title: Van (neutraal) tussenwerpsel naar (positief) evaluatief adjectief: ça va en oké in het Nederlands. Internationale Neerlandistiek, 2013, 51 (1), pp.5-28. &#x27E8;10.5117/IVN2013.1.LEMM&#x27E9;. &#x27E8;halshs-01575771&#x27E9;
text: Tenslotte komen we nog even terug op het eerder vermelde gebruik van ça va
  waarbij het als een kwalificerende bepaling kan worden bij adjectieven of bijwoorden, zoals in de volgende voorbeelden (gemakshalve hernemen we hier de al eerder geciteerde voorbeelden).
  (10) eerlijk gezegd vind ik alle nieuwe BMW's strontlelijk, de Z8 is mooi, oude
  M3 ook, en de M6 is nog wel sava mooi, X5 is degoutant, X3 nog ranziger,
  drie reeks is gefaald, M3 van nu kan qua schoonheid ook niet op tegen de
  vorige.
  http://www.autoforum.be/showthread.php?11845-BMW-M3-(e90)/page35
  
  (11) Da’s toch ça va logisch.
  pers. attestatie, 20-12-2011
  
  (42) ik heb al twee jaar na elkaar een buis voor kogelstoten. Vorig jaar een 49
  op 100 en dit jaar een 47. Gelukkig was daar dan ook nog sprinten en zo
  bij want dat kan ik wel nog çava goed.
  http://www.blossombooks.nl/forum/stel-jezelf-voor/wat-doe-je/
  
  (43) neenee die is echt sava knap.
  http://ivorysound.proboards.com/index.cgi?board=general&action=post&thread=584&quo
  te=15259&page=10
  
  (44) Aangezien ik ook nu wat wil omaha beginnen knallen heb ik me nog een
  sava goed boek gekocht van TJ cloutier en Tom Mc Evoy, de drie dominante
  omaha spelen worden besproken, Pot limit HL,¨Pot Limit High en limit
  high, niet slecht, waar zoek er geen mathematische mirakels in, maar
  voor de rest gezellig boek.
   http://www.pokernet.be/Forum/pndefault.aspx?g=posts&t=11212
  
  Hoewel dergelijke voorbeelden niet echt courant zijn, zie je toch herkenbare patronen die hierboven werden besproken. In voorbeeld (10) heb je een negatieve
  schaal (strontlelijk) waartegen het model M6 als sava mooi wordt gezien, dat wil
  zeggen ergens in het midden van de schaal. Tijdens een conversatie waar er enige
  discussie was of iets normaal was of niet, deed mijn jongste zoon de uitspraak in
  voorbeeld (11), in antwoord op een eerdere impliciete suggestie dat iets niet normaal zou zijn. Een vergelijkbaar contrast tref je aan in (42): in vergelijking met
  andere vormen van atletiek is de schrijfster nog redelijk goed in sprinten. In (43)
  weerlegt de schrijver het negatieve commentaar van de vorige persoon (dat meisjes die voor ingenieur studeren ‘meer snor zijn dan tet’). Ook in het laatste voorbeeld krijg je een contrast: het boek is niet slecht, maar ook geen mirakelboek.
  Kortom, in deze voorbeelden geldt ça va nog niet helemaal als positieve evaluatie;
  22
  
  van (neutraal) tussenwerpsel naar (positief) evaluatief adjectief
  
  of er ook in deze gevallen een melioratieve verschuiving valt te verwachten (in het
  licht van de eerder vermelde voorbeelden met adjectivisch gebruik) is moeilijk te
  voorspellen. Het interpreteren van dergelijke connotaties is overigens niet altijd
  eenduidig; in de meeste voorbeelden met ça va ADJ is zowel de interpretatie ‘redelijk ADJ’ als ‘heel ADJ’ aannemelijk, zoals in de volgende twee attestaties van çava
  goe(d).
  (45) cocktails worde gemaakt door 2 pro's, alle die kunne da blijkbaar wel çava
  goe, ma er zal wss ook wa goldstrike etc. aanwezig zijn en whatever er nog
  over is vn vorig weekend zeker.
   http://www.network54.com/Forum/285820/thread/1264141696/1265190981/%5Ecocktailpar
  ty+pas+volgende+week
  
