title: Parlementaire democratie
text: 233
  
  RECENSIES
  PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
  Eberhard Schütt-Wetschky, Grundtypen parlementarischer Demokratie. Klassisch-altliberaler Typ und Gruppentyp. Freiburg, München, Verlag Karl
  Alber, 1984, 355 blz.
  In de Bondsrepubliek Duitsland heeft de gevoeligheid voor de fundering
  van de parlementaire demokratie en van de rechtsstaat na de ervaringen met het
  nationaal socialisme en de tweede wereldoorlog, tot een stroom aan grondige,
  vaak juridisch-constitutionalistische publicaties geleid die het reilen en zeilen
  van het eigen politieke régime op de voet volgen. In geen enkel land wordt zo
  vaak tijdens politieke debatten naar de 'Grundprinzipien' van de wetten en
  rechtsstatelijke instellingen verwezen als in Duitsland en niemand kan het zich
  (ook letterlijk) nog ongestraft permitteren deze grondbeginselen te betwisten.
  Of dit een typisch kenmerk vormt van de na-oorlogse Duitse politieke literatuur
  dient overigens betwist; er is in Duitsland altijd al, zowel tijdens het sterke régime
  van Bismarck als gedurende de parlementaire instabiliteit van het Weimar
  Régime, een grote legitimerende kracht uitgegaan van juridische staatsopvattingen. Zelfs de Kritische Theorie van de Frankfurter Schule betrachtte door een
  'kritische Aneignung der Tradition' een maatschappijvisie te ontwikkelen die
  zich kon beroepen op een wezenlijk institutioneel kader in haar ideologie - kritiek : denken we maar aan haar pleidooi om 'de burgerij aan haar woord te houden'.
   Dit boek van Schütt-Wetschky - diens Habilitationsschrift aan de militaire hogeschool in Hamburg - kadert geheel in wat men een 'constitutioneel
  vertoog' over de grondslagen van de parlementaire demokratie kan noemen. Het
  is een vrij erudiet onderzoek van de vraag in welke mate de 'fractiedwang', die
  het vigerende parlementair régime kenmerkt en de volksvertegenwoordiging de
  facto in enkele blokken heeft verdeeld waarvan alleen nog het aantal belangrijk
  is, een aantasting vormt van dé demokratische beginselen van de rechtsstaat en
  van hét principe van de autonomie van de parlementaire vergadering. De auteur
  typologiseert een 'klassiek oud-liberale' parlementaire theorie - verwoord door
  J.S. Mill - en een 'groepen '-theorie, die onder andere bij Bagehot en Schumpeter
  is terug te vinden. Hij schetst de standpunten van diverse politieke filosofen,
  politicologen, juristen en politici en argumenteert dat het 'groepen-type' niet
  zozeer een deviantie vormt van een oorspronkelijk model, dan wel een geheel
  andere visie impliceert op de aard van het politiek besluitvormingsproces.
   Een eerste deel expliciteert grondslagen en vooropstellingen in het 'Parlementarismus-Debat' en verduidelijkt de visie van John Stuart Mill. In een tweede
  deel worden het klassiek oudliberale en groepentype met elkaar vergeleken in
  hun grondslagen en implicaties. Een derde deel gaat in op de vraag of het groepentype inderdaad minder 'parlementair-demokratisch' zou zijn. Voor wie
  
