title: Enige opmerkingen over de tempel als "Heilige" en als "Gewyde" Plaats
text: daarin saamgetrek. Gods woord keer nie leeg terug nie. Waar die
  Evangelie verkondig word en die skare saamkom om Sy eer te soek en
  Sy lof te sing, is dit mooi, al rys die lofsang ook nie by almal uit die
  diepte van die hart nie. Dit is nog geen rede om ontmoedig te word
  nie. Waar die net laat sak word en vol vis is as hy opgetrek word, is
  dit 'n heerlike werk. Mag dit gebeur dat die net minder inhou as wat
  ons graag wil sien of as wat ons verwag, dan nog mag ons nie moed
  opgee nie. Sy gedagtes is hoër as ons gedagtes.
  Ons werk is om die net te laat sak, ons moet die boodskap van vrede
  uitdra, die goeie tyding bring. Onder die arbeid is daar die wat sover
  kom om te roem in Christus, daarvoor kan ons God dank. Die net
  mag vol wees, die kerk mag vol wees. Die skeiding is nie ons werk
  nie. Die net word skoongemaak, eenmaal, aan die strand van die ewigheid. Die eindresultaat is by Hom bekend. Vir ons geld—Op u woord
  sal ek die net laat sak.
  So, gemeente, sien ons die taak. So aanvaar ons die taak. So
  hoop ons die taak onder u voort te set, en as die oomblik van losgord
  eenmaal aanbreek mag dit dan nog so wees. Op u woord sal ek die
  net laat sak, op u woord, maar dan ook in der waarheid—Op U woord.
  Amen.
  E . S. M U LDER.
  ENIGE OPMERKINGEN O V ER DE TEM PEL ALS „H EILIG E" EN
  A LS „G E W Y D E " PLAATS.
   Wanneer wy over een tempel spreken, dan bedoelen wy daarmee
  een gebouw waarin een gemeenschap haar godheid—die gedacht wordt
  daarin te wonen, of op zyn minst daarin tegenwoordig te zyn—vereert
  door cultische handelingen, om het even o f de leden dier gemeenschap
  dat gezamenlyk doen o f dat zy dat in hun naam laten doen door een
  priesterschap.
  Deze omschryving is voor ons duidelyk en afdoend genoeg; zy
  geeft immers een klaar antwoord op die vraag: waarom bouwen de
  volken der aarde hun tempels?—Zy doen dat volgens de gegeven om­
  schryving ten eerste omdat de god, c.q. het godsbeeld, een „huis" hebben
  moet, evengoed als de mensen zelf; ten tweede omdat men in o f by
  dat huis ruimte moet hebben om de godsverering naar behoren te kunnen
  verrichten.
   Toch zit er in dat antwoord een element dat allerminst recht doet
  aan de opvattingen van de primitieve en antieke volken. O f misschien
  juister gezegd: er ontbreekt een element aan, dat voor die volken van
  bizonder gewicht is. Wy, moderne mensen, mogen ons bevredigd voelen
  5
  
  als wy het begrip „ tempel" op pragmatische wyze van uit zyn
  d o e l s t e l l i n g de&niëren, — naar de maatstaf van het primitieve
  zowel als van het antieke denken gemeten, is zulk een definitie al heel
  uitwendig en oppervlakkig. Het w e z e n van de tempel is iets heel
  anders en veel méér dan het doel waarvoor hy wordt gebouwd. Dat
  wordt ons duidelyk wanneer wy zien welke gedachten en gevoelens de
  tempel by de genoemde volken wakker roept. Het is volstrekt ombegrypelyk hoe een gebouw dat zonder meer bestemd zou zyn tot de plaats
  van ontmoeting met de godheid en tot plaats van verering, byv. de
  gedachte kan oproepen dat het de hoogstgelegen plek op aarde is, o f de
  navel der aarde, of de plaats van het paradys*); onbegrypelyk ook
  waarom men in dat gebouw een mikrokosmos ziet^), of een vergader­
  plaats van alle levenskrachten van de stam^). Hier zyn blykbaar geheel
  andere motieven werkzaam dan die van het gewyde doel.
   Nu wyzen de juist genoemde gedachtenassociaties alle min of meer in
  één richting: naar iets dat boven de mens en zyn straksgenoemde doel­
  stelling (die natuurlyk óók wel aanwezig is) uitgaat, en dat aan het heilig­
  dom zyn e i g e n l y k e betekenis geeft. M.a.w. de tempel moet niet
  allereerst worden gezien als een plaats die de m e n s e n bestemd hebben
  voor hun godsverering, maar als een plaats waar b o v e n-menselyke
  macht werkzaam is. De tempel is primair een ,,heilige" plaats, en moet
  dus alleereerst in het grotere verband van de heilige plaatsen worden
  beschouwd: de Jeruzalemse tempelberg, het heiligdom des hemels in
  Peking, het arabische Tu'má (een stuk grond dat niet mag worden betreden
  o f waar niets mag worden weggehaald), de capitdíis ÍMcm by de Romeinen,
  de donkere grotten, de geheimzinnige bronnen—die alle en nog meer
  vallen onder de categorie ,,heilige", hoezeer zy onderling ook mogen
  verschillen.
  I .— D E
  
  H E IL IG E P L A A T S.
   Het is opvallend hoe in de meest uiteenlopende taalgroepen de
  woorden waarmee het begrip ,,heilig" wordt aangeduid, rechtstreeks
  teruggaan op of anders verwant zyn met verbaalstammen die de betekenis
  hebben van afzonderen, omgrenzen, bewaken, verbieden. Gewoonlyk
  haalt men hier al dadelyk het woord tábn aan*), dat in verschillende
  polynesische dialecten de zin heeft van ,,speciaal genoemd", ^uitgezon­
  derd". ,,Tab:t oder Taím ist mit
  ,,benennen" verwandt, und heisst
  *) V oor het nabye Oosten heeft J. L. PALACHE deze ideeën behandeid in Het
  heitigdom ín de voorsteHing der semietische t'oiken (Leiden, 1920), 77 v .v .; 139 v.v. Vg],
  o.a. ook G. VAN DER LEEUW, Phaenomenotogie der Reügion (Tübingen, 1933), 369 v.v.;
  H. R u s T , Heitige Statten (in W issensch. u. Bildung, nr. 284), Leipzig, 1933.
  -) D E L A SA U SSA Y E, Lehrbuch d. ReÜgionsgesch. H', 236.
  3) N. ADRiANt; Het animistisch heidendom a!s godsdienst (Den Haag, 1919), 35 ( =
  Verzam. Geschriften II, 283 v.v.).
  * ) Zo ook VA N DER L E E U W , Phaen. 24-
  
