title: De Rechtsvraag der Vhristenvervolgingen in het Romeinsche Rijk omstreeks het jaar 200
text: DE RECHTSVRAAG DER CHRISTENVERVOLGINGEN IN HET
  ROMEINSCHE RIJK O M STREEKS HET. JA A R 200
  Tertullianus, de felle iMnscomnhm te Carthago, na zijn studietijd,
  dien hij te Rome had doorgebracht, Christen geworden, schreef in 197
  zijn ApotogeticMm — naar sommige handschriften Lii*er apoiogeticm —
  ter verdediging van de Christenen. Daarvóór had hij Ad nations
  geschreven, in het ApotogeticMm meermalen gebruikt, een de/eruto, die
  telkens neerkomt op een beschuldiging tegen de heidenen en in het tweede
  gedeelte een critiek op de Romeinsche godenvoorstellingen. In denzelfden tijd, dan wel 5 of 6 jaar later valt zijn aangrijpende, eenerzijds
  uiterst scherpe, anderzijds wonderbaar troostrijke aansporing Ad
  mgrtyrM. Alles in den tijd van k. Septimius SeveruS (193-211), die in
  het jaar 202, toegevende aan den volkshaat, vrij omvangrijke vervolgingen
  den teugel liet, den overgang tot Jodendom o f Christendom van
  Romeinsche burgers als een strafbaar feit behandelde en bekeerders
  zoowel als bekeerlingen deed opsporen en oordeelen.
  Tertullianus beleefde, dat de religie, waarin hij de waarheid had
  gevonden, werd miskend en bestreden. Het laatste was voor hem als
  discipel van fezus Christus begrijpelijk, het eerste verdroeg hij niet.
  Daarom zeide hij (Ap. I, 2) in zijn bijna onvertaalbare subjectieve en
  praegnante latijn, dat door elke overzetting onvermijdelijk iets, mis­
  schien veel van zijn kleur en doordringendheid verliest: de waarheid
  smeekt niets voor haar zaak af, want zij verwondert zich ook niet over
  de situatie, waarin zij gebracht wordt. Zij weet als vreemdelinge op aarde
  te verkeeren en dat zij onder buitenstaanders allicht tegenstanders ont­
  moet, maar zij weet ook haar verwantschap, haar burgerschap, haar
  hoop, haar aanzien en plaats in den hemel te hebben. Eén ding intusschen
  streeft zij na, d.i. om niet zonder gehoord te zijn veroordeeld te worden.
   Dit is het eerste formeele appèl, dat Tertullianus hier tot de praesides,
  de imperii romani antistites, de stadhouders met rechtsmacht van het
  Romeinsche Rijk richt. Hij vraagt om gerechtigheid, niet om genade,
  niet om tolerantie in het algemeen, maar om recht en wel tegenover de
  onhoudbare gronden, waarop de veroordeeling van het Christendom of
  de Christenen steeds blijkt te berusten. Bij een onderzoek onlangs
  geschied, was gebleken dat de ten toppunt gestegen haat tegen dezen
  godsdienst alle mogelijkheid zelfs van verdediging afsloot. Wij kennen
  dit geval niet. Maar het deed bij Tertullianus den emmer overloopen,
  hij greep opnieuw naar de pen en begon zijn even vurig als zakelijk en
  snijdend pleidooi, waarvan geest en methode in den Reformatietijd weer
  zouden herleven en dat menige trek bevat, die wij gedurende den bezet­
  tingstijd van ons land weder als radicale waarheid zijn gaan zien.
  114
  
  Op welke manier gaat Tertullianus nu te werk? Klaar blijkt uit het
  Apoiogeticum, aldus een der laatste en beste commentatoren,*) dat er
  een wet bestond, een keizerlijk edict dan wel een senatus cormJtMm,
  onder Nero uitgevaardigd (IV, 4; V, 3; Scorpiace, 15) en gedurende
  de eerste twee eeuwen meermalen hernieuwd o f bevestigd, die op straffe
  des doods verbood Christen te zijn: non licet esse vos (Ap. II, 6; V, 4).
  De eenige misdaad door deze wet gestraft, de eenige, waarom Christenen
  voor het gerecht gesleept worden, de eenige, waarop de rechter zijn onder­
  zoek richt en de eenige, die hij in het doodsvonnis aanvoert, is het feit,
  dat iemand Christen is en er in volhardt het te blijven: Christiana SMm.
   Hoe kan men een dergelijke wet verantwoorden en rechtvaardigen?
  Rome placht zich welwillend of tenminste tolerant te betoonen ten
  opzichte van vreemde goden; men begunstigde hun cultus in het open­
  baar (XXV, 4-7; IX, 2, 10), identificeerde hen met de eigen goden o f
  liet op zijn minst aan de provincies, de civitates en de particuliere per­
  sonen de vrijheid, hen naai eigen verkiezing te vereeren (XXIV, 7, 8).
  Wanneer Rome een vreemden cultus o f exotische ceremoniën verbood,
  dan was dat niet uit religieuze motieven, maar met het oog op de open­
  bare veiligheid of zedelijkheid en dikwijls gold het verbod ook slechts
  voor een bepaalden tijd (VI, 8, 10; IX, 2—5).
  Niet op gronden van werkeli'ke bezwaren van den bedoelden aard,
  maar slechts verdacht ervan, was het Christendom van den beginne
  aan een verboden godsdienst. Men was er algemeen van overtuigd,
  dat het een sMperstitio exitiabiiis was, male/ica, praua, immodtca, gepaard
  gaande met niet te noemen misdadigheid (/!agitia nomini cohaerentia,
  Plin.; per /iagitia invisos, Tac.). Sedert Nero stond vast, dat de Christenen
  het menschdom haten. En aangezien nu de wet den Christen n a a m
  strafte, namen de rechters de moeite niet om een onderzoek in te stellen
  naar de misdaden, waarvan vaststond, dat ze aan dezen naam kleefden
  en de laster had vrij spel. Mettertijd werd deze steeds meer omschreven.
  Het publiek geloofde in de 2de eeuw, dat tot den Christenlijken inwijdingsritus het offer van een pas geboren kind behoorde, waarvan de
  nieuweling en degenen, die er bij tegenwoordig waren, het bloed dronken,
  en voorts maaltijden gevolgd door woeste orgieën (VII-IX). Des­
  ondanks verbreidde het Christendom zich met toenemende snelheid.
   In het begin der 2de eeuw moest Plinius, de stadhouder van Bithynië,
  constateeren, dat in zijn ambtsgebied de tempels leeg liepen en Tertullianus zegt, dat aan het einde der 2de eeuw zoowel het Rijk als de
  barbaren grootendeels voor het nieuwe geloof gewonnen waren (I, 6;
  XXXVII, 4—7; de overdrijving doen wij er af). Celsus bevestigt deze
  mededeelingen.s) In deze snelle toename zag men een groot gevaar
  ') J. P. WALTZING, Tertuiiten, Apotogftique, Paris ] 93), Introduction.
  I) T A C ITU S, Ann. X V , 4 4 ;S u E T O N i u s , V ita Neronis t6 ; P u N i u s de jongere, Ep.
  H, 96, 8.
  * ) O R iC E N E S,
  