  (46)[verbaasd over de minder goede examenresultaten van klasgenoot] Hoe
  komt da het ni zo goe was dees jaar? ‘Vroeger’ waarde gij toch çava goe?
  https://plus.google.com/106060936664380747297/posts/1FqwsZNSBmG
  
  In beide gevallen laat de context de twee interpretaties toe (bijvoorbeeld van een
  pro mag je toch verwachten dat die echt goed is in wat hij doet). Het is allicht in
  dergelijk ambigue contexten dat een melioratieve verschuiving waarschijnlijk
  wordt.
  Het is in deze context dat er mogelijk een grammaticalisatie aan de gang is,
  waarbij ça va verder evolueert tot een intensifieerder onder invloed van hoger geschetste pragmatische factoren; een dergelijk proces is dan een voorbeeld van wat
  Hopper en Traugott (2003) subjectification noemen. Deze grammaticalisatie is vergelijkbaar met wat je kan zien bij goed of knap als versterkend bijwoord in de al
  eerder genoemde constructies goed gek of knap lastig: in deze constructies is de
  oorspronkelijke betekenis van deze adjectieven niet langer bewaard, maar verbleekt tot een graduering of intensifieerder, mooi geïllustreerd door de combinatie goed fout.
   Besluit
  In deze bijdrage hebben we willen aantonen hoe het gebruik van ça va en oké
  opvallende gelijkenissen vertoont: beide zijn in oorsprong tussenwerpsels die
  eerst opduiken als adjectieven in predicatief gebruik (N is {ça va / oké}) en vervolgens in attributief gebruik (een ça va / oké N). In beide contexten kunnen ook gradueringen toegevoegd worden (heel erg ça va / heel erg oké). Verder merkt men een
  melioratieve verschuiving, waarbij vooral ça va een positieve waarde krijgt, bij oké
  lijkt dit iets minder duidelijk. De verklaring die we hiervoor vooropstellen is het
  negatieve verwachtingspatroon dat de achtergrond vormt voor de evaluatie uitgedrukt door ça va. Hoewel deze studie gebaseerd is op attestaties uit vooral infor-
  
