title: Het koningschap in België in de eenentwintigste eeuw
text: In het verleden is het voorgekomen dat ingevolge het ‘discreet advies’ van de regering bepaalde personen niet in het Kabinet van de Koning zijn opgenomen. Enige
  jaren geleden is de Koning echter niet ingegaan op de nauwelijks verholen openlijke
  suggestie vanuit de regering om de kabinetschef van de Koning, de h. van Yperseele
  de Strihou, die reeds sinds 1984 in dienst is, te vervangen.328 Daarover ondervraagd
  in een Kamercommissie bevestigde de eerste minister de grondwettelijke gewoonte:
  ‘De koning kiest en benoemt vrij zijn medewerkers. Het is mijn intentie, net als die
  van de regering die ik leid, het hierbij te laten.’ De premier stelde nog dat er geen
  duurtijd voor die medewerkers wordt bepaald en dat de koning daar zelf over beslist:
  ‘De regering komt daar niet in tussen, er is zelfs geen ministeriële medeondertekening. (...) En ik ben niet van plan dat in de toekomst te veranderen.’329
  -98. De grondwettelijke gewoonte houdt een subtiel evenwicht in tussen de vrijheid
  van de Koning om zijn medewerkers te kiezen en de erkenning dat ook de ministers
  belang hebben bij die keuze. Ze leidt ertoe dat de regering terughoudend zal blijven
  omdat ze weet dat het gaat om de persoonlijke medewerkers van de Koning en dat de
  ministeriële verantwoordelijkheid ter zake niet geldt, doch dat de Koning de negatieve bedenkingen in overweging kan nemen die de regering desgevallend uit, zonder er evenwel door gebonden te zijn.330 Het Belgische staatsrecht verschilt hier dus
  van het Nederlandse dat inhoudt dat de minister-president in overeenstemming met
  de minister van binnenlandse zaken en Koninkrijksrelaties verantwoordelijk is voor
  de benoeming en het ontslag van de directeur van het Kabinet van de Koning.331 Het
  Belgische staatsrecht gaat ook minder ver dan het Britse waar de private secretary
  weliswaar door de Koning wordt benoemd maar ook voor de prime minister aanvaardbaar moet zijn. Dit wordt op typische Britse wijze tot uiting gebracht doordat
  de koningin hem de Royal Victorian Order verleent, wat haar persoonlijk privilegie
  
  327 Ch. De Visscher, ‘La Fonction royale’, 698; zie ook L. De Lichtervelde, ‘Coutumes de la Monarchie
  constitutionnelle’, o.c., p. 156 en v.; P. De Visscher, ‘La Fonction royale’, Rev. Gen. B., 1949,
  p. 698.
   328 Vice-eerste minister Vande Lanotte stelde op 8 december 1999 in het VTM-programma ‘Schaduwkabinet’ over de kabinetschef van de Koning, dat ‘geen enkele functie eeuwig kan duren, ook
  niet die van kabinetschef van de koning.’ Daags nadien reageerde de eerste minister Verhofstadt
  kort als volgt: ‘Wat hij zegt, lijkt me helemaal evident, maar ik wil daar verder geen verklaringen
  over aﬂeggen.’
  329 Antwoord op de mondelinge vraag van de h. Tastenhoye aan de eerste minister over ‘de
  verklaringen van de vice-eerste minister en minister van Begroting, Maatschappelijke Integratie
  en Sociale Economie met betrekking tot de kabinetschef van de Koning. Parl. St., Kamer, 19992000, HA 50 COM 079, p. 16 en v. 9.
  330 Ganshof vander Meersch schrijft : ‘Celui-ci (le Roi) toutefois ne pourrait pas ne pas consulter
  ou ne pas tenir compte des objections qu’ils pourraient lui présenter.’ W.J. Ganshof van der
  Meersch, ‘Des rapports entre le chef de l’Etat et le gouvernement en droit constitutionnel belge’,
  Rev. dr. Int. dr. comp., nr. spec., 1950, p. 194.
  331 Art. 2 Besluit van 18 december 2003 houdende bepalingen over het Kabinet van de Koning.
   85
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  is, en een knighthood in the Order of the Bath wat ze on advice van de eerste minister doet.332
  B
  
  Het optreden van de medewerkers van de Koning
  
  -99. De persoonlijke medewerkers zijn in beginsel slechts aan de Koning zelf verantwoording verschuldigd voor de wijze waarop zij hun functie uitoefenen.333 De
  ministers kunnen hun geen instructies geven en kunnen voor hun optreden ook
  niet ter verantwoording worden geroepen in de Kamer.334 Soms wordt beweerd dat
  er hier van een democratisch deﬁcit sprake is. In een democratie moet het geheel
  van het overheidsoptreden immers door de volksvertegenwoordiging kunnen worden gecontroleerd en gestuurd. De leden van het Huis van de Koning lijken daaraan te ontsnappen. De afwezigheid van ministeriële verantwoordelijkheid wordt
  veelal verantwoord door erop te wijzen dat de medewerkers van de Koning niet tot
  het overheidsapparaat behoren: zij hebben geen eigen bevoegdheden en oefenen
  geen enkele overheidsmacht uit, waarvoor de ministeriële verantwoordelijkheid zou
  moeten gelden. Zij zijn slechts de persoonlijke private medewerkers van de Koning,
  die hem informeren en adviseren. Omdat de ministers geen enkele zeggenschap
  over hen hebben, kunnen ze ook niet verantwoordelijk zijn. Immers: ‘Geen verantwoordelijkheid zonder bevoegdheid.’
  -100. Men kan inderdaad stellen dat de medewerkers van de Koning in beginsel
  slechts private personen zijn, die niet als overheden kunnen worden beschouwd.
   In de mate dat zij het staatshoofd slechts adviseren, hem informeren en bijstaan
  en door allerhande ontmoetingen en contacten, ten behoeve van het staatshoofd,
  pogen op de hoogte te blijven van het politieke reilen en zeilen in het land, oefenen zij
  geen overheidstaken uit. Zeer uitzonderlijk treden leden van het Huis van de Koning
  echter wel namens de Koning zelf op, met rechtsgevolgen. Zo treedt de intendant
  van de civiele lijst in rechte op, als eiser of verweerder, wanneer het vermogen van de
  Koning in het geding is.335 Hij zal bv. ook het klachtrecht uitoefenen inzake jachtmisdrijven en zich burgerlijke partij stellen.336 De intendant treedt op qualitate qua,
  op zo’n wijze dat de Koning zelfs niet als mandataris in het geding voorkomt.337
  Omdat zijn optreden dan bezwaarlijk als dat van een louter private medewerker kan
  worden beschouwd en omdat het daarenboven niet alleen een weerslag kan hebben
  op het vermogen van de Koning, doch ook op het aanzien van het Staatshoofd en van
  de dynastie, is het o.i. moeilijk denkbaar dat de ministeriële verantwoordelijkheid
  