  c. C e k tim , HI, 73.
  115
  
  voor den Romeinschen godsdienst. Men zag er ook een bedreiging in
  van het Rijk, welks constitutie in zekeren zin nu eenmaal op godsdienstigen grond was komen te staan: de goddelijkheid van den keizer,
  en juist deze aard der aristocratische constitutie verdroeg zich niet met
  het Christendom; een Christelijke caesar werd door de Christenen zelf
  als een ondenkbaarheid beschouwd (XXI, 24).
  ,,Op lieden, die zoo aller haat verdienden om hun misdrijven en zoo
  gevaarlijk waren voor godsdienst en Rijk, paste men een radicaal middel
  toe: non heet esse vos. Het feit op zich zelf van Christen te zijn is met den
  dood strafbaar. Dit wettelijk verbod richtte zich dus tegen den Christennaam: nominix proeitMm, tpsum nominis odtMm (Scorpiace 10 en Ap. II, 19).
   De aanduiding van de misdaad door deze wet gestraft, was geen andere
  dan het woord: Christtnnas. Deze wet had ten doel om de Christenen
  uit te roeien en de verdere verbreiding van de als misdadig en verderfelijk
  beschouwde secte te beletten (II, 20). — Zoo is het aan den anderen kant
  ook te begrijpen, dat sedert Trajanus de afval of verloochening voldoende
  was om vrijspraak te verkrijgen, zonder dat er dan verder op de beschul­
  digingen ingegaan werd, en dat men zelfs foltering toepaste om deze
  verloochening af te dwingen (II, 11). De rechters maakten zich niet de
  minste zorgen om de beschuldigingen, waar het volk mee kwam aan­
  dragen en die de wet rechtvaardigden, te onderzoeken. Zij werden als
  notoir beschouwd. Voor alle heidenen was „Christen" synoniem met
  een mensch, in staat tot alle afschuwelijkheden, een vijand van goden,
  keizers, wetten, ja, van de natuur zelve (II, 16). Ten tijde van Trajanus
  werd van een Christen, o f omdat hij Christen was, bewezen geacht, dat
  hij een moordenaar, een ontuchtige, een heiligschenner en vijand des
  volks no. 1 was en daarom alle straffen tegelijk verdiende (11, 4). Maar
  noch het volk noch de rechters deden de minste moeite, deze misdaden
  ook werkelijk aan het licht te brengen". Dat is het nu, waarom Tertullianus zegt: laten wij niet onverhoord veroordeeld worden; dit is
  de miskenning, die hij niet verdragen wil. Maar de wetgever, zoo zeide
  het Romeinsche publiek, zou de Christenen als zoodanig niet aldus
  getroffen hebben, indien hij de bewijzen van hun misdadigheid niet
  in handen had gehad (ad nat. I, 6). Alles was reeds beslist wanneer de
  beschuldigde had uitgeroepen: Chrtstianm sum. Hij zeide dit om zijn
  onschuld te bevestigen. Het offer, dat men hem noodigde te brengen
  voor het heil van den keizer, was niets dan een proef om hem te dwingen
  te bekennen óf te verloochenen (IX, 15; XXVII, 2). Verder werd er
  niets gevraagd. De bekentenis dan bewees voot den rechter juist de
  schuld (I, 1; II, 3). „U it een en ander volgde, dat de Christenen zich dus
  voor het tribunal niet k o n d e n rechtvaardigen; en in de tweede plaats,
  dat zij, vetoordeeld om hun geloof, om hun naam en meer niet, als
  t e r e c h t veroordeeld golden, schuldig aan misdaden, waaraan zij in
  116
  
