title: Le suprême hommage
text: 119 Kselman, Death, 91.
  120 Jalland, Death in the Victorian family, 26.
  121 Ariès, Het uur, 427, 491-492, 641; Kselman, Death, 3-4; Roy Porter, “The Hour of Philippe Ariès”,
  Mortality: Promoting the Interdisciplinary Study of Death and Dying, 4, no. 1 (1999): 84; Vovelle, La
  mort, 610; Lawrence Stone, “Death and its history”, New York Review of Books, 12 oktober 1978.
  122 Vovelle, La mort, 608-610; Kselman, Death, 97; Julie-Marie Strange, Death, Grief and Poverty in
  Britain 1870-1914 (Cambridge: Cambridge University Press, 2005), 26; Anne Carol, Les médecins et
  la mort. XIXee-XXe siècle (Parijs: Editions Aubier, 2004), 10. Zie ook Claes & Huistra, “‘Il importe
  d’établir une distinction entre la dissection et l’autopsie’”.
  123 Vovelle, La mort, 530.
  124 Carol, Les médecins, 11; Velle, De nieuwe biechtvaders. De sociale geschiedenis van de arts in België
  (Leuven: Kritak, 1991), 220.
  125 Carol, Les médecins, 29, 31.
  126 Jalland, Death in the Victorian Family, 86-87; Vovelle, La mort, 527.
  127 Vovelle, La mort, 526-530; Carol, Les médecins, 64-65. Slechts vanaf het laatste kwart van de 19e
  eeuw vonden antiseptische (wondinfectie bestrijden door bacteriedodende middelen) en aseptische
  (besmetting voorkomen door uitsluiten micro-organismen in omgeving patiënt) methodes hun
  weg naar de Belgische operatiekamers. Zie Luc Vermeiren & Ingrid Hansen, “Het hospitaalwezen:
  ziekenzorg voor armen” in Er is leven voor de dood. Tweehonderd jaar gezondheidszorg in
  Vlaanderen, ed. Jan De Maeyer et al. (Kapellen: Uitgeverij Pelckmans, 1998), 55.
  128 Fureix, La France, 62.
  129 Vovelle, La mort, 606, 619; Vovelle, “Le deuil bourgeois”, 240.
  130 Ruth Richardson, “Why was Death so Big in Victorian Britain?” in Death, Ritual and Bereavement,
  105–106, 115-116; Vovelle, “Le deuil bourgeois”, 240; Jalland, Death in the Victorian Family, 194.
   131 Jalland, Death in the Victorian Family, 195; Richardson, “Why was Death so Big in Victorian
  Britain?”, 106-107; McManners, Death, 271-281; Fureix, La France, 59-73, 80-81.
  132 Vovelle, La mort, 625-626; Curl, The Victorian Celebration of Death (Thrupp: Sutton Publishing
  Limited, 2001), 210-215.
  133 Voor wat betreft het gebruik van seculiere grafredes vervulde het Institut de France een pioniersrol
  door reeds in 1798 te beslissen een delegatie naar de uitvaart van een lid te sturen om een grafrede
  te proclameren. Zie Arnold, “Il fut bon père”.
  134 Kselman, Death, 165; Jalland, Death in the Victorian Family, 291-292.
  2023 Le suprême hommage.indd 360
  
  15/12/2022 10:48
  
  eindnoten
  
  361
  
  135 Vovelle, La mort, 631; Michel Vovelle & Régis Bertrand, La ville des morts, Essai sur l’imaginaire
  urbain contemporain d’après les cimetières provençaux (Parijs: Editions du C.N.R.S.,1983), 14.
  136 Vovelle, La mort, 632.
  137 Allan Mitchell, “Philippe Ariès and the French Way of Death”, French Historical Studies, 10, no. 4
  (1978): 692.
  138 Fureix, La France 76-77, 92.
  139 Curl, The Victorian Celebration of Death, 55.
  140 Vovelle, La mort, 629-639, 642-645. Vovelles uitweiding rond 19e-eeuwse conventies op gebied van
  rouwartikelen en kledijvoorschriften laten we voor onze groep elitefiguren buiten beschouwing.
   We zijn voornamelijk geïnteresseerd in de publieke dodencultus en deze vestimentaire regels
  werden vooral voorgeschreven voor vrouwen binnen een commercieel kader. Het hof kondigde
  voor familieleden, buitenlandse prinsen en hofdienaars bepaalde perioden van hofrouw af. De
  burgers die het zich konden veroorloven volgden deze richtlijnen voor de koninklijke kringen
  vanuit een zekere statusdrang. Zie Vovelle, La mort, 626; Curl, The Victorian Celebration of Death,
  200; Jalland, Death in the Victorian Family, 306-307; Fureix, La France, 266. Voor rouwkledij als
  19e-eeuws communicatiemiddel in status en genderopvattingen in Nederland en Engeland, zie
  Willemijn Ruberg, “Rouwbrieven en rouwkleding als communicatiemiddelen in de negentiende
  eeuw”, De 19e Eeuw, 31, no. 1 (2007), 22-37 en Lou Taylor, Mourning Dress: A Costume and Social
  History (Londen: George Allen and Unwin, 1983).
  141 Michel Vovelle, L’heure du grand passage. Chronique de la mort (Parijs: Gallimard, 1993), 94.
  142 Michel Vovelle, “Cimetières, statues et monuments: lieux et rites funèbres du XIXe siècle à nos
  jours” in La Mort Aujourd’hui (Marseille: Editions rivages, 1982), 141-157.
  143 Nora definieerde een ‘lieu de mémoire’ als een betekenisvolle eenheid, van materiële of
  ideële orde, die door de menselijke wil of door de tijd een symbolisch element werd van het
  herinneringspatrimonium van een gemeenschap. Deze krijgen zowel materiaal, functioneel als
  symbolisch vorm en zijn een kristallisatiepunt van een collectief geheugen. Het gaat niet enkel
  om plaatsen in de directe zin van het woord maar evenzeer om artefacten, personen, teksten of
  concepten waarrond zich collectieve herinneringen van een natie, of van groepen binnen een natie,
  hebben gekristalliseerd. Zie Les lieux de mémoire, ed. Pierre Nora (Parijs: Gallimard, 1984-1992)
  (7 volumes); Pierre Nora, “Between Memory and History: Les Lieux de Mémoire”, Representations,
  26 (1989): 7–24 en Jo Tollebeek, “‘Vaut le voyage’. De Belgische plaatsen van herinnering” in België.
   Een parcours van herinnering. I: plaatsen van geschiedenis en expansie, ed. Jo Tollebeek (Amsterdam:
  Uitgeverij Bert Bakker, 2008), 13-25. De Franse socioloog Maurice Halbwachs benadrukte reeds
  lang vóór Nora zowel de spatiale dimensie als de collectieve aspecten van het dynamisch proces
  van herinneren. Voor het vorm geven van een collectieve herinnering zoekt een groep (familie,
  professionele of religieuze groep) naar een materiële realiteit, een bepaalde plaats of monument.
  Zie Maurice Halbwachs, Les cadres sociaux de la mémoire (Parijs: A. Michel, 1994) (1e ed. 1925) en
  idem, La Topographie légendaire des Évangiles en Terre sainte. Étude de mémoire collective (Parijs:
  PUF, 2008) (1e ed. 1941).
  144 In de bundels onder Nora’s redactie zijn ‘lieux de mémoire’ steeds gericht op de collectieve (maar
  variërende) herinnering aan de Franse natie/Republiek en dus van symbolische betekenis voor grote
  groepen. In de reeks werd onder meer aandacht besteed aan 18e-eeuwse academische huldes aan
  grote schrijvers en de nationale staatsbegrafenis van Victor Hugo in 1885, beiden in het kader van
  de zoektocht naar een nationaal pantheon en collectief bewustzijn. Zie Ben-Amos, “Les funérailles
  de Victor Hugo” in Les lieux de mémoire. Volume 1. La République, 473-522 en Claude Bonnet, “Les
  morts illustres. Oraison funèbre, éloge académique, nécrologie” in Les lieux de mémoire. Volume
  2.3. La Nation, ed. Pierre Nora (Parijs: Gallimard, 1986), 217–241. Ook het in 2008 uitgegeven
  Belgische Parcours van herinnering richtte zich op de ‘resonantie in het collectieve geheugen van
  de natie’ van bepaalde plaatsen in het land, zoals Marche-les-Dames, de plek waar koning Albert
  verongelukte en voorgoed onsterfelijk werd. Zie Tollebeek, “‘Vaut le voyage’”, 20.
  145 Nora, “Between Memory and History”, 18.
  146 Vovelle, La mort, 630-639.
  147 Zie Antoinette Le Norman-Romain, Mémoire de Marbre. La sculpture funéraire en France, 18041914 (Parijs: Bibliothèque historique de la ville de Paris, 1995).
   148 Curl, The Victorian Celebration of Death, 66, 111.
  2023 Le suprême hommage.indd 361
  