  6
  
  das was besonders genannt, bezeichnet, voorgeschrieben, ausgenommen
  war. Andere Formen sind das verbum ta^ni „etwas heilig machen",
  ta&Mt ,,von etwas sich enthalten"*). Generalisatie heeft echter op dit
  punt vry veel misverstand gewekt; het is zeker niet juist om zonder
  meer aan te nemen dat het woord in kwestie in geheel Polynesië precies
  dezelfde inhoud heeft, noch ook dat het overal de negatieve kant van
  mana zou zyn. Tabu is een zeer veelduidig begrip dat lang niet steeds
  een religieuze inhoud heeft, en dan dus ook niet altyd met „heilig" in
  de zin van „verboden" mag worden weergegeven^). Maar ook afgezien
  hiervan zyn er een aantal voorbeelden te noemen die sprekend genoeg
  zyn.
   Het latynse sanctm is afgeleid van sanctre. Voor dit verbum meende
  W . LiNK^) rechtstreeks de betekenis „om tuinen" te kunnen vaststellen;
  anderen hebben daaraan getwyfeld, maar in ieder geval zyn betekenissen
  als „onschendbaar m aken", ,,op straffe verbieden" volkomen zeker.
  Het latynse tempitim zowel als het griekse temenos gaan terug op de stam
  temnetn „(af) snyden".
  Het bovengenoemde arab. himá is afgeleid van hama „ergens over
  waken'"*), dan ook: beschermen, ontoegankelyk maken. Een gewoon
  woord dat een heilig gebied aanduidt, is ook het arab. harám van een
  stam die betekent: verbieden, verhinderen, afsluiten"). De stam Ms
  die vooral in het hebreeuws de notie van heiligheid in zich sluit, is nog
  steeds niet bevredigend verklaard, maar velen neigen ook hier tot een
  grondbetekenis die min of meer verwaant is aan wat wy by de zo juist
  genoemde verba vonden. Zo S. MowiNCKEL") die van mening is dat
  M s de notie van het gevaarlyke, vreesaanjagende, a f s t a n d - b e.
  p a l e d e in zich heeft.
  Het gotische a'et?t.s, waarvan via het oudhoogduits ons ,,wyden"t
  heeft de betekenis van „voor een religieus doel afzonderen", en heeft
  verwantschap met het Oudindische vtna^ti: „scheiden", „schiften"')Het japanse ya-shiro, heiligdom, betekent letterlyk „huis-omheining"
  en is allereerst de aanduiding voor een heilig stuk land; de afscheiding
  die men er omheen maakt, heet ^am:-ga^t „godenheining"^).
  In al de genoemde gebieden blykt het begrip heiligheid ten nauwste
  verbonden te zyn met de gedachte aan afgezonderd zyn, onderscheiden
  zyn van het overige land. Wie het heilige gebied betreedt, passeert
  een grens.
  *) N. SÖDBRBLOM, D as Werden des Qottesgiatibetu (Leipzig, 1916), 39 v.
  *) F. R . LEHMANN, Archit'. ƒ. Reh'gtonswiss. 34 (1937), 344.
  3) De vocis ,,sanctMs" MSM pagano, Königsberg, 1910.
   ') Zo N ö iD B K E , gecit. by W . R O B E R T S O N S M iT H - S T Ü B E , Die Re!tgion tier Semiten
  (1899), 109, N. 160.
  ') ibid., N. 159.
  ') N orsk Theo!. Tidsskr. 1946. 186.
  ' ) A L . W A L D E , L a t e t n . e ty m o L
  s ) SA U SSA Y E, L e h r b . I * , 3 1 1.
  W ö rterb u ch (1 9 1 0 ) , 8 3 3.
  7
  
  Dat brengt ons tot de vraag : w i e b e p a a l t dat het een o f
  andere gebied heilig is ? Natuurlyk zyn het de de m e n s e n die zulk
  een gebied afbakenen, om het even of dat gebeurt door er een werkelyke
  afscheiding omheen te maken, een haag of een muur, een ry stenen o f
  een greppel, of dat men alleen een denkbeeldige grens trekt. Cromlechs
  zyn uit allerlei streken bekend, evenals zware tempelmuren waardoor
  het heiligdom werd omgeven; anderzyds begon de heiligheid byv. van
  een bos daar, waar de eerste bomen stonden, zodat een afpaling niet
  nodig was.
  De vraag is daarmee echter nog maar voor de helft beantwoord.
   Er moet voor dat afpalen een a a n l e i d i n g bestaan. Waarom wordt
  juist diè plek, en niet een andere, als ,,heilig" afgescheiden van het
  overige land ?— Men behoeft maar even een blik te werpen op de hoe­
  danigheid van de plaatsen die onder de volken in eerste instantie als
  heilig gelden, om het antwoord te vinden. Het zyn in het algemeen
  die plaatsen, die om de een o f andere reden indruk maken op de mens,
  die gevoelens wakker roepen van ontzag, ,,awe", van een zekere beklem­
  ming*). D.w.z. de heilige plaats w o r d t n i e t d o o r d e m e n s e n
  g e k o z e n , op de manier waarop byv. in onze tijd een kerkbestuur
  een geschikt terrein zoekt voor de bouw van een nieuwe kerk, maar
  zy w o r d t g e v o n d e n , o n t d e k t.
  Zy dringt zichzelf op, zy
  maaSct zich merkbaar, zy grypt de mens aan door haar natuurlyke gesteld­
  heid. Het ,,andere", het ,,heilige" openbaart zich daar. Het kan dan
  ook niet verwonderen dat wy veelal juist op plaatsen waaraan iets
  „unheimisch" is, een heilig gebied aantreffen. In dat unheimische ervaart
  men de „m acht" van die plaats—de macht die op den duur wellicht
  (dat hangt van de omstandigheden af) tot een numen wordt of zelfs
  tot een god.
   Een mooie illustratie hiervan biedt de heiligheid van het lacus
  Vadimónis (het tegenwoordige Laghetto di Bassano, ongeveer halverwege
  tussen Rome en Perugia), waarvan Plinius enige merkwaardige dingen
  vertelt. In dat meer bevinden zich nl. een paar dryvende eilandjes, die
  klaarblykelyk sterk op de verbeelding van de omwonende bevolking
  hebben gewerkt, zelfs nog in de keizertyd. De geheimzinnige beweging
  van die eilandjes was voor hen de openbaring van de „m acht" van dat
  meer. Nu kristalliseert die ervaring van het unheimische zich op een
  zeker ogenblik in een uitdrukking die onder de omwonenden ontstaat: dat
  meer is „vadim ón": het beweegt, het wandelt! Vadimón is nl. volgens
  H. WAGEXvooRT") een nomen agentis van vadëre, met de betekenis van
  ,,de wandelaar", „hy die op stap gaat". Maar daarmee is meteen een
  beslissende schrede gedaan: het numen is van het meer afgesplitst en
  is tot zelfstandigheid gekomen. Op den duur wordt het appellatief tot
  *) Vgl. de sprekende voorbeelden die VAN DER LBEUw ontleende aan de romeinse
  litteratüur, Phaen. 370 v.
  ')Q[otM 26 (1937), 128.
  8
  