  werkelijkheid vreemd waren; maar dit kon nooit bewezen worden.  Dit krenkte Teitullianus en hij wilde nu door middel van het
  ApoiogeticMWi doen wat de beschuldigden viva voce niet konden doen.
  Hij deed zich verhooren. Vandaar de vorm van een verweerschrift,
  een pleidooi voor een tribnnaí, niet voor een bepaalden rechter (I, 1;
  XXIII, 4, 5), maar voor de provinciale gouverneurs in het algemeen.
  Hij behandelt achtereenvolgens alle populaire beschuldigingen en toont
  aan, dat ze laster zijn. Wanneer aldus de onschuld der Christenen aan
  het licht is gebracht, moet ook aan het licht komen, dat de we t , die
  hun bestaan verbiedt, op zich zelf o n r e c h t is. Recht zou zijn
  den Christenen te veroorloven, hun God te aanbidden, den eenig waren,
  gelijk men aan alle volken toestaat hun valsche goden te vereeren
  (XXIV, 5-10). Tertullianus weet heel goed, dat de rechters dit niet
  zullen doen; dat de onrechtvaardige wet, waaraan zij vast zitten, niet
  afgeschaft zal worden en dat de vervolgingen zullen blijven voortwoeden.
  Maar na de rechters, wil hij met zijn pleidooi ook nog trachten het geweten
  van het publiek te bereiken, het heidensche en het Christelijke, want hij
  weet ook dat, indien de waarheid aan het licht komt, indien de geheele
  wereld ziet wat de Christenen zijn, indien hij de eer van zijn broeders
  vermag te redden, hij dezen zoodoende bevestigen zal in hun geloof en
  alle ernstige beoordeelaars, die door het heldhaftige volhouden der
  geloofsgetuigen reeds telkens tot nadenken zijn gebracht, zal winnen.
  Dit doel van zijn verweerschrift formuleert hij zoowel in het exordium
  als in de peroratie.
   Wanneer de zaken zoo gestaan hebben, kunnen wij dan eigenlijk
  wel van Christenvervolgingen in deze periode van de geschiedenis
  spreken? Behalve op een aantal andere gegevens, waarvan er sommige
  reeds genoemd zijn, berust de traditioneele opvatting, die deze vraag
  bevestigend beantwoordt, op de meening, dat er een wet bestaan heeft
  van den inhoud, althans de strekking: non licet esse vos, waarvoor vooral
  Ap. IV, 4 als bewijsplaats wordt aangehaald. De pleiter zegt daar, met
  de onderstelde rechters als wetgevers en uitvoerders van de wet te willen
  discussieeren. Daarop volgen de woorden: iam primnm cMm dure
  &/initis dicendo: non iicet esse vos, etc. De beroemde codex Fuldensis
  leest hier voor dure: itwe. Gezien het gezag van beide lezingen is het
  moeilijk, aan een van de twee de voorkeur te geven. Dure schijnt de
  uitspraak dat er een ÍMS bestaan heeft, te willen verzachten. Moet im
  vallen, dan blijft toch de/tnitis nog als term een bepaalde kracht behouden.
  Bij een groot aantal historici, die inre lezen, geldt de plaats als bewijs^
  bv. bij Allard, Neumann, Linsenmayer, Gobbio, en Duchesne, Callewaert,
  Batiffol, Waltzing en bij den laatsten commentator van Tertullianus
  Jos. Lortz.^) Post in den nieuwen druk van het Handboek van Kardinaal
  J. LoRTZ, TertuHian ais Apotoget, Bd II, 1928, Exkurs I, S. 206-221.
  117
  
  De Jong spreekt hier van de oude opvatting. ^) Alien erkennen, dat ons
  geen bepaalde wetstekst van dien aard bekend is. Maar er zijn paralellen
  te noemen. Origenes, hom. 9 in Jes. Nave: reges terrae, senatm poptdtisqMe
  et principes romani . . . JecreverMnt . . . iegibtis sms, Mt non sint Christiani.
  Mart. Pionii (250), VI,5: oiJc eLsestin hym<M ?en. Acta Apollonii (184)
  13 en 23: to dogma tés sygHetoM estin ChristianoMi mé einai.
   Op deze paralellen mag men intusschen niet te veel nadruk leggen:
  de plaats bij Origenes bevat geen wetsformuleering; die in het Mart.
  Pionii beteekent zooveel als: zulke menschen als gij moesten er niet mogen
  zijn. Beide teksten zijn een halve eeuw jonger dan het Apo!ogeticMm.
  De Acta ApoHonii geven een oncontroleerbaar bericht. Er is echter nog
  een andere plaats. Lactantius vermeldt,') dat de rechtsgeleerde Ulpianus
  in het zevende boek van zijn werk over het ambt van den proconsul de
  ne/aria rescripta der keizers bijeengebracht heeft om aan de hand daar­
  van te leeren, met welke straffen degenen, die zich zelf als vereerders van
  God beleden, gestraft dienden te worden. Helaas is dit boek verloren.
  Maar de korte inhoudsopgave kan reeds bijna als voldoende gelden om
  juist het tegendeel van wat men wilde bewijzen, aan te toonen.
  Ulpianus sprak van rescripten, hij kent blijkbaar geen algemeen geldende
  en overal en altijd toe te passen bepaMngen. Van ouds heeft dan ook de
  vraag, of er een algemeene wet tegen de Christenen bestaan heeft, ver­
  schillende beantwoording gevonden. Le Blant en Profumo gaven een
  ontkennend antwoord. Niemand minder dan Mommsen heeft betoogd,
  dat zulk een wet in het Romeinsche rechtsbestel zelfs niet heeft kunnen
  bestaan. In den laatsten tijd vindt deze opvatting nieuwen aanhang,
  zoo bij den grooten duitschen kerkhistoricus Lietzmann?) en in het
  handboek van Holmquist-Norregaard.s) Wij willen trachten aan te
  toonen, dat zij de eenig houdbare is en wel door eenvoudig enkele van
  de bekende teksten nog eens nader aan te zien.
  De rechtsvraag der Christenvervolgingen stond omstreeks het jaar
  112 voor den reeds genoemden stadhouder van Bithynië volstrekt niet
  vast. Derhalve verzocht hij keizer Trajanue om de noodige aanwijzingen.
   Hij kende geen echte Christenprocessen en wist daarom ook niet o f op
  het bewijs, dat iemand tot het Christendom behoorde, eo ipso straf
  moest volgen, dan wel of er een onderzoek moest worden ingesteld naar
  misdrijven, die met deze gezindheid samenhingen. In deze onzeker­
  heid had Plinius zelf van formeele procedures afgezien en getracht, de
  verdachten tot verloochening te brengen. Romeinsche burgers had hij
  verwezen naar de keizerlijke rechtspraak te Rome zelf. Ook ónder
  *) J. DE J o N G , H an Jb o^ Jer Kerstgeschiedenis, 4de dr. door R. R . PosT, d). la,
  Utrecht-Nijmegen, blz. 67 v]gg.
  ') L A C T A N T tU S , j n s t . Diu., I , 11, 18-19.
  ?) H. LiB T Z M A N N , QescMchte áer atten Kirche, Bd. 2, Beriin-Leipzig 1936, S. 156 ff.
  *) H. HoLMQutsT og J. N o R R E G A A R D , Kirhehistorie, 1. Halvbind, Kobenhavn 1946,
  