  23
  
  internationale neerlandistiek
  
  mele media (blogs, twitter, chatfora, en dergelijke) alsook het Corpus Gesproken
  Nederlands (voor oké), blijft verder empirisch onderzoek nodig.
   Men zou kunnen opwerpen dat het bij oké en ça va niet om vergelijkbare evoluties gaat: bij ça va is er duidelijk een verschuiving in het gebruik van tussenwerpsel
  naar evaluatief adjectief, maar je zou kunnen beargumenteren dat het Nederlandse gebruik van oké gewoon het Engelse voorbeeld volgt. Dat is uiteraard niet
  volledig uit te sluiten, maar toch zijn er een aantal elementen die dat kunnen
  tegenspreken. Ten eerste is er, zoals al aangehaald, het gebruik van oké als
  ‘hedge’ waarvoor we geen equivalent aantroffen in de geconsulteerde Engelse
  corpora. Dit sluit niet uit dat ook dit gebruik mogelijk is in het Engels, maar de
  afwezigheid is frappant. Ten tweede lijkt het ons onwaarschijnlijk (maar ook hier
  weer niet helemaal uitgesloten) dat het Nederlands meteen ook de frequentieverschillen van het Engelse gebruik mee overneemt. Ten derde zijn er een aantal
  opvallende parallellen die suggereren dat het om een meer omvattend fenomeen
  gaat:
  1. de evolutie van okay in het Engels loopt parallel met die van ça va, dus waarom zou Nederlands oké dan ook niet een dergelijke evolutie kennen?
  2. vergelijkbare verschillen in gebruik tref je ook aan voor het Zweedse okej,
  waarvan je dan ook moet aannemen dat het de frequentieverschillen van het
  Engels overneemt;
  3. ook in het Spaans zie je dat een bepaling als mas o menos (‘min of meer’)
  evolueert naar een adjectief dat eerst in predicatieve positie voorkomt en vervolgens, maar ook hier in mindere mate, in attributieve positie: vergelijk la
  pellicula estubo {buena/mas o menos} ‘de film is goed/redelijk’ vs. una pellicula
  {buena/mas o menos} ‘een goede/redelijke film’.
   Kortom, hoewel elk van deze evoluties zijn eigen verhaal vertelt, zie je vergelijkbare tendensen in de evolutie en/of het gebruik van evaluatieve adjectieven afgeleid van andere woordsoorten. Verder empirisch onderzoek is nodig om dit verder
  te onderbouwen en om te achterhalen hoe de verschillende frequenties in gebruik
  de aan de gang zijnde evoluties sturen.
  In onze analyse volgen we De Smets visie dat dergelijke syntactische herinterpretaties en de daarop volgende actualisatie best verklaard kunnen worden vanuit
  een analogienetwerk. Strikt genomen (dat wil zeggen volgens de principes van de
  grammaticalisatietheorie) gaat het dus hier niet om grammaticalisatie, waarvoor
  je, volgens Heine (2003, p. 579), vier criteria moet hebben: (1) semantische verbleking (desemanticization; semantic bleaching); (2) extensie of contextuele verbreding
  (ofwel gebruik in nieuwe contexten); (3) decategorialisatie (verlies van morfosyntactische eigenschappen, met inbegrip van verlies van autonomie als woord, bijvoorbeeld door affixatie); en (4) erosie of fonetische reductie.
   De evolutie van ça va en oké (en okay in het Engels) voldoet slechts ten dele aan
  deze criteria. Ten eerste gaat het niet om een evolutie van een lexicaal naar een
  