  234
  belang stelt in institutioneel-constitutionalistische disputen bevat het boek zeker
  relevant materiaal maar voor mensen met een veeleer algemene politiek-filosofiche of politicologische belangstelling valt de inhoud van het boek wel wat magertjes uit. Geen verwijzingen naar het Luhmann/Habermas-debat over de grondslagen van het politiek systeem, geen historische visie, geen staatstheoretische
  beschouwingen. Het boek is geen politiek-filosofische of sociaal-wetenschappelijke studie van 'Grundtypen parlementarischer Demokratie', maar beweegt zich
  binnen het constitutionele vertoog in haar vraagstelling omtrent de legitimiteit
  en effectiviteit van de zogenoemde partijpolitieke Fraktionszwang. Ook de
  effecten op het geheel van de maatschappelijke organisatie van deze of gene
  vorm van politiek/parlementair régime, blijven buiten beschouwing. Dat wil
  echter geenszins zeggen dat de auteur binnen zijn beperkt thematisch veld oninteressant is, maar de ruim driehonderdvijftig bladzijden zijn voor de behandelde problematiek wel veel, ook al is de actualiteit van het onderwerp ( cfr. het
  rakettendebat) onbetwistbaar.
   Onder een parlementaire demokratie verstaat de auteur, in tegenstelling
  tot een presidentiële demokratie "dat type van liberale representatieve demokratie, waarin de regeringsleden op elk ogenblik door het parlement teruggeroepen kunnen worden en daardoor in persoonlijk opzicht (. .. ) feitelijk voortdurend op de goedkeuring van de meerderheid van de afgevaardigden aangewezen zijn" (p. 37). Men is snel geneigd de actuele werking van het parlement in
  termen van 'Funktionsverlust' of 'Niedergang' te contrasteren met een klassieke
  demokratietheorie. In werkelijkheid gaat het echter niet alleen om twee verschillende visies daar op, maar dient bovendien betwijfeld of het klassieke type
  ooit meer dan theorie is geweest.
   In de klassieke oud-liberale theorie zetelt de verkozene des volks als persoon en om zijn persoonlijkheid in de wetgevende vergadering, en wordt in een
  proces van beraadslaging en diskussie van 'Willensbildung' nà de verkiezingen,
  een wetgeving in het parlement gevormd. De scheiding der machten betreft in de
  eerste plaats de opvatting dat de wezenlijke macht bij het volk en haar vertegenwoordigers als geheel ligt. Zij delegeren zekere bevoegdheden aan de uitvoerende
  macht van de regering. Het parlement is een 'open' 'Beratungs- und
  Entscheidungszentrum' waarin een gemeenschap van onafhankelijke en verantwoordelijkheidsbewuste burgers door wederzijds argumenteren de politiek sturen. De auteur geeft van die visie een klare schets in zijn analyse van de theorie
  van Mill, die van het parlement een exacte weerspiegeling wilde maken van individuele meningen in. de ·maatschappij (zij het met enige inperkingen en uitbreidingen van het stemrecht). Het groepsmodel daarentegen gaat ervan uit dat
  parlementaire vertegenwoordigers aJs leden van politieke partijen - fracties verkozen worden en dus een zeker politiek engagement vooraf hebben aangegaan
  tegenover het partijprogramma en de partij. De politieke strijd begint niet in het
  parlement, maar vormt de inzet van verkiezingen. De illusie dat het parlement
  een 'algemene Rousseauiaanse wil' zou kunnen vorm geven, wordt hier verlaten
  ten voordele van een concurrentie-model tussen meerderheid en oppositie. De
  scheiding der machten betekent wezenlijk de scheiding tussen regerings(meerderheid) en minderheid, en de debatten in het parlementair halfrond zijn er niet
  op gericht om door discussie elkaar te overtuigen, dan wel om zich tegenover
  het publiek - de 'Oeffentliche Meinung' - te legitimeren. Wat men in debatten
  doet is 'zum Penster hinausreden'. In dit model kunnen individuele parlementa-
  
  235
  riers vrijwillig of gedwongen de .beslissingen van de fractie, als machtsinstanties,
  volgen. Parlementaire debatten zijn geen dialogische processen van algemene
  wilsvorming, maar wel processen van politieke strijd waarin niet wordt gestreefd
  naar een overeenkomst tussen (regerings)meerderheid en oppositie, maar waar
  integendeel, ten opzichte van de publieke opinie, het accentueren van de verschillen vaak de inzet vormt . De auteur betwist dat het ooit anders geweest zou
  zijn , zoals ook in ons land sommigen nog beweren wanneer zij met enige nostalgie het tijdperk van het zogenoemde 'Unionisme' in herinnering brengen. Bovendien meent hij dat fractiedwang niet noodzakelijk illegitiem of ondemocratisch
  hoeft te zijn; in een partijendemokratie kan men, integendeel, ook argumenteren
  dat persoonlijke individuele dissidentie de demokratische spelregels overtreedt.
   De afgevaardigde is niet zomaar een 'technisch-organische' tussenschakel, hij is
  lid van een groep waarvoor hij gekozen heeft en is. De fundamentele vraag van de
  auteur is dan ook of, en in welke mate, een parlementaire vertegenwoordiging
  van het tweede type minder vrijheid en macht zou impliceren voor de individuele verkozene dan in het eerste type. De 'fractiedwang' is immers relatief :
  zij is functie van het engagement van de verkozene ten opzichte van zijn kiezers, zijn partij, het partijprogramma of het regeerakkoord. Aansluitend bij de
  zogenoemde 'realistische' demokratie-theorieën meent de auteur dat de 'gesloten' stemprocedure geenszins de macht van het individuele lid hoeft in te
  krimpen, maar die zelfs veeleer kan versterken indien dat lid binnen zijn fractie
  aan de besluitvorming deelneemt. De parlementair is dan misschien wel zijn
  'Entscheidungsfreiheit' kwijt in de plenaire vergadering waar de debatten naar
  het publiek toe gericht zijn, maar hij heeft een grotere macht om 'mittelbar'
  in zijn partij en fractie, en door appèl op de kiezer de besluitvorming te beïnvloeden. De partijstaat is geen deviantie ten opzichte van een oorspronkelijk
  model maar een eigensoortige vorm van demokratische organisatie. Het ware
  interessant geweest indien de auteur ook de verschillende vormen van participatie van de gewone burger in het politiek besluitvormingsproces had vergeleken (hebben zij meer invloed langsheen partijen) evenals de meer algemene consequenties van de partijenstaat op het geheel van de maatschappelijke organisatie (cfr. verzuiling, verkwistende compromissenpolitiek, en corporatisme, en
  dergelijke meer). De analyse van de auteur beperkt zich echter, jammer genoeg,
  tot beslissingsprocedures binnen het parlement . Het boek wordt afgesloten met
  een chronologisch overzicht van de gebeurtenissen in de Bundestag 1969-83
  en de briefwisseling tussen twee CDU-politici (Rau en Biedenkopf) over de
  fractiedwang. Een uitklapbare tabel verheldert de verschillende elementen in de
  klassiek-oudliberale versus groepen-visie-oppositie.
  Koen RAES
  
  *
  
  *
  
  *.
  