  een eigennaam, en het numen wordt een godheid; men gaat het meer
  noemen: lacus Vadimónis: het meer van (de god) Vadimón*).
  Maar het behoeft niet altyd de natuurlyke gesteldheid van een
  plaats te zyn, die een aanwyzing geeft omtrent haar heiligheid. Het
  kan ook zyn dat zy die te danken heeft aan een of ander voorval dat
  schrik aanjaagt of ontzag inboezemt. In de emotionele sfeer van het
  primitieve denken, waarin alles ,,teken", dus manifestatie van de ,,macht"
  wezen kan, kan een blikseminslag, een meteoorsteen e.d., een aanwyzing
  zyn dat de betreffende plek heilig is^).
   Ofwel de heiligheid van een plaats wordt ontdekt door een bizondere
  ervaring die men daar heeft gehad. Jakob overnacht op zyn vlucht
  voor Ezau's wraak in Lüz. De droom die hy daar heeft, doet hem
  zeggen: hoe ontzagwekkend is deze plaats. Dit is vast en zeker een
  Gods huis, dit is de poort van de hemel! En hy richt er een steen op
  en noemt die plaats Bêt-êP).
  Als Mozes met zyn kudde dwaalt op de hellingen van de Horeb,
  dan is dat voor hem nog een ,,gewone" berg. (O f deze vroeger ook
  reeds heilig was interesseert de schryver van het verhaal niet; ,,berg
  G od s" in vs. 1 is proleptisch gebruikt). Maar door het teken van de
  brandende braambos wórdt het een heilige berg, d.w.z. door dat teken,
  gevolgd door Gods spreken, merkt Mozes dat hy op een heilige plek
  staat*).
  Wanneer Abraham is aangekomen in Kanaán en zyn tenten heeft
  opgeslagen by Sichem, by de orakeleik, dan verschynt hem daar Jahve.
  In antwoord op die verschyning, op de plaats die hem daardoor was
  aangewezen, bouwt hy dan een altaar^). Als hy jaren later het bevel
  krygt om zyn zoon Izaak te offeren, dan moet hy dat doen „op een van
  de bergen die God hem wyzen zal"^).
  Het altaar dat David zal oprichten om verzoening te doen voor de
  zonde die hy bedreven heeft door het tellen van zyn volk, zal komen
  te staan op de dorsvloer van Arauna. Die plaats is „getekend" doordat
  de engel des doods daar tot staan komt; het is de profeet Gad, die
  David de opdracht komt brengen om juist daar het altaar te bouwen?).
   Op de processieweg tussen Athene en Eleusis, waar de beroemde
  mysteriën werden gevierd, bevonden zich verschillende staties, heilige
  plaatsen, waar de stoet van deelnemers zich enige tyd ophield. Dat
  waren de plaatsen waar volgens de mythe Demeter zich zou hebben
  opgehouden op haar zwerftocht by het zoeken van haar dochter Kore,
  die door de handlangers van Pluto naar de Hades was gevoerd. Men
  ') Vg!. ook W A G E N V O O R T , Imperium, studiën over het „Mana"-begrip in ?ede en
  taa! <ier Romeinen, Amsterdam, 1941, 77 v.
  ') H . RusT, in R .G .G .' II, 1724.
  3) Gen. 28 : 17 v.v.
  ') Exod. 3.
  s) Gen. 12 : 6 v.
  ') Gen. 22 : 2.
  II Sam. 24 : 16 v.v.
  9
  
  rustte by een bron, o m d a t de godin daar gerust had; by een vygeboom, o m d a t de godin de eerste vrucht, daarvan had aangeboden
  aan haar gastheer die haar, toen nog onbekend, onderdak had verschaft.
  Het heiligdom in Eleusis was daar gebouwd op uitdrukkelyke aanwyzing
  van Demeter zelf, nadat zy zich aan dien gastheer had bekend gemaakt*).
  Het moge h i s t o r i s c h zó zyn, dat oeroude gebruiken het aanzyn
  hebben gegeven aan de mythe (zoals dat zovaak het geval is)—t h e o 1 o '
  g i s c h is het zó, dat de mythe vooropgaat en als motief van de gebruiken
  geldt.
  Deze voorbeelden mogen voldoende zyn. Al zyn het de m e n s e n,
  die het heilige gebied met een werkelyke of een denkbeeldige grens
  omgegeven, zy zyn het toch niet die het heilige gebied b e p a l e n.
   Dat gebeurt door andere machten, hetzy dat de plaats zichzelf als heilig
  aanwyst door de ,,macht" die in haar openbaar wordt, hetzy dat de
  godheid door een of ander teken haar alz zodanig aanwyst. Op grond
  van de o n t d e k t e of a a n g e w e z e n heiligheid beschouwen de
  mensen die plaats voortaan als afgezonderd van het overige land. Ze
  zullen haar als getabuëerd beschouwen, voor niemand toegankelyk, of
  haar slechts betreden met inachtneming van bepaalde riten, of haar
  gebruiken voor het doel, waarvoor zy uiteraard de aangewezen plaats is:
  om er hun altaar op te richten of er hun tempel te bouwen.
  Nu zou men de vraag kunnen stellen of deze beschouwing wel iets
  anders is dan een theorie die op eenzydige wyze de feiten in een bepaald
  keurslyf tracht te persen. Immers er zyn tal van gevallen te noemen,
  waarin de plaats van het heiigdom helemaal niet aangewezen en bepaald
  is op de boven beschreven wyze. Er zou een hele reeks op te sommen
  zyn van tempels by de oude volken, die naar het schijnt gestaan hebben
  op een willekeurige plek, wellicht alleen maar bepaald door de nabyheid
  van een belangryk bevolkingscentrum. En by de primitieven is het ook
  thans nog niet anders: vele heiligdommen staan byv. midden in het
  dorp, dus midden in profaan terrein. Nog een ander sprekend voorbeeld: de vedische cultus in oud-India heeft geen tempels en kent zelfs
  geen vaste plaats waar het soma-offer, het grootste en heiligste van alle,
  moet worden gebracht^); voor elk offer wordt telkens weer opnieuw
  een plek uitgekozen en tot heilige plaats ingericht^).
   Toch blykt dit alles by nadere bechouwing slechts schynbaar in
  tegenspraak met wat wy boven hebben gezegd. Wanneer men by primi­
  tieve en antieke volken zyn keuze heeft laten vallen op een bepaald
  stuk grond waar een heiligdom zal worden gebouwd, dan is dat altyd
  ') Vgt. O. KERN, Die Religion der Q n e c h e a H (Berlin, 1935), 182 v .v .; VAN DER
  L E E U W , Qoden en menscften in Hellas (Haarlem, 1927), 29; L . S p E E T , Hymne dan Demeter,
  