  24
  
  van (neutraal) tussenwerpsel naar (positief) evaluatief adjectief
  
  grammaticaal element: een adjectief is niet meer grammaticaal dan een instemmingspartikel, en de semantische waarde blijft ook min of meer behouden. Anderzijds is er wel een zekere semantische verruiming: conversationeel gebruik is
  eerder beperkt tot (1) antwoorden op de vraag Hoe gaat het? of (2) instemming
  (Zullen we naar de film gaan? Oké/ça va), terwijl in adjectivisch gebruik het een evaluatie betreft van eender welk gegeven (X was oké/ça va). Er is echter, en dit is een
  derde punt, geen fonetische reductie, de reducerende spellingsvarianten (bijvoorbeeld cv) zijn hooguit praktische ‘shortcuts’ bij het chatten of sms-en. Tenslotte is
  er ook geen sprake van verlies van morfosyntactische autonomie. Toch kunnen
  vanuit onze studie een aantal theoretische bedenkingen worden geformuleerd in
  verband met grammaticalisatie (geïnspireerd door de discussie in Noël 2007).
  Als je, zoals Bybee (2003, p. 145), grammaticalisatie definieert als ‘the creation
  of new constructions’, dan gelden de nieuwe constructies met ça va en oké wel
  degelijk als grammaticalisatie. De (iets striktere) definitie die Haspelmath (2004,
  p. 26) geeft van grammaticalisatie als ‘a diachronic change by which the parts of a
  constructional schema come to have stronger internal dependencies’ laat ook toe
  om de twee evoluties als grammaticalisatie te zien: immers, is een adjectief (predicatief of attributief gebruikt) niet meer ‘dependent’ dan een alleenstaand instemmingspartikel? Je zou zelfs de verschuiving van predicatief naar attributief
  adjectief als een toenemende constructionele afhankelijkheid kunnen zien, waarbij de constructie N is ADJ een lossere syntactische relatie heeft dan ART ADJ N.
   Anderzijds zou je de hier geschetste evoluties in zekere zin ook als degrammaticalisatie kunnen interpreteren, als je een partikel als meer grammaticaal beschouwt
  dan een adjectief.23 Maar wat is dan nog grammaticaal en wat is lexicaal? Zoals
  Noël (2007) correct opmerkt, is dat niet zo evident, zeker niet binnen het cognitief-functionele kader waar alle talige elementen, morfemen, woorden en syntactische structuren als grammaticale elementen (constructions of linguistic units) gelden.
  Onze analyse van ça va en oké suggereert een genuanceerd beeld: aan de ene
  kant heb je een duidelijk geval van syntactische herinterpretatie (en dat is geen
  grammaticalisatie), maar de actualisatie die erop volgt opent wel de weg naar
  nieuwe constructies die nieuwe semantische waarden verkrijgen mede door de
  context waarin ze voorkomen, waarbij je een toenemende subjectificatie kan
  waarnemen. Op die manier vormt de actualisatie het pad naar verdere grammaticalisering, die zich toch wel lijkt door te zetten, vooral in het gebruik als versterkend bijwoord bij een adjectief (ça va logisch). Zoals reeds aangegeven, moet deze
  hypothese empirisch verder onderzocht worden, met oog voor collocationele patronen die deze veranderingen aansturen. Tot nader order lijken onze hypotheses
  echter toch nog wel meer dan ça va / oké.
  25
  
  internationale neerlandistiek
  
  Noten
  1. Het onderwerp van studie waarover deze bijdrage rapporteert, vindt zijn oorsprong in
  het (informele) taalgebruik binnen mijn eigen gezin; met dank aan mijn echtgenote
