholieke vakbond in de ontzuilde
  maatschappij te stimuleren. Veel heeft
  het niet geholpen, want het NKV zou in
  1976 opgaan in de FNV.
   Daarna werd het wat stiller rond dit
  thema totdat begin jaren negentig naar
  aanleiding van de Europese integratie
  een debat over de nationale identiteit
  ontstond. Dat debat heeft zich geleidelijk uitgebreid naar ruimtelijke entiteiten op allerlei schaalniveaus: steden,
  landschappen, wijken. Er heerst de
  angst dat historische identiteiten onder
  de moderniseringsdruk bezwijken. Er
  is tegelijkertijd een verhoogd bewustzijn dat de eigen stad, wijk of woning
  door middel van een sterke identiteit
  beter aan de man gebracht kan worden.
  Karaktervolle landschappen dienen
  te worden beschermd en steden en
  12 AGORA- JAARGANG 21 - NUMMER 2 - 2005
  
  wijken worden onder de aandacht van
  burgers en bedrijven gebracht door ze
  als herkenbaar 'merk' te profileren. Een
  mengsel van defensieve en offensieve
  motieven derhalve, die ook nog eens
  door elkaar lopen doordat bij de marktprofileringen van steden en wijken niet
  zelden wordt teruggegrepen naar historische identiteiten, zoals bij de herleving
  van de Hanzesteden.
   In zijn oratie gaf Laeyendecker aan dat
  bij het begrip 'identiteit' in feite twee
  vragen een rol spelen: de vraag naar het
  eigene en onderscheidende van iets of
  iemand en de vraag naar de continuïteit
  in verandering. Beide aspecten zijn
  ook bij de connectie tussen identiteit
  en ruimte aan de orde. De zoektocht
  naar de identiteit van ruimten is te zien
  als een reactie op grote veranderingen
  waarin zowel onderscheid en eigenheid
  als het spanningsveld tussen historische
  continuïteit en transformatie een rol
  spelen. Dit artikel wil een aanzet geven
  tot een analyse van de aard en aanleiding van die zoektocht. Maar daaraan
  gaat een vraag vooraf waarop eerst kort
  wordt ingegaan. Mag het begrip 'identiteit' zomaar worden verplaatst van personen naar fysieke ruimten?
  Identiteit van ruimten?
  
  De relatie tussen ruimte en identiteit is
  op zich niet nieuw. Eeuwenlang hebben
  mensen identiteit of status ontleend
  aan hun huis, straat, woonbuurt of
  stad. Nog steeds wordt een adres in de
  Amsterdamse Concertgebouwbuurt of
  het Haagse Statenkwartier met enige
  
  trots naar voren gebracht. En ook al
  woon je op een krappe woning in de
  Dapperbuurt, tegenover provincialen
  kun je tenminste duidelijk maken dat je
  deel uitmaakt van het kosmopolitische
  Amsterdam. Die bindingen zijn verrassend sterk, zoals bestuurders tot hun
  schrik merkten bij de referenda in 1995
  in Amsterdam en Rotterdam. Een overgrote meerderheid van de burgers weigerde 'hun' stad te laten verdwijnen in
  gezichtsloze stadsprovincies. Bindingen
  zijn er niet alleen met woonplekken,
  maar ook met werkplekken: het is beter
  om in de binnenstad te werken dan op
  een bedrijventerrein buiten de stad. En
  er is natuurlijk de nationale trots, waarbij het lidmaatschap van een natie de
  koppeling vormt tussen de persoonlijke
  identiteit en het nationale landschap.
   De recente trend om aan ruimtelijke
  entiteiten als steden, regio's en wijken
  zelf een identiteit toe te kennen gaat
  echter een stap verder dan het ontlenen
  van identiteit aan de verbondenheid met
  een plek. De identiteit wordt verplaatst
  van de persoon naar de ruimtelijke
  entiteit zelf. Dat is in feite een vorm
  van reïficatie: het toekennen van een
  menselijke eigenschap aan een fysiek
  ding. Zoals Sirnon Schama in zijn
  monumentale 'Landschap en Herinnering' laat zien, kan die reïficatie op
  een lange traditie bogen. De bezielde en
  mythische landschappen kregen in de
  negentiende eeuw een nieuwe impuls
  door het romantische verlangen naar
  het pastorale leven en de positionering
  van landschappen in het erfgoed van het
  
