title: M. Poncelet, L’invention des sciences coloniales belges, Paris, Éditions Karthala, 2008, 420 p.
text: STUDIUM_4_2009:170 x 240 1-1
  
  15-01-2010
  
  13:21
  
  Pagina
  
  223
  
  Studium 4 (2009) 223-243
  
  Boekbesprekingen / Comptes Rendus
  Bart Van Kerkhove (ed.), New perspectives on mathematical practices. Essays in philosophy and history of
  mathematics (Singapore: World Scientific 2009). Xii
  + 235 pp., ISBN 978-981-281-222-3. €77,99.
  Dit door Bart Van Kerkhove geredigeerde boek bevat
  elf bijdragen waarin op verschillende manieren naar
  de praktijk van de wiskunde gekeken wordt. De
  meeste bijdragen zijn historisch van aard. De achtergrond is deze.
  Op het eerste gezicht is er een groot verschil tussen de filosofie van de wiskunde en de geschiedenis
  van de wiskunde. De filosoof van de wiskunde zoekt
  immers naar de essentie van de wiskunde en hij
  zoekt daarbij dus relatief eenvoudige karakteriseringen. Neem Immanuel Kant, die de wiskunde karakteriseerde als synthetisch a priori. Ons inzicht in
  wiskundige waarheden is volgens Kant a priori omdat de empirie in principe geen rol speelt. Tegelijk is
  dat inzicht synthetisch omdat het is gebaseerd op
  mentale constructies. 5 + 7 = 12 is geen tautologie,
  maar essentieel gebaseerd op het feit dat als we in een
  mentale constructie zeven eenheden voegen bij vijf
  eenheden het resultaat bestaat uit twaalf eenheden.
   Naast een dergelijke visie op de wiskunde lijkt de
  geschiedenis van de wiskunde een nogal andere tak
  van sport. De historicus streeft immers naar historische waarheid en dient daarbij recht te doen aan een
  veelheid van historische details, waarvan de filosoof
  totaal abstraheert. Toch is in de afgelopen vijftig jaar
  duidelijk geworden dat de filosoof en de historicus
  weliswaar verschillende doelen nastreven maar dat in
  de praktijk de filosofie en de geschiedenis van de
  wiskunde elkaar nodig hebben. We weten dat de volstrekt neutrale historicus niet bestaat; elke beschrijving
  van een ontwikkeling is theory-laden. De historicus
  moet zich dat realiseren. Anderzijds zijn filosofieën
  van de wiskunde historisch toetsbaar. Leggen we de
  visie van Kant naast de geschiedenis dan moeten we
  constateren dat slechts hoogst zelden wiskundig handelen gekarakteriseerd kan worden als het vellen van
  een zuiver synthetisch a priori oordeel. De filosoof
  kan dat niet negeren.
  In die situatie is het begrijpelijk dat sommigen op
  het grensvlak van filosofie en geschiedschrijving de
  praktijk van de wiskunde in heden en verleden aan
  een hernieuwde analyse onderwerpen. Dat gebeurt
  ook in het door Bart Van Kerkhove geredigeerde boek.
   Ik beschouw het boek als verrassend geslaagd. Ad Mes-
  
  kens laat ons in een voortreffelijk stuk kennis maken
  met leven en werk van Diophantus, die afkortingen
  voor de onbekende hanteerde maar bij wie de symbolen nog geen eigen leven leidden. Klassieke visies
  op de ontwikkeling van de algebra bekritiserend,
  laat Albrecht Heeffer zien hoe de invoering van de
  symbolische algebra in de zestiende eeuw, die puur
  symbolische manipulaties toestond, plaatsgreep. In
  dat proces werden de negatieve getallen in het formalisme opgenomen en geaccepteerd en werden de
  imaginaire getallen geboren. Die ontwikkeling kwam
  voort uit de algebra zoals hij werd bedreven door de
  vijftiende-eeuwse abacus rekenmeesters, wier soms
  wonderlijke frauduleuze wiskunde door Jens Høyrup
  wordt beschreven.
   De invoering van het algebraïsch symbolisme had
  een enorm effect. Het leidde tot de calculus en uiteindelijk tot het onderdeel van de wiskunde dat analyse heet. In de achttiende eeuw domineerde zelfs het
  idee dat formulemanipulatie de kern van het wiskundebedrijf was. Henrik Kragh Sørensen probeert
  te begrijpen hoe in de analyse van de eerste helft
  van de negentiende eeuw in plaats van de formule het
  begrip dat erdoor wordt aangeduid weer centraal
  komt te staan. Hij heeft zich daarbij door Wittgensteins taalfilosofie laten inspireren. Jeremy Gray gebruikt de negentiende-eeuwse analyse om te laten
  zien dat simpele ideeën met betrekking tot de structuur van de wiskunde noch voor filosofen noch voor
  historici bevredigend zijn. Matthew Parker behandelt
  het verschijnsel in de ontwikkeling van de wiskunde
  waarbij paradoxen verdwijnen door herdefinitie van
  begrippen. Dit maakte mede de ontwikkeling van de
  theorie van de oneindige verzamelingen door Cantor in de negentiende eeuw mogelijk. Erich Eck laat
  zien dat de wijze van werken van Cantors tijdgenoot
  Dedekind als een nieuwe vorm van wiskundige verklaring kan worden gezien. Daarmee zijn we bij de
  vraag wat wiskunde met de natuurwetenschap gemeen heeft. Eduard Glas vergelijkt op dit punt de visies van Felix Klein en Imre Lakatos.
  Axioma’s zijn veel meer dan alleen het uitgangspunt van een theorie. Dirk Schlimm laat zien hoe
  axioma’s soms een brug slaan tussen op het eerste gezicht ongerelateerde wiskundige theorieën. Whitehead en Russell worden vaak in een adem genoemd.
   Ronny Desmet maakt in zijn hoofdstuk duidelijk
  dat er grote verschillen bestonden in hun doelstellingen en opvattingen. Interessant is ook het artikel
  