  15/12/2022 10:48
  
  362
  
  le suprême hommage
  
  149 Vovelle, La mort, 629.
  150 Vovelle, La mort, 641; Ariès, Western Attitudes, 72; Meillander & Hollebosch-Van Reck, Rendezvous, 66.
  151 Jean-Hugues Déchaux, Le souvenir des morts. Essai sur le lien de filiation (Paris: PUF, 1997), 31-55.
  152 Christina Staudt, Picturing the Dead and Dying in the Nineteenth-Century L’Illustration (New York:
  Onuitgegeven doctoraatsverhandeling aan de University of Columbia, 2001), 173-174.
  153 Arina Makarova, “Dits et non-dits des nécrologies de la presse”, Le Temps des Médias, 1, no 1 (2003):
  108; Bridget Fowler, The Obituary as Collective Memory (New York/Londen: Routledge, 2007), 41.
  154 Zie voor België bijvoorbeeld de uitgave van de Biographie Générale des Belges morts ou vivants.
  Hommes politiques, membres des assemblées délibérantes, écclésiastiques, militaires, savants, artistes
  et gens de lettres (Brussel: Deroovers, 1850).
  155 Voor de Duitse burgerij, zie Jürgen Kocka, “The European Pattern” in The German Bourgeoisie, ed.
  David Blackbourn & Richard J. Evans (Londen: Routledge, 1990).
  156 André Mommen, De teloorgang van de Belgische bourgeoisie (Leuven: Kritak, 1982), 36; Marc
  Mulholland, Bourgeois Liberty and the Politics of Fear. From Absolutism to Neo-Conservatism.
  (Oxford: Oxford University Press, 2012), 4; Adeline Daumard, Les bourgeois de Paris au XIXe siècle
  (Parijs: Flammarion, 1970), 95-100.
  157 Jos De Belder, “Adel en burgerij (1840-1914)” in Algemene Geschiedenis der Nederlanden. Volume 12
  (Haarlem: Fibula-Van Dishoeck, 1977), 86.
  158 Viaene, Belgium, 167; Jean Stengers, “Der belgische Liberalismus im 19. Jahrhundert” in Liberalismus
  im 19. Jahrhundert, ed. Dieter Langewiesche (Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 1988), 427-430.
  159 Viaene, Belgium, 162, 165, 127; Paul Janssens, De evolutie van de Belgische adel sinds de late
  Middeleeuwen (Brussel: Gemeentekrediet, 1998), 315; Stengers, “Der belgische Liberalismus”, 431.
  160 Stengers et al., Index des Éligibles au Sénat (1831-1893), 125-126.
   161 Vovelle, “Le deuil”, 239, 242.
  162 Jan De Maeyer, “Adel en burgerij in gehistoriseerde kastelen: ideologische aspecten van een
  cultuurhistorisch fenomeen” in Neostijlen in de negentiende eeuw. Zorg geboden?, ed. Jan De Maeyer,
  Anna Bergmans, Wim Denslagen & Wies van Leeuwen (Leuven: Universitaire Pers Leuven, 2002),
  46-47; Stengers et al., Index des Éligibles au Sénat (1831-1893), 78 en 108. De greep van de familie
  de Mérode op de inwoners van Rixensart was een van de meest extreme voorbeelden van de lokale
  machtspositie van adel en grootgrondbezit in 19e-eeuws België.
  163 Eliane Gubin en Jean-Pierre Nandrin, “Het liberale en burgerlijke België, 1846-1878” in Nieuwe
  Geschiedenis van België. I. 1830-1905 (Tielt: Lannoo, 2005), 239; Viaene, Belgium, 159.
  164 Janssens, De evolutie, 315-315; Hendrik De Smaele, Rechts Vlaanderen. Religie en Stemgedrag in
  negentiende-eeuws België (Leuven: Universitaire Pers Leuven, 2009), 125; M. Van Gestel, De adel
  in België, 1830-1893 (Onuitgegeven licentiaatsverhandeling aan de Universiteit Gent, 1969-1970),
  83-85.
  165 De Smaele, Rechts Vlaanderen, 132.
  166 Van Gestel, De adel, 18.
  167 De Belder, “Adel en burgerij”, 80-82; Van Gestel, De adel, 21-23. Voor een Europees perspectief op
  oude en nieuwe adel, zie Mayer, The Persistence of the Old Regime, 80-81, 89 en Heinz Dollinger,
  “Das Leitbild des ‘Bürgerkönigtums’ in der europäischen Monarchie des 19. Jahrhunderts” in Hof,
  Kultur und Politik im 19. Jahrhundert, ed. Karl Ferdinand Werner (Bonn: Ludwig Röhrscheid
  Verlag, 1985), 332.
  168 Van Gestel, De adel, 119-120.
  169 Stengers, De koningen, 165, 149, 186-187.
  170 Kocka, “The European Pattern”, 27; Viaene, Belgium, 162, 165.
   171 Zo wijst Vincent Viaene erop dat Alphonse Vandenpeereboom, toonbeeld van de Ieperse liberale
  bourgeoisie, en de katholiek Jules Malou verwant waren via huwelijk, ook al kwamen ze in de
  jaren 1860 tot een publieke confrontatie rond de kerkhovenkwestie. Verder maakte het volgens Els
  Witte op gebied van sociale of economische politiek niet uit of katholieken of liberalen de regering
  uitmaakten in de tweede helft van de eeuw gezien de katholieke en liberale bourgeoisie een geloof
  deelden in een door de staat gereguleerde vrijemarkteconomie en ze uitging van de morele en
  sociale inferioriteit van de arbeidersklasse. Pierre Van den Dungen legt de nadruk op de smalle
  ‘esprit bourgeois’ in de wereld van de Belgische dagbladen voor 1880. Zie Viaene, Belgium, 157-158;
  
  2023 Le suprême hommage.indd 362
  
  15/12/2022 10:48
  
  eindnoten
  
  172
  173
  174
  
  175
  176
  177
  178
  179
  180
  
  181
  182
  183
  
  184
  185
  186
  187
  188
  189
  
  190
  191
  
  363
  
  Stengers, “Der belgische Liberalismus”, 431; Els Witte, Jan Craeybeckx, & Alain Meynen, Political
  history of Belgium from 1830 onwards (Antwerpen: Standaard Uitgeverij, 2000), 50-52; Patricia
  Penn Hilden, Women, Work and Politics. Belgium, 1830-1914 (Oxford: Clarendon Press, 1993),
  24-31; Pierre Van den Dungen, Milieux de presse et journalistes en Belgique (1828-1914) (Brussel:
  Académie Royale de Belgique, 2005), 479-488.
  Gubin & Nandrin, “Het liberale en burgerlijke België, 1846-1878”, 371, 434.
  Witte, Craeybeckx & Meynen, Political history, 55.
  Voor het breken en bouwen in Brussel, zie Michiel Wagenaar, Stedebouw en burgerlijke vrijheid
  (Bussum: Thoth, 1998), 54-69. Voor de transformaties in Luik tussen 1850 en 1880, zie André Miroir,
  “De liberale burgemeesters in de grote Waalse steden” in Het liberalisme in België. Tweehonderd
  jaar geschiedenis, ed. Hervé Hasquin & Adriaan Verhulst (Gent: Paul Hymans-centrum, 1989),
  317–327. Voor de transformaties in Gent en Antwerpen in diezelfde periode, zie De Smaele, Rechts
  Vlaanderen, 349-373.
   Vovelle, La mort, 674-675; Cannadine, “War and Death”, 196; Joanna Bourke, Dismembering the
  Male. Men’s Bodies, Britain and the Great War (Chicago: University of Chicago Press, 1996), 15;
  Jalland, Death in the Victorian Family, 373.
  Cannadine, “War and Death”, 218; Jalland, Death in War and Peace, 8; Curl, The Victorian
  Celebration of Death, xviii en 209-210.
  Taylor, Mourning Dress, 266; Jalland, Death in War and Peace, 8; Ben-Amos, Funerals, 318.
  Laurence Van Ypersele, “Les héros nationaux de la Grande Guerre en Belgique: mémoires collectives
  et enjeux identitaires” in Quand les canons se taisent (Brussel: Archives générales du Royaume,
  2010), 442.
  Cannadine, “War and Death”, 219; Van Ypersele, Le Roi Albert, 309-310, 154-159; Claisse, Du soldat
  inconnu; Ben-Amos, Funerals, 221; ‘Pour honorer nos soldats morts’, Le Peuple, 18 oktober 1920.
  Friedrich Krotz, “Mediatization: A Concept with which to Grasp Media and Societal Change” in
  Mediatization: Concept, Changes, Consequences, ed. Knut Lundby (New York: Peter Lang, 2009),
  23-27. Voor wat betreft de rol van mediarepresentaties in de sociale constructie van de dood,
  zie Leen Van Brussel & Nico Carpentier, “Introduction” in The Social Construction of Death:
  Interdisciplinary Perspectives, ed. Leen Van Brussel & Nico Carpentier (Basingstoke: Palgrave
  Macmillan, 2014), 1-13.
  Johanna Sumiala & Outi Hakola, “Introduction: Media and Death”, Thanatos, 2, no. 2 (2013): 1–5.
  John Plunkett, Queen Victoria, 1-10.
  Els De Bens, De pers in België. Het verhaal van de Belgische dagbladpers. Gisteren, vandaag en
  morgen (Tielt: Lannoo, 1997), 34-36; Van den Dungen, Milieux de presse, 351-352, 373-393. Voor
  vergelijkbare ontwikkelingen in Duitsland en het Verenigd Koninkrijk, zie Martin Kohlrausch, Der
  Monarch im Skandal, 50-51 en Cannadine, “The Context”, 122-123.
  Schwarzenbach, Königliche Träume, 63.
  Plunkett, Queen Victoria, 243.
  Dollinger, “Das Leitbild des Bürgerkönigtums”, 331, 339, 345, 362; Kroll, “Zwischen europäischen
  Bewußtsein und nationaler Identität”, 358.
   Dollinger, “Das Leitbild des Bürgerkönigtums”, 355-356.
  Kroll, “Zwischen europäischen Bewußtsein und nationaler Identität”, 358; Plunkett, Queen
  Victoria, 130-131.
  Ondanks beschrijvingen van het gedrag van de Russische tsaar Alexander I en de Duitse keizer
  Wilhelm I op hun sterfbed als de belichaming van burgerlijke waarden hadden beide vorsten tijdens
  hun leven weinig affectie voor hun echtgenotes. Zie Michael L. Hughes, “Splendid Demonstrations:
  the Political Funerals of Kaiser Wilhelm I and Wilhelm Liebknecht”, Central European History, 41, no.
  2 (2008): 234; Richard Wortman, Scenarios of Power: Myth and Ceremony in Russian Monarchy from
  Peter the Great to the Abdication of Nicholas II (Princeton: Princeton University Press, 2006), 131.
  Giloi, Monarchy, 335.
  John B. Thompson, Political Scandal. Power and Visibility in the Media Age (Cambridge: Polity
  Press, 2000), 21. In 1908 was er bijvoorbeeld de Daily Telegraph-affaire waarbij de Duitse keizer
  Wilhelm II met een interview in de Britse krant de Duitse publieke opinie tegen het harnas joeg. Zie
  voor deze en andere gemediatiseerde schandalen rond de Duitse Keizer: Kohlrausch, Der Monarch
  im Skandal.
  2023 Le suprême hommage.indd 363
  