  Amsterdam, z.j. (griekse tekst met metrische vertaling).
  2)
  H. O L D E N B E R G , Die Religion des Veda (Berlin, 1894) 304; S A U SSA Y E , Lehro, *1
  95, II 51.
  *) Vgl. B. FA D D E G O N , Brahmanisme en Hindoeïsme, in Godsdiensten der W ereld II
  (Amsterdam, 1948), 342, 346.
   10
  
  slechts een keuze o n d e r
  voorbehoud
  die n a d e r e
  b e k r a c h t i g i n g behoeft. Men kan deze zoeken door een beslissing
  van de geesten of van de god uit te lokken door byv. voedsel neer te
  leggen en te zien of zy 's nachts daarvan iets hebben gebruikt*), door
  ^en offerdier te laten lopen over het uitgekozen stuk en het altaar (het
  centrum van het heiligdom) dáár te bouwen waar het dier zich heeft
  neergelegd"); door het aantal kreten van een bepaalde vogel te tellen,
  die men, gezeten op de uitgekozen plek, hoort^); door het vragen van
  een orakel*), enz. Ofwel een deskundige (priester, tovenaar, waarzegger)
  beslist krachtens zyn geheime kennis en door middel van meer of minder
  ingewikkelde manipulaties o f de voor het bouwwerk bestemde plaats
  gunstig is of niet. Want elke plek grond heeft haar eigen ,,ligging",
  is het snypunt van weer andere krachten-combinaties, die heilzaam of
  gevaarlyk kunnen zyn. Een welhaast klassieke uitdrukking heeft dit
  geloof gevonden in het chinese jen^j'wei, een ingewikkeld geomantisch
  systeem, dat niet alleen by de bouw van heilige plaatsen, maar by alle
  bouwwerken van enige belang werd toegepast tot in de moderne
  tyd toe'*).
  Ook waar de m e n s e n de plaats voor hun heiligdom kiezen,
  blyken zy zich dus wel degelyk afhankelyk te voelen van aanwyzingen
  van hogere machten. Zyzelf zyn het niet, die kiezen, maar zy laten zich
  leiden door de „gesteldheid" van het terrein (zoals deze blykt uit de
  onderzoekingen van de magiërs), of door de uitspraak der goden.
   Uit het feit dat de heiligheid van een plaats zichzelf manisfesteert
  o f door divinatie kan worden gevonden, vloeit een belangryke conse­
  quentie voort: die heiligheid staat nu voor altyd vast.
  De godsdienstgeschiedenis kent tal van voorbeelden van de merk­
  waardige taaiheid waarmee het geloof aan die heiligheid van een bepaalde
  plaats door de geslachten heen bewaard blyft. Dat geloof handhaaft
  zich menigmaal zelfs niettegenstaande de ingrypendste veranderingen en
  verschuivingen welke de historie met zich brengen kan: verovering,
  ondergang van volk en beschaving, uitsterving of verdryving van een
  religie uit het betrokken gebied, opkomen van nieuwe culturele en
  religieuze vormen. Met een variatie op de bekende wet uit de fysica
  over het behoud van energie, zou men hier kunnen spreken van het
  ,,behoud van heiligheid". Een plaats die eenmaal heilig gebleken is,
  waardoor dan ook en op welke wyze dan ook, b l y f t h e i l i g.
  Een mooie illustratie daarvan vormen de lotgevallen van de tempel­
  berg in Jeruzalem. O f deze berg van oudsher, d.w.z. reeds vóór de
  vestiging van Israël in Kanaán als heilig is beschouwd, is by gebrek aan
  *) Vg]. Encyclopaedia ö / Rcügion and Ethics VI, 109.
  *) Vgl. V A N DER L E E Ú W , Phaen. 377.
  *) Vgl. ADR!AN!, Anim. Heid. 32 v.
  ') Vg]. M. jA S T R O W , Reügion Babyioniens ttnd Assyrians (Giessen, 1912), II, 141 v.v.
  l(al betreft het hier niet met zoveel woorde, de plaatr v. d. tempel).
  *) Zie hiervoor E.R .E., V 883 v.v.
   11
  
