title: Le suprême hommage
text: 1298 Clement, Histoire de la franc-maçonnerie. Première partie, 127; Tyssens, “‘Adorateurs du diable’”, 99.
  1299 ‘Brief Van Bommel aan de Stassart, 16 juni 1839’ in Witte & Borné, Documents, 139-144.
  1300 Art, “Kerk en religie 1844-1914”, 176; Desmed, “L’évolution du sentiment religieux”, 66; Clement,
  Histoire de la franc-maçonnerie. Première partie, 131.
  1301 Refus de sépulture (Luik: P.J. Collardin, 1841); Witte & Borné, Documents, 375-376; Clement, Histoire de la franc-maçonnerie. Première partie, 133-135.
  1302 Tyssens, “Pratiques funéraires”, 201; Clement, Histoire de la franc-maçonnerie. Première partie, 133135; Desmed, “L’évolution du sentiment religieux”, 69.
  1303 ‘Brieven Van Bommel aan de Stassart, 9 en 16 juni 1839’ in Witte & Borné, Documents, 135-144.
  1304 ‘Brief Sterckx aan Willaert, 16 juni 1841’ in Witte & Borné, Documents, 352-353.
  1305 ‘Nécrologie’, L’Indépendance Belge, 12 oktober 1854; ‘Nécrologie’, Le Bien Public, 13 oktober 1854.
  1306 ARA, Papiers Maus, 7, verslag Maus, 10 oktober 1854; Thielemans, Goswin, baron de Stassart, 704.
  1307 ARA, Papiers Maus, 7, doodsprent, affiche en doodsbrief.
  1308 Journal de Bruxelles, 25 februari 1858.
  1309 ‘Louis de Saint-Martin’ in Neut, La franc-maçonnerie, 100-103.
  1310 ‘Les bons catholiques’, Journal de Bruxelles, 27 maart 1865.
  1311 L’Écho du Parlement, 26 maart 1865; L’Écho du Parlement, 23 maart 1865.
  1312 Kselman, Death, 89, 100-101; Tyssens, “Inleiding: de vrijmetselarij, vector van het Belgisch liberalisme in de 19e eeuw” in In Vrijheid Verbonden, 12.
   1313 ‘Nécrologie’, Journal de Bruxelles, 9 december 1862. Voor het ‘moral panic’-fenomeen waarbij de
  naam van de vrijdenkersvereniging Les Solidaires voor katholieken synoniem werd voor de teloorgang van de christelijke beschaving en voor vrijmetselarij en atheïsme, zie lezing Jeffrey Tyssens,
  ‘The Project of the Belgian Secular Movement in the 19th Century: Ending Clericalism or Eliminating
  Religion?’ op conferentie When a Religion Comes to an End … Political and Social Factors in the
  Demise of Religions (Brussel, 10 september 2013).
  1314 Jean Joseph Huguet, Terribles châtiments des révolutionnaires, ennemis de l’Église, depuis 1789 jusqu’en 1867 (Lyon/Parijs: Félix Girard, 1867), 429-435.
  1315 Tyssens & Verhaegen, “De dood van Pierre-Théodore Verhaegen”, 151–153.
  1316 MADOC, Moskou-archief, 114-2-0537, doc. 203, doodsbrief, 9 december 1862.
  1317 KADOC, Archief Lammens-Verhaegen, 3.10, knipsel 14 december 1862; Journal de Bruxelles,
  13 december 1862.
  1318 KADOC, Archief Lammens-Verhaegen, 3.10, briefwisseling tussen Jourdain en Verhaegen, september 1888.
  1319 McLeod, Secularisation, 261.
  1320 L’Indépendance Belge, 2 juni 1874; Desmed, “L’évolution du sentiment religieux”, 80.
  1321 ‘Honneurs funèbres maçonniques rendus à la mémoire du F. André Fontainas’ in Neut, La
  franc-maçonnerie, 152.
  2023 Le suprême hommage.indd 411
  
  15/12/2022 10:48
  
  412
  
  le suprême hommage
  
  1322 Louis Lartigue, Loge des Amis Philanthropes à l’Orient de Bruxelles. Précis historique. Deuxième partie (Brussel: E. Guyot, 1897), 34-35 en 74.
  1323 MADOC, Moskou-archief, 114-2-0021, doc. 120, rapport discussie en doc. 143, brief Reisse aan
  Opperraad, 2 januari 1885.
  1324 Zie discussies binnen de Opperraad rond beslissingen van Les Amis Philanthropes in 1876 en 1884
  in MADOC, Moskou-archief, 114-2-0021; Desmed, “L’évolution du sentiment religieux”, 85.
  1325 De Spiegeleer, “Challenging the Societal Death System”, 886. Sommige vrijdenkersorganisaties die
  zich bekommerden om niet-kerkelijke begrafenissen verplichtten hun leden om zo een document
  in te dienen bij de vereniging.
  1326 Lalouette, “Mourir contre les siens”, 35-37.
   1327 Jeffrey Tyssens & Réné Vermeir, Vrijmetselarij en vooruitgang. De Gentse progressistenloge La Liberté
  (1866-1966) (Brussel: ASP Editions, 2016), 182-183; MADOC, Moskou-archief, 114-1-0549, doc.
  64, omzendbrief La Liberté, april 1877.
  1328 Viaene, Belgium, 205-210.
  1329 ‘Nécrologie’, Le Courrier de Bruxelles, 27 mei 1874; L’Indépendance Belge, 29 mei 1874.
  1330 Le Bien Public, 2 juni 1874; L’Indépendance Belge, 2 juni 1874.
  1331 L’Indépendance Belge, 2 juni 1874.
  1332 ‘Mort de M. Anspach’, Journal de Bruxelles, 21 mei 1879; L’Indépendance Belge, 25 mei 1879; ‘Dood
  van den graaf de Kerchove’, Het Volksbelang, 25 februari 1882.
  1333 Journal de Bruxelles, 12 december 1862; Le Bien Public, 12 december 1862.
  1334 ‘La mort de M. Bara’, Journal de Bruxelles, 27 juni 1900; ‘Mort de M. Frère-Orban’, Journal de Bruxelles, 2 januari 1896.
  1335 Zie Carlos M. N. Eire, From Madrid to Purgatory: The Art and Craft of Dying in Sixteenth-Century
  Spain (Cambridge: Cambridge University Press, 1995).
  1336 AKP, Archief Gravin d’Hulst, 621, brief Louise-Marie aan d’Hulst, 25 mei 1834; 626, brief LouiseMarie aan d’Hulst, 29 mei 1834; Archief Marie-Amélie, 643, brief Louise-Marie aan Marie-Amélie,
  17 mei 1834.
  1337 Archief bisdom Luik, Fonds Van Bommel, 63, klad brief aan Leopold I, 19 mei 1834 en brief de
  Mérode aan van Bommel, 17 juni 1834.
  1338 AA, Archief Sterckx, 53, ontwerp brief Sterckx aan Leopold en Louise-Marie, 18 mei 1834.
  1339 AKP, Archief Conway, 113, brief Conway aan Louise-Marie, 19 oktober 1836.
  1340 AKP, Archief Conway, 112, neerlegging testament Louise-Marie, 17 oktober 1850.
  1341 Journal de Bruxelles, 12 en 13 oktober 1850; L’Indépendance Belge, 14 oktober 1850; L’Émancipation,
  13 oktober 1850.
  1342 Journal de Bruxelles, 13 oktober 1850.
  1343 Zie de herderlijke brieven van Sterckx en Malou in Lepage, À la mémoire, 21-23, 27-31.
  1344 L’Indépendance Belge, 14 oktober 1850.
   1345 Géruzet, Funérailles de S. A. R. Louise-Marie, 6; Lepage, À la mémoire, 57; Journal de Bruxelles, 12 en
  13 oktober 1850.
  1346 AKP, Archief Conway, 70, brief Van Praet aan Conway, 10 oktober 1850; Journal de Bruxelles,
  12 oktober 1850.
  1347 L’Émancipation, 13 oktober 1850.
  1348 Jarlert, “Introduction”, 15-16, 20-21.
  1349 Voor de invulling van en kritiek op het concept ‘feminisering van religie’, zie Patrick Pasture,
  “Beyond the Feminization Thesis. Gendering the History of Christianity in the Nineteenth and
  Twentieth Centuries” in Beyond the Feminization Thesis: Gender and Christianity in Modern Europe,
  ed. Jan Art & Patrick Pasture (Leuven: Universitaire Pers Leuven, 2012), 7–33.
  1350 AA, Archief Sterckx, 59, ontwerp brief Sterckx aan Leopold, niet gedateerd; Herderlijke brief in
  Lepage, À la mémoire, 21-23.
  1351 Lepage, À la mémoire, 27-31.
  1352 Journal de Bruxelles, 12 oktober 1850; L’Indépendance Belge, 12 oktober 1850; L’Émancipation, 13
  oktober 1850.
  1353 André Van Hasselt, La Mort de Louise-Marie d’Orléans, première Reine des Belges (Brussel: Van
  Buggenhoudt, 1851).
  2023 Le suprême hommage.indd 412
  