  IDENTITEIT
  
  groeiend nationaal bewustzijn. En nu,
  in een tijd van afnemend belang van de
  natiestaat en de afdaling van het eens zo
  glorieuze ideaal van het 'wereldburgerschap' in de grimmige migrantenwijk
  beleeft de ruimtelijke reïficatie van identiteit opnieuw hoogtijdagen. Identiteiten
  worden gezocht én gevonden in Hollandse landschappen en historiserende
  woningbouw.
   Hoe waarachtig zijn die ruimtelijke
  identiteiten? Zoals we zagen is de vraag
  naar de identiteit tegelijkertijd een
  vraag naar de continuïteit van iets of
  iemand en naar dat wat iets of iemand
  van zijn omgeving onderscheidt. Een
  sluitend antwoord op die vraag vereist
  een toetssteen, maar die is er niet. De
  gemakkelijkste uitweg lijkt in eerste
  instantie het geven van een biografie, of
  het nu gaat om een persoon of om een
  stad oflandschap. Maar dat antwoord
  is op alle vlakken onbevredigend, want
  de biografie loopt door, ook als iemand
  gaat dementeren. Maar is een demente
  persoon nog dezelfde? En zou VoornePutien nog zichzelf zijn gebleven als het
  omgevormd zou zijn tot industrieterrein
  van Rotterdam, zoals ooit het plan was?
  De levensloop van het landschap gaat
  verder, maar een antwoord op de vraag
  naar de identiteit ervan geeft hij niet.
   De identiteit van ruimten is daarom
  een construct in dubbele zin. De
  
  \
  
  identiteit zélf is een construct, slechts
  bestaand in taal en beeld en altijd
  voorlopig en betwistbaar. Bovendien is
  het een vorm van reïficatie, het toekennen van een menselijke eigenschap
  aan fysieke ruimten. Niettemin is het
  analyseren van deze constructen, deze
  ogenschijnlijke hersenschimmen, van
  groot belang. Identiteiten zijn bepalend
  voor hoe mensen zich in de wereld en
  de ruimte positioneren en daar naar
  handelen. De eerder gestelde vraag of je
  'identiteit' mag toepassen op de ruimte
  kan dus slechts indirect beantwoord
  worden met de constatering dat identiteit kennelijk een onmisbaar maatschappelijk construct is dat als zodanig
  door de sociale wetenschappen serieus
  genomen moet worden. Discussies over
  ruimtelijke identiteiten geven aan dat
  maatschappelijke groepen reageren op
  veranderingen en hun posities in de
  ruimte aan het herdefiniëren zijn. Waar
  mensen eerder identiteiten zochten in
  religie of politieke oriëntatie, doen ze
  dat nu in de ruimtelijke omgeving. Over
  dat proces gaat de rest van dit artikel. De
  belangrijkste maatschappelijke verandering is de versnelde mondialisering en
  het verhevigde zoeken naar identiteit is
  daar een reactie op.
   Nieuwbouwwoningen in jaren dertig stijl te Nieuw-Vennep. (Foto Marlies de Stigter)
  