  15/12/2022 10:48
  
  364
  
  le suprême hommage
  
  192 Ben-Amos, Funerals, 346; Thompson, Political Scandal, 52; Plunkett, Queen Victoria, 237;
  Kohlrausch, Der Monarch im Skandal, 462.
  193 Plunckett, Queen Victoria, 240; John Wolffe, “Royalty and Public Grief in Britain: an Historical
  Perspective 1817-1997” in The Mourning for Diana, ed. Tony Walter (Oxford/New York: Berg
  Publishers, 1999), 59.
  194 Vovelle, La mort, 626.
  195 Jaap Van Osta, “The Emperor’s New Clothes. The Reappearance of the Performing Monarchy in
  Europe, c. 1870-1914” in Mystifying the Monarch, 182-183; Giloi, Monarchy, 335.
  196 Mayer, The Old Regime, 136-147.
  197 Cannadine, “The Context”, 120–139; Wolffe, Great Deaths, 193.
  198 Vovelle, La mort, 625; Cannadine, “The Context”, 128-130.
  199 Ben-Amos, Funerals, 304-307.
  200 Ben-Amos, Funerals, 344.
   201 Ben-Amos, Funerals, 304. Voor ‘liminaliteit’ in post-tribale samenlevingen, zie Victor Turner,
  “Variations on a Theme of Liminality” in Secular Ritual, ed. Sally Falk Moore & Barbara G. Myerhoff
  (Assen: Van Gorcum & Comp, 1977), 36–52.
  202 Jeffrey C. Alexander, “Cultural Pragmatics: Social Performance between Ritual and Strategy”,
  Sociological Theory, 22, no. 4 (2004): 527–533.
  203 Alexander, “Cultural Pragmatics”, 529 en 540.
  204 Zie Edward Shils & Michael Young, “The Meaning of the Coronation”, Sociological Review, 1, no. 2
  (1953): 63-81 en Lloyd Warner, The Living and the Dead. A Study of the Symbolic Life of Americans
  (New Haven: Yale University Press, 1959).
  205 Steven Lukes, “Political Ritual and Social Integration” in Steven Lukes, Essays in Social Theory
  (Londen: Macmillan Press, 1977), 52-73; De Smaele, “Hier zijn wij! Een sociaal-politieke benadering
  van de nationale viering van het zilveren ambtsjubileum van Leopold I (1856)”.
  206 Alexa Geisthövel, “Tote Monarchen. Die Beisetzungsfeierlichkeiten für Wilhelm I. und Friedrich
  III” in Das politische Zeremoniell im Deutschen Kaiserreich, 161; Ben-Amos, Funerals, 345-346;
  Wolffe, Great Deaths, 218.
  207 Ben-Amos, Funerals, 347.
  208 Ben-Amos, Funerals, 344-345. Voor de radio- en filmverslaggeving van de begrafenissen van
  koning Albert en koningin Astrid in een bredere Europese context, zie De Spiegeleer, “Royal Losses,
  Symbolic Politics and Media Events” en idem, “La Mort d’Albert I. Un jalon dans l’histoire des
  médias” in Albert et Élisabeth. Le film de la vie d’un couple royal (Brussel: Mardaga, 2014), 144–153.
   209 Daniel Dayan & Elihu Katz, Media Events. The Live Broadcasting of History (Londen & Cambridge:
  Harvard University Press, 1992), 1-24; Mervi Pantti & Johanna Sumiala, “Till Death Do us
  Join: Media, Mourning Rituals and the Sacred Centre of Society”, Media, Culture & Society, 31,
  no. 1 (2009): 123, 133; Claire Wardle & Emily West, “The Press as Agents of Nationalism in the
  Queen’s Golden Jubilee: How British Newspapers Celebrated a Media Event”, European Journal of
  Communication, 19, no. 2 (2004): 195–214.
  210 Simon Cottle, “Mediatized Rituals”, Media, Culture & Society, 28, no. 3 (2006): 418-420.
  211 James Stevens Curl, A Celebration of Death (Londen: Constable, 1980), 196-198.
  212 Suzanne Glover Lindsay, Funerary Arts and Tomb Cult. Living with the Dead in France, 1750-1870
  (Surrey: Ashgate, 2012), 132-145; Le Norman-Romain, Mémoire de Marbre, 186-204.
  213 Hughes, “Splendid Demonstrations”, 234; Giloi, Monarchy, 298; Regina Schulte, “The Queen. A
  Middle-Class Tragedy: the Writing of History and the Creation of Myths in Nineteenth-Century
  France and Germany”, Gender & History, 14, no. 2 (2002): 266–293; Catherine Brice, “La mort du roi:
  les traces d’une pédagogie nationale”, Mélanges de l’École française de Rome. Italie et Méditerranée,
  109, no. 1 (1997): 289.
  Hoofdstuk 2. ‘La mort déchristianisée’ bij koninklijke en politieke elites
  214 Staf Hellemans, Strijd om de moderniteit: sociale bewegingen en verzuiling in Europa sinds 1800 (Leuven: Universitaire Pers Leuven, 1990), 60, 74.
  2023 Le suprême hommage.indd 364
  