  gegevens niet uit te maken. Er is een zekere waarschynlykheid dat dat
  het geval is geweest, gezien de ouderdom van de stad Jeruzalem, gelegen
  aan de zuidzyde van de latere tempelberg, en gezien ook het feit dat
  de bewoners van Kanaán hun goden by voorkeur vereerden op een
  „hoogte" in de nabyheid van hun steden. Maar de O.T. ische tradities
  zwygen hierover. Deze kennen de tempelberg als heilige plaats eerst
  vanaf David^) of vanaf Abraham^).
  Op deze plaats nu staan achtereenvolgens drie tempels: die van,
  Salomo, die van Zerubbabel en die van Herodes (die geen nieuwbouw,
  maar een vergroting en verfraaiing van die tweede is). Na de verwoesting
  van de Herodiaanse tempel in 70 na Chr. ligt het terrein een poos ver­
  laten, maar keizer Hadrianus laat er na de onderdrukking van de opstand
  van Barkochba (135), toen Jeruzalem voor de Joden verboden en tot
  een romeinse kolonie gemaakt werd onder de naam Aelia Capitolina,
  een heiligdom bouwen voor Jupiter Capitolinus^).
  Deze tempel schynt verwoest te zyn in de tyd van Constantyn de
  Grote. De bouw van christelyke kerken in Jeruzalem geschiedde begrypelykerwyze allereerst op die plaatsen, die door de traditie werden
  beschouwd als verbonden met het leven van Jezus (zo in de eerste plaats
  de heilige grafkerk). Maar in de 6e eeuw schynt Justinianus I grootse
  plannen te hebben gehad voor het bouwen van kerken op de tempel­
  berg. O f de berichten van Procopius daarover betrouwbaar zyn, is de
  vraag*), maar inderdaad moet er een kerk hebben gestaan boven d e
  heilige rots die zich op het tempelplein bevindt.
   In 638 veroveren de Moslims Jeruzalem. Volgens de overlevering
  zou kalief Omar na de overgave van de stad allereerst hebben gevraagd
  naar de plaats waar David placht te aanbidden. Als gewyde herinnering
  werd daar een bouwwerk boven geplaatst, dat in ongeveer 690 werd
  vervangen door de Qubbet eg-gachra, de rotskoepel^), die er heden nog
  ') I I Sam. 24 : 18 (zie boven); 1 Kron. 21 : 22, Vgl. A. VAN SELMS, Í Kronieken.
  Dat David naar de plaats waar hy vgls. II Sam. 24 het altaar wil bouwen, reeds
  eerder de ark zou hebben laten brengen (6 : 12) omdat hy deze wenste te plaatsen in
  een oud-heilig gebied (zo H. RuST, Heii. Statten 89) geloof ik niet. Niet zozeer om dar
  nergens uit bly kt dat de dorsvloer van Arauna in hoofdst. 24 reeds een heilige plaats
  is (het O .T. kent meer voorbeelden van elkaar niet dekkende tradities) als wel im d a t
  er uitdrukkelyk sprake is van het brengen van de ark naar d e s t a d D a v i d s ( 6 : 10,
  12, 16), de burcht; waar de tempelberg buiten viel.
   -) II Kron. 3 : 1 (dus eerst laat in de bronnen tot uiting komend), met duidelyk
  teruggrypen op Gen. 22. De plaats waar Salomo de tempel bouwt = de plaats die
  David was aangewezen = de plaats waar Abrham zyn zoon offeren moest = de betg
  M oria. Dit laatste staat in Gen. 22 echter niet; er wordt gezegd dat Abr. moet gaan
  naar 'èrèp hammört^jó (vs. 2). Dat is niet ,,het land M oria". zoals men gewoonlyk
  vertaalt (zo byv. ook G. HotziNGER in de bekende vertaling van KAUTZSCH *1922, 1,
  45, noot a), maar ,,het land van de M " . De naam van het land wordt na 'èrèf nooit
  van het lidwoord voorzien. W at met M oria is bedoeld, blijkt nergens uit; het is
  blykbaar niet de berg waarop het offer moet worden gebracht; dan ware ook de toe­
  voeging ,,op een van de bergen die Ik u zeggen zal" overbodig. De latere traditie heeft
  er de berg M . van g e m a a k t en daarvoor de heiligheid van de tempeiberg
  teruggeschoven tot Abraham 's tijd.
  3) Vgl. H. RusT, Hei!. Statten 98.
  *) Vgl. HERzoc's R.E.s, V n i, 690.
   6) P. BARNABÉ MEtSTERMANN, QtH'de de Terre Sat'nte (Paris, 1923), 204-
  
  12
  
  staat, en bekend is onder de naam van de Omar-moskee. Deze laatste
  naam is niet juist. De koepel is noch door kalief Omar gebouwd, noch
  is het een moskee. Zyn juiste naam (Rotskoepel) dankt het gebouw
  aan het feit dat het staat boven de heilige rots, waarboven zich in de
  israëlietische tyd hetzy het brandofferaltaar, hetzy het Heilige der heiligen
  zou hebben bevonden*). De Aksa-moskee staat aan de zuidkant van
  het tempelplein, dus eveneens binnen het van ouds heilige gebied. Het
  gehele terrein draagt trouwens een naam, die het „afgezonderde" karakter
  ervan aanduidt; het is het haram as-sarï/. Over een periode van op
  zyn minst drieduizend jaar heeft de tempelberg zyn heilig karakter
  bewaard, terwyl hy gedurende die tyd vier religies als zodanig heeft
  gediend.
  Een dergelyke traditie geldt in meer o f minder sterke mate van
  vele andere plaatsen. Benares, de centrale heilige stad van het Hinduïsme
  was zeer waarschynlik reeds een heilige plaats vóór de kcmst der Ariërs
  in Voor-Indië; en deze namen de oude traditie over. Maar ook de
  Buddhisten beschouwden haar als heilig, omdat Buddha daar voor het
  -eerst het ,,wiel van de leer" in beweging had gezet; en evenzeer de Jainisten,
  om dat daar de leraar geboren is die de Jainaleer voor deze wereldperiode
  verkondigd heeft^).
  De ka'ba in Mekka was een oud arabisch heiligdom voordat de
  Islam het overnam als zyn centrale heilige plaats^).
  Tal van christelyke kerken zyn in de 4e en volgende eeuwen in
  Rom e gebouwd op de fundamenten van voorchristelyke tempels. Zo
  byv. de s. Sabina-kerk op de plaats van een Juno-heiligdom. De S.
   Maria in Ara Coeli-kerk dankt haar naam aan het altaar des hemels
  d at Augustus op de Capitolinus liet bouwen*). Ook in noordelyker
  streken in Europa staat menige kerk op een plaats die in vroeger eeuwen
  heilig was byv. door de aanwezigheid van een Wodanseik").
  In diezelfde lyn ligt het ook wanneer men in Babel, vooral in de
  latere tyd, by het restaureren van een vervallen tempel naarstig zocht
  naar de oude muren en in het byzonder ook naar de „grondsteen".
  Het gerestaureerde heiligdom moest op dezelfde plaats en naar hetzelfde
  grondplan worden gebouwd als eertyds. Nabonaid, de laatste koning
  van Babel, vertelt in een inscriptie dat hy de zikkurat (tempeltoren) die
  ongeveer 16 eeuwen eerder door Urnammu, de koning van Ur, begonnen,
  en door diens opvolger voltooid was, herstelde „op de oude fundaTnenten"s).—In vroeger eeuwen ging men niet altyd zo nauwgezet te
  werk. De jongste opgravingen in Eridu (een 15 K.M. ten Z. van het
  *) H. ScHMiDT, Der heütge Fe!s in JerHsaiem (Tübingen, 1933), die voor het [aatste
  Mest.
  *) Vgl. artikel Benares in E.R .E. II, 465 v.v.
  3) J. W E L L H A U SE N , Reste arabtichgn HeiJentums, Berlin, 1897, 72 v.v.
  *) H. RusT, Hei!. Statten 118 geeft nog een reeks andere voorbeelden.
  ')V g I. E.R.E. X, 52; XII, 237.
  *) I R . 68, n r.; vgl. R . W . R O G E R S , Cunei/. Para!!. to
  O .T. (N.Y., 1912), 378;
  M . JA S T R O W , Re!. Bab. M. A s:., II, 144 v.
   13
  