  Mondialisering
  Mondialisering en het zoeken naar
  identiteit hebben alles met elkaar te
  maken en dat inzicht wint ook terrein in
  het debat over ruimtelijke ontwikkelingen. Niet voor niets liet Manuel Castells
  zijn boek over de netwerksamenleving
  'The Rise of the Network Society' volgen door een deel met de titel 'The
  Power of Identity'. Mondialisering en
  identiteitsvorming zijn te beschouwen
  als de keerzijden van één proces. Het
  zoeken naar identiteit is een reactie op
  het proces van mondialisering. Daarbij
  worden soms nieuwe culturele identiteiten geschapen, maar vaker nog oude
  identiteiten herontdekt. Zie bijvoorbeeld
  de multinationale staten uit het voormalige Oostblok, zoals de Sovjet-Unie en
  Joegoslavië. Toen deze staten uit elkaar
  vielen, werd teruggegrepen op de nationale identiteiten van voor de Russische
  revolutie. Elders maakten islamitisch en
  christelijk fundamentalisme een bloeiperiode door.
  Het zoeken naar identiteit is niet alleen
  op het macroniveau van de wereldpolitiek en de wereldeconomie terug
  te vinden. Ook op andere ruimtelijke
  schaalniveaus is die trend er. Stedelijke
  regio's proberen zich te profileren in
  een steeds internationaler economisch
  veld. Vele nieuwe stedelijke plekken
  krijgen een identiteitsbepalende vorm,
  zoals die van de zeer populaire jaren
  dertig. Op individueel niveau neemt het
  belang van 'leefstijl' als vormgever van
  identiteit toe.
   Na de crisis van de industriële economieën in het Westen van de jaren
  zeventig is een sterke mondiale economische vervlechting ontstaan die zich
  steeds minder laat kanaliseren binnen
  nationale grenzen. Sectoren als de
  zakelijke dienstverlening en de informatietechnologie liepen voorop. Vele
  auteurs benadrukten het 'footloose'karakter van deze mondialisering. De
  grotere bewegingsvrijheid betekent
  echter niet dat plaatsen niet meer van
  belang zijn. Het tegendeel is eerder
  het geval: de verminderde vestigingsdwang van bedrijven betekent juist dat
  vestigingsplaatsen zich beter moeten
  'verkopen' aan potentiële klanten. Dat
  doen ze vooral door hun identiteit als
  wereldstad, als cultuurcentrum, als !CTstad of als uitgaansstad te benadrukken.
  Het is de verdienste van Saskia Sassen
  geweest erop te wijzen dat hierdoor de
  brandpuitten van de economische monJAARGANG 21 - NUMMER 2 - 2005 -AGORA IJ
  
  -
  
  IDENTITEIT
  
  dialisering sterk geconcentreerd zijn
  in specifieke plaatsen: de 'global cities'
  New York, Londen en Tokyo. Zij vormen
  de top van het internationale zakelijk
  verkeer, de belangrijkste knopen in het
  wereldomspannende stedelijke netwerk.
  Andere steden nemen op deelterreinen
  een toppositie in of profileren zich als
  centra in hun regio.
  Ook in Nederland herstelden sommige
  steden zich van de klappen van de
  deïndustrialisatie. De sterkst ontwikkelde postindustriële agglomeraties
  aan de noord- en oostvleugel van de
  Randstad groeiden beduidend sneller
  dan gemiddeld. Het lijkt erop dat deze
  agglomeraties zich een eigen economische positie - een eigen 'economische
  identiteit' -hebben verworven binnen de
  internationale economische netwerken.
  Die identiteit is soms gebaseerd op oude
  specialisaties, zoals de financiële sector
  in Amsterdam. Ook in een mondiale
  economie speelt de historische padafhankelijkheid nog een rol. Een oude
  economische identiteit trekt nieuwe
  activiteiten aan die daarop voortbouwen.
   Een groter probleem hebben de grootstedelijke gebieden die voorheen sterk
  op de industrie leunden, zoals de Rijnmond. Deze gebieden zijn nog op zoek
  naar een nieuwe positie in de mondiale
  economie en naar een eigen identiteit.
  Twee zaken vallen op aan deze herpositionering van stedelijke en regionale
  identiteiten. Grootstedelijke gebieden
  zijn ten eerste geneigd een zelfde
  specialisatie te zoeken: 'brainports',
  ICT, recreatie. Waar diversiteit tussen
  steden met de mond wordt beleden, is
  een zekere uniformiteit het gevolg. Ten
  tweede vindt het debat over de eigen
  grootstedelijke identiteit nog weinig
  plaats op Europees niveau. Wat betekenen de agglomeraties in de Randstad
  binnen Europa? Of is het verstandiger
  de Randstad als geheel te positioneren?
  In dit opzicht is het opvallend dat in de
  'Nota Ruimte' de ambitie van de Deltametropool is losgelaten en er weer over
  Randstad wordt gesproken. Misschien is
  dat terecht. In ieder geval zou een debat
  over de nieuwe grootstedelijke economische ambities en de bijbehorende
  schaalniveaus hier wel op zijn plaats
  zijn.
  'Generic city'
  