  15/12/2022 10:48
  
  eindnoten
  
  413
  
  1354 Louis Watteau, Catalogue raisonné du Musée Wiertz (Brussel: A. Lacroix, 1865, 2e ed), 174-176;
  Louis Hymans, XXVe anniversaire de l’inauguration du roi. Les fêtes de juillet, compte-rendu des
  solennités et cérémonies publiques célébrées à Bruxelles, le 21,22 et 23 juillet 1856 (Brussel: Hendrickx,
  1856), 22.
  1355 AKP, Archief Conway, 113, ongedateerde brief Louise-Marie; Viaene, Belgium, 152.
  1356 Emile Braekman, Het protestantisme te Brussel, van de oorsprong tot aan het overlijden van Leopold I
  (Brussel: Koninklijke Bibliotheek Albert I, 1980), 58-60; Hugh Robert Boudin, Les relations entre les
  Églises protestantes et l’État en Belgique (1814-1839). Tome 3 (Onuitgegeven doctoraatsverhandeling
  aan de Université Libre de Bruxelles, 1975), 506, 510; Aloïs Simon, La politique religieuse de Léopold
  Ier (Brussel: Ad. Goemaere, 1953), 13-14.
   1357 AKP, KLII, 1200, verslagen Adolphe Greiner, 3-6 december 1865; Boudin, Les relations, 515.
  1358 In het jaarboek van het Grootoosten van België in 1840 werd Leopold, die zijn bescherming gaf aan
  de obediëntie, geëerd als ‘un véritable maçon’. Zie ‘Annuaire maçonnique du Grand Orient de Belgique’, Journal Historique et Littéraire. Tome VII (Luik: P. Kersten, 1840), 324-326.
  1359 MADOC, Moskou-archief, 114-2-0021, doc. 94, brief Van Schoor aan Opperraad, 25 januari 1866.
  Voor een uitgebreide analyse van Leopolds maçonnieke toebehoren, zie Jean Van Win, Léopold Ier.
  Le roi franc-maçon (Brussel: Edition Labor, 2006).
  1360 Jimmy Koppen, “Liberaal-katholiek en anti-maçon. Het discours van Amand Neut (1812-1884)
  tegen de Belgische vrijmetselarij in de schaduw van de Katholieke Congressen”, Belgisch Tijdschrift voor Filologie en Geschiedenis, 85, no. 3–4 (2007): 805–834; ‘Libre Pensée’, Le Libre Examen,
  20 maart 1866.
  1361 Desmed, “L’évolution du sentiment religieux”, 75-76.
  1362 GVA, Archief Nuntius Brussel, Busta 12, Sezione 1a (Stato di salute del Re Leopold I), 72, minuut
  brief Ledochowski aan Antonelli, 14 juni 1862; AA, Archief Sterckx, 178, brief Dechamps aan grootvicaris, 11 mei 1862.
  1363 AA, Archief Sterckx, 178, brief Sterckx aan Dechamps, 5 december 1865; 60, brief Conway aan
  Sterckx, 7 december 1865.
  1364 AA, Archief Sterkcx, 60, ontwerp brief Sterckx aan Leopold, niet gedateerd; brief Conway aan
  Sterckx, 30 december 1865.
  1365 Viaene, “De religie van de prins”, 143-145.
  1366 Viaene, “De religie van de prins”, 147.
  1367 KADOC, Archief Noord-Belgische provincie van de congregatie van de Allerheiligste Verlosser
  (redemptoristen), 3.3.2.3.4.3, kopieën brieven Marie-Henriette aan Dechamps, 4 januari 1867,
  28 juni 1868, 20 maart 1869 en 15 augustus 1868.
  1368 KADOC, Archief Noord-Belgische provincie van de congregatie van de Allerheiligste Verlosser
  (redemptoristen), 3.3.2.3.4.3, kopie brief Marie-Henriette aan Dechamps, 15 december 1869.
   1369 AKP, Handschriftelijke kopieën van briefwisseling tussen Belgische en Franse Koninklijke families, 640, brief Philippe aan Marie-Amélie, 7 december 1865 en brieven Conway aan Marie-Amélie,
  5 en 7 december 1865; AA, Archief Sterckx, 178, brief Verhoustraeten aan Sterckx, 2 december
  1865; AKP, Archief Prins Philippe, 72, brief Marie-Amélie aan Philippe, 9 december 1865.
  1370 Volgens Aloïs Simon zorgde de Hertogin van Brabant ervoor dat Leopold zich verzoende met God
  en stierf als een christen. Volgens de protestantse Édouard Pichard was er sprake van een belegering
  van Leopolds sterfbed. Jean Van Win veroordeelt het gedrag van Marie-Henriette als ‘une indécence’. Zie Édouard Pichal, “La mort de Léopold Ier”, Paix et liberté, 28 november 1965; Van Win,
  Léopold Ier, 108; Aloïs Simon, “Lorsque mourut Léopold I”, Revue Générale Belge, 26 (1947): 224.
  1371 Journal de Bruxelles, 12 december 1865; L’Indépendance Belge, 12 december 1865.
  1372 ‘Mort du Roi’, Le Bien Public, 14 en 15 december 1865.
  1373 Lezing Jeffrey Tyssens, ‘The Project of the Belgian Secular Movement in the 19th Century: Ending
  Clericalism or Eliminating Religion?’ (Brussel, 10 september 2013).
  1374 ‘Circulaire maçonnique’, Le Bien Public, 13 december 1865.
  1375 ‘Cérémonie funèbre en mémoire du Frère Léopold’in Neut, La franc-maçonnerie, 160.
  1376 ‘Mandements episcopaux’, Le Bien Public, 13 december 1865; Édouard Terwecoren, Collection de
  précis historiques, mélanges littéraires et scientifiques. Année XV (Brussel: Vandereydt, 1866), 23-30;
  AA, Archief Sterckx, 178, brief de Montpellier aan Sterckx, 7 december 1865.
  2023 Le suprême hommage.indd 413
  
  15/12/2022 10:48
  
  414
  
  le suprême hommage
  
  1377 Jeffrey Tyssens, “A Lodge of Sorrow for King Leopold I of Belgium (1866): Masonic Patriotism and
  Spirituality on Trial”, Journal for Research into Freemasonry and Fraternalism, 3, no. 2 (2012): 253.
  1378 Terwecoren, Collection de précis historiques. Année XV, 8-10, 36-37.
   1379 AKP, Handschriftelijke kopieën briefwisseling, 640, brief de Grunne aan Marie-Amélie, 11 december 1865; AA, Archief Sterkcx, 178, brief Verhoustraeten aan Sterckx, 10 december 1865; ‘Brief
  Dechamps aan Laurent, 17 december 1865’ in Maurice de Meulemeester, Le Cardinal Dechamps et
  Leopold II (Esschen: Imprimerie St Alphonse, 1927), 10; GVA, Archief Nuntiatuur Brussel, Busta
  12, Sezione 1a (Stato di salute del Re Leopoldo I), 112, minuut brief Ledochowski aan Antonelli,
  11 december 1865.
  1380 A. Becker, Souvenirs d’un témoin oculaire de la fin de Sa Majesté Léopold I (Brussel: Verhavert, 1930
  (2e ed.)), 4-7.
  1381 AKP, Handschriftelijke kopieën briefwisseling, 640, brief Conway aan Marie-Amélie, 8 december
  1865.
  1382 “Uit de verzameling van V. Capron: notities Marie-Henriette”, Laca. Tijdingen, 2, no. 2 (1990):
  12- 13.
  1383 “Uit de Verzameling van V. Capron”, 15; Becker, Souvenirs, 7.
  1384 Lalouette, “Mourir contre les siens”, 28, 31.
  1385 AA, Archief Sterkcx, 178, brief Verhoustraeten aan Sterckx, 10 december 1865; AKP, Handschriftelijke kopieën briefwisseling, 640, brief de Grunne aan Marie-Amélie, 11 december 1865.
  1386 AA, Archief Sterckx, 178, brief Sterckx aan Leopold II, niet gedateerd.
  1387 Terwecoren, Collection de précis historiques. Année XV, 23-30.
  1388 AA, Archief Victor Dechamps, 50, brief Leopold II aan Dechamps, 6 september 1868; KADOC,
  Archief Noord-Belgische provincie van de congregatie van de Allerheiligste Verlosser (redemptoristen), 3.3.2.3.4.3, kopieën brieven Marie-Henriette aan Dechamps, 13 en 14 september 1868.
  1389 De Meulemeester, Le Cardinal Dechamps, 22-23; Gubin en Nandrin, “Het burgerlijke en liberale
  België”, 300-303.
  1390 Le Bien Public, 26 januari 1869; L’Écho du Parlement, 27, 28, 29 en 31 januari 1869; Journal de
  Bruxelles, 30 januari 1869; GVA, Busta 12, Sezione 3a (Malattia e morte del Duca di Brabante), 114,
  herderlijke brief de Montpellier, 22 januari 1869; Joseph Boniface, Épitre à l’archevêque de Malines
  (Brussel: L’Office de Publicité, 1869).
   1391 ‘Un mandement’, Journal de Bruxelles, 2 februari 1891.
  1392 AA, Archief Mercier, XXV (briefwisseling), 4, herderlijke brieven, 13 december 1909.
  1393 ‘Le deuil national’, Journal de Bruxelles, 19 december 1909; AA, Archief Mercier, XXV (briefwisseling), 4, herderlijke brief, 17 december 1909.
  1394 GVA, Archief Staatssecretariaat, Rubriek 256, 1910, fasc 1, 70, brief Belgische bisschoppen,
  24 december 1909; 129-130, brief Tacci aan Merry del Val, 29 januari 1910.
  1395 La Piété Catholique. Lettre pastorale (S.l: S.n, 1910), 9.
  1396 Aloïs Simon, Le Cardinal Mercier (Brussel: La Renaissance du Livre, 1960), 116; La Piété Catholique.
  Lettre pastorale, 17.
  1397 Woeste, Mémoires, 363; ‘L’épiscopat’, L’Indépendance Belge, 2 februari 1910; ‘Le geste de l’épiscopat’,
  L’Indépendance Belge, 5 januari 1910.
  1398 James Hocart, L’Église et la mort du Roi (Brussel: Bibliothèque de Propagande, 1910), 28-29, 33-34.
  1399 Gevers, “Hoogtepunt en einde van een tijdperk”, 196.
  1400 AA, Relatio de Statu, 1937, 86 f.
  1401 Carol, “Prêtres et médecins”, 113-114.
  1402 La vie diocésaine. Bulletin du diocèse de Malines, januari 1926, vol 15, fasc 1, 9-10.
  1403 GVA, Archief Nuntiatuur Brussel, Busta 181, fasc 2, 48-52, brief Micara aan Gasparri, 24 januari
  1926.
  1404 GVA, Archief Nuntiatuur Brussel, Busta 181, fasc 2, 134, persknipsel, 31 januari 1926.
  1405 ‘La mort d’un Saint’, Le Vingtième Siècle, 24 januari 1926
  1406 Henri Davignon, “Le Cardinal Mercier devant la souffrance et la mort” in Le Cardinal Mercier
  (1851-1924), 163-167.
  1407 Singelyn, ‘Le culte des morts... une forme de patriotisme?’, 70,75, 88.
   1408 Zie doodsbrieven van Kamerlid Charles Woeste (1922), oud-minister Jules Van den Heuvel (1926),
  oud-Kamervoorzitter en premier Gérard Cooreman (1926), Senaatsvoorzitter Arnold t’ Kint de
  