  oude Ur) hebben aangetoond dat de juist genoemde Urnammu, om
  ruimte te krygen voor de bouw van zyn tempeltoren, een terrein waar
  oude tempelfundamenten lagen, liet egaliseren en daarby deze fundamen­
  ten verwoestte. Maar hy bouwde zyn toren dan toch op d e z e l f d e
  plek waar al eerder een heiligdom had gestaan. Ja, er kwam aan het
  licht dat Urnammu ten behoeve van zyn bouwerk de fundamenten van
  een v y f t a 1 boven elkaar liggende tempels opofferde. En onder d e
  schamele resten daarvan werden de vrywel onbeschadigde grondvesten
  van twee nog oudere tempels aangetroffen, terwyl dááronder nog weer
  een puinlaag van zeker 10 M. dikte ligt, waarin mogelyk nóg oudere
  tempelresten zich bevinden*). Afgezien van de vraag of al deze elkaar
  opvolgende tempels hetzelfde grondplan hebben gehad, blykt uit deze
  vondsten toch wel zeer duidelijk de gewoonte om ze steeds op dezelfde
  (heilige) plaats te bouwen.
  Het is geen wonder dat men, niet alleen in Babel, maar ook elder&
  waar wy deze traditie aantreffen, zo taai heeft vastgehouden aan die
  bepaalde cultus op die bepaalde heilige plaats. Als de godheid haar
  heeft aangewezen, dan wil zy blykbaar dáár ook worden vereerdHet zou dwaas en roekeloos zyn, die verering op een andere plaats te
  gaan brengen, waarvan men de ,,ligging" niet kent, en mogelykerwyze
  gevaarlyke reacties oproept. Op de heilige plaats weet de mens dat hy
  ,,bestaan" kan; immers de godheid zelf heeft hem getoond dat zy daar
  ontmoet worden wil, en kan. Maar wat dáár kan zonder gevaar, dat
  kan elders niet.
  11.— W Y D IN G.
   Het begrip g e w y d heeft een breed raakvlak met het begriph e i l i g . Wy zagen dat boven reeds in verband met het gotische
  tveihs: ,,voor een religieus doel afzonderen". Beide begrippen schynen
  hier zelfs nagenoeg samen te vallen. Wat gewyd is, is ook heilig, afge­
  zonderd van het profane. Het verschil tussen beide wordt evenwel
  direct duidelyk wanneer wy de stelling zouden willen omkeren: men
  kan n i e t zeggen: wat heilig is, is ook gewyd. Heiligheid immers kan
  er zyn zonder toedoen van mensen. Wy hebben boven kunnen vast­
  stellen dat de heiligheid van een plaats zich a a n de mensen m a n i ­
  f e s t e e r t . Maar het gewyd-zyn van een plaats berust op een d a a d
  v a n d e m e n s e n . Op grond van gebleken heiligheid kunnen zy die
  plaats b e s t e m m e n voor een bepaald doel, haar toewyden aan een
  of andere godheid. Zy kunnen haar—en dat interesseert ons hier thans
  het meest—bestemmen voor de bouw van een tempel.
  In haar eenvoudigste vorm bestaat de wyding van zulk een plaats
  in de erkenning van haar heiligheid en in het accentueren daarvan door
  haar af te grenzen; het trekken van een kring of een vierkant, het graven
  *)Vgt- Jaarbericht nr. 10 van Ex Ori<?nte Lux (1945-'48), Leiden, 1948, 549 v.
   14
  
  van een greppel e.d .; zie boven. Toch komt in deze eenvoudige rite
  meteen al tot uiting dat wyding nog iets meer is dan afgrenzen. Het
  trekken van zulk een kring heeft magische betekenis: er worden boze
  invloeden door afgeweerd en het heilige wordt er binnen gebannen en
  vastgehouden*). Werd in oud-ltalië een stad gebouwd, dan trok men
  met een ploeg een greppel rondom het uitgekozen ( = het aangewezen)
  terrein; die greppel was de sacrale stadsgrens, het pomeriMm, dat de
  toekomstige stad voor onheil zou beschermen^). By de A-Kamba (O ost'
  afrika) loopt, wanneer er een nieuw dorp zal worden gesticht, de medicyn*
  man de geprojecteerde grens van het uitgekozen terrein (dat eerst door
  divinatie is vastgesteld) langs, terwyl hy het bloed van een geit sprenkelt^).
  Soortgelyke riten vinden wy ook by de bouw van een heiligdom. Wanneer
  in Siam een buddhistische tempel wordt gebouwd, wordt de omtrek van
  het heiligdom aangegeven door een achttal merkstenen, die met heilig
  water worden besprenkeld, en vervolgens begraven langs de lynen van
  de toekomstige muren, om de boze geesten uit deze ruimte te weren*).
  Het gaat by dergelyke maatregelen evenwel niet (althans vaak niet)
  alleen om het weren van kwade invloeden; het gaat evenzeer om het
  concentreren van macht, die direct zegenryk zal werken, het gebouw
  hecht zal maken, en het geschikt zal maken voor zyn toekomstige functie.
  ,,W yding" heeft zowel een negatieve, beschermende kant, als een posi­
  tieve: het ,Jaden" met macht^). Dat komt o.a. tot uiting in het zgn.
  ,,bouwoffer" dat belangryk meer nuances heeft^) dan men wel vaak
  heeft gemeend.
   In het algemeen verstaat men daaronder gaven die gebracht worden
  by het oprichten van een gebouw, een poort, een muur, het bouwen
  van een brug, enz. Het behoeft dus geenzins te gaan om een heilig
  bouwwerk. Maar men moet er op verdacht zyn dat de z i n van het
  offer een andere kan zyn, alnaar het een ander bouwwerk betreft, afgezien
  nog van het feit dat eenzelfde handeling in verschillend milieu ook een
  verschillende betekenis hebben kan. Soms wordt een dier geslacht by
  wyze van schadevergoeding, dus „verzoening", van de (goddelyke)
  eigenaar van de plaats; in dit geval kan men nauwelyks van een bouwspreken, omdat er nauwelyks verband is tussen dat offer en het op te
  richten gebouw. Maar anders wordt het, wanneer het bloed van het
  offer wordt uitgegoten o f gesprenkeld over de fundamenten of in de
  bouwput7); of wanneer men in de fundamenten bepaalde voorwerpen
  begraaft, waaraan men afwerende o f zegenbrengende macht toeschryft:
  ') Vgl. art. Kreis in R .G .G .' IH, 1283.
  *) Vg!. L. D E U B N E R , Die Römer, in S A U SSA Y E, Lehrb. II*, 428.
  ') E.R.E. VI, 110.
  ') ibid.
  s) A. B ER T H O LET , s.v. W e ih e n , R .G .G .* V , 1784 v.
  *)V g l. A. BER T H O LET , D e r Sinn d e s k u itisc h e n O p f e r s , Abh. P r e u s s . Akad., 1942;
  Ein:elausg. S. 21; F R . P n s T B R , a r t , B aM o p ^er in R .G .G .* I, 814 v.
  ')V g !. E.R.E., VI, 112.
   15
  