  Wie de oogst aan fotoboeken over internationale stedelijke ontwikkelingen van
  
  14 AGORA- JAARGANG 21- NUMMER 2- 2005
  
  '.
   de laatste jaren bekijkt, kan maar tot
  één conclusie komen: nieuwe stedelijke
  plekken hebben nauwelijks een eigen
  identiteit. Of het nu gaat om Tokyo,
  Frankfurt, Londen of Sao Paulo, de
  nieuwe kantoren, vliegvelden, knooppunten en woonblokken lijken allemaal
  op elkaar. Het lijkt de stelling van Koolhaas te bevestigen dat de 'generic city':
  de stad, ofliever gezegd het stedelijk
  veld zonder eigen identiteit en geschiedenis, daadwerkelijk in opkomst is. In
  reactie hierop zijn stads bestuurders,
  projectontwikkelaars en consumenten
  veel bewuster bezig een identiteit voor
  stedelijke gebieden te zoeken en te construeren. Overal in het stedelijke gebied
  verschijnen bijvoorbeeld beeldbepalende gebouwen die de identiteit van
  dat gebied moeten versterken. Projectontwikkelaars en gemeentebestuurders
  proberen woonwijken een sterker eigen
  gezicht te geven om ze voor kopers aantrekkelijker te maken. Hiertoe worden
  vaak de 'grote namen' uit de architectenwereld gecontracteerd. Van hen wordt
  immers verwacht dat zij door hun eigen
  stijl een sterke identiteit voor een stedelijk gebied kunnen creëren. Maar ook
  in deze reacties dreigt een zeker gevaar
  van uniformiteit. De lokale identiteiten,
  die gevormd worden in reactie op de
  'identiteitsloze' mondialisering, lijken
  vaak erg op elkaar. Denk aan het versterken van de historische identiteit van
  binnensteden en de alomtegenwoordige
  binnenstadfestivals, denk aan de nieuwe
  jaren dertig wijken en denk ook aan de
  vele monumentale nieuwe kantoorgebouwen.
   Het gecombineerde effect van de mondialisering en het toegenomen belang
  van identiteit is overigens ook voelbaar
  op een geheel ander vlak, namelijk in de
  discussie over achterstandswijken. Waar
  de autochtone bewoners van achterstandswijken zich vroeger deel voelden
  van een stad waar ze trots op waren,
  zijn ze nu ongewild deel van een achterstandsgroep. Zij krijgen de negatieve
  identiteit van achterblijver opgeplakt. Zij
  zijn er immers niet in geslaagd weg te
  komen uit de voormalige arbeiderswijk,
  die nu in een immigrantenwijk is veranderd. De emotionele weerstand tegen
  die ongewenste identificatie is groot en
  een factor die in het debat over wonen
  in achterstandswijken niet ongestraft
  kan worden verwaarloosd.
   'Giobal city' Frankfurt am Main met op de
  voorgrond het gereconstrueerde geboortehuis
  van Goethe. (Foto Peter van Yperen)
  Persoonlijke identiteit
  