  332 V. Bogdanor, The monarchy and the constitution, p. 201.
  333 A. Molitor, La fonction royale en Belgique, p. 135.
  334 A. Molitor, La fonction royale en Belgique, p. 135; Advies Alen, o.c., p. 292.
  335 Artikel 41 van het Gerechtelijk Wetboek bepaalt thans: ‘Iedere betekening ten aanzien van de
  Koning met betrekking tot zijn domeinen wordt gedaan aan de persoon en aan het kabinet van
  de intendant of van de administrateur van de civiele lijst.’ 20/1, p. 902, nr. 14 en 15.
  336 P. Schuermans, ‘Le Roi en Justice’, B.J., 1895, p. 418-419.
   337 S. Wiener, ‘Observations’ bij Rb. Dinant, 6 december 1894, Les comtes de Cunchy c. le baron
  Gofﬁnet, intendant de la liste civile et administrateur du domaine privé du Roi, et c. la Caisse
  hypothécaire Anversoise, BJ, 1895, p. 174-180.
  86
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  hier niet zou gelden. Daarenboven dient ook melding te worden gemaakt van het
  Koninklijk Besluit van 16 oktober 2002 dat aan bepaalde diensten van het Koninklijk Paleis toegang verleent tot het Rijksregister van de natuurlijke personen.338 In
  beginsel kan zo’n toegang alleen worden verleend aan een openbare overheid zoals
  bedoeld in artikel 5, eerste lid, van de wet van 8 augustus 1983 tot regeling van een
  Rijksregister van de natuurlijke personen. In het Verslag aan de Koning dat aan het
  K.B. voorafgaat wordt geargumenteerd dat ‘de Koning, als Staatshoofd, onder de
  verantwoordelijkheid van de Ministers, niet enkel belast is met de uitvoering van
  de wetten maar ook met het algemeen beleid van het land en met het beheer van
  de diensten van de Staat’ en dat hij derhalve dient beschouwd te worden als een
  openbare overheid. Het K.B. geeft evenwel niet rechtstreeks aan de Koning zelf toegang doch wel aan een aantal hofdignitarissen.339 Het bepaalt, welke informatie ze
  kunnen opvragen340 en voor de uitoefening van welke taken.341 Volgens het Verslag
  aan de Koning gaat het om de taken die inherent zijn aan de uitoefening van de
  koninklijke functie overeenkomstig het grondwettelijk gewoonterecht. Wanneer
  de diensten van de Koning van de bevoegdheid om het Rijksregister te consulteren
  gebruik maken is de ministeriële verantwoordelijkheid o.i. eveneens in het geding.
  Ze hebben die bevoegdheid dan immers slechts omdat ze voor de Koning optreden.
   Dat de ministeriële verantwoordelijkheid hier wenselijk is, blijkt trouwens uit de
  zogenoemde Margarita-affaire die in 2003 in Nederland voor heel wat opschudding
  zorgde.
  -101. In België wordt tot op heden niet aanvaard dat de verantwoordelijkheid van
  de regering voor het algemeen belang en dus ook voor het aanzien van de monarchie onrechtstreeks een verantwoordelijkheid voor het optreden van de medewerkers van de Koning tot gevolg heeft. In het verleden is weliswaar gebleken dat de
  gesprekken die een medewerker van de Koning voert en de ontmoetingen die hij
  heeft, de monarchie in opspraak kunnen brengen.342 De onschendbaarheid van
  het staatshoofd is dan in het geding. Omdat het echter strijdig wordt geacht met
  de constitutionele beginselen over de monarchie dat de persoonlijke medewerkers
  