  223
  
  STUDIUM_4_2009:170 x 240 1-1
  
  15-01-2010
  
  13:21
  
  Pagina
  
  224
  
  Boekbesprekingen / Comptes Rendus
  van Helen De Cruz waarin zij uiteenzet dat een
  zwakke vorm van Kants opvattingen met betrekking
  tot de meetkunde ondersteund wordt door recente
  resultaten uit de ontwikkelingspsychologie, de
  neurowetenschappen en de antropologie. Homo sapiens heeft een aangeboren en soortspecifieke
  ruimte-intuïtie die invloed heeft op de ontwikkeling van de meetkunde als wetenschap.
  Men kan, de hele bundel overziend, constateren
  dat het leven er niet eenvoudiger op geworden is, niet
  voor historici en niet voor filosofen. Het goede
  nieuws is dat het wel spannender is geworden.
  Teun Koetsier (Vrije Universiteit Amsterdam)
  
  Mariken Teeuwen en Els Rose (red.), Middeleeuwse
  Magister. Feestbundel aangeboden aan Árpád P. Orbán
  bij zijn emeritaat (Hilversum: Uitgeverij Verloren,
  2008) [Middeleeuwse Studies en Bronnen 117]. 223
  pp., ISBN 978-90-8704-082-6. €25,00.
  Elke feestbundel stelt het probleem om een eenheid
  binnen de variatie te bewaren. Meestal is er een duidelijk vertrekpunt van waaruit specialisten voor een
  bijdrage benaderd worden. Aangezien elke contribuant
  de vraag echter vanuit een eigen invalshoek belicht, betekent dit meestal dat de eenheid ver te zoeken is.
  Dit probleem stelt zich ook bij de bundel die professor Árpád Orbán bij zijn emeritaat een eerbetuiging wil brengen als ‘een magister, een leraar die met
  grote inzet en passie (en met veel charme en humor)
  zijn eigen werkterrein, de middeleeuwse Latijnse literatuur, tot leven wist te brengen’ (p. 7). Het resultaat is
  een bonte mengeling geworden, waarin het middeleeuwse docentschap op wel heel verschillende wijzen
  tot uiting komt. Het lijkt dan ook beter de bundel
  niet als een geheel maar in haar onderdelen te bespreken.
   De eerste bijdrage door Mary Garrison richt zich op
  de aanspreektitels en de vriendschapstaal in de brieven
  van Alcuinus, waarbij speciale aandacht gegeven wordt
  aan de verhouding met Karel de Grote. Als algemene
  introductie tot de Karolingische leefwereld kan dit
  artikel voor een leek van dienst zijn, maar ten aanzien
  van het concreet geformuleerde probleem laat het de
  lezer toch op zijn honger.
  Met haar artikel over de commentaren bij de laat
  antieke schrijver Martianus Capella blijft Mariken
  Teeuwen in de Karolingische periode, waarbij zij
  vooral de vraag stelt naar de houding van de christelijke commentatoren tegenover het heidense gedachtegoed. De openheid die dikwijls geconstateerd
  