  2023 Le suprême hommage.indd 414
  
  15/12/2022 10:48
  
  eindnoten
  
  415
  
  Roodenbeke (1928), oud-minister Julien Liebaert (1930), Kamerlid Jules Renkin (1934) en oudSenator Alexandre Braun (1935) in SAB, Fonds Fauconnier, lettres mortuaires, receuil 50, 6, 43, 41,
  28, 35.
  1409 GVA, Archief Nuntiatuur Brussel, Busta 172, fasc 4, 36-42, minuut brief Micara aan Pacelli, 3 september 1935.
  1410 ‘La Reine succomba peu après avoir reçu l’extrême onction’, Le Vingtième Siècle, 30 augustus 1935.
  1411 ‘Een herderlijke brief ’, De Standaard, 19 februari 1934; GVA, Archief Nuntiatuur Brussel, Busta 172,
  fasc 4, 19-20, herderlijke brief Van Roey, 29 augustus 1935.
  1412 Maurice Bloch & Jonathan Parry. “Introduction: Death and the Regeneration of Life” in Death and
  the Regeneration of Life, ed. Maurice Bloch & Joanathan Parry (Cambridge: Cambridge University
  Press, 1982), 15.
  1413 ‘Orientations doctrinales’, Le Vingtième Siècle, 25 februari 1934.
  1414 Office Solennel à la mémoire de Sa Majesté le Roi Albert I, célébré à Lourdes le Lundi 3 Septembre 1934
  (Lourdes: 1934), 13.
  1415 “Albert Ier, le Roi très chrétien” in Le Roi de l’honneur (Luik: Conseil Central de l’Enseignement
  primaire catholique, 1934), 23-28.
  1416 Jean Denis, Astrid (Brussel: Les Editions Rex, 1935), 9-15 en 182-185.
  1417 Pascal Dayez-Burgeon, La Reine Astrid. Histoire d’un mythe (Parijs: Criterion, 1995), 305; ‘À la
  Mémoire de S.M. Astrid’, L’Invalide Belge, 5 juli 1936.
  Hoofdstuk 7. Begrafenissen als kerkelijke en vrijzinnige manifestaties
  1418 Kselman, “Funeral Conflicts”, 325; idem, Death, 103.
  1419 Kselman, Death, 103.
  1420 Kselman, Death, 103; idem, “Funeral Conflicts”, 323.
  1421 AA, Acta Vicariatus, XIV/2a-d, brief van Hoebroeck aan de Méan, 8 januari 1826 en brief Forgeux
  aan Sotteau, 9 januari 1826.
   1422 AA, Acta Vicariatus XIV/2a-d, brief De Coninck aan de Méan, 21 december 1830 en antwoord
  aartsbisdom.
  1423 SAB, Cultes, 1865, brief gouverneur aan burgemeester Brussel, 26 december 1828; Miroir, Le Libéralisme et l’Église au XIXe siècle, 229-230.
  1424 Simon, Le Cardinal Sterckx. Tome 1, 60, 570.
  1425 AA, Acta Vicariatus XIV/2a-d, brief vicaris Waver aan vicarissen-generaal, met antwoord Sterckx
  in marge, 30 augustus 1831; XIV/3b (1833-1843), brief Van Trier de Tiège aan Sterckx, 19 januari
  1833.
  1426 AA, Acta Vicariatus, XIV/3a (1866-1869), kopie brief d’Anethan aan Lauwers, 25 maart 1866;
  Simon, Le Cardinal Sterckx. Tome 1, 563-571.
  1427 AA, Acta Vicariatus, XIV/3a (1869-1872), kopie brief d’Anethan aan Dechamps, 22 september 1871
  en kopie brief Dechamps aan d’Anethan, 25 september 1871.
  1428 AA, Acta Vicariatus, XIV/3a (1869-1872), kopie brief Dechamps aan bisschoppen, 25 oktober 1871
  en brief Bracq aan Dechamps, 23 oktober 1871 en brief de Montpellier aan Dechamps, 10 oktober
  1871.
  1429 “Enterrement civil” in Pierre Larousse, Grand Dictionnaire Universel du XIXe Siècle. Tome Septième
  (Parijs: Adminstration du grand dictionnaire universel, 1870), 635-636.
  1430 Charles Potvin, Tablettes d’un libre penseur (Brussel: Kistemaeckers, 1879), 24-26.
  1431 ‘Obsèques de M. Destriveaux’, L’Indépendance Belge, 6 februari 1853; ‘Nécrologie’, L’Indépendance
  Belge, 7 maart 1858.
  1432 ‘M. Van Meenen et l’école libérale’, Journal de Bruxelles, 9 maart 1858; Le Bien Public, 9 maart 1858;
  Le Bien Public, 28 maart 1858.
  1433 Voor het antiklerikaal spiritualisme van de oprichters van de Brusselse universiteit, zie Daled, Spiritualisme et matérialisme au XIXe siècle, 54-58.
  1434 Pierre-François Van Meenen, ou les quatres âges d’un homme politique. Esquisse biographique (Leuven: Typographie et Librairie de C.J. Fonteyn, 1858), 142.
  1435 Potvin, Tablettes, 24-26; Le Bien Public, 13 maart 1858.
  2023 Le suprême hommage.indd 415
  
  15/12/2022 10:48
  
  416
  
  le suprême hommage
  
  1436 Bartier, “La franc-maçonnerie”, 186.
   1437 Liber Memorialis des fêtes du cinquantenaire de la fondation de La Libre Pensée de Bruxelles (Brussel:
  Kumps-Robyn, 1913), 60-63; Potvin, Tablettes, 20-24; Allan H. Kittel, “Le rôle de l’anti-cléricalisme
  dans le développement de la gauche belge”, Socialisme, 9, no. 53 (1962): 640.
  1438 ‘Société des Solidaires et de l’Affranchissement’ in Terwecoren, Collection de précis historiques.
  Année XI (Brussel: Vandereydt, 1862), 395-404; Els Witte, “De Belgische vrijdenkersorganisaties
  (1854-1914). Ontstaan, ontwikkeling en rol”, Tijdschrift voor de Studie van de Verlichting, 5, no. 1
  (1977): 141.
  1439 SAB, Cultes, 1803, reglement Société d’Affranchissement, 14 juli 1862; Claudine Demuynck, De socialistische vrijdenkersbeweging in Vlaanderen: 1880-1930 (Onuitgegeven licentiaatsverhandeling aan
  de Vrije Universiteit Brussel, 1972-1973), 36-37.
  1440 SAB, Cultes, 1803, brief Brismée aan burgemeester en schepenen, 29 juli 1865 en SAG, Modern
  Archief, cc1A, Les Solidaires-rapport annuel-1857; ‘L’assocation pour l’enterrement civil’, Le Drapeau, 2 augustus 1857.
  1441 ‘Funérailles d’Alfred Guilliaume’, La Tribune du Peuple, 3 november 1861.
  1442 In 1856 werden de leden van L’Affranchissement uitgenodigd om de burgerlijke begrafenis van de
  stiefzoon van de Franse republikeinse balling Edgar Quinet bij te wonen. In 1859 werd het kind van
  politiek vluchteling Poron begraven in aanwezigheid van Franse ballingen, leden van L’Affranchissement en Les Solidaires. Zie Hubert Wouters, Documenten betreffende de geschiedenis der arbeidersbeweging (1853-1865) (Leuven: Editions Nauwelaerts, 1966), 48; Terwecoren, Collection de précis
  historiques. Année XIII (Brussel: Vandereydt, 1864), 196; ‘Société des Solidaires et de l’Affranchissement’ in Terwecoren, Collection de précis historiques. Année XI (Brussel: Vandereydt, 1862), 405.
  Voor de symbolische betekenis van niet-kerkelijke begrafenissen van kinderen en adolescenten,
  zie Jeffrey Tyssens, “Working Class Children, Death and Secularity: Belgium in the 1890s”, Belgisch
  Tijdschrift voor Filologie en Geschiedenis, 95, no. 4 (2017): 917-937.
   1443 Pierre-Joseph Proudhon, De la justice dans la révolution et dans l’église. Les biens. Nouvelle édition
  (Brussel: Office de Publicité, 1860), 152; “Enterrement civil” in Grand Dictionnaire Universel du
  XIXe Siècle, 635-636; Dino Mengozzi, La morte e l’immortale. La morte laica da Garibaldi a Costa
  (Manduria: Piero Lacaita Editore, 2000), 79.
  1444 Isastia, “La laicizzazione della morte”, 83.
  1445 Adolphe Dufranne, Le libre examen et le dogme catholique (Brussel: François Van Meenen, 1859),
  VI-VII.
  1446 Terwecoren, Collection de précis historiques. Année XIII (Brussel: Vandereydt, 1864), 200; ‘Leçon
  posthume d’Adolphe Dufranne’ in Terwecoren, Collection de précis historiques. Année VIII (Brussel:
  Vandereydt, 1859), 26-37; Potvin, Tablettes, 138-145.
  1447 ‘Eene begrafenis’, Baes Kimpe, 18 december 1858; ‘Het begraefrecht’. Baes Kimpe, 20 februari 1859;
  ‘Constitutionele kerkhoven’, Baes Kimpe, 27 maart 1859.
  1448 SAG, Modern Archief, cc1A, Les Solidaires-rapport annuel, 1862, 13-28; ‘Manifestation maçonnique et libérale’, Journal de Bruxelles, 14 december 1862; La Tribune du Peuple, 7 januari 1863.
  1449 ‘Manifestation maçonnique et libérale’, Journal de Bruxelles, 14 december 1862; Le Bien Public,
  13 december 1862.
  1450 ‘Enterrements civils’, La Tribune du Peuple, 7 januari 1863.
  1451 Witte, “Vrijdenkersorganisaties”, 143-144; ‘Le cas que fait du prolétariat la démocratie bourgeoise’,
  Le Prolétaire, 9 januari 1859.
  1452 SAB, Cultes, 1803, Annales de la Société de l’Affranchissement Moral de l’Homme, n° 1, 10 oktober
  1862.
  1453 Witte, “Vrijdenkersorganisaties”, 144; ‘Société de la Libre Pensée’ in Terwecoren, Collection de précis historiques. Année XII (Brussel: Vandereydt, 1863), 247-252; ‘Rapport annuel de la Commission
  Directrice, fait en assemblée générale du 29 décembre 1863’, Le Libre Examen, 20 januari 1864; Liber
  Memorialis des fêtes du cinquantenaire de la fondation de La Libre Pensée de Bruxelles, 87-88.
  1454 Rapport sur les travaux et la situation de La Libre Pensée pendant l’année 1872 (Brussel: Reynders,
  1873), 4-5.
   1455 La Libre Pensée, association pour l’organisation des enterrements civils. Fondée à Bruxelles, le 19 janvier 1863. Statuts (Brussel: M.J. Poot et Compagnie, 1863).
  2023 Le suprême hommage.indd 416
  