  15/12/2022 10:48
  
  eindnoten
  
  365
  
  215 Karl Gabriel, “Das 19. Jahrhundert: Zeitalter der Säkularisierung oder widersprüchlicher Entwicklungen?” in Umstrittene Säkularisierung. Soziologische und historische Analysen zur Differenzierung
  von Religion und Politik, ed. Karl Gabriel, Christel Gärtner & Detlef Pollack (Berlijn: Berlin University Press, 2012), 432; Anders Jarlert, “Introduction” in Piety and Modernity, 8; Olaf Blaschke, “Säkularisierung und Sakralisierung im 19. Jahrhundert” in Umstrittene Säkularisierung, 439–459.
   216 McLeod, “Introduction”, 24, 28-29; McLeod, Secularisation, 10-13.
  217 Kocka, “The European Pattern”, 25. Voor wat betreft het belang van rivaliteit en pluraliteit in de
  geschiedenis van religieuze ideeën en praktijken in 19e-eeuws Frankrijk en Duitsland, zie Thomas
  Kselman, “The Varieties of Religious Experience in Urban France” in European Religion in the Age of
  Great Cities, 1830-1930, 165–191; Olaf Blaschke, “Das 19. Jahrhundert: Ein Zweites Konfessionelles
  Zeitalter?”, Geschichte und Gesellchaft, 26, no. 1 (2000): 51-52.
  218 Els Witte, “The Battle for Monasteries, Cemeteries and Schools: Belgium” in Culture Wars. Secular-Catholic Conflict in Nineteenth-Century Europe, ed. Christopher Clark & Wolfram Kaiser (Cambridge: Cambridge University Press, 2003), 102–128.
  219 Jan De Maeyer & Staf Hellemans, “Katholiek reveil, katholieke verzuiling en dagelijks leven” in Tussen bescherming en verovering. Sociologen en historici over zuilvorming, ed. Jaak Billiet (Leuven: Universitaire Pers Leuven, 1988), 193; Emmanuel Gerard, De schaduw van het interbellum. België van
  euforie tot crisis, 1918-1939 (Tielt: Lannoo, 2017), 155-156.
  220 Kselman, “Death in the Western World”, 171; Vovelle, La mort, 147-149.
  221 Ariès, Het uur, 116-119.
  222 Vovelle, La mort, 147.
  223 Danae Tankard, “The Reformation of the Deathbed in Mid-Sixteenth-Century England”, Mortality:
  Promoting the Interdisciplinary Study of Death and Dying, 8, no. 3 (2003): 251-252.
  224 Meillander & Hollebosch-Van Reck, Rendez-vous, 16.
  225 Ariès, Het uur, 483.
  226 McManners, Death, 191-195.
  227 Jeffrey Tyssens,“Pratiques funéraires. La sécularisation des derniers instants” in Bruxelles. Les Francsmaçons dans la cité (Brussel: Editions Marot, 2000), 198-199; idem, “Sur les rites funéraires”, 164166.
  228 McManners, Death, 251-258; Kselman, “Funeral Conflicts”, 313.
  229 Tyssens, “Sur les rites funéraires”, 165; McManners, Death, 259-268.
  230 Zie Isambert, “Les transformations du rituel catholique des mourants”.
  231 Meillander & Hollebosch-Van Reck, Rendez-vous, 16.
   232 McManners, Death, 243-250, Kselman, Death, 91; Meillander & Hollebosch-Van Reck, Rendez-vous,
  16-18; Patrick Toner, “Extreme Unction”, The Catholic Encyclopedia. Volume 5 (New York: Robert
  Appleton Company, 1909), http://www.newadvent.org/cathen/05716a.htm.
  233 Van den Bergh, Bidprentjes, 63; Frederick G. Holweck, “Apostolic Blessing”, The Catholic Encyclopedia. Volume 2 (New York: Robert Appleton Company, 1907), http://www.newadvent.org/
  cathen/02602a.htm.
  234 Hugh McLeod, “Four Strategies for Resisting Secularisation”, Theological Journal (Usuteaduslik Ajakiri), 64, no. 1 (2013): 45; Vovelle, La mort, 533-534; Anna-Maria Isastia, “La laïcisation des cimetières et de la mort” in Laïcité et sécularisation dans l’Union européenne, 199.
  235 McLeod, Secularisation, 136-137.
  236 McLeod, Secularisation, 138; Kselman, Death, 88-89; Tankard, “The Reformation”, 254.
  237 Vovelle, La mort, 552; Jacqueline Lalouette, “Mourir contre les siens. La famille, la religion et la mort
  en France aux XIXe et XXe siècles” in Autour des morts. Mémoire et Identité, ed. Olivier Dumoulin &
  Françoise Thelamon (Rouen: Publications de l’Université de Rouen, 2001), 28.
  238 A. Gilliodts, Genootschap der goede dood opgericht in de kerken der societeit Jesu in Belgenland (Gent:
  Poelman-De Pape, 1859), 13-18; Alexis Lefèbvre, La science de bien mourir. Manuel de l’Association
  de la Bonne Mort (Parijs: Putois-Cretté, 1870), 1-8.
  239 Kselman, Death, 96.
  240 Lefèbvre, La science de bien mourir, XII.
  241 Van den Bergh, Bidprentjes, 46.
  2023 Le suprême hommage.indd 365
  
  15/12/2022 10:48
  
  366
  
  le suprême hommage
  
  242 Frederick Paxton, Christianizing death. The Creation of a Ritual Process in Early Medieval Europe
  (Londen: Cornell University Press, 1990), 66-67. Zie ook Heemels, ‘Open den akker des doods, waar
  allen gelijk worden…’, 37.
  243 Heemels, ‘Open den akker des doods, waar allen gelijk worden…’, 37-38.
  244 Van den Bergh, Bidprentjes, 27.
  245 Ariès, Het uur, 186-189.
   246 McManners, Death, 272-276; Meillander & Hollebosch-Van Reck, Rendez-vous, 38, 60; Kselman,
  Death, 91-94; Fureix, La France, 69; Jozef Lamberts, “De rooms-katholieke uitvaartliturgie”
  in Levensrituelen. Dood & Begrafenis (Leuven: Universitaire Pers Leuven, 2007), 124-125; Jan
  Christiaens, “De tekst van het requiem: historiek, structuur en betekenis” in Dies Irae. Kroniek van
  het requiem, ed. Pieter Bergé & Jan Christiaens (Leuven: Lipsius, 2011), 22–38; Herbert Thurston,
  “Christian Burial”, The Catholic Encyclopedia. Vol 3 (New York: Robert Appleton Company, 1908),
  http://www.newadvent.org/cathen/03071a.htm.
  247 Kselman, Death, 95.
  248 McManners, Death, 290.
  249 De Maeyer & Hellemans, “Katholiek reveil”, 171.
  250 Viaene, Belgium, 170-171.
  251 Gabriel, “Das 19. Jahrhundert”, 428. Zie Christopher Clark, “The New Catholicism and the European
  Culture Wars” in Culture Wars, 11-47.
  252 Witte, “Déchristianisation et sécularisation”, 154; André Tihon, “De restauratie (1802-1830)” in Het
  aartsbisdom Mechelen-Brussel. 450 jaar geschiedenis. Deel II (1802-2009) (Antwerpen: Halewijn,
  2009), 7–34.
  253 Viaene, Belgium, 170-171.
  254 Jan Art, “Kerk en religie 1844-1914” in Algemene Geschiedenis der Nederlanden. Volume 12 (Haarlem: Fibula-van Dishoeck, 1977), 168 en 174.
  255 Witte, “Déchristianisation et sécularisation”, 157; Els Witte, “De constructie van België” in Nieuwe
  Geschiedenis van België. I. 1830-1905, 178-179; Witte, “The Battle for Monasteries”, 106.
  256 De Maeyer & Hellemans, “Katholiek reveil”, 183.
  257 Van Osselaer, “Reform of Piety”, 109-110; Viaene, Belgium, 172; Hellemans, Strijd, 69.
  258 Viaene, Belgium, 187-188, 200.
  259 Viaene, Belgium, 173-174, 182; Van Osselaer, “Reform of Piety”, 115.
  260 Kselman, “The Varieties”, 171-174.
  261 Viaene, Belgium, 174.
  262 Van Osselaer, “Reform of Piety”, 113; Viaene, Belgium, 191.
  263 Fureix, La France, 238-240.
  264 ‘Rapport de M. Auguste Beckers sur la situation de la Société de Saint-Vincent de Paul en Belgique’,
  Assemblée générale des catholiques en Belgique. Première session à Malines, 18-22 août 1863. Tome I
  (Brussel: Goemaere, 1864), 51-55; Viaene, Belgium, 181.
   265 Viaene, Belgium, 183, 200-203.
  266 Van Osselaer, “Reform of Piety”, 113-115.
  267 Viaene, Belgium, 152-153.
  268 Deneckere, Leopold I, 386; Viaene, Belgium, 380, 384, 392.
  269 Makarova, “Dits et non-dits”, 112.
  270 Le Norman-Romain, Mémoire de Marbre, 138. Voor de discussies in de Italiaanse pers rond het
  sterfbed van Victor Emanuel II in 1878, zie De Spiegeleer, “The Nationalization and Mediatization of
  European Monarchies in Times of Sorrow”, 240.
  271 Viaene, Belgium, 171.
  272 Van Osselaer, “Reform of Piety”, 112; Viaene, Belgium, 197; Hellemans, Strijd, 71.
  273 Meillander & Hollebosch-Van Reck, Rendez-vous, 76.
  274 Vovelle, La mort, 539; Ariès, Het uur, 482.
  275 Van den Bergh, Bidprentjes, 46; Meillander & Hollebosch-Van Reck, Rendez-vous, 78.
  276 Van Osselaer, “Reform of Piety”, 109.
  277 Marcel Celis, Brusselse Wandelingen. Het Kerkhof van Laken (Brussel: Stad Brussel, 1999), 4; Viaene,
  Belgium, 196; Jan De Maeyer & Luc Verpoest, “Introduction” in Gothic Revival. Religion, Architecture
  