  Ook op individueel niveau is het belang
  van identiteit toegenomen. Was in de
  industriële samenleving de sociaaleconomische status belangrijk voor de
  identiteit van een persoon, nu lijkt de
  identiteit vooral in de vrije tijd en door
  verschillen in consumptiepatronen te
  worden opgebouwd. Identiteiten worden bewuster gezocht en tot een leefstijl
  geconstrueerd. De Duitse socioloog
  Gerhard Schulze spreekt in dit opzicht
  zelfs van een 'Erlebnisgesellschaft': een
  maatschappij waarin de sociale posities
  van individuen kunnen worden gedefinieerd in termen van smaak, leefstijl
  en consumptiepatronen. Deze ontwikkelingen zijn de afgelopen decennia
  geïntensiveerd, vooral door de groei
  van het media- en internetgebmik De
  'informatisering' van het dagelijkse
  bestaan heeft een nieuwe dimensie toegevoegd aan de vrijetijdsbesteding en de
  vormgeving van de individuele identiteit. Het individu kan nu zijn identiteit
  ontlenen aan contacten op mondiaal
  
  IDENTITEIT
  
  niveau. Voorheen werd deze vermaaksen informatiestroom gefilterd door de
  nationaal georganiseerde omroepen
  en nieuwsmedia en waren de directe
  internationale contacten voorbehouden
  aan de elite en de kortegolfradio-enthousiast Nu ontstaat het gedifferentieerde
  beeld van het 'voor elk wat wils' -wereldburgerschap. De immigrant uit Pakistan
  onderhoudt de traditionele familiebanden met het land van herkomst, de
  Elvis-fan onderhoudt via het internet
  contacten met andere fans en bij
  gebeurtenissen zoals de oorlog in Irak
  en de Olympische Spelen zijn overal ter
  wereld mensen aan de televisie gekluisterd. Deze 'wereldoriëntaties' zijn geen
  vervanging van de dagelijkse contacten
  op een klein ruimtelijk schaalniveau. Ze
  komen erbij. In het dagelijkse bestaan
  wordt frequent van schaal gewisseld:
  er wordt gemaild met collega's aan de
  andere kant van de wereld, vervolgens
  worden boodschappen gedaan in de
  eigen straat en in het weekeinde worden
  uitgaansgelegenheden buiten de woonplaats bezocht. Zo ontstaan per individu
  verschillende 'pakketten' van bindingen
  op allerlei schaalniveaus.
   Meer dan voorheen is de persoonlijke
  identiteit een proces van permanente
  constructie en reconstructie geworden.
  Gafhet idee van de ziel aan de gelovige
  ooit de illusie van een onveranderlijke
  persoonlijke kern, tegenwoordig is de
  westerse geseculariseerde bevolking
  zich ervan bewust dat de persoonlijkheid gemaakt en gemanipuleerd moet
  worden en steeds opnieuw aandacht
  vereist. De persoonlijke identiteit
  moet voortdurend worden gespiegeld
  en getoetst aan de omgeving. De constatering van Richard Sennett dat de
  modernisering een muur heeft opgetrokken tussen de private binnenwereld
  van mensen en de publieke stedelijke
  omgeving, is daarom allang niet meer
  adequaat. In de postmoderne samenleving is er geen sprake van gescheiden
  identiteiten voor binnenshuis en het
  publieke leven. Integendeel, mensen
  brengen hun privéleven naar buiten en
  de publieke wereld naar binnen en construeren zo hun identiteit. Die ontstaat
  uit een amalgaam van psychische, culturele én ruimtelijke beleving.
   Ruimtelijk beleid
  
  Anders dan de 'paarse' voorgangers lijkt
  het Kabinet-Balkenende meer aandacht
  te hebben voor de schaduwzijden van
  