  338 K.B. 16 oktober 2002 waarbij aan bepaalde diensten van het Koninklijk Paleis toegang wordt
  verleend tot het Rijksregister van de natuurlijke personen, B.S., 23 januari 2002.
  339 De toegang tot de informatiegegevens is voorbehouden voor de volgende dignitarissen: 1° (a) de
  Grootmaarschalk van het Hof; (b) de Kabinetschef van de Koning; (c) het Hoofd van het Militair
  Huis van de Koning; (d) de Grootmeester van het Huis van Koningin Fabiola; (e) de Adviseur van
  Prins Filip en 2° de personeelsleden die deze dignitarissen met dit doel bij naam en schriftelijk
  aanwijzen, wegens hun functie en binnen de perken van hun respectieve bevoegdheden.
  340 Naam en voornaam, geboorteplaats- en datum, geslacht, hoofdverblijf plaats, plaats en datum
  van overlijden, burgerlijke staat, samenstelling van het gezin.
   341 Het gaat meer bepaald om 1q de behandeling van verzoekschriften gericht tot de Vorsten of
  Leden van de Koninklijke Familie; 2q de gelukwensen van de Vorsten aan jubilarissen; 3q het
  toesturen van de antwoorden op de blijken van gehechtheid aan de Vorsten of op de gelukwensen
  gericht tot de Vorsten of Leden van de Koninklijke Familie; 4q het bijhouden van adressenbestanden van alle personen die in contact komen met het Hof in het kader van de verschillende
  activiteiten waar de Vorsten of Leden van de Koninklijke Familie bij betrokken zijn.
  342 Zie bv. de commotie veroorzaakt door het optreden van de secretaris van Koning Albert I, Jules
  Ingenbleek, voor de Eerste Wereldoorlog en door het optreden van de secretaris van koning
  Leopold III, graaf Robert Capelle, tijdens de Tweede Wereldoorlog.
   87
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  van de koning op enigerlei wijze van de ministers afhankelijk zouden zijn, wordt
  elke ministeriële verantwoordelijkheid ter zake verworpen. Het Belgisch staatsrecht
  verkiest uit te gaan van het adagium ‘het is beter te voorkomen dan te genezen.’ Vandaar dat zwaar wordt ingezet op de deontologie van die persoonlijke medewerkers
  van de Koning. Van hen wordt verwacht dat ze de onschendbaarheid van de Koning
  niet in het gedrang brengen. Zij zijn tot strikte geheimhouding verplicht over alles
  wat ze in de uitoefening van hun functie vernemen en wat tot een ontbloting van de
  Kroon zou kunnen leiden indien ze het zouden onthullen. Ze zijn ook tot discretie
  verplicht. Zij dienen zich steeds ervan bewust te zijn dat zij als een ‘verlengstuk’
  van de Koning worden beschouwd. Velen gaan er immers van uit dat als zij zich
  uiten, zij de zienswijze van het Hof weergeven en dat zij in staat zijn invloed uit te
  oefenen op de Koning en daardoor ook op de regering.343 De commissie-Soenens
  stelde: ‘In het vervullen van deze zending moeten de leden van het Kabinet van de
  koning zich op de achtergrond houden en blijk geven van een absolute bescheidenheid.’ De medewerkers van de Koning mogen zich dan ook niet laten verleiden om
  zich in het openbaar uit te laten over actuele politieke kwesties of over controversiële
  onderwerpen. Om niet de indruk te wekken dat bepaalde personen of groepen in de
  samenleving een bevoorrechte relatie onderhouden met het Hof, is ook elk lidmaatschap van politieke partijen of belangengroepen uit den boze.
   -102. Deze deontologische regels hebben ook uitlopers in de rechtspraak. Zo heeft
  de Raad van State in een arrest van 8 juni 1961 geoordeeld dat het niet toegelaten
  is in een procedure over de geldigheid van een benoemingsbesluit, uitlatingen van
  een medewerker van de Koning aan te voeren om te bewijzen dat het besluit door
  machtsafwending is aangetast. In casu zou een medewerker van de Koning hebben verklaard dat een kandidaat niet benoemd was omdat hij ‘door Hofkringen zeer
  werd veracht wegens zijn bedenkelijke rol in de Koningskwestie.’ Uit het arrest blijkt
  dat de Raad van State om twee redenen met die uitlatingen weigert rekening te houden.344 In de eerste plaats omdat het de medewerkers niet toekomt de persoonlijke
  mening van de Koning bekend te maken, en vervolgens ook omdat alleen de motieven van de minister relevant zijn om een eventuele machtsafwending te beoordelen.
  De Raad beklemtoont immers ‘dat de Minister de enige is die grondwettelijk verantwoordelijk is voor de daden van de Koning.’
  -103. Ook parlementaire onderzoekscommissies hebben niet het recht aan de medewerkers van de Koning vragen te stellen die onvermijdelijk tot een aantasting van de
  koninklijke onschendbaarheid zullen leiden. Die kwestie was aan de orde in de zogenoemde Rwanda-commissie van de Senaat die in het midden van de jaren negentig
  
  343 A. Molitor, La fonction royale en Belgique, p. 163-164.
   344 R.v.St., 8 juni 1961, Leloup t. B.S., nr. 8649, 8 juni 1961 ‘Overwegende dat de Minister de enige
  is die grondwettelijk verantwoordelijk is voor de daden van de Koning; dat uitlatingen, toegeschreven aan personen die geacht worden ‘s Konings persoonlijke mening te kennen maar niet
  bevoegd zijn om deze te verkondigen alleen die personen binden; dat die uitlatingen zelfs al
  waren ze bewezen niet vermogen aan te tonen dat er machtsafwending is; dat het aanbod het
  bewijs van die feiten te leveren niet in aanmerking kan worden genomen.’
  
  88
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  werd opgericht. Uit de voorbereidingen van deze commissie was gebleken dat er ten
  tijde van het drama vermoedelijk informatie was overgemaakt aan de kabinetschef
  van de Koning en wellicht ook aan het hoofd van het Militair Huis. Er rezen vele
  vragen. Welke rol had het Huis van de Koning precies gespeeld? Was de informatie
  overgemaakt aan de Koning en had ze van daaruit ook de ministers bereikt? Een
  aantal senatoren drongen erop aan de kabinetschef en het Hoofd van het Militair
  Huis te horen. Over dit verzoek won de voorzitter van de Senaat het advies in van
  de constitutionalisten A. Alen en J.C. Scholsem en van de juridische dienst van de
  Senaat. Allen oordeelden dat zowel de onschendbaarheid van de koning als de eenheid van de Kroon er zich tegen verzette dat de persoonlijke medewerkers van de
  koning door de commissie werden ondervraagd345 Volgens Alen ‘zou hun ondervraging (...) in feite neerkomen op een ondervraging van de Koning zelf, hetgeen
  vanzelfsprekend niet mogelijk is, gelet op zijn absolute onschendbaarheid. Bovendien zou dergelijke ondervraging nog andere grondwettelijke beginselen schenden,
  met name de eenheid tussen de Koning en de Regering en het hiermee samenhangend verbod om het aandeel van de Koning in de onder de verantwoordelijkheid der
  ministers genomen beslissingen te kennen.’346 Vanzelfsprekend geldt dit slechts als
  het onderzoek betrekking heeft op ‘de uitoefening van zijn functie’,347 niet als het
  onderzoek daar niets mee te maken heeft. Indien een onderzoekscommissie van
  oordeel is dat hij de medewerker van de Koning wel kan ondervragen, dan zal deze
  o.i. niet kunnen weigeren om op die uitnodiging in te gaan.  6
  
  De ﬁnanciële aspecten van het koningschap: de civiele lijst en de dotaties
  van de leden van de koninklijke familie
  
  -104. Ten slotte weze nog vermeld dat de bepaling in de grondwet over de ﬁnanciële
  aspecten van het koningschap er eveneens op gericht is de koning op dat vlak voldoende ruimte te laten. Artikel 89 van de Belgische grondwet bepaalt: ‘De civiele
  lijst wordt door de wet vastgesteld voor de duur van de regering van elke koning.’
  