  15/12/2022 10:48
  
  eindnoten
  
  417
  
  1456 MADOC, Moskou-archief, 114-2-0537, doc. 158, brief Ithier aan Hochsteyn, 28 maart 1863 en doc.
  196, brief Putzeys vader aan Hochsteyn, 6 maart 1863.
  1457 ‘Nécrologie’, L’Indépendance Belge, 5 juni 1863; ‘Nécrologie’, L’Indépendance Belge, 9 juni 1863;
  Funérailles de Charles Armellini (Brussel: Vanderauwera, 1863); ‘Rapport annuel de la Commission
  Directrice, fait en assemblée générale du 29 décembre 1863’, Le Libre Examen, 20 januari 1864.
  1458 Witte, “Vrijdenkersorganisaties”, 177.
  1459 ‘Rapport annuel de la Commission Directrice, fait en assemblée générale du 29 décembre 1863’, Le
  Libre Examen, 20 januari 1864.
  1460 ‘Rapport de la Commission Directrice à l’Assemblée générale annuelle du 29 décembre 1865’, Le
  Libre Examen, 1 januari 1866; ‘La Libre Pensée’, Le Libre Examen, 10 april 1864.
  1461 De Vrije Gedachte van Antwerpen. Beknopt Verslag over haar maatschappelijk bestaan gedurende
  de jaren 1864-1880, ingediend bij het Internationaal Congres der Vrijdenkersverenigingen te Brussel,
  1880 (Antwerpen: Mees en Co, 1880), 7-9.
  1462 ‘Enterrement civil’, Le Libre Examen, 20 januari 1865.
  1463 Lemmens, Burgerlijke begrafenissen, 60-62; Hancké, De Antwerpse burgemeesters, 71-73.
  1464 Ben-Amos, Funerals, 116.
  1465 Witte, “Vrijdenkersorganisaties”, 149; L’Indépendance Belge, 5,7 en 13 januari 1872; Le Bien Public,
  8 januari 1872.
  1466 ‘Nécrologie’, L’Indépendance Belge, 10 december 1869; L’Écho du Parlement, 9 december 1869.
  1467 De Spiegeleer, “Challenging the Societal Death System”, 895-896.
  1468 Ibidem, 884.
  1469 Rapport sur les travaux et la situation de La Libre Pensée pendant l’année 1872 (Brussel: Liberté,
  1873), 18-19; ‘Section des finances. Séance du 21 octobre 1872’, Bulletin Communal de la ville de
  Bruxelles, 394.
   1470 SAB, Cultes, 1557, map ‘demandes de renseignement par d’autres administrations’, brief burgemeester Tamines aan burgemeester Brussel met nota van Buls, 6 maart 1881.
  1471 La Libre Pensée. Bulletin n° 9. Rapport du Président sur les travaux de l’année 1882 (Brussel: Alliance
  Typographique, janvier 1883), 115 en 123; Libre Pensée de Bruxelles. Rapport sur la situation et ses
  travaux pendant les années 1897 et 1898 (Brussel: Veuve Désiré Brismée, 1899), 27.
  1472 ‘Mort de M. Anspach’, Journal de Bruxelles, 21 mei 1879; ‘Funérailles de M. Anspach’, Journal de
  Bruxelles, 22-23 mei 1879; Le Bien Public, 23 mei 1879; Le Bien Public, 26 februari 1882; Le Bien
  Public, 7 en 11 oktober 1881.
  1473 Le Bien Public, 27 mei 1879.
  1474 Funérailles de Monsieur le Comte Ch. De Kerchove de Denterghem (Gent: Aug. Vandeweghe, 1882),
  27.
  1475 ‘Funérailles de M. Anspach’, Journal de Bruxelles, 22-23 mei 1879; ‘Les funérailles de M. de Kerchove
  de Denterghem’, L’Écho du Parlement, 26 februari 1882; Le Courrier de l’Escaut, 3 maart 1882.
  1476 ‘Nécrologie’, Le Bien Public, 5 juli 1879; ‘Na de begrafenis’, Het Handelsblad van Antwerpen, 10 juli
  1879; ‘Nécrologie’, L’Indépendance Belge, 8 juli 1879.
  1477 Ben-Amos, Funerals, 125-135.
  1478 In Gent bestond er voor 1889 zelfs geen burgerlijke kring voor niet-kerkelijke begrafenissen en in
  Antwerpen werden De Solidairen (opgericht in februari 1880) actiever dan De Vrije Gedachte. Witte,
  “Vrijdenkersorganisaties”, 153-154, 183 en 202-232; De Vrije Gedachte van Antwerpen. Beknopt Verslag over haar maatschappelijk bestaan gedurende de jaren 1864-1880, 13; Demuynck, De socialistische vrijdenkersbeweging, 47, 69; Maatschappij voor Vrije Gedachte ‘De Solidairen’, gesticht in februari 1880. Statuten (Antwerpen: Van Doeselaer, 1906).
  1479 Witte, “Vrijdenkersorganisaties”, 177; Meillander & Hollebosch-Van Reck, Rendez-vous, 49-51;
  Demuynck, De socialistische vrijdenkersbeweging, 153; Maatschappij voor Vrije Gedachte ‘De Solidairen’, gesticht in februari 1880.
   1480 De Toekomst: Orgaan der Belgische Socialistische Arbeiderspartij, 22 januari 1882.
  1481 Guy Vanschoenbeek, Novecento in Gent. De wortels van de sociaal-democratie in Vlaanderen (Antwerpen/Gent: Hadewijch/AMSAB, 1995), 128-129.
  1482 AMSAB, Archief Socialistische Vrijdenkersbond, 1, verslagboek bond, bestuurszitting 28 april 1887
  en algemene jaarlijkse vergadering, 13 januari 1888.
  2023 Le suprême hommage.indd 417
  