  ,.
  21 22
  
  118
  
  foltering had hij nooit iets slechters dan prava et immodica SMper5titio
  kunnen ontdekken. Onbevredigd met deze methode, vraagt hij nu
  van den keizer nadere aanwijzingen. Van belang was de zaak wegens het
  groote aantal Christenen, die zich thans in een onzekeren rechtstoestand
  bevinden. Hun beweging bloeide ondertusschen niet alleen in de steden,
  maar overstroomde ook reeds de dorpen en het land, doch was misschien
  nog te keeren, want aan den anderen kant was ook een toename van den
  overgeleverden cultus te constateeren.
   Trajanus antwoordde op deze vragen, dat er geen algemeene bepalin­
  gen gegeven kunnen worden. Men moet niet ambtelijk de Christenen
  opsporen (con^tiirenJt non stmt); is eenmaal een aanklacht ingediend, dan
  moet er c.q. gestraft worden wegens ongehoorzaamheid, doch met dien
  verstande, dat ieder, die zijn Christendom afzweert en deze afzwering
  d oor een offer aan „onze goden" bevestigt, gratie verkrijgt. Op anonyme
  aanklachten gaat men niet in, deze zijn pessimi exempli en in strijd met den
  geest des tijds.
  U it deze correspondentie blijkt duidelijk,^) dat men noch in de
  Bithynische stadhouderlijke kanselarij noch in het keizerlijk secretariaat
  te Rome juridisch materiaal ter beschikking had om de door Plinius
  opgeworpen vraag vlot te beantwoorden; m.a.w. het bestond niet. En
  in de tweede plaats, dat Trajanus niet van zins was om een principieele,
  bindende beslissing te nemen, daar hij de onoverzienbare gevolgen niet
  alleen vreesde, maar ook de rechtmatigheid betwijfelde. Plinius ont­
  vangt niet anders dan een aanwijzing in overeenstemming met de tot hier­
  toe gevolgde administratieve practijk. Deze liet het geloof der Christenen
  voor wat het was, maar eischte van de verdachten, dat zij hun politieke
  betrouwbaarheid toonden door te offeren voor de beelden van goden en
  keizers. Wie hieraan niet voldoen kon, was schuldig aan een tekort
  aan eerbied jegens de majesteit des rijks, des keizers en der bescherm­
  goden en werd daarom met den dood gestraft. Bij deze practijk is het
  gebleven. Tertullianus heeft haar juridischen vorm scherp ironisch
  gegispt (II, 8).
   De martelaarsacten leveren hetzelfde beeld op, veelal vermeerderd
  met een al o f niet historische discussie, die de veroordeeling voor­
  bereidt. In verschillende acta beroept de rechter zich wel uitdrukkelijk
  op keizerlijke uitspraken: Acta Carpi etc. II, (10): sacri/icate, ita enim
  itusit imperator. Carpus dixit: vivi moitMts non sacri/ïcant. Zoo ook in
  de Acta Jmtini, V, 8; in de Acta Pionit III, 2 is prake van een diatagma
  des keizers om te offeren. Dit zijn echter algemeene bepalingen, die zich
  niet speciaal tegen de Christenen richten en daarom geen bewijzen tegen
  hetgeen wij boven concludeerden. De door Justinus overgeleverde
  correspondentie tusschen Minucius Fundanus, stadhouder van Asia en
  keizer Hadrianus"*) zegt ook, dat de zaak niet onderzocht diende te worden
  *) WïBBR, Fístgab^ ƒ, K ar! Mü!ter, 1922, S. 26 ff.
  " ) E usEBius, h.e. IV, 9.
  119
  