  Hilde voor voorbeeld (3), aan mijn zoon Simon voor voorbeeld (9) en aan mijn jongste
  zoon Jan-Willem voor voorbeeld (11). Ik dank ook Kristel van Goethem en de anonieme
  reviewer voor de erg waardevolle commentaren op de eerste versie van dit artikel die de
  aanzet waren tot belangrijke inzichten. De verantwoordelijkheid voor de uiteindelijke
  versie ligt uiteraard bij mezelf.
   2. In deze bijdrage zullen we systematisch spreken van ‘Belgisch Nederlands’ (waarbij we
  in dit artikel vooral de informele gesproken variant bedoelen) en niet van ‘tussentaal’
  (laat staan van ‘Verkavelingsvlaams’).
  3. Deze spellingvarianten hebben uiteraard alles te maken met chat- en sms-taal waarin ça
  va vaak gebruikt wordt (zie ook Vandekerckhove & Nobels 2010); bovendien is de ç een
  letter die niet eigen is aan het Nederlands en dus vaak dus niet eens op het klavier van
  een mobiele telefoon voorkomt.
  4. Hoewel de -tjes uitgang een geval van hypercorrectie (richting standaardtaal) kan zijn, is
  het gebruik van -kes en -tjes ook regionaal bepaald: -tjes is het standaard diminutiefsuffix
  in het Westvlaams.
  5. Voorbeelden worden overgenomen zoals ze voorkomen in de bron; enkel werd desgevallend een naam weggelaten (meestal vervangen door ‘[naam]’), werden niet relevante
  delen weggeknipt, of spaties toegevoegd na leestekens indien nodig. Alle bronnen zijn
  laatst geraadpleegd op 5 december 2012.
  6. Zie http://www.vlaamswoordenboek.be/definities/toon/14286.
  7. Zie http://www.kuleuven.be/toekomstigestudenten/nederland/woorden.html.
  8. Zie http://towntalk.wordpress.com/2009/07/05/cavaria-ca-va-helemaal-niet-tegenstanders-cavaria-manifesteren-zich-op-facebook/.
  9. In de literatuur over grammaticalisatie en lexicalisatie (zie onder andere Brinton &
  Traugott 2005; Hopper & Traugott 2003; Lehmann 1994; Norde 2010) wordt de term
  lexicalisatie veelal voorbehouden voor de verschuiving van een polymorfeem woord naar
  een monomorfeem woord (bijvoorbeeld Engelse garlic ‘look’ <gar ‘speer’ + leek ‘plant
  van de familie alium’>). Hoewel de term niet echt van toepassing is in ons geval, zullen
  we gemakshalve toch deze term blijven gebruiken.
  10. Merk op dat je in deze context in het Frans enkele varianten hebt met andere bewegingswerkwoorden, bijvoorbeeld ça marche (letterlijk ‘het loopt’) of ça roule (letterlijk ‘het
  rijdt’).
   11. WebCorp (http://www.webcorp.org.uk/) is zeker een handige tool (zeker voor Engels
  materiaal), maar heeft (onduidelijke) beperkingen; hoewel Google zoekopdrachten veel
  meer ‘ruis’ bevatten en dus teveel manueel werk vergen, werden zo toch meer en andere
  voorbeelden gevonden dan via WebCorp.
  12. Net omdat de infinitief ook als substantief kan gezien worden, zou men voor dit laatste
  voorbeeld kunnen betogen dat deze structuur niet echt verschillend is van de eerste N is
  N; syntactisch is dat zeker juist, maar het lijkt ons dat de associatie met het werkwoord
  met dezelfde vorm bij de taalgebruikers vaak sterk aanwezig blijft, hetgeen net in de
  context van onze discussie relevant is.
  13. Alle verwijzingen naar de ANS betreffen consultaties van de e-ANS: http://ans.ruhosting.nl/e-ans/.
  14. De testzinnetjes die voorgelegd werden in beide bevragingen waren Dat nieuwe liedje van
  Coldplay is nog wel ça va. en Dat is nog wel een ça va liedje. In de tweede bevraging (zeventien
  