  15/12/2022 10:48
  
  418
  
  le suprême hommage
  
  1483 AMSAB, Archief Socialistische Vrijdenkersbond, 3, verslagboek bond, rapport 16de Vlaamse vrijdenkerscongres-1908.
  1484 Voor de rol van Jules des Essarts in de socialistische vrijdenkersbeweging in Charleroi en omstreken, zie De Spiegeleer, “Challenging the Societal Death System”.
  1485 Le Vingtième Siècle, 1 juli 1900; ‘Un pauvre aveugle’, Journal de Bruxelles, 10 juli 1900.
  1486 ‘Lijkplechtigheden van Jan van Rijswijck’, Het Handelsblad van Antwerpen, 28 september 1906.
  1487 Witte, “Vrijdenkersorganisaties”, 203.
  1488 ‘Le dernier’, Le Courrier de l’Escaut, 30 januari 1910; ‘Les funérailles de Charles Graux’, L’Indépendance Belge, 26 januari 1910.
  1489 ‘Sterfgevallen’, Het Volksbelang, 9 juni 1900.
  1490 Jean Puissant, “Démocratie, socialisme, anticléricalisme et inversement” in Aspects de l’anticléricalisme du moyen âge à nos jours, ed. Jacques Marx (Brussel: Editions de l’Université Libre de Bruxelles, 1988), 135–150.
  1491 Witte, “Vrijdenkersorganisaties”, 177; Witte, “The Battle for Monasteries”, 118; Gubin & Nandrin,
  “Het liberale en burgerlijke België”, 308. Witte vergeleek het cijfer van 1243 burgerlijke begrafenissen in het jaar 1883 voor de hele Brusselse agglomeratie, een onwaarschijnlijk cijfer verspreid door
  vrijdenker Victor Arnould in een propagandabrochure, met het totaal aantal overlijdens geregistreerd door de stad Brussel gedurende datzelfde jaar (4860). Zie Vingt-cinquième anniversaire de la
  foundation de la Libre Pensée à Bruxelles. Rapport présenté par M. Victor Arnould (Brussel: Alliance
  Typographique, 1888), 15-17.
   1492 SAB, Cultes, 791, Etat des enterrements civils fait pendant les années 1874-1910 en Etat indiquant
  les transports funèbres exécutés pendant l’année 1913; ‘Rapport fait au conseil communal en séance
  du 6 oct. 1884 par le collège des bourgmestre et échevins’, Bulletin communal de la ville de Bruxelles,
  252.
  1493 Bruno Dumons en Gilles Pollet, “Enterrement civil et anticléricalisme à Lyon sous la Troisième
  République (1870-1914)”, Revue d’Histoire Moderne et Contemporaine, vol. 37, no. 3 (1990): 494.
  Maar liefst 27,30 procent van het aantal burgerlijke begrafenissen in Parijs in 1885 en 57,84 procent
  van het aantal burgerlijke begrafenissen in Lyon in 1911 werden geregeld voor burgers die in hospitalen het leven lieten.
  1494 Jan Art, Herders en parochianen. Kerkelijkheidsgegevens betreffende het bisdom Gent, 1880-1914
  (Gent: Maatschappij voor Geschiedenis en Oudheidkunde te Gent, 1979), 77-78.
  1495 Verbruggen, Deelalternatieven, 197-198; Art, Herders en parochianen, 77-78 en 168-169.
  1496 Vanschoenbeek, Novecento, 128-129; Verbruggen, Deelalternatieven, 15, 156; Demuynck, De socialistische vrijdenkersbeweging, 107.
  1497 Gubin & Nandrin, “Het liberale en burgerlijke België”, 340.
  1498 Nadine Lubelski-Bernard, “Frère-Orban et son environnement familial” in La Belgique au temps de
  Frère-Orban, 59 en 66-67; ‘Mort de M. Frère-Orban’, Journal de Bruxelles, 2 januari 1896.
  1499 Fiche Inventaire du Patrimoine Culturel Immobilier, 62063-INV-2499-01, www.ipic.be; Dubois, “Le
  tombeau de Frère-Orban”, 254-255; L’Indépendance Belge, 4 januari 1896.
  1500 Zie Hugh R. Boudin, “Eugène Goblet d’Alviella et le protestantisme libéral” in Eugène Goblet
  d’Alviella. Historien et franc-maçon, 35–48.
  1501 ‘L’oraison funèbre’ en ‘Au jour le jour’, L’Indépendance Belge, 7 januari 1896; ‘À la mortuaire’ en ‘Les
  discours’, L’Étoile Belge, 7 januari 1896; ‘La fin des funérailles de M. Frère-Orban’, L’Indépendance
  Belge, 8 januari 1896; ‘À Liège’, L’Indépendance Belge, 7 januari 1896; J. Meyhoffer, “Arnold Rey” in
  La Biographie Nationale. Tome 30. Supplément. Tome II (fasc Ier) (Brussel: Emile Bruylant, 1958),
  748-752.
   1502 ‘Les funérailles de M. Guillery’, Le Courrier de l’Escaut, 13 februari 1902; ‘Au jour le jour’, L’Indépendance Belge, 11 februari 1902.
  1503 J. Tyssens, “Boegbeeld van de doctrinaire liberalen. Walthère Frère-Orban (1812-1896)” in Liberale
  leiders in Europa, 153.
  1504 Tyssens, “Pratiques funéraires”, 203.
  1505 Clement, Histoire de la franc-maçonnerie. Première partie, 136.
  1506 Koninklijke Bibliotheek, Handschriften, Statuts généraux et réglement de la Franc-maçonnerie en
  Belgique (Brussel: s.n., 1833), uitnodiging Debiefve, 3 augustus 1838.
  2023 Le suprême hommage.indd 418
  
  15/12/2022 10:48
  
  eindnoten
  
  419
  
  1507 Discours prononcé sur la tombe de feu M. Nicolas-Jean Rouppe, au nom de l’ordre maçonnique belge
  (Brussel: Slingeneyer, 1838).
  1508 ‘Maçonnerie étrangère’, Le globe franc-maçon. Archives des initiations anciennes et modernes, vol.
  4, 4e jaar (Parijs: Aux bureaux du journal, 1842), 375-376; Witte & Borné, Documents, 411. Ook
  de leden van de werkplaats Universo te Rome speelden in de jaren 1870 met het idee om ‘cimiteri
  civili privati’ op te richten om te vermijden dat geestelijken weigerden vrijmetselaars te begraven in
  publieke begraafplaatsen. Zie Isastia, “La laicizzazione della morte”, 58.
  1509 Refus de sépulture (Luik: P.J. Collardin, 1841).
  1510 Desmed, “L’évolution du sentiment religieux”, 69-70; Clement, Histoire de la franc-maçonnerie. Première partie, 134.
  1511 Tyssens, “Sur les rites funéraires”, 162; idem, “Belgische vrijmetselaars”, 164; idem, “Pratiques
  funéraires”, 203.
  1512 Préceptes maçonniques à l’usage des LL. régulières de France (Brussel: Gaborria, 1798).
  1513 Archief ULB, PP 158 (Papiers Verhaegen), oraison funèbre M. Dudard, 16 september 1836.
  1514 ‘Funérailles de M. Delfosse’, La Meuse, 25 februari 1858.
  1515 ‘Funérailles de M. Ch. de Brouckère’, Journal de Bruxelles, 24 april 1860.
  1516 L’Indépendance Belge, 11 december 1862; ‘Manifestation maçonnique et libérale’, Journal de
  Bruxelles, 14 december 1862; Le Bien Public, 13 december 1862.
   1517 Tracé des honneurs funèbres rendus à la mémoire du Fr. André Fontainas, 7-9; ‘Funérailles de
  M. Fontainas’, L’Indépendance Belge, 23 juli 1865.
  1518 ‘Funérailles de M. Fontainas’, L’Indépendance Belge, 23 juli 1865.
  1519 Tyssens, “Belgische vrijmetselaars”, 177-179.
  1520 ‘Funérailles de M. Anspach’, Journal de Bruxelles, 22-23 mei 1879; ‘Begrafenis van M. Anspach’, Het
  Handelsblad van Antwerpen, 22-23 mei 1879.
  1521 Desmed, “L’évolution du sentiment religieux”, 74; Tyssens, “Sur les rites funèbres”, 177.
  1522 ‘Funérailles du bourgmestre de Bruxelles’, L’Indépendance Belge, 23 mei 1879.
  1523 Tyssens, “Pratiques funéraires”, 203-204; idem, “Sur les rites funèbres”, 178-180; idem, “Belgische
  vrijmetselaars”, 195; Desmed, “L’évolution du sentiment religieux”, 77-79.
  1524 MADOC, Moskou-archief, 114-2-0021, doc. 152, brief Reisse aan Opperraad, 20 juli 1886 en doc.
  73-75, brief Charbo aan Opperraad, 22 januari 1889.
  1525 MADOC, Moskou-archief, 114-2-0021, doc. 82-85, kopie zitting Opperraad, 17 februari 1888 en
  114-2-0551, doc. 79, brief Jottrand aan Les Amis Philanthropes; 30 december 1889 en doc. 88, brief
  Jottrand aan Les Amis Philanthropes, 10 juli 1888.
  1526 Terwecoren, Collection de précis historiques. Année XIII, 216-217; Le Courrier de l’Escaut, 29 juli
  1859; ‘Nécrologie’, Le Prolétaire, 2 augustus 1859.
  1527 Jan Art, Herders en parochianen, 77; ‘Brief De Jaegher aan Rogier, 22 december 1858’ in Wouters,
  Documenten, 94-95.
  1528 Terwecoren, Collection de précis historiques. Année XII, 558-560. La Libre Pensée werd bij haar
  oprichting ondersteund en gepromoot door de bloeiende liberale pers in het land, met name door
  L’Indépendance Belge die een Europese reputatie genoot. Zie ‘Rapport annuel de la Commission
  Directrice, fait en assemblée générale du 29 décembre 1863’, Le Libre Examen, 20 januari 1864.
  1529 Assemblée générale des catholiques en Belgique. Première session, Tome II, 9-10; ‘Compte rendu des
  travaux de la première section’, Assemblée générale des catholiques en Belgique. Troisième session,
  4-12; Verbruggen, Deelalternatieven, 143.
   1530 ‘Les cimetières’, La Tribune du Peuple, 3 augustus 1862; ‘Enterrement des pauvres à Anvers’, Assemblée générale des catholiques en Belgique. Première session, Tome II, 359-362.
  1531 ‘Statuts de l’Association de Sainte Barbe’, Assemblée générale des catholiques en Belgique. Deuxième
  session, Tome II, 599-602.
  1532 SAB, Cultes, 722, nota voor Vanderstraeten door Laureys, 12 mei 1877.
  1533 Jan Art, Kerkelijke structuur en pastorale werking in het bisdom Gent tussen 1830 en 1914 (Kortrijk:
  UGA, 1977), 255-257, 289.
  1534 Meillander & Hollebosch-Van Reck, Rendez-vous, 63-64.
  1535 ‘Enterrement des pauvres à Anvers’, Assemblée générale des catholiques en Belgique, Première session,
  Tome II, 362; ‘Compte rendu des travaux de la première section’, Assemblée générale des catholiques
  en Belgique, Troisième session, 8.
  2023 Le suprême hommage.indd 419
  