  2023 Le suprême hommage.indd 366
  
  15/12/2022 10:48
  
  eindnoten
  
  278
  279
  280
  281
  282
  
  283
  284
  285
  286
  287
  288
  289
  290
  291
  292
  293
  294
  
  295
  296
  
  297
  298
  299
  
  300
  
  367
  
  and Style in Western Europe, 1815-1914, ed. Jan De Maeyer & Luc Verpoest (Leuven: Universitaire
  Pers Leuven, 2000), 14.
  Jan De Maeyer, Arthur Verhaegen, 1847-1917. De rode baron (Leuven: Universitaire Pers Leuven,
  1994), 100.
  Julie Rugg, “From Reason to Regulation: 1760-1850” in Death in England. An Illustrated History, ed.
  Peter C.Jupp & Clare Gitings (Manchester: Manchester University Press, 1999), 227; Curl, The Victorian Celebration of Death, 86.
  Luc Verpoest, “Een vreemd, gotisch gevoel” in Vreemd gebouwd. Westerse en niet-Westerse elementen
  in onze architectuur, ed. Stefaan Grieten (Antwerpen: Brepols, 2002), 417.
  Hannah Malone, “Secularisation, Anticlericalism and Cremation within Italian Cemeteries of the
  Nineteenth Century”, Modern Italy, 19, no. 4 (2014): 397-398.
   Linda Van Santvoort, “Negentiende-eeuwse grafmonumenten op Brusselse begraafplaatsen. Tussen
  pronkerig individualisme en levensbeschouwelijk idealisme” in Religie en de dood : momentopnamen
  uit de geschiedenis van de Westerse omgang met de dood, ed. Guido Van Heeswijck & Walter Van
  Herck (Kapellen: Pelckmans, 2004), 96-67; Verpoest, “Een vreemd, gotisch gevoel”, 414.
  Curl, The Victorian Celebration of Death, 239-240.
  De Maeyer & Hellemans, “Katholiek reveil”, 187.
  Witte, “Déchristianisation et sécularisation”, 158-159; Tyssens, “Maçonnieke grafmonumenten”, 213.
  Hellemans, Strijd, 63, 74; Vincent Viaene, “De ontplooiing van een ‘vrije’ kerk” in Het aartsbisdom
  Mechelen-Brussel. Deel II, 54.
  ‘Brief de Mérode aan van Bommel, 8 augustus 1838’ in Aloïs Simon, La politique religieuse de Léopold
  Ier (Brussel: Ad. Goemaere, 1953), 177-182; Viaene, “De ontplooiing”, 55; John Bartier, “La francmaçonnerie et les association laïques en Belgique” in Histoire de la laïcité, 180-181.
  McLeod, Secularisation, 136-137.
  Zie Tyssens, “Maçonnieke grafmonumenten”, 213 en Jacques Lory, “Un cas de ‘déchristianisation
  cléricale’ en Belgique: le fléchissement de la communion pascale consécutif à la guerre scolaire,
  1879-1884”, Cahiers d’Histoire, 9 (1964): 111–113.
  Lory, “Un cas de ‘déchristianisation cléricale’”, 111–113.
  Witte, “Déchristianisation et sécularisation”, 161.
  McLeod, Secularisation, 138; Tyssens, “Maçonnieke grafmonumenten”, 213.
  Kselman, “The Dechristianisation”, 153-154; Jacqueline Lalouette, La libre pensée en France, 18481940 (Parijs: Albin Michel, 1997), 307.
  Helmut Gaus, “Het cultureel-maatschappelijk leven in België, 1918-1940” in Algemene Geschiedenis
  der Nederlanden. Volume 14 (Haarlem: Fibula-Van Dishoeck, 1979), 262; Blaschke, “Säkularisierung
  und Sakralisierung im 19. Jahrhundert”, 453-454; Kselman “Funeral conflicts”, 329; Kselman, “The
  Varieties”, 166.
  Witte, “Déchristianisation et sécularisation”, 159; Jeffrey Tyssens, “Sous le signe du progrès. Une histoire de la Loge gantoise ‘La Liberté N°4’” in R... L.. La Liberté. Or... de Gand : Commémoration de
  son 125e anniversaire, 1866-1991 (Wichelen: ASBL Liberté, 1991), 47.
   McLeod, Secularisation, 43; Jeffrey Tyssens, “‘Adorateurs du diable’. Over vrijmetselaars en levensbeschouwing” in Van Wijsheid met Vreugd gepaard. Twee eeuwen vrijmetselarij in Gent en Antwerpen, ed. Jeffrey Tyssens (Brussel/Gent: Marot/Tijd, 2003), 105; ‘Deism’ in Routledge Encyclopedia of
  Philosophy. Volume 2, ed. Edward Craig (Londen: Routledge, 1998), 853.
  Pierre Daled, Spiritualisme et matérialisme au XIXe siècle. L’Université Libre de Bruxelles et la religion
  (Brussel: Editions de l’Université de Bruxelles, 1998), 41-43.
  Voor een nauwgezette inhoudsanalyse van gematigd, doctrinair en radicaal liberalisme, zie Viaene,
  Belgium, 113-137.
  Viaene, Belgium, 204-206; Roger Desmed, “L’évolution du sentiment religieux chez les FrancsMaçons belges entre 1830 et 1914. L’exemple des loges bruxelloises”, Problèmes d’Histoire du
  Christianisme, 7 (1978): 73; Achille Erba, L’esprit laïque en Belgique sous le gouvernement libéral
  doctrinaire (1857-1870) d’après les brochures politiques (Wetteren: Imprimerie Cultura, 1967), 95.
  Desmed, “L’évolution du sentiment religieux”, 73; Viaene, Belgium, 206. Voor Verhaegens zoektocht
  naar ‘une foi rationelle’ en zijn opvattingen over het onderwijs aan de ULB dat zich diende te hoeden voor zowel dogmatisch klerikalisme als materialisme, zie Daled, Spiritualisme et matérialisme au
  
  2023 Le suprême hommage.indd 367
  
  15/12/2022 10:48
  
  368
  
  301
  302
  303
  304
  305
  306
  307
  308
  309
  310
  311
  312
  313
  314
  315
  316
  317
  318
  319
  
  320
  321
  
  322
  323
  324
  325
  326
  327
  328
  329
  330
  331
  332
  
  le suprême hommage
  
  XIXe siècle, 55-57 en Jean Stengers, “De filosofische en godsdienstige opvattingen van Verhaegen” in
  Pierre-Théodore Verhaegen (1796-1862) (Brussel: VUB Press, 1996),121-130.
  Zie McManners, Death, 259-264; Lalouette, “Mourir contre les siens”.
  McLeod, Secularisation, 140.
  McLeod, Secularisation, 261-262; Lalouette, La libre pensée, 307-308, 341, 345-353.
  Lalouette, La libre pensée, 362-364.
  Lalouette, La libre pensée, 309-315.
  Kselman, “The Varieties”, 175-176; Kselman, Death, 125-126; Vovelle, La mort, 600-602.
  Jalland, Death in the Victorian Family, 359; Ben-Amos, Funerals, 265; Kselman, Death, 140.
   Kselman, Death, 141; Vovelle, La mort, 601; Ariès, Het uur, 565-567.
  Kselman, Death, 126-131.
  Tyssens, “‘Adorateurs du diable’”, 105.
  Kselman, Death, 135.
  Hellemans, Strijd, 100.
  Zie Culture Wars. Secular-Catholic Conflict in Nineteenth-Century Europe, ed. Christopher Clark &
  Wolfram Kaiser (Cambridge: Cambridge University Press, 2003).
  Walter, “Three Ways”, 192.
  Ariès, Het uur, 569-570.
  Vovelle, La mort, 557.
  Kselman, Death, 5.
  Kselman, “Funeral Conflicts”, 332.
  Pascale Trompette & Robert Howell Griffiths, “L’économie morale de mort au XIXe siècle. Regards
  croisés sur la France et l’Angleterre”, Le Mouvement Social, 237, no. 4 (2011): 35-36, 45. Trompette
  en Griffiths hanteren volgende definitie: “inscription du système des funérailles et des inhumations
  dans l’espace public et la sphère de la régulation politique”.
  Emiel Lamberts, “De kerkhovenkwestie”, 785-786.
  Daniel Ligou, “L’évolution des cimetières”, Archives des Sciences Sociales des Religions, 39 (1975):
  66-67; Bertrand, “Le décret de prairial en question (1870-1905)”, 182-183; Miguel Martorell Linares,
  “‘The Cruellest of All Forms of Coercion’: The Catholic Church and Conflicts around Death and
  Burial in Spain during the Restoration (1874–1923)”, European History Quarterly, 47, no. 4 (2017):
  662-665.
  Kselman, Death, 189, 231; Meillander & Hollebosch-Van Reck, Rendez-vous, 42.
  Bertrand, “Le décret de prairal en question (1870-1905)”, 195-198; Kselman, Death, 195-196.
  In 19e-eeuws Frankrijk varieerde de manier waarop het lijkenvervoer werd geregeld per stad. Zie
  Trompette & Griffiths, “L’économie morale de mort au XIXe siècle”, 41.
  Bertrand, “Le décret de prairal en question (1870-1905)”, 203-204.
  Michèle Janin-Thivos, “Le cas portugais” in Aux origines des cimetières contemporains, 266; Francisco
  Queiroz & Julie Rugg, “The Development of Cemeteries in Portugal, c.1755-c.1870”, Mortality: Promoting the Interdisciplinary Study of Death and Dying, 8, no. 2 (2003): 122, 124.
  Janin-Thivos, “Le cas portugais”, 272-273; Queiroz & Rugg, “The Development of Cemeteries in Portugal, c.1755-c.1870”, 125.
   Isabelle Renaudet, “Du camposanto à la nécropole. Législation et pratiques funéraires en Espagne au
  XIXe siècle” in Aux origines des cimetières contemporains, 283-284; Martorell Linares, “‘The Cruellest
  of All Forms of Coercion’”, 669.
  Renaudet, “Du camposanto à la nécropole”, 294; Martorell Linares, “‘The Cruellest of All Forms of
  Coercion’”, 663; Matthew Kerry, “The Bones of Contention: The Secularization of Cemeteries and
  Funerals in the Spanish Second Republic”, European History Quarterly, 49, no. 1 (2019): 76.
  Renaudet, “Du camposanto à la nécropole”, 295; Kerry, “The Bones of Contention”, 73-74, 76–79, 82.
  Anna-Maria Isastia, “La laicizzazione della morte a Roma: cremazionisti e massoni tra Ottocentonto
  e Novecento”, Dimensioni e problemi della ricerca storica, no. 2 (1998): 55-58.
  Malone, “Secularisation, Anticlericalism and Cremation”, 387; Isastia, “La Laicizzazione della morte”,
  57, 59.
  Malone, ”Secularisation, Anticlericalism and Cremation”, 387; Laqueur, The Work of the Dead, 529530; Isastia, “La laicizzazione della morte”, 88.
  2023 Le suprême hommage.indd 368
  