  345 Zie A. Alen, J.C. Scholsem en Dienst Juridische Zaken van de Senaat, ‘Kan een parlementaire
  commissie leden van het kabinet van de Koning ondervragen?’, T.B.P., 1997, p. 291-296; zie ook
  Parl. St., Senaat, 1997-1998, nr. 1-611/10.
  346 Advies A. Alen, o.c., p. 292.
  347 A. Alen heeft het in zijn advies over een ondervraging over ‘politieke beleidsbeslissingen’;
  Scholsem beperkt zich tot de ‘feiten die te maken hebben met de uitoefening van hun speciﬁeke
  functies’. In de nota van de juridische dienst, wordt terecht gesteld: ‘De zaak ligt anders wanneer
  een medewerker van de Koning opgeroepen wordt om verhoord te worden over een kwestie die
  totaal vreemd is aan de uitoefening van zijn ambt in het kabinet van de Koning; als specialist in
  een of andere aangelegenheid, wegens een vroeger uitgeoefend ambt.’.
  348 Zie in dezelfde zin i.v.m. personen die zich op een beroepsgeheim kunnen beroepen. M. Van der
  Hulst, Het federale parlement, Organisatie en werking, UGA, 2010, p. 472, nr. 879.
  349 De medewerkers van de Koning zijn hier in dezelfde positie als degenen die verplicht zijn
  tot geheimhouding zoals bv. magistraten die het geheim van de beraadslaging niet mogen
  schenden. Zie daarover Cass. 27 januari 2007, J.L.M.B., 2007, 281.
   89
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  Het impliceert dat de wetgever verplicht is bij het begin van de regeerperiode de middelen te bepalen waarover de Koning zal kunnen beschikken om zijn ambt uit te
  oefenen en dat deze middelen tijdens de regeerperiode niet meer kunnen worden
  gewijzigd. Het artikel houdt aldus een dubbele waarborg in: de civiele lijst heeft een
  forfaitair karakter (A) en is onveranderlijk (B). In het verleden is er over het gebrek
  aan transparantie van de civiele lijst discussie gerezen (C).
   A
  
  Het forfaitair karakter van de civiele lijst
  
  -105. Het begrip ‘civiele lijst’, in de zin van artikel 89 van de grondwet, slaat op het
  geheel van de middelen die door de wetgever aan de Koning bij het begin van zijn
  regeerperiode worden toegekend, om hem toe te laten op een waardige wijze zijn
  ambt uit te oefenen.350 De grondwet houdt geen aanwijzingen in over de omvang van
  de Civiele Lijst. De wetgever bepaalt die vrij. Traditioneel legt de wet een bedrag vast
  en stelt een aantal goederen die tot het Kroondomein behoren ter beschikking van
  de Koning. Zo werd de civiele lijst van Koning Albert bij wet van 16 november 1993351
  op 244.000.000 fr. (6.048.602 euro) vastgesteld, werden hem het Koninklijk Paleis
  te Brussel en het Kasteel van Laken ter beschikking gesteld352 en werd een regeling
  uitgewerkt voor de onderhoudskosten.353 De Civiele lijst is noch een inkomen, noch
  een schenking. Er zijn dan ook geen inkomstenbelastingen of schenkingsrechten
  verschuldigd.354 Ze heeft het statuut van een dotatie. Een dotatie is een krediet dat
  is opgenomen in de begroting maar waarvan de besteding wordt geregeld door de
  instelling waaraan het wordt verleend.355 De civiele lijst is een dotatie die ter beschikking van de Koning wordt gesteld om in de uitgaven van zijn ambt te voorzien.356 Het
  is met andere woorden een forfaitaire vergoeding die de Koning moet toelaten zijn
  taken als staatshoofd naar behoren uit te oefenen.357 Op een regeringswebsite wordt
  de civiele lijst een ‘institutioneel budget’ genoemd ‘waarmee de Koning zijn medewerkers vergoedt, de koninklijke residenties onderhoudt, zijn persoonlijke uitgaven
  
  350 J. Vanwelkenhuyzen, R.P.D.B., V° Chef de l’Etat, Compl. V, 1977, p. 237, nr. 9.
   351 Wet van 16 november 1993 houdende vaststelling van de Civiele Lijst voor de duur van de regering
  van Koning Albert II, tot toekenning van een jaarlijkse en levenslange dotatie aan Hare Majesteit
  Koningin Fabiola en van een jaarlijkse dotatie aan Zijne Koninklijke Hoogheid Prins Filip, B.S.,
  29 maart 1994.
  352 Daarnaast worden aan de Koninklijke familie ook eigendommen van de Koninklijke Schenking
  ter beschikking gesteld. Het gaat om goederen die Leopold II ruim een eeuw geleden aan de
  staat heeft geschonken en die werden ondergebracht in een zelfstandige openbare instelling. We
  gaan er hier niet nader op in. Zie K. Stangherlin, Le patrimoine royale, La Charte, 2004, p. 32-59.
  353 Het extern onderhoud van het Paleis te Brussel en het Kasteel te Laken, alsook de
  verwarmingskosten van het Paleis te Brussel, vallen ten laste van de Staat.
  354 Parl. St., Senaat, 1993-1994, 860/2, p. 3 (minister van Financiën).
  355 Advies Raad van State, 39.894/4, Parl. St.,Senaat, BZ 2005-2006, nr. 3-1060/6.
  356 Molitor schrijft: ‘La Liste civile, par contre, est une dotation forfaitaire de droit public accordée
  au Roi par la Nation pour faire face à ses obligations de Chef de l’Etat.’ o.c., 173. Zie ook K.
  Stangherlin, Le patrimoine royale, La Charte, 2004, p. 67.
  357 Parl. Hand., Kamer, 1993-1994, 12 oktober 1993, p. 23 (vice-premier Van Rompuy). ‘La liste civile
  est en réalité, pour le Souverain un budget de dépenses analogue aux budgets ministériels;
  elle n’a ni le caractère d’une libéralité, ni celui d’une indemnité, ni celui d’une rémunération.
  Memorie van toelichting bij het ontwerp dat de wet van 27 juli 1927 is geworden, Pasin, 1927,
  p. 304 (Ned).
   90
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  dekt, alsook de onthaal- en representatiekosten.’358 Eventuele overschotten worden
  overgedragen naar het volgende begrotingsjaar. Er gebeurt geen overdracht naar het
  privévermogen van de Koning.359
  B
  