  15/12/2022 10:48
  
  420
  
  le suprême hommage
  
  1536 Art, Kerkelijke structuur, 290; idem, Herders en parochianen, 78.
  1537 Stengers, De koningen, 229; ‘Les libres penseurs devant la sagesse royale’, La Tribune du Peuple,
  18 december 1864; ‘Enterrement civil’, La Tribune du Peuple, 21 januari 1865; Le Libre Examen,
  10 december 1864.
  1538 ‘Zieldienst voor Felix de Merode’, Het Handelsblad van Antwerpen, 19 februari 1857; L’Indépendance
  Belge, 19 februari 1857.
  1539 Viaene, Belgium, 78; ‘Brief de Mérode aan Van Bommel, 8 augustus 1838’ in Simon, La politique
  religieuse, 177-182.
  1540 Simon, Le Cardinal Sterckx. Tome 1, 234-235 en ‘Brieven Dechamps en Dumortier aan Sterckx,
  februari 1857’ in Aloïs Simon, L’hypothèse libérale en Belgique. Documents inédits, 1839-1907 (Wetteren: Editions Scaldis, 1956), 53, 255-257.
  1541 L’Indépendance Belge, 19 februari 1857.
   1542 De regering de Decker kwam tegemoet aan de wens van de Kerk om katholieke liefdadigheid te
  ondersteunen door het erkennen van de rechtspersoonlijkheid voor vrije liefdadigheidsinstellingen
  beheerd door de Kerk en legde daartoe een wetsontwerp neer. De liberalen reageerden zowel binnen als buiten het parlement bijzonder hevig. De regering de Decker werd nog hetzelfde jaar ontbonden. Zie Nandrin & Gubin, “Het liberale en burgerlijke België”, 296-300.
  1543 Gubin & Nandrin, “Het liberale en burgerlijke België”, 322.
  1544 Karel Van Isacker, Werkelijk en wettelijk land. De katholieke opinie tegenover de rechterzijde 18631884 (Antwerpen: Standaard, 1955), 204-206; Viaene, “De ontplooiing”, 90-91.
  1545 ‘Service funèbre de M. le baron de Gerlache’, Le Bien Public, 21 februari 1871.
  1546 Gubin & Nandrin, “Het liberale en burgerlijke België”, 322.
  1547 ‘Funérailles solennelles de M. de Theux’, Le Bien Public, 1 september 1874.
  1548 AA, Acta Vicariatus, XIV/3a (1872-1874), kopie brief Dechamps aan bisschoppen, 1 september
  1874.
  1549 Deneckere, “1878-1905”, 480-486. Voor meer over de katholieke machtswissel, zie Gita Deneckere,
  Geuzengeweld. Antiklerikaal straatrumoer in de politieke geschiedenis van België, 1831-1914 (Brussel:
  VUB Press, 1998), 101-138 en Jacques Lory & Emiel Lamberts, ed. 1884: un tournant politique en
  Belgique. Colloque. Bruxelles 24.XI.1984 (Brussel: Facultés universitaires de Saint-Louis, 1986).
  1550 Deneckere, “1878-1905”, 500.
  1551 ‘Charles Rogier’, Le Bien Public, 29 mei 1885; ‘Funérailles de Charles Rogier’, L’Étoile Belge, 2 juni
  1885.
  1552 ‘De Saint Gudule au cimetière’ en ‘le clergé’, Le Bien Public, 2 juni 1885.
  1553 ‘À Bruxelles’ en ‘un scandale’, Le Bien Public, 2 juni 1885; ‘Bruxelles-central’, Le Courrier de l’Escaut,
  2 juni 1885.
  1554 AA, Archief Sterckx, 59, brief de Marnix aan Sterckx, 12 oktober 1850 en brief Malou aan Sterckx,
  13 oktober 1850.
  1555 Géruzet, Funérailles de S. A. R. Louise-Marie, 8-9.
   1556 AA, Archief Sterckx, 59, brief de Marnix aan Sterckx, 15 oktober 1850.
  1557 AA, Archief Sterckx, 59, brief aan Sterckx, niet gedateerd; Géruzet, Funérailles de S. A. R. LouiseMarie, 14-17.
  1558 GVA, Archief Nuntiatuur Brussel, Busta 12, Sezione 1a (Morte della Regina), 173, brief Antonelli
  aan Gonella, 7 november 1850.
  1559 McManners, Death, 290
  1560 Zie bijvoorbeeld de dienst in de hoofdkerk van Namen op 17 oktober, de dienst in de kerk van
  Hasselt op 7 november en de dienst in de parochiekerk van Moutzen op 26 oktober 1850. Joseph De
  Hauregard, Oraison funèbre de S.M. Louise-Marie-Thérèse-Charlotte-Isabelle (Namen: s.n., 1850);
  J.B. De Grove, Oraison funèbre de Marie-Louise d’Orléans (Hasselt: Milis, 1850) en Lepage, À la
  mémoire, 204-205.
  1561 Oraison funèbre prononcée le 20 octobre 1850 en commémoration de la Reine des Belges, par Ernest
  Vent (Brussel: Lesigne, 1850); L’Ange des Belges (Luik: Renard et Frères, 1851), 83-86; The Memory
  of the Just is Blessed. A Sermon preached before an English congregation at Brussels, October 20, 1850,
  on the ocassion of the lamented death of her late Majesty the Queen of the Belgians (Brussel: J. Briard,
  1850).
  1562 De Meulemeester, Le Cardinal Dechamps, 3.
  2023 Le suprême hommage.indd 420
  
  15/12/2022 10:48
  
  eindnoten
  
  421
  
  1563 Géruzet, Funérailles de S. A. R. Louise-Marie, 15-17.
  1564 Viaene, Belgium, 187; L’Émancipation, 25 oktober 1850; Journal de Bruxelles, 25 oktober 1850;
  L’Indépendance Belge, 25 oktober 1850.
  1565 De Meulemeester, Le Cardinal Dechamps, 4.
  1566 Lijkrede voor Louise-Maria-Theresia van Orleans, Eerste Koningin der Belgen, uitgesproken door den
  eerw. P. Dechamps (Gent: Hoste, 1850); ‘Belgique’, Journal de Saint-Petersbourg, 14 november 1850.
  1567 KADOC, Archief Noord-Belgische provincie van de congregatie van de Allerheiligste Verlosser
  (redemptoristen), 3.3.2.3.4.2, brief Veuillot aan Dechamps, 26 oktober 1850 en kopie brief
  Lacordaire aan Dechamps, 26 november 1850.
   1568 Gubin en Nandrin, “Het burgerlijke en liberale België”, 318; Simon, Le Cardinal Sterckx. Tome 1,
  235.
  1569 AA, Archief Sterckx, 178, brief Dechamps aan Sterckx, 7 mei 1865.
  1570 AA, Archief Sterckx, 178, brief Sterckx aan Dechamps, 12 mei 1865.
  1571 AA, Archief Sterckx, 178, brief Dechamps aan Sterckx, 4 december 1865.
  1572 AA, Archief Sterckx, 178, brief de Montpellier aan Sterckx, 9 december 1865.
  1573 Vandenpeereboom, La fin d’un règne, notitie 5 december 1865.
  1574 AA, Archief Sterckx, 178, brief Dechamps aan secretaris Sterckx, 3 december 1865; brief Dechamps
  aan Sterckx, niet gedateerd; de Meulemeester, Le Cardinal Dechamps, 11, 16-18, 27.
  1575 AA, Archief Sterckx, 178, brief Dechamps aan Van Hemel, 12 december 1865.
  1576 AKP, GLII, 89, conventie tussen grootmaarschalk en kardinaal, niet gedateerd en AA, Archief
  Sterckx, 178, nota Sterckx, niet gedateerd; brief Dechamps aan Van Hemel, 12 december 1865 en
  brief Van der Straeten-Ponthoz aan Sterckx, 15 december 1865.
  1577 AA, Archief Sterckx, 178, brief Goossens aan Sterckx, 15 mei 1865.
  1578 Th. Bost, ‘Mort du Roi’, L’Union, revue religieuse, Tome XVII, 1866, 9-11.
  1579 Deneckere, Leopold I, 668.
  1580 ‘Quelques réflexions à propos des funérailles de Léopold I’, Le Libre Examen, 20 december 1865.
  1581 AA, Archief Sterckx, 178, brief Dechamps aan Sterckx, niet gedateerd.
  1582 GVA, Archief Nuntiatuur Brussel, Busta 12, Sezione 3a (Malattia e morte del Duca di Brabante),
  132, minuut brief Cattani aan Antonelli, 25 januari 1869.
  1583 De Meulemeester, Le Cardinal Dechamps, 15-23.
  1584 AA, Archief Dechamps, 50, kopie brief Dechamps aan Leopold II, 11 augustus 1882.
  1585 Zie bewaarde knipsels in AA, Archief Mercier, XXV(briefwisseling), 4.
  1586 Vovelle, La mort, 557; Kselman, Death, 5-9, 69; Ariès, Het uur, 569-570.
   1587 In de commissie die in 1849 door de regering werd aangesteld om zich te buigen over de kerkhovenkwestie zetelden bijvoorbeeld Brussels burgemeester Charles de Brouckère, oud-burgemeester
  en Senator Jean-François Wyns de Raucourt en liberaal Kamerlid Auguste Orts. In 1862 bediscussieerden Joseph d’Anethan, Jules Malou, Walthère Frère-Orban en Alphonse Vandenpeereboom
  de kwestie in het parlement. In de commissie die door d’Anethan was ingesteld in 1870 zetelden
  François Schollaert en Barthélemy de Theux de Meylandt.
  1588 Bonjean e.a., Mémorial belge des conseils de fabrique, kol. 697. In 1850 lagen er van de 2555 begraafplaatsen in België maar liefst 2336 nog steeds in de omgeving van kerken. Zie Roger Desmed, “La
  question des cimetières et les francs-maçons bruxellois (1861-1871)”, Problèmes d’Histoire du Christianisme, 9 (1980): 144.
  1589 Deflorenne, “La formation du cimetière contemporain en Belgique”, 244.
  1590 Lamberts, “De kerkhovenkwestie”, 786; AA, Acta Vicariatus, XIV/3a (1869-1872), brief Dechamps
  aan d’Anethan, 25 september 1871.
  1591 Lamberts, “De kerkhovenkwestie”, 785-786. Zo dienden de arrondissementscommissarisen in de
  jaren 1840 enkele malen te interveniëren om de stoffelijke resten van zelfmoordenaars op te graven
  en op het lokale katholieke kerkhof te herbegraven nadat lokale intransigente geestelijken de toegang tot het kerkhof voor de teraadebestelling hadden geweigerd. Voor de officiële correspondentie rond dergelijke incidenten in Sint-Pieters-Kapelle (1845) en Wulvergem (1848), zie ‘Séance du
  23 juillet 1862’, Annales parlementaires. La Chambre des Représentants, 1864-1865.
  1592 Pandectes Belges, Tome XIX, kol. 523.
  1593 Charles Woeste, “La question des cimetières”, Revue Générale, jaar 9, volume 1, 1873, 296.
   2023 Le suprême hommage.indd 421
  