  15/12/2022 10:48
  
  eindnoten
  
  369
  
  333 Malone, ”Secularisation, Anticlericalism and Cremation”, 396-398; Isastia, “La laicizzazione della
  morte”, 66, 76-78.
  334 Trompette & Howell Griffiths, “L’économie morale de mort au XIXe siècle”, 45, 53.
  335 David Nash, “‘Look in Her Face and Lose Thy Dread of Dying’: The Ideological Importance of Death
  to the Secularist Community in Nineteenth-Century Britain”, Journal of Religious History, 19, no. 2
  (1995): 173; Laqueur, The Work of the Dead, 179-181.
  336 Julie Rugg, Churchyard and Cemetery. Tradition and Modernity in Rural North Yorkshire (Manchester: Manchester University Press, 2013), 215, 237, 243.
  337 Viaene, Belgium, 36.
  338 Gubin & Nandrin, “Het liberale en burgerlijke België, 1846-1878”, 431-434; Jean Puissant & Eliane
  Gubin, “Les structures politiques, économiques, et sociales de la Belgique au XIXe siècle” in La Belgique au temps de Frère-Orban, ed. André Despy-Meyer (Brussel: Editions de L’Univeristé Libre de
  Bruxelles, 1996), 29.
   339 Met de aanstelling van Petrus Goossens in 1883 tot aartsbisschop kantelde het machtsevenwicht in
  het episcopaat in het nadeel van de intransigente ultramontanen. Zie Vincent Viaene, “De religie
  van de prins. Leopold II, de Heilige Stoel, België en Congo (1855-1909)” in Leopold II. Ongegeneerd
  genie? Buitenlandse politiek en kolonisatie (Tielt: Lannoo, 2009), 152-153.
  340 Viaene, “De ontplooiing”, 36-37.
  341 Viaene, “De ontplooiing”, 92; Lode Wils, “In het klimaat van de Kulturkampf 1871-1878” in Algemene Geschiedenis der Nederlanden. Volume 13 (Haarlem: Fibula-van Dishoeck, 1978), 172; Gubin
  & Nandrin, “Het liberale en burgerlijke België, 1846-1878”, 303; Martorell Linares, “‘The Cruellest of
  All Forms of Coercion’”, 663-666.
  342 Zie Jean Stengers, “L’Église en Belgique: Doctrine et Pratique” in Histoire de la laïcité, 57-78; Lamberts, “De kerkhovenkwestie”; Aloïs Simon, Le Cardinal Stercks et son temps (1792-1867). Tome 1.
  L’Église et l’État (Mechelen: Editions Scaldis, 1950); André Miroir, Le Libéralisme et l’Église au XIXe
  siècle. Contribution à l’étude des rapports entre l’Église et l’État. Tome I (Onuitgegeven doctoraatsverhandeling aan de Université Libre de Bruxelles, 1980); Viaene, “De ontplooiing”.
  343 Voor een recent algemeen overzicht, zie Deflorenne “La formation du cimetière contemporain en
  Belgique” in Aux origines des cimetières contemporains, 239-256. Deflorennes artikel is voornamelijk
  gebaseerd op de uitstekende licentiaatsverhandelingen van Guy Malevez en Bernard Marcellis rond
  de kwestie. Zie Marcellis, La question des cimetières en Malevez, Des cimetières paroissaux aux cimetières communaux.
  344 Kselman, “The Dechristianisation”, 154.
  345 Jalland, Death in the Victorian Family, 370.
  346 Jalland, Death in the Victorian Family, 370-381; Cannadine, “War and Death”, 218-219.
  347 Peter C. Jupp & Tony Walter, “The Healthy Society: 1918-98” in Death in England. An Illustrated
  History, ed. Peter C. Jupp & Clare Gittings (Manchester: Manchester University Press, 1999), 265.
   348 Zie Alan Wilkinson, “Changing English Attitudes to Death in the Two World Wars” in The Changing
  Face of Death. Historical Accounts of Death an Disposal (Basingstoke: Macmillan, 1997), 149-163.
  349 Kselman, “The Dechristianisation”, 155.
  350 Wolffe, Great Deaths, 263-264.
  351 Wolffe, Great Deaths, 266-267.
  352 Stéphanie Claisse, Monuments aux morts … et aux survivants belges de la Guerre 14-18 (Brussel:
  Académie Royale de Belgique, 2016), 193-208.
  353 Jan Art, “De gelovigen en het parochiale leven” in Het bisdom Gent (1559-1991). Vier eeuwen geschiedenis (Gent: Werkgroep De Geschiedenis van het bisdom Gent, 1992), 419.
  354 Witte, “Déchristianisation et sécularisation”, 161; Art, “De gelovigen en het parochiale leven”, 422426.
  355 Lieven Gevers, “Hoogtepunt en einde van een tijdperk. Het aartsbisdom onder kardinaal Van Roey
  (1926-1961)” in Het aartsbisdom Mechelen-Brussel. Deel II, 200; Jan Van Bavel & Anneleen Baerts,
  “‘Miskenning van de kinderzegen’. Kleine gezinnen en kinderloosheid tijdens het interbellum in België” in De levenskracht der bevolking. Sociale en demografische kwesties in de lage landen tijdens het
  interbellum, ed. Jan Kok & Jan Van Bavel (Leuven: Universitaire Pers Leuven, 2010), 229-252.
  356 Bartier, “La franc-maçonnerie”, 183-184, 194-195; Bartier, “L’évolution sociale de la franc-maçonnerie” in Laïcité et franc-maçonnerie (Brussel: Editions de l’Université de Bruxelles, 1982), 338.
  2023 Le suprême hommage.indd 369
  
  15/12/2022 10:48
  
  370
  
  le suprême hommage
  
  357 André Tihon, “La Belgique de la Première Guerre mondiale à Vatican II, 1914-1962” in Christianisme et société. Approches historiques (Brussel: Facultés universitaires Saint-Louis, 2000), 68-73;
  Witte, “Déchristianisation et sécularisation”, 166; Paule Verbruggen, Deelalternatieven voor de traditionele godsdienstbeleving in het Gentse socialisme (1870-1914) (Onuitgegeven licentiaatsverhandeling aan de Rijksuniversiteit Gent, 1981-1982), 15-17.
  358 Gevers, “Hoogtepunt en einde van een tijdperk”, 199; Marc Reynebeau, “Mensen zonder eigenschappen” in De massa in verleiding. De jaren ’30 in België, ed. Ronny Gobyn & Winston Spriet (Brussel:
  ASLK, 1994), 31.
   359 Jan De Maeyer, “De wending van de kerk naar het volk (1884-1926)” in Het aartsbisdom MechelenBrussel. Deel II, 107.
  360 De Maeyer, “De wending”, 156.
  361 Tihon, “La Belgique de la Première Guerre mondiale à Vatican II”, 75; Art, “De gelovigen en het
  parochiale leven”, 421; Gaus, “Het cultureel-maatschappelijk leven”, 261.
  362 Witte, “Déchristianisation et sécularisation”, 168; Reynebeau, “Mensen zonder eigenschappen”, 28;
  Gevers “Hoogtepunt en einde van een tijdperk”, 196; Art, “De gelovigen en het parochiale leven”,
  419-420; Van Osselaer, “Reform of Piety”, 123; Martin Conway, “Building the Christian City: Catholics and Politics in Inter-War Francophone Belgium”, Past & Present, 128, no 1 (1990): 118; Léon
  de Saint-Moulin, “Contribution à l’histoire de la déchristianisation. La pratique religieuse à Seraing
  depuis 1830”, Annuaire d’histoire Liégeoise, 34, no. X (1967): 56.
  363 De Maeyer & Hellemans, “Katholiek reveil”, 195-197.
  364 Gevers, “Hoogtepunt en einde van een tijdperk”, 196; Tihon, “La Belgique de la Première Guerre
  mondiale à Vatican II”, 76; Reynebeau, “Mensen zonder eigenschappen”, 28.
  365 Stengers, “L’Église en Belgique: doctrine et pratique”, 62, 74-75.
  366 Gevers, “Hoogtepunt en einde van een tijdperk”, 176.
  367 Pascal Dayez-Burgeon, La Reine Astrid. Histoire d’un mythe (Parijs: Criterion, 1995), 318; Verstraete,
  Tot de kroon ons scheidt, 135-139.
  368 Gevers, “Hoogtepunt en einde van een tijdperk”, 252-253.
  Deel II. ‘La mort bourgeoise’ bij Belgische koninklijke en politieke elites,
  1830-1940
  Hoofdstuk 3. De familie en de geneesheer als nieuwe ankerpunten aan het ziek- en sterfbed
  369 Makarova, “Dits et non-dits”, 112.
   370 Ben-Amos, Funerals, 271, 281. Zie de beschrijvingen van de laatste momenten van de katholieke
  staatsmannen Jules Malou, Victor Jacobs en Adolphe Dechamps en de liberale tenoren Walthère
  Frère-Orban en Charles Rogier en liberaal politicus Émile De Mot in de nabijheid van echtgenotes,
  kinderen en andere familieleden. ‘Adolphe Dechamps’, Le Bien Public, 21 juli 1875; ‘Mort de Jules
  Malou’, Journal de Bruxelles, 13 juli 1886; ‘Les derniers jours de M. Malou’, La Meuse, 12 juli 1886;
  ‘Mort de M. Victor Jacobs’, Journal de Bruxelles, 21 december 1891; L’Indépendance Belge, 21 december 1891; ‘Dood van M. Victor Jacobs’, Het Handelsblad van Antwerpen, 20-21 december 1891; ‘Au
  jour le jour’, L’Indépendance Belge, 2 en 3 januari 1896; ‘ Mort de Charles Rogier’, La Réforme, 28 mei
  1885; ‘Mort de M. Emile De Mot’, La Chronique, 23 november 1909; ‘Mort de M. De Mot’, Le Soir,
  24 november 1909.
  371 Viaene, Belgium, 162-163. Zie de beschrijvingen van het sterfbed van minister van staat en Kamerlid
  Félix de Mérode en het sterfbed van de Senaatsvoorzitters Charles de Mérode-Westerloo en Joseph
  d’Ursel. Het Handelsblad van Antwerpen, 8 en 9 februari 1857; ‘Mort du comte de Mérode’, Journal de
  Bruxelles, 7 april 1892; ‘Mort du Président du Senat’, La Meuse, 7 april 1892; ‘Les derniers moments’,
  Journal de Bruxelles, 17 november 1903.
  372 ‘Notitie 29 juni 1880’ in Madeleine Lassère, La Princesse de Ligne: un destin Européen entre Pologne et
  Belgique (1815-1895) (Parijs: L’Harmattan, 2012), 242.
   373 Zie bijvoorbeeld het heengaan van Senaatsvoorzitter Arnold t’ Kint de Roodenbeke in 1928 in het
  kasteel van Ooidonk in Bachte-Maria-Leerne, waar hij decennialang burgemeester was geweest, en
  het sterfbed van Senaatsvoorzitter Paul de Favereau in zijn kasteel te Jenneret in 1922. ‘La mort du
  