  De onveranderlijkheid van de civiele lijst
  
  -106. Uit artikel 89 van de grondwet volgt dat de civiele lijst bij het begin van de
  regeerperiode moet worden vastgesteld en heel de regeerperiode onveranderlijk
  moet blijven. Het Nationaal Congres had daarmee een dubbel doel. De grondwetgever wilde de wederzijdse onafhankelijkheid van de Koning en het parlement waarborgen.360 Hij wilde voorkomen dat de Koning jaarlijks bij het parlement zou moeten
  aankloppen om zijn dotatie veilig te stellen, maar ook dat hij jaarlijks het parlement
  onder druk zou kunnen zetten om de dotatie te verhogen.361 Daarenboven wilde de
  grondwetgever verhinderen dat er jaarlijks in het parlement over de middelen van de
  Koning discussie zou ontstaan, waarbij ook de monarchie zelf of haar actuele invulling zou worden betwist.362 Om te vermijden dat er jaarlijks een dergelijk debat zou
  plaats vinden, overwoog het Nationaal Congres aanvankelijk om het bedrag van de
  civiele lijst in de grondwet zelf in te schrijven.363 Uiteindelijk werd er voor geopteerd
  het aan de wetgever over te laten om bij het begin van de regeerperiode van elke
  koning de civiele lijst te bepalen. Jaarlijks dient dat bedrag dan in de begroting voor
  dotaties te worden ingeschreven. Tussentijdse verhogingen of verlagingen zijn strijdig met de grondwet. Met de ratio legis van artikel 89 van de grondwet is het evenwel
  niet strijdig dat het nominale bedrag van de civiele lijst bij muntontwaarding wordt
  aangepast. Het beginsel van de onveranderlijkheid impliceert immers dat de waarde
  van de civiele lijst gedurende de hele regeerperiode gelijk blijft. Om de muntontwaarding te compenseren werden in het verleden verschillende technieken aangewend. Een eerste aanpassing gebeurde in 1927. Door een devaluatie in 1926 was de
  Belgische frank tot 1/7 van haar waarde gedaald. In een interpretatieve wet van 23
  juli 1927364 werd dit gedeeltelijk gecompenseerd door te bepalen dat de 3.300.000
  franken die in 1909 waren toegekend, overeenstemden met 9.500.000 franken uit
  1927. Tijdens de regeerperiode van Koning Boudewijn werd de civiele lijst door een
  
  358 www.belgium.be/nl/over_belgie/overheid/federale_overheid/koning/symbolische_rol.
   359 P.Y. Monette, Métier de Roi de A à Z, p. 105 (Liste civile du Roi).
  360 Zie Parl. St., Senaat, 1992-1993, nr. 1155/3, p. 2.
  361 Zie het verslag van de Senaatscommissie bij het ontwerp dat de wet van 23 juli 1927 betreffende
  de civiele lijst (B.S., 29 juli 1927) is geworden: ‘Dit voorschrift heeft voor doel te vermijden dat
  volgens de gelegenheid en den stand der politieke machten de Vorst en het Parlement van hunnen
  invloed zouden misbruik maken, de eene om een verhooging van de Civiele Lijst te verkrijgen,
  de andere om ze te verminderen of ze afhankelijk te stellen aan voorwaarden van de stemming
  der noodige credieten. Elk gevaar moet vermeden worden aldus op bepaalde tijdstippen pijnlijke
  debatten en tusschen de Kroon en de Kamers een band van ondergeschiktheid te zien ontstaan
  die de miskenning ware van een fundamenteel beginsel van de parlementaire monarchie,
  namelijk het evenwicht der machten.’ Parl. St., Senaat, 1926-1927, nr. 202, p. 5.
  362 R. Senelle en E. Clement, Dotaties, Die Keure, 1990, p. 4.
  363 E. Huyttens, Discussions de Congrès National de Belgique, 1830-1831, IV, p. 85.
  364 Wet 23 juli 1927 over de civiele lijst, B.S., 29 juli 1927.
   91
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  interpretatieve wet van 26 januari 1965365 aan de index van de consumptieprijzen
  gekoppeld. De civiele lijst van Koning Albert II ten slotte werd van meet af aan de
  index van de consumptieprijzen gekoppeld. Daarenboven werd bepaald dat het
  bedrag driejaarlijks zou worden geherwaardeerd op grond van de evolutie van de
  reële lonen van de diensten van het algemeen bestuur van de Federale Staat en van
  de toename van de werkgeversbijdragen inzake sociale zekerheid.366 Al deze aanpassingen werden onontbeerlijk geacht om de waarde van de civiele lijst op peil te houden. In 2011 is de civiele lijst van Albert daardoor opgelopen tot bijna 10,7 miljoen
  euro. Dat de onveranderlijkheid van de civiele lijst in onze tijd soms als hinderlijk
  wordt ervaren moge blijken uit de merkwaardige constructie die recent werd opgezet. Om in tijden van matiging de verhoging van de civiele lijst ingevolge indexatie
  te compenseren, werden de dotaties van de overige leden van de koninklijke familie verminderd.367 Zo kon ook de Koninklijke familie haar steentje bijdragen in de
  besparingen van de overheid.
   C
  
  Transparantie en democratische controle op de aanwending van de civiele lijst
  
  -107. De aanwending van de civiele lijst valt in beginsel niet onder de ministeriële
  verantwoordelijkheid en staat niet onder parlementaire controle. Ook het Rekenhof
  oefent geen toezicht uit. De Koning besteedt de gelden van de civiele lijst zonder dat
  hij daarover verantwoording heeft af te leggen.368 Zelfs tot mededelingen over de
  gedane uitgaven is het Hof niet verplicht. Al vele jaren wordt wel op vrijwillige basis,
  onder verantwoordelijkheid van de regering, informatie verstrekt over de globale
  percentages van uitgaven die met de civiele lijst worden geﬁnancierd.369
  -108. De constitutionele regeling over de ﬁnanciële aspecten van het koningschap
  was al vaak voorwerp van kritiek, zowel in het parlement als in de media. De
  regeling werd in 1831 uitgedacht en kwam tegemoet aan bekommernissen die in
  de negentiende eeuw leefden. Vandaag lijkt ze echter niet meer te voldoen aan de
  eisen die in de eenentwintigste eeuw aan het beheer van overheidsﬁnanciën worden gesteld. Er worden drie types van kritieken geformuleerd. In de eerste plaats
  wordt betreurd dat de regering niet op een meer transparante en controleerbare
  wijze verantwoording aﬂegt over het gebruik van de middelen die aan de monarchie
  