  15/12/2022 10:48
  
  422
  
  le suprême hommage
  
  1594 Ville de Liège. Réorganisation du service des sépultures. Rapport présenté par M. Gustave Kleyer (Luik:
  Thiriart: 1889), 7-10; AA, Acta Vicariatus, XIV/3b (1833-1843), brief college Leuven aan Sterckx,
  11 april 1839. Voor een vergelijkbare regeling op de centrale begraafplaats van Turijn in de periode
  1829-1860, zie Serenella Nonnis-Vigilante, “L’impact de l’édit de Saint-Cloud. Permanence et nouveautés dans l’administration de la mort en Italie (XVIIIe-XIXe siècles)” in Aux origines des cimetières contemporains, 309.
  1595 Fiche Inventaire du Patrimoine Culturel Immobilier, 62063-INV-2499-01, www.ipic.be.
  1596 SAB, Cultes, 1708, brief Wyns de Raucour aan Liedts, 29 november 1847; Woeste, “La question des
  cimetières”, 299.
  1597 Ville de Gand. Règlement sur les inhumations. Rapport de la commission du contentieux, 2; Vandervelde, La nécropole, 15.
  1598 AA, Acta Vicariatus, XIV/3b (1833-1843), brief d’Anethan aan Sterckx, 5 september 1843; brief de
  Theux aan Sterckx, 1 mei 1838.
  1599 Miroir, Le Libéralisme et l’Église au XIXe siècle, 234; Lamberts, “De kerkhovenkwestie”, 787;
  L’Indépendance Belge, 15 maart 1859.
  1600 Desmed, “La question des cimetières et les francs-maçons bruxellois (1861-1871)”, 138-151.
  1601 Vandervelde, La nécropole, 14-15; SAG, Modern Archief, cc1A, brief Bestendige Deputatie aan
  kerkfabrieken Sint Baafs, Sint Jacobs en St Sauveur, 28 juni 1865.
  1602 SAB, Cultes, 1708, ontwerp verslag Dwelshauwers over Brusselse kerkhoven voor gouverneur,
  februari 1872; Vandervelde, La nécropole, 20; ‘Question des cimetières’, Le Libre Examen, 1 maart
  1864; ‘L’arrêt de la cour de cassation’, Le Libre Examen, 10 maart 1864.
  1603 SAG, Modern Archief, cc1A, kopie brief college Gent aan stadsbestuur Mechelen, 9 november 1863.
   1604 SAB, Cultes, 1585, Projet de lettre voor minister van Justitie, 1 februari 1924 en 1598, Budget de
  1922/Dépenses ordinaires, 15 februari 1923; RAB, Archief OLV-Parochie Laken, 36097, extrait du
  registre aux délibérations du Conseil Communal de Laeken, Séance du 30 juin 1839 en Koninklijk
  Besluit, 15 juni 1874.
  1605 AA, Acta Vicariatus, XIV/3b (1861-1870), kopie brief Sterckx aan Tesch, 30 september 1859; Simon,
  Le Cardinal Sterckx. Tome 1, 565-566.
  1606 AA, Acta Vicariatus, XIV/3b (1861-1870), brief Tesch aan Sterckx, 11 januari 1862.
  1607 Kselman, Death, 191-192
  1608 SAB, Cultes, 1865, brief kerkfabriek Finnisterrae aan burgemeester en schepenen, 22 juli 1859.
  1609 Tyssens, “‘Adorateurs du diable’”, 99; Art, Kerkelijke structuur, 289; ‘Schending der gewyde aerde te
  Ninove’, Den Denderbode, 20 februari 1859.
  1610 ‘Begrafenis te Ninove’, Het Handelsblad van Antwerpen, 25 februari 1859, 1; ‘Séance du 2 avril 1859’,
  Annales parlementaires. La Chambre des Représentants, 855.
  1611 Miroir, Le Libéralisme et l’Église au XIXe siècle, 235; ‘Séance du 2 avril 1859’, Annales parlementaires.
  La Chambre des Représentants, 852.
  1612 Défense de la liberté des cultes. Profanation du cimetière d’Uccle (Brussel: Bureaux de la revue belge et
  etrangère, 1862), 3-4, 10, 17.
  1613 Défense de la liberté des cultes, 20.
  1614 AA, Acta Vicariatus, XIV/3a (1862-1865), brief Renders aan Sterckx, 20 januari 1863 met bijgevoegd bevelschrift.
  1615 Les catholiques et leurs cimetières, par un catholique sincère (Brussel: H. Goemaere, 1863); JeanBaptiste Malou, De l’administration des cimetières catholiques en Belgique (Brussel: H. Goemaere,
  1860), 88-89.
  1616 Ville de Gand. Règlement sur les inhumations. Rapport de la commission du contentieux, 3-7.
  1617 Kathleen Devolder, Gij die door ’t volk verkozen zijt. De Gentse gemeenteraad een haar leden, 18301940 (Gent: Maatschappij voor Geschiedenis en Oudheidkunde te Gent, 1994), 162-164.
  1618 Kselman, Death, 191; Meillander & Hollebosch-Van Reck, Rendez-vous, 47.
   1619 Lamberts, “De kerkhovenkwestie”, 787-788; AA, Acta Vicariatus, XIV/3a (1862-1865), brief
  Vandenpeereboom aan provinciegouverneur, 5 augustus 1863.
  1620 ‘Séance du 23 juillet 1862’, Annales parlementaires. La Chambre des Représentants, 1863-1866;
  ‘Séance du 8 août 1862’, Annales parlementaires. Sénat, 334-335.
  1621 ‘Question des cimetières’, Le Libre Examen, 1 mei 1865.
  2023 Le suprême hommage.indd 422
  