  2023 Le suprême hommage.indd 370
  
  15/12/2022 10:48
  
  eindnoten
  
  374
  
  375
  
  376
  377
  378
  379
  380
  
  381
  382
  383
  384
  385
  386
  387
  388
  
  389
  390
  391
  392
  
  393
  
  371
  
  Comte ’t Kint de Roodenbeke’, Le Vingtième Siècle, 12 augustus 1928; ‘Mort de M. de Favereau’, Le
  Peuple, 28 september 1922.
  Zie bijvoorbeeld het heengaan van de eerste regent van het koninkrijk, baron Érasme-Louis Surlet
  de Chokier, in zijn kasteel te Gingelom als lokaal burgemeester; het sterfbed van graaf Barthélemy
  de Theux de Meylandt in zijn landgoed-kasteel te Heusden en het heengaan van graaf Charles Vilain
  XIII in zijn kasteel te Leuth. ‘Nécrologie’, L’Indépendant, 10 augustus 1839; Théodore Juste, Le régent
  d’après ses papiers et d’autres documents inédits (Brussel: C. Muquardt, 1867), 158-160, 178; ‘M. Le
  comte de Theux’, Le Bien Public, 22 augustus 1874; ‘Nécrologie’, Journal de Bruxelles, 22 augustus
  1874; ‘Nécrologie’, Le Bien Public, 18 november 1878; ‘Nécrologie’, L’Écho du Parlement, 17 november
  1878.
  Zie Edwin Smellinckx, Urbanisme in Brussel, 1830-1860 (Onuitgegeven licentiaatsverhandeling aan
  de Katholieke Universiteit Leuven, 2000-2001); Mommen, De teloorgang, 24; Ginette Kurgan-van
  Hentenryk, Gouverner la Générale de Belgique: Essai de biographie collective (Parijs: De Boeck &
  Larcier, 1996), 72.
  Nadine Lubelski-Bernard, “Frère-Orban et son environnement familial” in La Belgique au temps de
  Frère-Orban, 63; Marie-Pierre Verhaegen, “Pierre-Théodore Verhaegen. De man en zijn familie” in
  Pierre-Théodore Verhaegen (1796-1862), 29.
  Stengers et al., Index des Éligibles au Sénat (1831-1893), 133.
  De Belder, “Adel en burgerij”, 94.
  Viaene, Belgium, 166; L’Écho du Parlement, 21 juli 1875; Kurgan-van Hentenryk, Gouverner, 72.
   Christian Moïs, Jean-Marie Zimmerman & Cammile Gillet, “Demeures et familles. Section de Messancy. 1ère partie: les bâtiments Tesch et Castilhonc”, Aux Sources du Chiers. Chronique du Cercle
  historique du pays de Messancy, 16 (2004): 5-38; Archieven ULB, Papiers Walthère Frère-Orban, 686,
  brieven Verhaegen, 18 en 22 januari 1859; Stengers, “Der belgische Liberalismus”, 429.
  Jean Stengers et al., Index des Éligibles au Sénat (1831-1893), 129.
  Ariès, Het uur, 596; Arlette Schweitz, “À la mémoire des ‘pères fondateurs’ de la République” in Les
  immortels du Sénat, 1875-1918, ed. Jean-Marie Mayeur & Alain Corbin (Parijs: Publications de la
  Sorbonne, 1995), 169.
  Vovelle, La mort, 704.
  Alphonse Vandenpeereboom, La fin d’un règne (Gent: Liberaal Archief, 1994), notitie 10 december
  1865; Algemeen Rijksarchief (hierna ARA), Papiers Charles Rogier, 273, brief Devaux aan Rogier, 10
  december 1865; L’Indépendance Belge, 13 oktober 1850; Journal de Bruxelles, 13 oktober 1850.
  ‘Mort de S.A.R. Le Duc de Brabant’, Le Bien Public, 23 januari 1869; ‘Mort du Prince Baudouin, Journal de Bruxelles, 24 januari 1891.
  Jalland, Death in the Victorian family, 27.
  Marie-Christine Claes & Catherine Rommelaere, “Het album Ghémar van de begrafenis van
  Leopold I (1866): geschiedenis van de uitgave van een ‘foto’-reportage”, Bulletin Koninklijk Instituut
  voor het Kunstpatrimonium, 31 (2004-2005): 162-166.
  Ghémar Frères, Funérailles de S.M. Léopold Ier. Roi des Belges et avènement de Léopold II au trône
  (Brussel, 1866); Prentenkabinet Koninklijke Bibliotheek Brussel (hierna PK), Dosseray, S II 101114
  en Histoire 1865, S V 74826-74835; Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium (hierna KIK),
  Fototheek, Y005537, Foto van albumplaat 4 ‘Dood van Leopold I’ door Ghémar-broers (uit collectie
  Wilfried Vandevelde); Le Monde Illustré, 23 december 1865, 401.
  Jules Géruzet, Funérailles de S. A. R. Louise-Marie-Thérèse-Caroline-Isabelle, princesse d’Orléans,
  reine des Belges (Brussel: Géruzet, 1850); L’Illustration, 19 oktober 1850, 241; Koninklijke verzameling België, Joseph Meganck, Dood van koningin Louise-Marie, 1851.
   L’Illustration, 30 januari 1869, 68; De Belgische Illustratie, 1e jaargang, nr. 22, 169.
  ‘Mort de S.A.R. Le Duc de Brabant’, Le Bien Public, 23 januari 1869; Jean-Pierre Lepage, À la mémoire
  de sa Majesté Louise-Marie-Therèse-Charlotte-Isabelle d’Orléans (Brussel: Vanderauwera, 1851), 14.
  Zie de beschrijvingen van het sterfbed van gewezen minister van Defensie Louis Évain, het sterfbed
  van minister van staat Félix de Mérode en het sterfbed van de liberale directeur van de Nationale
  Bank Eudore Pirmez. Deze figuren werden respectievelijk verzorgd door hun echtgenote, dochters
  en zus. Journal de Bruxelles, 16 juni 1852; Journal de Bruxelles, 1 februari 1857; L’Indépendance Belge,
  3 maart 1890.
  Jalland, Death in the Victorian family, 98-99.
  2023 Le suprême hommage.indd 371
  