  opdat er geen onrust onder het publiek zou komen doordat de sycophanten succes kregen. Indien blijkt, dat de Christenen iets tegen de
  wetten, maar dat zijn de crimineele wetten, doen, dan moet er gevonnist
  worden overeenkomstig de schuld. Tegen de echtheid van dezen tekst
  zijn ernstige bezwaren in te brengen.**) Hoe ook beredeneerd, er zal
  echter altijd dit van overblijven, dat geen godsdienstwet het Christenzijn als zoodanig verbood; de schuld moest langs crimineelen weg vast­
  gesteld worden. Hier blijkt ook duidelijk, dat de beschuldigingen een
  zaak van volkshaat zijn. Een en ander stemt overeen met de feiten ons
  uit andere bronnen bekend.
   De volkshaat leeft duidelijk in het martyrium van Polycarpus van
  Smyrna (156). Op aandrang van het volk arresteert hem de proconsul;
  de grijze bisschop wordt in het stadion gebracht en de proconsul vraagt
  hem te zweren bij de tych^ van den keizer, byrios katsar te zeggen, Christus
  te lasteren en zoo het volk te voldoen (VIII, 2; IX, 2). Polycarpus ant­
  woordde, dat hij Christen was. De Joden, die gaame de aandacht van
  zich afwentelen, hielpen bijzonder ijverig mede, zijn brandstapel hoog
  te maken.
  Het groote martyrium te Lugdunum en Vienna aan de Rhone in
  177 onder Marcus Aurelius* ^) heeft ook plaats, aangewakkerd door den
  volkshaat. Huizen, thermen en markten worden aan de Christenen
  ontzegd, die hun medeburgers om zoo te zeggen niet meer onder de
  oogen mochten komen; als vijanden des volks werden ze slachtoffer van
  schelden, plundering, steeniging, vrijheidsberooving en wat al niet meer.
   De eigenlijke vervolging speelt te Lyon in de Lugdunensis, waartoe de
  legaat de medewerking yan zijn collega der Narbonnensis, waarin Vienne
  ligt, moet hebben verkregen. Vrijwel hoofd voor hoofd verklaren de
  gevangenen, dat onder hen geen misdrijven geschieden. Zij zijn daarvan
  dus beschuldigd, deze zijn de motiveering van den haat, de oorzaak van
  het volksoproer, dat niet slechts dreigt maar gaande is. Het antwoord
  is voortdurend, dat men Christen is en dit wordt dan het punt, waarop
  de legaat insisteert. Als overal wordt het door de Christenen zelf uit­
  gelokt. In strijd met het rescript van Trajanus aan Plinius worden de
  Christenen, als betrof het een geheel nieuw geval, van overal opgespoord,
  zoover heeft de aandrang des volks den gouverneur, die nu aan een
  gevaarlijke illegale actie gaat gelooven, gebracht. Een van de slachtoffers
  is een Romeinsch burger, afkomstig uit Pergamon. Ten aanzien van hem
  vraagt de legaat hoe te handelen. Hij heeft geen algemeen geldende wet
  bij de hand. Het antwoord van den keizer komt geheel overeen met dat
  van Trajanus, waaruit blijkt, dat er althans een traditie is gevormd:
  zij die volhouden, moeten onthoofd, zij die afzweren, vrijgelaten worden;
  onthoofding heeft te Rome plaats en de straf voor de niet-Romeinsche
  burgers, die volharden, is dat zij voor de dieren geworpen worden.
  **) CALLEWAERT, RevKi d'hist. it Je titt. rei tg., 8, 1903, p. 152-189.
  '*) EusEBius, h.e., V , 1-2, 8.
  12 0
  
  Zoo weinig doeltreffend blijkt echter het rescript te zijn, zoo volkomen is
  de legaat politiek in de macht van het volk, dat hij ook Attalos, den
  Romeinschen burger, tooi ocMooi chart'^omenos aan de dieren doet voor­
  werpen.
   A ls derde voorbeeld gelde de Passio ss. Scüitanomm, een zestal manne­
  lijke en vrouwelijke bloedgetuigen te Scili in Numidië in 180, de oudste
  ons bekende Africaansche martelaren. Zij ontkennen misdrijven op hun
  geweten te hebben, waren daarvan dus beschuldigd, en verklaren den
  keizer te eerbiedigen, doch niet verder te willen gaan: honorem Caesari
  quasi Caesari, timorem autem Deo, aldus maken zij een klassiek geworden
  onderscheiding met de motiveering: Christiani sumus. Maar de pro­
  consul stelt daartegenover: ook wij zijn reiigiosi, onze reiigio is simpiex,
  wij zweren bij den genius van onzen heer den keizer en smeeken voor
  zijn heil. Het vonnis, dat niet uitblijft en in de Passio werkelijk afge­
  schreven is uit de tabuiae puMtcae van de rechtbank, zegt, dat zij bekend
  hebben ritu christiano se uivere en daarbij volhard hebben, ofschoon
  hun de gelegenheid is geboden tot den mos der Romeinen terug te keeren.
  Tenslotte nog een enkel punt uit een der beroemdste passiones,
  die van Perpetua en Felicitas, waarmede wij tot Tertullianus, die waar­
  schijnlijk de redacteur is van den vorm, waarin zij werd gepubliceerd,
  terugkeeren; de Passio speelt in 202—203 onder Septimius Severus te
  Carthago. Te midden van een poptdus immensus tracht de vader van
  Perpetua gedaan te krijgen, ^dat zij hem als Romeinsch burger niet te
  schande make. De procurator noodigt haar om te offeren voor het heil
  der keizers. Zij weigert, waarop hij vraagt: Christiana es? Het antwoord
  luidt: Christiana sum. Hierop volgt veroordeeling ad bestias. Een
  bijzonderheid bij het martelaarschap in de arena is dan, dat men de
  mannen, die in dit Martyrium betrokken werden, kleeden wilde als
  priesters van Saturnus en de vrouwen als priesteressen van Ceres.
   Daar protesteeren zij tegen, want zij gaan juist in den dood om n i e t
  tot dergelijke dingen gedwongen te worden. Dit juiste argument wordt
  erkend door den procurator, die een goede Romein blijkt en dan van
  verder toegeven aan de wenschen des volks ook afziet.
  Wanneer wij nu deze gegevens samenvatten, komen wij tot een vrij
  ongecompliceerd resultaat. Geen wet geeft een onveranderlijken hoofd­
  toon aan. In meer dan een geval vraagt de provinciale gouverneur richt­
  lijnen, zooals men dit tegenwoordig noemt, te Rome; deze komen dan
  neer op niet-opsporen, maar wel straffen, indien de Christenen vol­
  harden in hun weigering om te doen wat van een goed burger gevergd
  wordt. U it alle gegevens blijkt, dat het de volksmassa is, die de onge­
  regeldheden provoceert, dat het volk bevredigd moet woiden en dat de
  gouverneur tegen den machtigen drang van het volk niet op kan en
  willekeur in plaats van recht oefent.
  Drie vragen volgen hieruit en als wij deze kunnen beantwoorden
  Teo. 4
  