  de klauw van een of ander dier, brood en zout, pylen, een stenen byl,
  geldstukken, twygen van bepaalde planten, enz.*); of wanneer men het
  offer, hetzy dier o f mens, levend in de fundamenten begraaft of inmetselt^). Dan is er een onmiddellyk verband tussen het begravene en het
  gebouw: het begravene deelt zyn machtigheid mee aan het gebouw,
  beschermt het, maakt het duurzaam. De voorwerpen die begraven
  worden, fungeren automatisch als talismans; de levende offers worden
  tot beschermgeesten. Dat geldt zowel van het paard, of ook wel het
  lam, dat onder het germaanse heiligdom (en later onder de kerk) begraven
  werd, maar ook van de mensen met wie men zo deed. By de bouw o f
  het herstellen van een stadspoort in Bangkok werden drie mannen die
  eerst terdege werden onthaald (verzoening van het offer!), in de kuil
  gelegd waarin straks de deurpost zou worden neergelaten. De hofdignitarissen kwamen hen begroeten, de koning kwam hun formeel opdragen
  de toegang goed te bewaken en te waarschuwen wanneer er gevaar dreigde.
  Dan werden de touwen losgemaakt waaraan de deurpost boven de kuil
  hing, en het zware gevaarte daalde op hen neer en verpletterde hen3).
  In tal van kloosterlegenden komt nog dezelfde gedachte tot uiting. Van
  St. Rumuald van Ravenna*) wordt verhaald dat zyn volgelingen hem
  begeerden te doden en in hun klooster te begraven, opdat zy hem steeds
  als schutspatroon by zich zouden hebben. De zusters van het klooster
  te Cill Eochaille (Ierland) zouden aan St. Senan, de stichter ervan, ge­
  vraagd hebben dat hy een van zyn lagere monniken op die plaats zou
  laten begraven ,,opdat zyn relieken ons mogen beschermen", welk ver­
  zoek zou zyn toegestaan").
   Om het even of dergelyke legenden in allen dele geloofwaardig zyn
  o f niet, zy laten duidelyk zien de realistische opvatting die achter het
  „bouw offer" lag, ook nog in de christelyke Middeleeuwen. Een klooster,
  een kerk was niet slechts een ,,gewyde" plaats o m d a t daar eventueel
  een heilige begraven lag, maar d o o r d a t die heilige (een ,,machtig"
  man!) daar begraven lag. De relikwie deelt macht, leven, duurzaamheid,
  heiligheid aan het gebouw mee. Eenzelfde betrekking is er ook tussen
  relikwie en altaar. Van de 4e eeuw af wordt het steeds meer gebruik
  in Rome, om op de sterfdagen der martelaren de eucharistie te vieren
  bij hun graven. Dat had enerzyds ten gevolge dat op of by deze graven
  altaren werden gebouwd (die op den duur dan ook niet meer in de
  vorm van een tafel, maar in die van een sarcofaag werden gebouwd);
  anderzyds ontstond hierdoor het gebruik de altaren aüeen boven relieken
  te bouwen, en werden talryke relieken uit Rome naar allerlei kerken
  in andere landen gezonden om daar te worden herbegraven onder het
  *) Zie o.a. A . BEC K ER , P/a!?er VotMtMnde (Bonn, 1925), 116, 131.
  *) Vgl. J. L ip p E R T , ChristenthMm, Voibsgiaube and VotksbraMch (Berlin, 1882), 457 v.v.
  3) J . G. FRAZER, Taboo (Londen, 1911), 90.
  *) Zie over hem HERZoe's R .E.s III, 683 v.v.
  ")E .R .E ., VI, 115.
  16
  