  15/12/2022 10:48
  
  372
  
  le suprême hommage
  
  394 Meillander & Hollebosch-Van Reck, Rendez-vous, 29; ‘Brief Cartuyvels, 14 mei 1869’ in Jan Art,
  “Documents concernant la situation de l’Église catholique en Belgique en vue du Concile de Vatican
  I (1869-1870)”, Bulletin de l’Institut Historique belge de Rome, 48-49 (1978-1979): 464.
  395 Zie Vermeiren & Hansen, “Het hospitaalwezen: ziekenzorg voor armen”, 43-58.
  396 ‘La mort de M. de Smet de Naeyer’, Journal de Bruxelles, 11 september 1913; ARA, Papiers Greindl,
  105, ‘relation de la dernière maladie et de la mort de Papa’, niet gedateerd.
  397 Geheim Vaticaans Archief (hierna GVA), Archief Staatssecretariaat, Rubriek 256, 1910, fasc 1, 17-18,
  brief Tacci aan Merry del Val, 17 december 1909; ARA, Microfilms (I 253), 773, Dernière phase de
  la maladie de notre auguste Souveraine, Marie-Henriette. Souvenirs receuillis par les Sœurs qui ont
  eu l’honneur de la soigner à Spa (16 avril au 19 septembre 1902), 12 juni 1904; Damien Bilteryst, Le
  prince Baudouin. Frère du Roi-Chevalier (Brussel: Racine, 2013), 265.
  398 Ben-Amos, Funerals, 278.
   399 ‘Les derniers moments du baron Lambermont’, Journal de Bruxelles, 7 maart 1905; ‘La mort du baron
  Lambermont’, L’Indépendance Belge, 7 maart 1905.
  400 ‘M. De Trooz à la mort’, Le Vingtième Siècle, 1 januari 1908.
  401 GVA, Archief Nuntiatuur Brussel, Busta 181, fasc 2, 32-34, minuut brief Micara aan Gasparri, 21
  januari 1926; La vie diocésaine. Bulletin du Diocèse de Malines, januari 1926, vol 15, fasc 1, 6-8; ‘La
  mort d’un Saint’, Le Vingtième Siècle, 24 januari 1926; Le Cardinal Mercier (1851-1926) (Brussel: Edition Louis Desmet-Verteneuil, 1927), 165-166.
  402 Stadsarchief Brussel (hierna SAB), Archives de la Police (XXe siècle), D210/324, Funérailles nationales de Son Eminence le Cardinal Mercier, verslag commissaris aan Crespin, 7 januari 1926.
  403 ‘La mort de M. Adolphe Max: les derniers moments’, Le Soir, 7 november 1939; ‘De H.H. Jaspar,
  minister van state, woensdag te Brussel overleden’, De Standaard, 16 februari 1939.
  404 Archief Ministerie Buitenlandse Zaken (hierna ABZ), Diplomatiek Archief (hierna DA), 10.936,
  dossier 3157, brief ministerie Buitenlandse Zaken aan diplomatiek korps, 6 oktober 1850.
  405 Fureix, La France, 225-227.
  406 Zie bijvoorbeeld de geringe en late communicatie rond de ziekte van troonopvolger Louis-Philippe
  en koningin Louise-Marie. Le Messager de Gand, 21 mei 1834; Archief Koninklijk Paleis (hierna
  AKP), Archief Conway, 70, brief Van Praet aan Conway, 5 oktober 1850.
  407 AKP, Fonds Goffinet, Archief Adrien Goffinet, brief Hertog van Brabant aan Goffinet, 6 november
  1865.
   408 ABZ, DA, 10.274, Maladie de SAR le duc de Brabant (I), brief Van der Stichelen aan de Belgische
  gezanten in Rome, Den Haag en Madrid, 14 augustus 1869; ‘Passage staatsblad 14 september 1868’ in
  Victor Capron, Un précieux enfant. Leopold. Le Duc de Brabant, Comte de Hainaut (Brussel: uitgave
  in eigen beheer, 1990), 89; GVA, Archief Nuntiatuur Brussel, Busta 12, Sezione 3a (Malattia e morte
  del Duca di Brabante), 101-105, minuten brieven Cattani aan Antonelli, 23 en 28 mei 1868 en 23
  juli 1868; ‘Mort du Prince Royal’, Journal de Bruxelles, 23 januari 1869; Le Monde Illustré, 30 januari
  1869, 65.
  409 Asia Briggs & Peter Burke, Sociale geschiedenis van de media : van boekdrukkunst tot internet
  (Amsterdam: Uitgeverij SUN, 2003), 132-140; Jürgen Osterhammel, The Transformation of the
  World. A Global History of the Nineteenth Century (Princeton-Oxford: Princeton University Press,
  2014), 37-38.
  410 La Nation, 14 oktober 1850.
  411 AKP, Archief Kabinet Leopold II (hierna KLII), 1200, ‘Liste des Souverains, Princes et Personnages’;
  brief aan Devaux, niet gedateerd; brief Hertog van Brabant, 9 december 1865.
  412 AKP, Fonds Goffinet, Aanvulling (verzameling Pingot), Doos DP/1, Map Condoléances Léopold Ier,
  brief prins Friedrich Wilhelm van Pruisen aan Hertog van Brabant, 10 december 1865 en brief prins
  Albert aan Hertog van Brabant 10 december 1865.
  413 ABZ, DA, 10272/3, brief Ledochowski aan Rogier, 10 december 1865.
  414 AKP, Archief Keizerin Charlotte, 3, brief Schaeffer aan Charlotte, 11 december 1865 en brief de Regil
  aan Charlotte, 12 december 1865; Archief Prins Philippe, 37, brief Charlotte aan Philippe, 7 januari
  1866.
  415 Osterhammel, The Transformation, 37; Plunkett, Queen Victoria, 240.
  416 ABZ, DA, 20272/5, brief ‘t Kint de Roodenbeek aan Rogier, 14 februari 1866 en brief consul-generaal
  te Sydney aan Rogier, 14 februari 1866.
   2023 Le suprême hommage.indd 372
  
  15/12/2022 10:48
  
  eindnoten
  
  373
  
  417 ABZ, DA, 10.275, farde III: circulaire aux consuls, brief consul-generaal te Melbourne aan de
  Chimay, 26 januari 1891.
  418 ABZ, DA, 10.275, farde III: circulaire aux consuls, brief consul-generaal te Melbourne aan de
  Chimay, 9 februari 1891.
  419 Fureix, La France, 230-231.
  420 Thompson, Political Scandal, 27-28.
  421 Le Soir, 1 februari 1891; ‘An heir apparent dead’, The New York Tribune, 24 januari 1891.
  422 Virginie Verdin, “La fusion de deux médias: quand la photographie apparaît dans la presse”, Archives
  et Bibliothèques de Belgique, LXXVIII, no. 1–4 (2007): 112.
  423 Jaarverslag van het N.I.R.: dienstjaar 1934 (Brussel: Van Buggenhoudt, 1935), 50.
  424 “De Radio-Omroep en de nationale gebeurtenissen”, Radio. Maanschrift voor radio-vulgarisatie,
  amateurisme en techniek, 15 maart 1934.
  425 AKP, Archief Grootmaarschalk Albert I (hierna GAI), 32, telegram de Marchienne aan Grootmaarschalk, 19 februari 1934.
  426 ABZ, DA, 15637, Décès de la Reine, Radio adress delivered on August 29, 1935, in Brusssels by
  the American ambassador Dave Hennen Morris; ‘De radioreportage: het NIR en de begrafenis van
  Koningin Astrid’, Radiobode, 15 september 1935.
  427 Fureix, La France, 270; Vovelle, La mort, 324.
  428 Dollinger, “Das Leitbild des Bürgerkönigtums”, 347-352.
  429 Edmond Carton de Wiart, Léopold II. Souvenirs des dernières années, 1901-1909 (Brussel: Goemaere,
  1944), 120.
  430 Dollinger, “Das Leitbild des Bürgerkönigtums”, 354-355.
  431 “Unter den regierenden Monarchen des 19. Jahrhunderts finden sich zalhlreiche Neigungs- und Liebesheiraten und nicht wenige Fälle gemütsbetonten, innigen Familienlebens”, geciteerd uit Dollinger,
  “Das Leitbild des Bürgerkönigtums”, 354.
  432 Simon Schama, “The Domestication of Majesty: Royal Family Portraiture, 1500-1850”, The Journal of
  Interdisciplinary History, 17, no. 1 (1986): 155-158.
  433 Carton de Wiart, Léopold II, 223-224.
  434 Stengers, De koningen, 244-245.
   435 AKP, Archief Gravin d’Hulst, 621, brief Louise-Marie aan d’Hulst, 25 mei 1834; 626, brief LouiseMarie aan d’Hulst, 29 mei 1834; Archief Marie-Amélie, 643, brief Louise-Marie aan Marie-Amélie,
  17 mei 1834; Archieven ULB, Papiers Frère-Orban, 1082, brief Leopold I aan Marie-Amélie, 31
  mei 1834; ‘Brief Leopold I aan Sophie, 18 mei 1834’ in Jean Puraye & Hans-Otto Lang, Lettres de
  Léopold Ier à sa sœur la Princesse Sophie, à son beau-frère Emmanuel, Comte de Mensdorff-Pouilly, à
  son neveu Alphonse, Comte de Mensdorff-Pouilly, 1804-1864 (Luik: Vaillant-Carmanne, 1973), 271;
  L’Indépendant, 26 mei 1834.
  436 Deneckere, Leopold I, 230, 333-341.
  437 AKP, Archief Conway, 176A/II, nota Conway aan Leopold I, 23 augustus 1850; 70, brieven Van Praet
  aan Conway, 8 september 19 september, 21 en 25 september 1850; GVA, Archief Nuntiatuur Brussel,
  Busta 12, Sezione 1a (Morte della Regina), 141, minuut brief Gonella aan Antonelli, 21 september
  1850.
  438 AKP, Archief Conway, 176A/II, verslag geneesheren, 13 september 1850; AKP, Kopieën brieven
  Leopold I aan Victoria, V/1, brief Leopold I aan Victoria, 7 oktober 1850.
  439 ARA, Papiers Charles Rogier, 269, brief d’Hoffschmidt aan Rogier, 11 oktober 1850; AKP, Fonds
  Goffinet, Archief Adriaan Goffinet, Privé-secretariaat Hertog van Brabant, brief Leopold I aan Hertog van Brabant, 15 december 1850; ‘Brief Leopold I aan Emmanuel de Mensdorff-Pouilly, 9 november 1850’ in Puraye & Lang, Lettres de Léopold Ier, 391.
  440 AKP, Kopieën brieven Leopold I aan Victoria, V/1 en V/2, brieven Leopold I aan Victoria, 27 september, 7 oktober, 10 november, 14 november en 27 december 1850; ARA, Papiers Charles Rogier,
  269, brief d’Hoffschmidt aan Rogier, 11 oktober 1850.
  