  121
  
  hebben wij ook het onderwerp, dat wij ons voorstelden, toegelicht, voor
  zoover de gegevens zulks mogelijk maken.
  1. Wat is het werkelijke conflict tusschen de Christenen en het
  overige volk geweest?
  2. Wat is het werkeijke conflict tusschen de Christenen en hun
  competente rechters, resp. den Romeinschen staat?
  3. Hoe handelde de overheid met de Christenen?
  Ad 1. Het conflict was noch gemaakt noch gezocht, maar vond zijn
  wortel in de geloofsovertuiging der Christenen en kwam tot uiting in
  hun sociaal-politiek gedrag, op welk gedrag het volk den aanval richtte.
   Het Christendom*) heeft zonder bijzondere middelen in het werk te
  stellen, gedurende de tweede eeuw een geweldige aantrekkingskracht
  uitgeoefend. Los van de synagoge, die het trouwens begon te bestrijden^)
  vond het zijn eigen onafhankelijken weg, gesteund door de vervulde
  profetieën van het Oude Testament. Dit gaf achtergrond en stijl. De
  betekenis van het Evangelie voor geloof en ethiek was voorts onuit­
  puttelijk. De kracht tot de verbreiding lag in de aanraking met Christus
  en in den Geest. Het resultaat voor de practijk des levens was een
  critische houding t.o.v. vele uitingen van het sociale leven en bepaalde
  bezigheden, vooral die samenhingen met theater, verschillende diensten
  en den eeredienst in meer strikten zin, later ook den militairen dienst.
   Tertullianus, die aan den preciesen kant stond en steeds verder zou gaan,
  zegt in de Apologie nog: wij zijn geen Brahmanen, of Indische gymnosophisten, boschbewoners, die buiten het leven staan. Wij weten
  dank verschuldigd te zijn aan God den Heer en Schepper; geen enkele
  vrucht van Zijn werken wijzen wij af, maar wij kennen grenzen om ze
  niet zonder maat en zin te gebruiken. Derhalve doen wij het niet zonder
  uw /omm, uw vleeschmarkt, badhuizen, winkels, werkplaatsen, gast­
  huizen, weekmarkten en op allerlei andere wijzen zijn wij met dit Mectdum
  verbonden. Wij varen als gij ter zee, doen krijgsdienst, beoefenen
  landbouw en koophandel; onze handwerken stellen wij ook in uw
  dienst (XL, 1, 3). Met deze woorden wijst hij de beschuldiging af, dat
  de Christenen pnMici hostes zijn en tn/rnctMost negotiis. Hier ligt nu juist
  het conflict tusschen hen en hun heidengebleven volks- en landgenooten:
  door hun godsdienstige levensopvatting is er niettemin een diepgaande,
  innerlijk gemotiveerde en in de uiterlijke dingen niet meer te over­
  bruggen tweespalt gekomen; en deze tweespalt tusschen de burgers is
  opgevoerd tot een conflict tusschen de Christenen en den staat. Dat
  wordt zeer begrijpelijk als men maar eenmaal heeft ingezien, dat er aan­
  leiding genoeg scheen te bestaan om de Christenen met hun maatschappe­
  lijke critiek te signaleeren als onbetrouwbare burgers. Dit vond zijn
  eenvoudigste en meest voor de hand liggende uitdrukking in hun weigering
  *3) A . D. RocK, Conversion, O xford 1933, p. 187-271.
  " ) Mart. Potyc. XII, 2 ; XIII, 1; XVH, 2; XVIII, I. Mart. Pionii III, 6 ; IV, 8. T „
  A p., VII, 3 etc.
   122
  