  15/12/2022 10:48
  
  eindnoten
  
  423
  
  1622 AA, Acta Vicariatus, XIV/3a (1862-1865), kopie brief college aan gouverneur, 21 januari 1863
  en kopie brief Vandenpeereboom aan gouverneur, 5 augustus 1863; XIV/3b (1861-1870), brief
  Verhoustraeten aan Sterckx, 1 november 1862.
  1623 ‘Difficultés au sujet de la bénédiction des cimetières’, La Belgique Judiciaire, tome 31, n° 13, 13 februari 1873; AA, Acta Vicariatus, XIV/3a (1869-1872), brief Bracq aan Dechamps, 19 december 1870.
  1624 ‘Séance du 27 février 1864’, Bulletin Communal de la ville de Bruxelles, 172-176.
  1625 Lemmens, Burgerlijke begrafenissen, 60; ‘Antwerpen. 18 juli’, Het Handelsblad van Antwerpen, 18 juli
  1865.
  1626 ‘Rapport sur l’œuvre catholique de l’enterrement des pauvres et de la Bonne Mort’, Assemblée
  générale des catholiques en Belgique. Première session. Tome II, 107; AA, Acta Vicariatus, XIV/3a
  (1862-1865), brief de Gerlache aan Sterckx, 4 december 1863.
  1627 ‘Deuxième séance, 30 août 1864’, Assemblée générale des catholiques en Belgique. Deuxième session.
  Tome I, 39; Wils, “In het klimaat van de Kulturkampf ”, 171.
  1628 ‘Séance du 27 février 1864’, Bulletin Communal de la ville de Bruxelles, 172-176.
  1629 SAB, Cultes, 1708, nota Dwelshauwers en 1704, nota Dwelshauwers voor college, oktober 1870.
  1630 Desmed, “La question des cimetières et les franc-maçons bruxellois (1861-1871)”, 148.
  1631 SAG, Modern Archief, cc2A, adjudication, kopie brief aan gouverneur, 5 mei 1865 en kopie brief
  aan stadsbestuur Gent, 6 april 1865.
   1632 SAG, Modern Archief, cc1A, minuten brieven burgemeester Gent aan gemeentebesturen Châtelet
  en Ath, 1875; ‘Question des cimetières’, Le Libre Examen, 20 april 1865; ‘Question des cimetières’, Le
  Libre Examen, 1 mei 1865; Meillander & Hollebosch-Van Reck, Rendez-vous, 43; ‘Difficultés au sujet
  de la bénédiction des cimetières’, La Belgique Judiciaire, tome 31, n° 13, 13 februari 1873.
  1633 Liane Ranieri, “Een liberale stad: Brussel” in Het liberalisme in België, 299.
  1634 Gubin & Nandrin, “Het liberale en burgerlijke België”, 370.
  1635 De Smaele, Rechts Vlaanderen, 200-201.
  1636 Wils, “In het klimaat van de Kulturkampf ”, 172.
  1637 AA, Acta Vicariatus, XIV/3a (1869-1872), gedrukte brief d’Anethan aan Dechamps, 24 september
  1870 in correspondance sur la question des cimetières.
  1638 AA, Acta Vicariatus, XIV/3a (1872-1874), brief Malou aan Dechamps, 22 januari 1873.
  1639 Gubin & Nandrin, “Het liberale en burgerlijke België”, 355.
  1640 AA, Acta Vicariatus, XIV/3a (1869-1872), kopie brief d’Anethan aan Dechamps, 28 september 1871.
  1641 AA, Acta Vicariatus, XIV/3a (1869-1872), gedrukte brief Dechamps aan d’Anethan, 14 maart 1871
  in correspondance concernant la question des cimetières.
  1642 AKP, GLII, 89, apart dossier opening nieuwe crypte 1876, nota Coekelberghs, niet gedateerd en AA,
  Archief Dechamps, 51, kopie brief Dechamps aan Coekelberghs, 16 april 1876.
  1643 AA, Archief Dechamps, 51, kopie brief Dechamps aan Coekelberghs, 18 april 1876.
  1644 Meillander & Hollebosch-Van Reck, Rendez-vous, 48; Vandervelde, La nécropole, 24.
  1645 ‘Difficultés au sujet de la bénédiction des cimetières’, La Belgique Judiciaire, tome 31, n° 13, 13 februari 1873; AA, Acta Vicariatus, XIV/3b (1875-sd), kopie brief Vanderstraeten aan pastoors, 14 augustus 1877.
  1646 Lamberts, “De kerkhovenkwestie”, 789; Meillander & Hollebosch-Van Reck, Rendez-vous, 49.
   1647 Bert Cornelis, “Le Bien Public: vaandeldrager van het ultramontanisme, 1853-1878” in De kruistocht tegen het liberalisme. Facetten van ultramontanisme in België in de 19e eeuw, ed. Emiel
  Lamberts (Leuven: Universitaire Pers Leuven, 1984), 128-129; AA, Acta Vicariatus, XIV/3a (18721874), brief de Hemptinne aan Dechamps, 23 januari 1873.
  1648 Jean-Philippe Schreiber, Politique et religion. Le Concistoire central israélite de Belgique au XIXe
  siècle (Brussel: Editions de l’Université Libre de Bruxelles, 1995), 229.
  1649 Schreiber, Politique et religion, 244; Pierret, Les pierres qui nous parlent, 45.
  1650 SAB, Cultes, 1708, nota over Brusselse begraafplaatsen voor gouverneur, februari 1872.
  1651 SAB, Cultes, 1708, correspondentie gouverneur-burgemeester en schepenen Brussel-ministers
  Justitie en Binnenlandse Zaken, april-mei 1878 en nota Dwelshauwers, 8 februari 1877; ‘Séance du
  29 octobre 1877’, Bulletin Communal de la ville de Bruxelles, 494-505.
  1652 Schreiber, Politique et religion, 233-235.
  1653 Schreiber, Politique et religion, 243.
  2023 Le suprême hommage.indd 423
  
  15/12/2022 10:48
  
  424
  
  le suprême hommage
  
  1654 Gemeenteblad Antwerpen 39 (1872), zitting van 9 november 1872, 329-343; Gemeenteblad Antwerpen 11 (1874), zitting van 10 maart 1874, 413-416.
  1655 Havermans, Grafmonumenten. Deel I, 10; Lemmens, Burgerlijke begrafenissen, 65; Tyssens, “‘Adorateurs du diable’”, 102; Schreiber, Politique et religion, 242.
  1656 Ephraim Schmidt, Geschiedenis van de Joden in Antwerpen (Antwerpen: S.M. De Ontwikkeling,
  1963), 89-90.
  1657 AA, Acta Vicariatus, XIV/3a (1872-1874), kopie brief Dechamps aan de Montpellier, april 1873 en
  brief de Montpellier aan Dechamps, 22 april 1873; Th. Flechet, L’Église et l’état à propos de la question
  des cimetières (Brussel: Decq, 1860), 79-80.
  1658 Mezen, Le cimetière de Robermont, 10-11.
  1659 SAG, Modern Archief, cc1A, herderlijke brief Bracq, 28 december 1872; Instruction pastorale de
  Monseigneur l’évêque de Liège sur le cimetière catholique (Luik: H. Dessain, 1874); Vandervelde, La
  nécropole, 24.
  1660 Vovelle, La mort, 533-534; Isastia, “La laïcisation des cimetières”, 199.
   1661 Lamberts, “De kerkhovenkwestie”, 790; André Miroir, Le Libéralisme et l’Église au XIXe siècle, 237;
  Pasicrisie belge: receuil général de la jurisprudence des cours et tribunaux de Belgique. Année 1879. Ire
  partie (Brussel: Bruylant Christophe, 1879), 324.
  1662 Pandectes Belges, Tome XIX, 540-45; Pasicrisie Belge. Année 1882. Ire partie (Brussel: Bruylant
  Christophe, 1882), 113-121 en 354-363; Pasicrisie Belge. Année 1884. Ire partie (Brussel: Bruylant
  Christophe, 1884), 255-257.
  1663 Miroir, Le Libéralisme et l’Église, 238; Jean-Marie R. Van Bol, Les funérailles et les sépultures: aspects
  civils et administratifs (Brussel: De Boeck & Larcier, 2003), 149; ‘Séance du 24 mars 1882’, Annales
  Parlementaires. Sénat, 128-129; Bulletin Administratif du Ministère de l’Intérieur. Tome 36. Année
  1882 (Brussel: Felix Callewaert, 1883), 192; Administratie Schoonselhofbegraafplaats, 4. Ereperk I-J,
  omzendbrief minister, 6 april 1882.
  1664 AA, Acta Vicariatus, XIV/3c (1852-1890), ontwerp exposé Goossens, 10 april 1888.
  1665 Lamberts, “De kerkhovenkwestie”, 791; AA, Acta Vicariatus, XIV/3c (1852-1890), brief Beernaert
  aan Goossens, 12 januari 1890; Marcellis, La question des cimetières, 222.
  1666 Kselman, Death, 284-287.
  1667 Guy Malevez, “La ‘bonne mort’ ou la ‘mort libre’? La municipalisation des inhumations à Bruxelles-ville” in Foi, gestes et institutions religieuses aux XIXe et XXe siècles, ed. Jean Pirotte & Luc
  Courtois (Louvain-la-Neuve: Collection Cerfaux-Lefor, 1991), 42.
  1668 Bonjean e.a., Mémorial belge des conseils de fabrique, kol. 716-720.
  1669 Kselman, Death, 234; Ville de Liège. Réorganisation du service des sépultures, 3-4.
  1670 SAB, Cultes, 1844, brief burgemeester Mechelen aan stadsbestuur Brussel, 3 oktober 1867 en brief
  college Bergen aan stadsbestuur Brussel, 12 december 1868 en brief college Charleroi aan stadsbestuur Brussel, 3 augustus 1861; Kselman, Death, 284.
  1671 Ville de Liège. Réorganisation du service des sépultures, 3-10.
  1672 ‘Séance du 20 décembre 1869. Règlement sur les inhumations’, Bulletin Communal de la ville de
  Bruxelles, 355-356; Malevez, “La ‘bonne mort’”, 46-47.
   1673 Ville de Gand. Règlement sur les inhumations. Rapport de la commission du contentieux, 119-123;
  Ville de Gand. Règlement des inhumations et transports funèbres. Rapport présenté par le collège de
  bourgmestre et échevins, 12-14; SAG, Modern Archief, cc2A, abjudication, rapport voor gemeenteraad, niet gedateerd.
  1674 Van Bol, Les funérailles et les sépultures, 108.
  1675 Ville de Gand. Règlement des inhumations et transports funèbres, 1-22.
  1676 Ville de Gand. Règlement des inhumations et transports funèbres, 20-21; SAG, Modern Archief, cc2A,
  III, Séance du Conseil Communal du 17 juillet 1894.
  1677 SAG, Modern Archief, cc2A, VIII, Ville de Liège. Extrait du registre des délibérations du Conseil
  Communal, Séance du 20 juillet 1891.
  1678 ‘Séance du 3 mai 1880’ in Inhumations et transports funèbres, règlements (Brussel: Baertsoen, 1881),
  17 en 19.
  1679 SAB, Cultes, 1557, Notice sur le matériel du service des inhumations, brieven Beyaert aan Buls, 1
  september en 13 oktober 1880; ‘Rapport déposé au nom du collège en séance du 13 décembre 1880’
  in Inhumations et transports funèbres, règlements, 72-73.
  2023 Le suprême hommage.indd 424
  
  15/12/2022 10:48
  
  eindnoten
  
  425
  
  1680 SAB, Cultes, 1542, adjudications pour fourniteurs de corbillards, Entreprise du service des corbillards-Cahier des charges, 21 maart 1881.
  1681 Malevez, “La ‘bonne mort’”, 51.
  1682 Zie Tyssens, “Funerary Culture, Secularity and Symbolised Violence”; De Spiegeleer, “Challenging
  the Societal Death System”.
  1683 Zie bijvoorbeeld de vraag van vrijdenkersorganisatie L’Affranchissement in 1911 om dag en nacht
  toegang te krijgen tot het ziekbed van hun leden in de Brusselse hospitalen. De vraag werd door de
  Commissie van Burgerlijke Godshuizen niet ingewilligd. Zie AMSAB, Archief L’Affranchissement,
  Verslagboek betreffende werking, vergaderingen L’Affranchissement, 1911-1914, 1924, Procès verbal de la séance du 16 octobre 1911 en Procès verbal de la séance du 18 décembre 1911.
  1684 Gijbels, “Reassessing the Pauper Burial”, 190.
  