  de mondialisering in de vorm van het
  verlies aan eigenheid van de natie en
  van gemeenschappen. Denken over
  identiteit zou nu zeker in het politieke
  klimaat passen naast thema's als sociale
  cohesie en normen en waarden. Het is
  daarom des te opmerkelijker dat in de
  'Nota Ruimte', met uitzondering van
  een verwijzing naar enkele regionale
  landschappen, elke doordenking van dit
  thema ontbreekt. Er is geen analyse van
  het maatschappelijke onbehagen over
  bedreigde en nieuwe identiteiten, zoals
  onder meer uit het toch wel heftige
  segregatie- en integratiedebat blijkt. Het
  besef dat het hier óók om een belangrijk ruimtelijk vraagstuk gaat, klinkt
  in elk geval niet door. Evenmin wordt
  aandacht besteed aan de identiteit van
  de Nederlandse ruimte in Europa. Wat
  draagt het nationale landschap bij aan
  de Nederlandse identiteit en hoe kan
  die door ontwerp worden versterkt en
  een plaats verwerven in een grenzeloos
  Europa? Hoe kan de Nederlandse traditie van de burgerlijke stad een nieuwe
  vorm krijgen in een mondiale samenleving? Wat betekent de schaalsprong van
  stad naar grootstedelijke netwerken voor
  de vooralsnog erg identiteitsloze Randstad dan wel Deltametropool? Op welke
  wijze kan het in de nota beleden streven
  naar decentralisatie beter aansluiten bij
  regionale en lokale identiteiten? Niet dat
  de 'Nota Ruimte' op deze punten het
  definitieve antwoord had moeten geven,
  maar het begin van een debat was toch
  wel aardig geweest. Op dit punt is er
  echter in de Nederlandse ruimtelijke
  ordening sprake van een grote leegte.
   Hoe het ook zij, de trend van een verminderde binding van bedrijven en
  burgers aan één specifieke ruimte zal
  doorzetten en het ruimtelijke beleid zal
  daarvan op alle schaalniveaus de consequenties ondervinden. Niet alleen Philips verplaatst activiteiten naar China,
  ook burgers verruilen de ene woonplek
  gemakkelijker voor de andere en bewegen zich steeds meer op verschillende
  schaalniveaus. Projectontwikkelaars reageren hierop door woonomgevingen van
  gewenste identiteiten te voorzien en ook
  gemeenten lijken gevoeliger voor het
  belang van identiteit als kwaliteit van
  hun 'lokatie'. Ongewenst gevolg hiervan
  is, zoals we zagen, een zekere neiging
  tot uniformiteit. Een nationale visie op
  de diversiteit aan ruimtelijke identiteiten in Nederland zou daaraan een zeker
  tegenwicht kunnen bieden. Bovendien
  
  zou het het besef vergroten dat die
  diversiteit aan ruimtelijke identiteiten
  wellicht één van de essentiële eigenschappen is van de lokatie Nederland
  en van de identiteit van de Nederlandse
  delta als geheel.
  Ries van der Wouden is sectordirecteur
  bij het Ruimtelijk Planbureau. Hij is
  tevens hoofdredacteur van het tijdschrift
  voor stedenbouw en ruimtelijke ordening
  
  S&RO.
  Literatuurselectie
  Castells, M. (1996) The rise ofthe network
  society. Oxford: Blackwell.
  Castells, M. (1997) The power ofidentity.
  Oxford: Blackwell.
  Laeyendecker, L. (1974) Identiteit in discussie.
  Meppel: Boom.
  Sassen, S. (1991) The global city. New York,
  London, Tokyo. Princeton NJ: Princeton
  University Press.
  Schama, S. (1995) Landschap en herinnering.
  Amsterdam en Antwerpen: Contact.
  Schulze, G. (1992) Die Erlebnisgesellschaft.
  Frankfurt en New York: Campus.
  Schuyt, K. & E. Taverne (zooo) 1950. Welvaart
  in zwart-wit. Nederlandse cultuur in
  Europese context. Den Haag: Sdu-Uitgevers.
  Sennett, R. (1992) The conscience of the eye.
  The design and sociallife of cities. New
  York: Norton.
  Wouden, R. van der (2003) Sensitivity in
  the a ge of the internetand the shopping
  mail. In: R. Sennett (red.) Megacities and
  the welfare state, pp. 93-95. Amsterdam:
  Megacities Foundation.
   Wouden, R. van der & E. de Bruijne (zoor) De
  stad in de omtrek. Den Haag: SCP.
  JAARGANG 21- NUMMER 2 - 2005 -AGORA 15.
  