  om aan den staatscultus deel te nemen, die zooals hij voor het tribunal
  werd geëischt meer politiek dan religie was, waarvan zij de politieke
  zijde in beperkten zin konden aanvaarden (honorem Caesar:), maar waar­
  mede men hen juist met hun religie in botsing wist te brengen, een manier,
  die natuurlijk nimmer faalde, omdat hier hun intransigentie direct voor
  den dag moest komen. Zoo zien wij den socialen haat tot een conflict
  tusschen Christenen en niet-Christenen worden en dit tot een conilict
  tusschen de Christenen en den Staat. Zij waren de eersten, die, buiten
  de Joodsche reiigio iictta, de keizervereering verwierpen. De overheid
  moest aan het geval wel aandacht schenken, omdat de aanklachten
  tevens altijd de beschuldiging van zware zedelijke misdrijven inhielden.
  Eenmaal aldus voor het tribunal behandeld, bleek spoedig genoeg, dat
  er juridisch van deze beschuldigingen niets over bleef. De rechter, voor
  zoover hij den moed had, de ongunst des volks te trotseeren, wilde den
  aangeklaagden wel gaarne de vrijheid hergeven en hij trachtte dit te doen
  door hen door middel van een offertje te laten toonen, dat zij goede
  burgers waren. Doch door dit nauwe poortje wenschten de Christenen
  den breeden weg niet te betreden. Hier bleven zij voor staan en zoo
  kreeg hun proces den schijnvorm van een godsdienstproces, hetgeen zij
  zelf zochten.
   Ad 2. Het conflict van de Christenen met den staat en de rechters was
  dus, dat zij den openbaren cultus veiwierpen en ongehoorzaam bleven
  aan hetgeen men van hen eischte, zodat de oorzaak der ongeregeldheden
  niet werd weggenomen. Ook dit brengt Tertullianus weder scherp
  onder woorden (XXIV, 1, XXVIII ss.). Wat voor den dag komt als
  Christenen voor het tribunal staan, is: crimen iaesae puMicae et maxime
  romanae retigiom.s, volgens welke formuleering beleediging van o f gebrek
  aan eerbied voor de dü poptdi romant als beleediging en schade der
  Romeinsche natie golden, die onder het crimineele recht vielen en
  kapitale straf eischten. De term majesteitsschennis was juist, maar niet
  gangbaar; de andere term sacriiegiMm (atheotés) was gangbaar, maar niet
  juist. Laedimtis Romanos, nec Romant habemMr qtii nec Romanomm deMm
  coiimas (XXIV, 10). Dit is de tweede titel voor de veroordeeling der
  Christenen: !aesae angustiorts majestatis, nl. der majesteit van den keizer,
  die zwaarder weegt dan gebrek aan eerbied voor de goden, want de
  keizer is om zoo te zeggen de dichtstbijzijnde, de meest reëele godheid.
   Dit conflict is algemeen bekend. De keizercultus was voor den Romein
  allesomvattend en eeuwig, zooals het imperium zelf. Hij was daarom
  een machtig element in de politiek om de verschillende volkeren, die
  onder het imperium waren gebracht, tot een levende, geestelijke eenheid
  te doen worden, die niet alleen op uitwendige kracht, maar ook op den
  goeden wil en de instemming van de onderdanen moet berusten. Wie
  deze orde verbrak trad revolutionnair op, toen de keizercultus eenmaal
  staatscultus was geworden. Deze cultus was bestemd om twee dingen te
  bewerkstelligen: het imperium te omspannen als politiek universum en
  123
  
  in de tweede plaats dit politieke universum tot een innerlijke, geestelijke,
  godsdienstige aangelegenheid der volkeren te doen zijn, waaraan een ieder
  persoonlijk en zichtbaar cultisch had deel te nemen. Naast andere
  eerediensten mocht deze nooit oiHcieel verwaarloosd worden en wie
  van gebrek aan loyaliteit verdacht werd, moest door een eed o f offer
  toonen, dat hij betrouwbaar was. Goed Romeinsche tolerantie deed
  den magistraat dan zeggen: gij moogt uw goden wel vereeren, maar ook
  den keizer moet gij eeren. Acta Cyprian: 258 Sept. 14: imperafores . ..
  praecepemnt eos qui romnnam Teiigtonem non coiunt, debere romanas caeremonias recognoscere. Dit weigerden die Christenen, die van het martelaarshout als de groote bisschop Cyprianus waren gesneden. Het gold naar
  Romeinsch besef slechts de natuurlijke goden/) waarvan het vanzelf
  sprak, dat elke Romein ze eerde. Dezen politieken weg wilden de
  Christenen niet o p ; hun G od is een naijverig God, hun monotheistische
  religie is even exclusief en even totalitair als de Romeinsche politiek. Op
  dat terrein werd hun conflict met den staat gebracht en dit heeft Tertullianus zoo scherp mogelijk onder woorden gebracht (XXIV, 10).
   Maar aan den anderen kant heeft hij ook gelijk als hij in goed Romeinschen
  geest in een ander geschrift zegt: non reÜgionis est reiigionem cogere (Ad
  Scap. 2). Het gold hier echter minder religie dan wel politiek, met name
  burgerlijke gehoorzaamheid en dus werd er wel gedwongen. Zoo was
  de practijk.
  Ad 3. Hoe handelde nu de overheid juridisch met de Christenen?
  De magistraat maakte van zijn ius coercitionis gebruik. Dit sprak vanzelf.
  Van de drie rechtscategorieën, die wij in het oude Rome kennen, het
  privaat, het publiek en het godsdienstig o f sacrale recht, is het laatste,
  waaraan godsdienstige overtreding, bv. het verwaarloozen van de offers,
  beantwoordde als onhoudbaar spoedig verdwenen.^) Het recht van
  doodstraf en zware boete ging op den staat over; ingrijpen in sacrale
  aangelegenheden kon trouwens geen burger. In het historische Rome
  bestond geen sacraal delict en geen algemeen sacraal proces meer. G ods­
  dienstig misdrijf viel nergens onder. Vandaar de regel: deorttm tnitirtae
  diis cnrae. En: no!o miht Iovem propitittm esse; tM qtiis es? me conteniat
  IanMs iratMs ea qua ueiit pronte! qnt'd tibi mecMm est? (T. A p XXVIII, 1).
  Ook onder de categorie der schennis van de majestas poptdi romani valt
  het niet. Wie deze bedreef, heet atheos, waarvoor het latijn geen woord
  bezit, wat bewijst, dat dit begrip oorspronkelijk vreemd is aan het
  Romeinsche rechtsbewustzijn. Spreken en schrijven tegen den staats­
  godsdienst is dan ook nooit onder dit cr/men gebracht, als was het nog
  zoo lasterlijk. De wet begraf zich niet op dit terrein. Treedt nu de
  Romeinsche rechter op tegen een Christen, dan gaat het niet om den
  godsdienst, maar om allerlei crimina, anders is de rechter niet in beweging
  te brengen. Dit wist het volk en beschuldigde daarom maar raak. Dere
  EusEBius, h.e., VII, ll,6epitokütaphy3tntrepesthüi.
   *") TH. MoMMSEN, Der Reitgiotis/ret'e! nach róm. Recht, Hist. Zeitschr. 64, 1890,
  S. 389. Röm. Strafrecht, IV, 1, Abschn. 85.
   124
  