  26
  
  van (neutraal) tussenwerpsel naar (positief) evaluatief adjectief
  
  studenten) werden de volgende twee zinnetjes toegevoegd: Als ge da weet kunt ge nog ça va
  meedraaien (bijwoordelijk gebruik bij een werkwoord) en Die nieuwe BMW is nog wel ça va
  mooi (pre-adjectivisch). Deze zinnetjes verschenen (de ene na de andere) op een powerpointdia; studenten antwoordden schriftelijk met ‘ja’ of ‘nee’ of ze dat al dan niet aanvaardbaar vonden in informeel, gesproken Vlaams. Resultaten van een dergelijke informele bevraging moeten met de nodige voorzichtigheid benaderd worden, maar zijn
  toch wel indicatief.
  15. Deze voorbeelden werden gevonden via een Google zoekopdracht; dezelfde zoekopdracht via WebCorp (met dezelfde specificaties) gaf echter geen resultaat. Dit toont
  nog maar eens aan hoe moeilijk het is om een (betrouwbaar) corpus samen te stellen
  voor deze studie.
   16. Dergelijk diminutief is geen alleenstaand geval; ook het aan het Frans merci wordt in het
  Belgisch Nederlands vaak mercik(k)es (121000 hits op Google Blogs, Dutch) en mercitjes
  (8060 hits); daarnaast heb je ook nog saluk(k)es (83900 hits) of salutjes (16000 hits,
  idem). (Vergelijk ook met hallokes, doeitjes, hoitjes, enzovoort.)
  17. Dat deze verschuiving constructie-eigen is wordt mooi geïllustreerd door De Smets analyse van het Engelse key dat een omgekeerde evolutie kent, met name van attributief
  (bijvoorbeeld key issue) naar predikatief gebruik (bijvoorbeeld room service is key to survival,
  De Smet 2012, p. 626, voorbeeld [26a]).
  18. Net als de ANS identificeert de OED dit gebruik als een tussenwerpsel (interjection).
  19. De N-gram viewer (http://books.google.com/ngrams) laat je toe te zoeken in het Google boekenbestand; deze collectie bevat allerhande boeken gepubliceerd tussen 1810 en
  2000.
  20. Vaak is het niet even duidelijk of een gebruik als bijwoordelijk dan wel als adjectivisch
  gebruikt geduid kan worden, zoals ook in deze twee voorbeelden; het eerste kan beschouwd worden als een onderwerpsbepaling, het tweede als ambigu tussen het gaat
  […] oké (met wat tussenmateriaal) of het gaat […] alles (is) oké. Het gaat hier om een
  beperkte groep (zie ook beneden).
  21. Zie http://www.enola.be/film/recensies/15438:caramel (19/09/2007).
  22. Zie http://vtm.be/masterchef/artikel/al-bij-al-is-het-nog-ça-va (videoclip). Het feit dat dit
  werd uitgezonden (met ça va in de ondertiteling) op een van de grootste commerciële
  zenders in Vlaanderen bevestigt de opmars van ça va, hoewel sommigen zich laagdunkend zullen uitlaten over de ‘VTM-isering’ van Vlaanderen en bijgevolg van het Nederlands.
  23. Suggestie anonieme reviewer.
  Bibliografie
  Absillis, Kevin, Jürgen Jaspers & Sarah van Hoof, De manke usurpator. Gent, 2012.
  Brinton, Laurel & Elizabeth Traugott, Lexicalisation and language change. Cambridge, 2005.
  Bybee, Joan. L., ‘Cognitive processes in grammaticalization’. M. Thomasello (red.), The new
  psychology of language (volume II). New Jersey, 2002, 145-167.
   Bybee, Joan L., Language, usage, and cognition. Cambridge, 2010.
  Cappelle, Bert, ‘Ergentjes’. Over Taal 51, 2012.
  Denison, D., ‘Gradience and linguistic change’. L. Brinton (red.), Historical Linguistics 1999.
  Selected papers from the 14th International Conference on Historical Linguistics Vancouver 9-13 August 1999. Amsterdam, 2001.
  27
  
  internationale neerlandistiek
  
  Haeseryn, W., K. Romijn, G. Geerts et al., Algemene Nederlandse Spraakkunst. 2 delen. Groningen en Deurne, 1997.
  Haspelmath, Martin. ‘On directionality in language change with particular reference to
  grammaticalization’. Olga Fischer et al. (red.), Up and down the cline: The nature of grammaticalization. (Typological Studies in Language, 59.) Amsterdam, 2004, 17-44.
  Heine, Berndt, ‘Grammaticalisation’. B.D. Joseph et al. (red.), The handbook of historical linguistics. Oxford, 2003, 575-601.
  Hopper, P. & E. C. Traugott, Grammaticalisation. Cambridge, 2003.
  Lehmann, Christian, Thoughts on grammaticalisation. München, 1994.
  Lemmens, Maarten, ‘Dit artikel is nog wel ça va. De grammaticalisatie van ça va in het Belgisch-Nederlands’. n/f 11, 2012, 47-59.
  Noël, Dirk, ‘Diachronic construction grammar and grammaticalisation theory’. Functions of
  Language 14, 2007, 177-202.
  Norde, Muriel, Degrammaticalisation. Oxford, 2009.
  Smet, H. de, ‘The course of actualization’. Language, 88 (2012), 601-633.
  Vandekerckhove, Reinhild & Judith Nobels, ‘Code eclecticism: Linguistic variation and
  code alternation in the chat language of Flemish teenagers’. Journal of Sociolinguistics 14,
  (5) 2010, 657-677.
  28.
  