  365 B.S., 3 februari 1965.
  366 Art. 4 en 5 wet 6 september 1993. De wet van 29 december 2008 heeft de driejaarlijkse aanpassing
  afgeschaft en de evolutie van de civiele lijst aan de gezondheidsindex gekoppeld en niet meer aan
  het indexcijfer van de consumptieprijzen.
  367 Zie Parl. St., Kamer, 2009-2010, Doc. 52 2285/2, p. 3.
   368 A. Mast en J. Dujardin, Overzicht van het Belgisch grondwettelijk recht, 7de druk, Gent, Story
  Scientia, 1983, p. 287; H. Matthijs, D. Matthijs en S. Mergaerts, Overheidsbegrotingen, t. I,
  Brugge, Die Keure, 2002, p. 160; K. Stangherlin, Le patrimoine royale, La Charte, 2004, p. 67.
  369 De website van de Monarchie splitst de uitgaven over de jaren 1995 tot 2007 als volgt uit:
  ‘Personeelsuitgaven: 66 %; onderhoud van domeinen en meubilair: 12,5%; activiteiten,
  bezoeken: 5,5%; verwarming, gas, elektriciteit, water: 4,9%; werking van de administratie:
  2,6%; huishoudelijke uitgaven: 1,6%; autopark 4,5%; allerlei: 1,8%’, www.monarchie.be/nl/
  de-monarchie-vandaag/middelen#liste.
  92
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  ter beschikking worden gesteld. De enkele gegevens die door het Hof op de website
  worden gepubliceerd zijn inderdaad te elementair om ze als een verantwoording
  te beschouwen. Meer precieze staten met de uitgaven van de civiele lijst ontbreken.
   Hierover is al vaker ongenoegen geuit. Vervolgens wordt benadrukt dat alhoewel de
  civiele lijst alle uitgaven verbonden aan het koningschap zou moeten dekken, er nog
  steeds heel wat uitgaven ten laste van andere begrotingen worden gelegd, wat op
  gespannen voet staat met artikel 89 van de grondwet. Het gaat o.m. om lonen van
  gedetacheerde ambtenaren die soms op de loonlijst van hun overheidsdienst blijven staan, om de kosten van het veiligheidsdetachement van het Paleis dat onder de
  federale politie valt, om de verplaatsingskosten met vliegtuigen van de luchtmacht,
  om vrijstellingen, zoals portvrijdom of vrijstelling van btw op brandstof voor het
  wagenpark enz. Ten slotte wordt soms ook gehekeld dat het onderscheid tussen de
  persoonlijke uitgaven van de Koning, die ten laste van de civiele lijst kunnen worden
  gelegd, en deze die ten laste van het private vermogen van de koning moeten blijven,
  onvoldoende scherp is en dat daarenboven het statuut van de roerende goederen die
  de Koning met middelen van de civiele lijst aankoopt – het halssnoer voor de koningin of het schilderij dat voor een ontvangstsalon in het kasteel is bestemd – niet zo
  duidelijk is. Behoren ze tot het Kroondomein, zodat ze eigendom zijn van de Staat,
  of behoren ze tot het privaatvermogen van de koning? Op het ogenblik dat de nalatenschap moet worden verdeeld en de aangifte voor de successiebelastingen moet
  worden opgesteld zijn er in het verleden daarover al vaak betwistingen gerezen.370
  Meer duidelijkheid over het roerend vermogen van de Koning zou geen overbodige
  luxe zijn.371
  
  370 Derème schrijft hierover: ‘Des droits de succession ont-ils dû être payés lors du décès du Roi
  Baudouin sur les biens meubles acquis par le Roi au cours d’un règne long de 40 ans et accumulés
  au Palais de Bruxelles ainsi qu’au Château de Laeken? Objets d’art, limousines de cérémonie,
  ordinateurs, télévisions, meubles meublants... font-ils partie de la succession du Roi et sont-ils
  soumis aux droits de succession? Devraient-ils être pris en compte pour le calcul de la masse
  successorale, de la réserve et de la quotité disponible éventuelles? Vu qu’aucune solution claire et
  précise n’a jamais été dégagée, il semble que les successions royales aient toujours été réglées par
  voie d’un compromis, fruit de discussions entre le ministre des Finances, le Premier ministre,
  l’Intendant de la Liste civile, le Chef de Cabinet du Roi.’ F. Derème, ‘Le régime juridique des biens
  du Roi’, Rev. Not., 2000, p. 76.  371 De lege late, stelt Derème voor uit te gaan van het onderscheid publiek en privaat domein.
  De door de Koning, met gelden van de civiele lijst, aangekochte roerende goederen die een
  publieke bestemming hebben gekregen, in het kader van de uitoefening van de koninklijke
  functie, zouden tot het Kroondomein en dus tot het eigendom van de Staat behoren. Om de
  problemen die kunnen rijzen bij de toepassing van de criteria in de grijze zone tussen publiek
  en privaat, zou men kunnen uitgaan van een weerlegbaar vermoeden dat de goederen behoren
  tot het Kroondomein. De lege ferenda suggereert Derème de oprichting, bij wet, van een
  ‘Kroonpatrimonium’, een instelling met rechtspersoonlijkheid die zoals een ‘Trust’ of een
  ‘Fiduciaire’, eigenaar zou worden van het Kroondomein en ook van alle goederen die voor de
  uitoefening van de koninklijke functie zijn bestemd. F. Derème, ‘Le régime juridique des biens du
  Roi’, Rev. Not., 2000, p. 62-81.
   93
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  -109. De hele discussie stelt de ambiguïteit van de civiele lijst in het licht.372 Weliswaar wordt erop gewezen dat het nu eenmaal wezenlijk is voor het koningschap dat
  persoon en instelling onlosmakelijk verbonden zijn en dat het dus moeilijk is in het
  ﬁnancieel statuut een strikte scheiding aan te brengen. Daarenboven wordt aangevoerd dat een aantal van de zogenoemde additionele kosten die niet door de civiele
  lijst worden gedragen – zoals bv. de beveiligingskosten – tot het normale takenpakket van die andere overheden behoren, die zij normalerwijze niet aanrekenen. En
  ten slotte wordt ook aangegeven dat de kostprijs van de Belgische monarchie zeer
  redelijk is in vergelijking met andere monarchieën en republieken.373 Dit alles neemt
  echter niet weg dat de kern van de kritiek overeind blijft. Een meer doorzichtige en
  rechtszekere regeling van de ﬁnanciële aspecten van het koningschap is wenselijk.
   Net zoals in Nederland zou de civiele lijst van de Koning een ‘salarisdeel’ en een
  ‘onkostendeel’ kunnen bevatten. Voor dat laatste zou de ministeriële verantwoordelijkheid moeten gelden en zouden regels inzake transparantie en controle moeten
  worden nageleefd.374
  D
  