  crimina waren echter niet te bewijzen. Ais gij ons dan toch veroordeelt
  zegt de jurist Tertullianus, dan doet gij het enke! om ons nomen
  Christianum en dit is onromeinsch, in strijd met alle begrip van Romeinsch
  recht (XL, 4). Daarin had hij gelijk. De Christen viel dan subjectief,
  naar zijn eigen besef, als Christen, dus voor zijn geloof, maar voor het
  besef van den Romeinschen rechter is hij alleen maar een halsstarrige,
  die, als hij dan al onschuldig is aan de bedoelde crimina, toch geen
  loyaliteit wil toonen door te offeren. De magistraat trad hierin niet
  crimineel, maar politioneel op. Het behoorde tot zijn bevoegdheid om
  de coercitio toe te passen, éen tus, dat alle magistraten bezaten, die met de
  potestas en dus vooral zij, die met het imperium bekleed waren. Het
  beteekende de macht om te dwingen tot gehoorzaamheid aan hetgeen de
  magistraat voorschreef. Het was geen juridisch recht of oordeel, maar
  gaf uitdrukking aan het recht der gemeenschap en haar orde in disciplinairen zin tegenover den individueelen burger. Hier kon het persoonlijk
  optreden van den ambtenaar beslissend zijn. Hij kon handelen onder
  invloed van het volk — voorbeelden te over — of wel hij kon zich daar*
  boven stellen en directieven te Rome vragen — ook hiervan zagen wij
  voorbeelden. De coercitio behoorde niet onder de puMica indicia, maar
  wel onder de ojpcia proconstdis, die Ulpianus in het verloren gegane
  V ilde boek moet hebben opgesomd. Op dit administratief-disciplinaire
  terrein nu werden kwesties met een religieuzen kant gebracht. Het
  is volkomen terecht, wanneer. de Apologeten de juridische conclusie
  afdwingen, dat de overheid niet het Christelijk geloof als misdrijf be­
  schouwt en wanneer Tertullianus in het bijzonder het juridisch absurde
  doet zien van het feit, dat het hier in de practiek toch op neerkwam.
   De scherpste wending in zijn pleidooi blijft de uitroep: dure de/initis:
  non iicet esse vos. Dit w a s de wet niet, maar gezien de coërcitiopractijk had dit de wet moeten zijn, dus hij onderstelt die wet, hij dringt
  a.h.w. den rechters op, dat zij die wet hebben, zij handelen althans zoo,
  maar zij hebben haar in werkelijkheid niet. Dit is Teitullianus' manier
  om op hun rechtsgevoel te appelleeren; hij laat hen door zijn definitie
  als in een spiegel zien iets waarvan ze behooren te schrikken met den
  wederuitroep: Doen wij dit ? Dit willen wij niet! Het appèl kon echter
  niet meer baten; het gebruik had al te zeer beslag op de gouverneurs
  gelegd om nog zelfstandig en goed juridisch te kunnen redeneeren tegen­
  over de oproerige plebs. Naarmate de verbreiding van het Christendom
  toenam, moest het meer en meer het voorwerp van politieke repressie
  worden in dezelfde mate, als de ontwikkeling van de godsdienstige
  Romeinsche staatsgedachte in vulgairen zin toenam. Daar het Christen­
  dom vooreerst echter r e l i g i e bleef en nog niets anders wilde zijn,
  kunnen wij ook voor dezen tijd, doch alleen op voorwaarde, dat men de
  geheele lange redeneering, die wij hier gehouden hebben, onderstelt,
  van Christenvervolgingen blijven spreken.
  L e i d e n
  
  J . N . BAKHUIZEN VAN DEN BRINK
  
  125.
  