  altaar.
  En allengs v e r l e e n d e d e r e l i k w i e d e w y d i n g
  a a n h e t a l t a a r , en deelde daaraan haar heiligheid mee*).
   Naast de wydingsriten welke plaats vinden by de fundering van het
  gebouw, staan die welke worden voltrokken wanneer het werk voltooid
  is. Een principieel verschil tussen beide is er niet; ze hebben dezelfde
  bedoeling. Zoals in het eerste geval de p l a a t s geschikt gemaakt
  wordt voor de bestemming die er aan wordt gegeven, zo wordt in het
  tweede geval het g e b o u w toegerust opdat het zyn bestemming zal
  kunnen dienen. Het wordt „geladen" opdat het contact met het heilige
  daar zonder gevaar zal kunnen plaats vinden en heilzaam zal kunnen
  verlopen.
  Reeds de plechtige in-gebruik-neming op zichzelf kan „wyding"
  zyn, zonder dat er nog andere riten worden voltrokken. Door eenvoudig
  v o o r d e e e r s t e m a a l de heilige handelingen uit te voeren, die
  voortaan in de tempel zullen plaats hebben, wordt het gebouw aan zyn
  bestemming gegeven. Die eerste maal is een „sacramentele" handeling,
  een nieuw begin, een nieuwe schepping, waarop alle volgende zullen
  teruggrypen, en waardoor zy worden geautoriseerd. Het eerste offer
  dat op het altaar wordt gebracht, „w ydt" de tempel als de plaats waar
  voortaan geofferd worden kan en mag. Zo hebben de oude Grieken
  het gevoeld, wanneer zy naast verschillende termen waarin de gedachte
  van „afzondering" tot uitdrukking kwam, ook de term ^amixein, en^KHnixein: „nieuw maken" gebruikten voor de inwyding van een heilig­
  dom^).
   Wyding als eenvoudige in-gebruik-neming kennen
  wy
  als
  protestanten nog by de inwyding van een nieuwe kerk. De reformato­
  rische kerken, met hun sobere eredienst, zien terecht het centrale moment
  daarin dat de nieuwe Bybel op de nieuwe kansel voor de e e r s t e
  m a a l geopend wordt (eventueel voorafgegaan door het neerleggen van
  dien Bybel op de lessenaar), voor de eerste Schriftlezing, gevolgd door
  de eerste prediking. Elke gedachte aan een bizondere toerusting van het
  gebouw is allang verdwenen. Met en aan het kerkgebouw als zodanig
  gebeurt er niets. De „wyding" is hier geworden tot een plechtige hande­
  ling, die „slechts" zinnebeeldige betekenis heeft, welke zy dankt aan het
  feit dat het „W oord" centraal is, en dat de kerk niet anders is dan een
  ruimte waarin het Woord verkondigd wordt.
  Daarentegen is de wyding van een Rooms-Katholieke kerk inderdaad
  een „wyding", een consecratie, die realiter aan het gebouw iets „d o et",
  er iets aan toevoegt dat er tevoren niet was. Het wordt eerst een
  „G odshuis" in de daar gangbare zin van het woord door het voltrekken
  van bepaalde riten. En daarby komen de beide kanten tot uiting die
  *) HERzoc's R.E.s, I, 393, 571; H. RusT, Heit. Stötten, 117.
  *) O ok in het Oude Oosten werd de (stichting en) inwyding van een nieuwe (o f
  gerestaureerde) tempel opgevat als een nieuwe schepping; hier echter als een herhaling
  van de wereldschepping, vgl. b.v. tekst in A UNGNAD, Die Riügiott Jer Bahytonier MnJ
  Aisyrer (Jena, 1921), 299 (en 54 v.).
   wy reeds eerder vonden: zowel het negatieve als het positieve. Aan de
  ene kant het exorcisme, waarby het sprenkelen van wywater onder het
  uitspreken van bepaalde teksten en het zingen van toepasselyke liederen
  een belangryke rol speelt: het gebouw wordt gezuiverd van boze invloeden.
  Aan de andere kant o.a. het aftekenen van een kruis in de vorm van een
  griekse cht op de vloer van de kerk en later ook op het altaar dat afzonderlyk wordt geconsacreerd (door zalving): kerk en altaar worden op
  deze wyze aan Christus toegewyd en zo „geheiligd"*).
  Gelyk in zoveel andere, heeft de R.K. kerk ook in dit opzicht
  oeroude religieuze tradities bewaard (zie beneden). Deze wyding is
  allerminst alleen maar sym bool; de handeling z e l f bew erkt de heiliging.
  Zy is dan ook iets anders en iets meer dan een plechtig in-gebruik-nemen
  (al vormt dit, althans wat het altaar betreft, wel een onderdeel van de
  wyding; het slot van de gehele plechtigheid is dan ook het opdragen
  van de missa jedicattonix: het geven van het altaar aan zyn bestemming);
  de gemeente is hierby niet tegenwoordig; de „gewone" diensten (d.w.z.
  het eigenlyke in-gebruik-nemen) kunnen eerst een aanvang nemen nadat
  het gebouw na de wyding is schoongemaakt.
  Wy treffen dergelyke wydingsriten reeds aan in de oudheid. D e
  babylonische bezweringspriester, die in alle mogelyke situaties te hulp
  geroepen wordt om de demonen te verjagen of boze invloeden te
  neutraliseren, trad ook op by de inwyding van gebouwen^) om met
  zyn „bezweringswater, het „reine water" uit Eridu, de plaats te reinigen.
  En zo goed als elders heeft het woord „reinigen" hier naast de negatieve
  betekenis, die het onder ons alleen bewaard heeft, ook de positieve
  van „laden", voorzien van macht, heiligen.
   Het O.T. geeft ons enige voorbeelden n.a.v. de inwyding van de
  tabernakel. Deze zelf moet, evenals het altaar met toebehoren, en het
  koperen wasvat, worden gewyd (Ms, Pi.) d.m.v. zalving; wanneer dit
  gebeurd is, dan is zy een heilig iets (^odes) geworden^). Elders wordt
  naast het verbum Ms de term hátá' (Pi.) gebruikt*), „ontzondigen";
  het altaar wordt aan een „Entprofanisierungsprozesz"^) onderworpen,
  waardoor het uit de gewone sfeer waaruit het voortgekomen is (krachtens
  het materiaal waaruit het is gemaakt, de bewerking die het heeft onder­
  gaan, de aanraking door ongewyde mensenhanden), wordt overgeplaatst
  in de sfeer van het heilige, opdat het voortaan dienen kan als intermediair
  in het verkeer tussen God en het volk. Natuurlyk hebben in het O.T.
  deze begrippen en gebruiken hun vulling gekregen (althans m e d e
  gekregen) van uit het besef van de heiligheid van Israels God. Men
  mag ze niet zonder meer geheel op één lyn stellen met die welke elders
  *) Een overzicht van de consecratie in de R .K . Kerk vindt men in E.R .E. IV, 60 v .v.
  *)V g l. B. MnssNER, Babytonien tmd Assyrian II (Heidelberg, 1925) 65; JASTROW,
  Re!. Bab. M. Ass. I, 473.
  ') Exod. 40 : 9.
  *) Exod. 29 : 36.
  *) G . BEER, Exodtis (in Handb. z. A . T . EissFBtDT), Tübingen, 1939, 146.
  18
  
  in het Oude Oosten worden aangetroffen, waar zy grotendeels, zo niegeheel, magisch bepaald zyn. Maar ook in het O.T. is op de a c h t e r t
  g r o n d nog duidelyk de by alle primitieve en antieke volken levende
  voorstelling merkbaar van wyding d.m.v. een heilige vloeistof als bloed,
  o f olie of water, die „m acht" verlenen aan het te wyden voorwerp*).
  