  Dotaties van de leden van de Koninklijke familie
  
  -110. Het is een traditie bijna zo oud als Belgische Staat, dat aan koninklijke prinsen
  en prinsessen dotaties worden toegekend.375 Anders dan voor de civiele lijst van de
  Koning is dit weliswaar niet in de Grondwet zelf voorzien. De wetgever is vrij ze al
  dan niet toe te kennen.376 Hij moet de opportuniteit ervan beoordelen en desgevallend zowel de begunstigden als het bedrag ervan vaststellen. De dotaties kunnen bij
  gewone meerderheid worden verhoogd, verlaagd en ook weer afgeschaft. Ze worden
  beschouwd als een vergoeding voor de onkosten die leden van de koninklijke familie
  maken bij de vertegenwoordigingstaken die zij uitvoeren. Het gaat bijgevolg niet om
  een inkomen waarop personenbelasting wordt betaald. Vier leden van de koninklijke familie ontvangen thans een dotatie, koningin-weduwe Fabiola,377 kroonprins
  
  372 Zie over de vraag of de civiele lijst toch niet als een inkomen van de Koning kan worden
  beschouwd, waarop dan ook inkomstenbelastingen zouden verschuldigd zijn: K. Stangherlin,
  Le patrimoine royale, La Charte, 2004, p. 72-77.
  373 Y. Monette, Métier de Roi de A à Z, Brussel, 2002, p. 45 (coût de la monarchie et de la république).
   374 Zie voor een voorstel in die zin het wetsvoorstel van de h. Francken c.s. wat de bezoldiging van
  de leden van de Koninklijke familie betreft, Parl.St., Kamer, 2010-2011, Doc 53, 13382/001. Het
  voorstel houdt één globale regeling in voor de civiele lijst van de koning en voor de dotaties aan
  de weduwe of de weduwenaar van het staatshoofd en de troonopvolger. Aangezien het voorstel
  de huidige civiele lijst van de koning aanpast, staat het op gespannen voet met artikel 89 van de
  Grondwet.
  375 Zie het verslag ‘Dotaties aan leden van de Koninklijke familie’, Parl. St., Senaat, 2008-2009,
  4-1335/1.
  376 Ze worden geacht op artikel 179 van de Grondwet gebaseerd te zijn.
  377 Bij wet van 16 november 1993 werd aan koningin-weduwe Fabiola een dotatie van 45.000.000 fr.
  (1.115.520 euro) toegekend. Door de koppeling aan de index van de consumptieprijzen, is deze
  thans opgelopen tot 1,4 miljoen euro.
  94
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  Filip,378 prinses Astrid379 en prins Laurent.380 Die laatste dotatie stuitte op heel wat
  weerstand. Laurent was bij de toekenning tiende in de lijn van de troonopvolging.
   Vele kamerleden vonden het geenszins vanzelfsprekend dat aan alle kinderen van
  de Koning een dotatie werd toegekend. Ze drongen aan op een globale regeling,
  waarin ook coherente criteria werden bepaald. Andere kamerleden benadrukten
  de gelijkheid van de kinderen van de Koning. De dotatie werd uiteindelijk met een
  ruime meerderheid goedgekeurd, nadat de regering had toegezegd haar medewerking te verlenen aan het uitwerken van een wetsvoorstel met ‘een adequate regeling
  van de problematiek van de civiele lijst van de koning en de dotaties van de leden
  van de Koninklijke familie.’381 In de schoot van de Senaat werd er een werkgroep
  ‘Dotaties aan leden van de Koninklijke Familie’ opgericht382 en die deed in 2009 een
  aantal aanbevelingen, die naar verluidt discreet het ﬁat kregen van Laken.383 In de
  toekomst, vanaf de regeerperiode van de opvolger van Albert II,384 zal nog alleen de
  afgetreden koning of koningin, de weduwe of weduwenaar van een overleden vorst
  en de vermoedelijke troonopvolger een dotatie krijgen. De dotatie van de troonopvolger zal uit twee delen bestaan: een inkomen en een vergoeding voor onkosten.
   Over de aanwending van dit laatste deel zal een controle worden georganiseerd door
  de Eerste voorzitter van het Rekenhof. De Senaat vroeg de regering om haar aanbevelingen in ‘een wettelijk regeling om te zetten’. Dat is vooralsnog niet gebeurd. De
  recente incidenten rond de reis van prins Laurent naar Kongo, tegen het advies van
  de regering in, hebben inmiddels tot nieuwe ontwikkelingen geleid. De dotatie zou
  een voorwaardelijk karakter krijgen. De prins zou ze verliezen indien hij de afspraken in verband met onder meer zijn reizen naar het buitenland niet zou naleven.385
  De voorzitters van Kamer en Senaat bereiden terzake een wetsvoorstel voor.386
  
  Besluit
  -111. Bij de aanvang van de twintigste eeuw telde Europa 21 monarchieën.387 94%
  van het grondgebied werd door monarchen geregeerd. Alleen Frankrijk, Portugal
  
  378 Bij wet van 16 november 1993 werd aan prins Filips een dotatie van 13.500.000 fr. toegekend.
  Naar aanleiding van zijn huwelijk werd ze bij wet van 7 mei 2000 opgetrokken tot 31.800.000 fr.
  (788.301 euro). Door de koppeling aan de index bedraagt deze dotatie thans 920.000 euro.
  379 Bij wet van 7 mei 2000 werd aan prinses Astrid een jaarlijkse dotatie van 11.000.000 fr. (272.682
  euro) toegekend. Door de koppeling aan de index bedraagt deze dotatie thans 320.000 euro.
  380 Bij wet van 13 november 2001 werd aan prins Laurent een jaarlijkse dotatie van 272.682 euro
  toegekend. Door de koppeling aan de index bedraagt dit bedrag thans 306.000 euro.
  381 Parl. St., Senaat, 2001-2002, 2-833/7, p. 1.
  382 Parl. Hand., Senaat, 2001-2002, 25 oktober 2001, 2-155.
  383 Zie het verslag ‘Dotaties aan leden van de Koninklijke familie’, Parl. St., Senaat, 2008-2009,
  4-1335/1, p. 92-93.
  384 De dotaties van prinses Astrid en prinses Laurent zouden behouden blijven. Zie F. Delpéree, Parl.
  Hand., Senaat, 2008-2009, 9 juli 2009, 4-83, p. 39.
   385 Zie supra nr. 89.
  386 ‘Flahaut en Pieters pakken dotaties aan’, De Morgen, 12 april 2011.
  387 Het keizerrijk Duitsland rekenen we daarbij slechts als één monarchie en we houden geen
  rekening met de vier koninkrijken, de zes groothertogdommen, de vijf hertogdommen en de
  zeven vorstendommen die er deel van uitmaakten.
   95
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  en Zwitserland waren republieken.388 Vandaag zijn er nog slechts acht Europese staten met een monarchie: België, Nederland en Luxemburg, het Verenigd Koninkrijk
  en Spanje en drie Scandinavische landen, Denemarken, Noorwegen en Zweden.389
  Deze monarchieën overleefden doordat ze, in de terminologie van Bagehot, bereid
  waren zich terug te plooien op hun ‘digniﬁed functions’ en hun ‘effective functions’
  te beperken tot het uitoefenen van invloed, niet van macht. ‘De verzwakking van de
  monarchie heeft de monarchie in stand gehouden’, schrijft Schoo terecht.390
  -112. Republikeinen denken dat de monarchie, sowieso, gedoemd is om te verdwijnen. Dat het staatshoofd zijn positie ontleent aan het toeval van de geboorte en niet
  aan de wil van het volk, staat voor hen haaks op de democratie en het gelijkheidsideaal van de Franse Revolutie. Of zoals de Nederlandse socialist Troelstra het ooit
  uitdrukte: ‘Erfelijkheid moge een geschikt leidend beginsel zijn voor paard- en
  rundveestamboeken, voor het bekleden van publieke ambten kan het geen leidraad
  geven.’391 Het koningschap is inderdaad geen ambt dat kan worden nagestreefd
  en dat, zoals een politiek mandaat, kan worden veroverd door in de volksgunst te
  raken, dankzij bekwaamheid en verdienste, handigheid en overtuigingskracht,
  talent en steun van drukkingsgroepen, media, kapitaalverstrekkers en, last but not
  least, oligarchisch gestructureerde politieke partijen. De monarchie is dus inderdaad een schoonheidsfout op het blazoen van de democratie. Maar misschien heeft
  het daardoor ook een voordeel. Dankzij de erfelijkheid van het koningschap kan het
  staatshoofd makkelijker neutraal zijn, de talentegenstellingen overstijgen, boven de
  partijen staan en daardoor de verbondenheid van de burgers van het land tot uiting
  brengen. In die symbolische functie scoren presidenten – verkozen of niet verkozen – vaak minder goed. Hoezeer ze ook hun best doen, ze komen voort uit partijen en kunnen dat nooit helemaal doen vergeten. De Koning is daarenboven inderdaad niet democratisch verkozen maar of hij daardoor antidemocratisch dan wel
  a-democratisch is, hangt geheel af van de rol die hem wordt toebedeeld. De monarchie is grondwettelijk verankerd en met de parlementaire democratie verstrengeld.
   De Koning vervult zijn rol binnen de krijtlijnen van de grondwet en onder de verantwoordelijkheid van zijn ministers. Van persoonlijke macht is er geen sprake. Hij
  staat weliswaar in voor de vorming van de regering. De analyse van de crisissen van
  2007 en 2010-2011 toont echter aan dat zijn sturend vermogen nauwelijks kan worden onderschat. Hij beschikt ook over Bagehots drie R’s. De invloed die hij daardoor
  op het beleid kan uitoefenen, reikt evenwel niet verder dan de ministers het toelaten.
  388 We laten de dwergstaten Andorra en San Marino buiten beschouwing.
  389 We laten de dwergstaten Liechtenstein en Monaco buiten beschouwing.
  390 H.J. Schoo, ‘Hedendaags republicanisme. Een oud politiek idee in de herkansing’, in R. Meijer
  en H.J. Schoo (red.), De Monarchie. Staatsrecht, volksgunst en het Huis van Oranje, Amsterdam,
  Prometheus, 2002, 212.
  391 F. Van den Bergh, ‘Sire, ons hart verkrijgt gij nooit’, in T. Roodewijn (red.), De Republiek der
  Nederlanden. Pleidooien voor het afschaffen van de monarchie, Amsterdam, De Bezige Bij, 1998,
  p. 121.
   96
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  ‘Royalty is not essential…zolang politici hun verantwoordelijkheid nemen’, schreef
  Rehwinkel terecht.392
  -113. De geschiedenis leert dat het ‘ideaal van de democratie’ landen nooit heeft
  doen overgaan op een republikeinse staatsvorm. Een overgang naar de republiek
  heeft zich alleen voorgedaan wanneer de monarchie niet langer houdbaar was, na
  een revolutie (Rusland), een oorlog (Duitsland, Oostenrijk-Hongarije, Turkije), of
  een fatal error van de Koning (Griekenland, Italië), waardoor het koningshuis bij de
  bevolking zijn krediet verloor.393 In België was het na de Tweede Wereldoorlog, door
  de houding van Leopold III, bijna zover. Een dergelijke crisis hangt op dit ogenblik niet in de lucht. Een meerderheid van de bevolking aanvaardt de monarchie
  nog steeds. Er is daarbij ook sprake van de wijsheid dat het vooral theoretici zijn
  die schrijven op een schone lei, maar dat in de praktijk de lei niet schoon is, maar
  beschreven door de geschiedenis.394
  -114. Dit alles mag ons echter niet doen verhelen dat de crisis waarin de Belgische
  Staat thans verkeert, een crisis van het staatshoofd tot gevolg kan hebben. De Koning
  is immers bij uitstek het symbool van de eenheid en de continuïteit van de staat. Als
  die staat vastvaart en door een aanzienlijk deel van de (Vlaamse) politieke klasse
  wordt betwist, komt ook de functie van het staatshoofd zelf onder druk te staan.
  