  wordt, weet zij terug te voeren op een sociaal distinctieve karakteristiek voor een kleinere elite. Aan de
  hand van de ontwikkeling in de commentaartraditie
  laat zij overtuigend zien hoe er geleidelijk een meer
  didactisch georiënteerde benadering groeit die ook
  voor grotere groepen leerlingen aanvaardbaar was.
  In de bijdrage van Lia Couwenberg duurt het wat
  lang voordat het eigenlijke onderwerp aangesneden
  wordt: de illuminaties in de Carmina Burana bij de
  gedichten die de dood van Dido tot onderwerp hebben. In dat gedeelte is de bijdrage erg origineel en
  boeiend. Te vaak nog ligt alle aandacht op de teksten
  en gaan de illustraties verloren. In deze bijdrage worden de verluchtingen aan de teksten zelf gekoppeld
  die velen met een erg onverwacht aspect van de beroemde liedbundel zullen confronteren.
  Els Rose stelt enkele apostellegenden voor, gebaseerd op de apocriefe handelingen. Zij concentreert
  zich op de lering zoals deze in de handelingen van
  Bartholomaeus, Philippus, Matthaeus en Simon en
  Judas voorkomt. Meestal betreft het maar een deelaspect van de verhalen, waarbij het natuurlijk altijd
  de vraag is in hoeverre deze lering nog met de vroeg
  christelijke actualiteit overeenkomt.
   Met Eddie Vetters bijdrage over Guido van Arezzo
  treedt voor het eerst in de bundel een daadwerkelijke
  magister in het voetlicht. Op heldere wijze worden de
  niet zo eenvoudige muziekpraktijken in de middeleeuwse liturgie en het middeleeuwse schoolwezen
  uiteengezet. Ook wordt de revolutionaire rol duidelijk gemaakt die de invoering van Guido’s muzieknotatie heeft gehad op de verdere ontwikkeling van
  het Europese muziekleven.
  Nienke Vos behandelt de beroemdste middeleeuwse magister, Anselmus van Bec. Centraal plaatst
  zij het meesterschap in zijn werken met speciale aandacht voor de kleinere meditatie over de menselijke
  verlossing als een aanvulling bij het grotere werk
  over de menswording van Christus. De keuze voor de
  dialoog als literaire vorm en het weloverwogen gebruik van stijlfiguren komen in deze bijdrage in een
  duidelijk didactische opzet te staan. Met Arnulf van
  Orléans voert Wilken Engelbrecht een typisch
  twaalfde-eeuwse magister van de klassieke letteren
  ten tonele. Aan de hand van deze ene persoonlijkheid
  wordt een kleurrijk beeld geschilderd van de scholen
  en het onderricht halverwege de twaalfde eeuw.
  José van Aelst laat dan weer zien hoe een tekst een
  eigen leven kan gaan leiden. Henri Suso’s honderd
  oefeningen krijgen in hun Latijnse vertaling al spoedig een begeleidend gebed ter inleiding, dat dan weer
  aanzet geeft tot latere vertalingen, bewerkingen en
  uitbreidingen.
  224
  
  STUDIUM_4_2009:170 x 240 1-1
  
  15-01-2010
  
  13:21
  
  Pagina
  
  225
  
  Boekbesprekingen / Comptes Rendus
  Rijcklof Hofman concentreert zich op Johan Cele,
  meester aan de Latijnse school te Zwolle en goede
  vriend van Geert Grote. Hoewel Cele als magister een
  grote invloed had en blijkbaar van verre leerlingen
  aantrok, besteedt de bijdrage toch vooral aandacht
  aan zijn vriendschap met Geert Grote zoals deze tot
  uiting komt in diens brieven. Daarbij is het belangrijk
  dat Cele dankzij Geert Grote zijn taak als magister
  trouw bleef en zich niet in het kloosterleven terugtrok.
   De bijdrage van Trudy Lemmers tenslotte is misschien wel de origineelste binnen de hele bundel.
  Vanuit het moderne management stelt zij concrete
  vragen aan de Regula Pastoralis van Gregorius de
  Grote. In hoeverre kan een dergelijke, antieke tekst van
  dienst zijn bij de problemen waar het moderne management mee te kampen heeft? Vanuit de moderne
  probleemstellingen zoals deze in de recente literatuur
  geformuleerd worden, schetst zij de actuele vraag naar
  een leiderschap, dat vervolgens volkomen blijkt te beantwoorden aan het beeld dat Gregorius in zijn geschrift oproept. Daarmee toont zij de tekorten van iedere musealisering van het verleden aan. Bovendien
  onderstreept zij nog maar eens dat wie geen lessen
  trekt uit de geschiedenis, gedwongen wordt het verleden nog eens te leven.
  Wim Verbaal (Universiteit Gent)
  
  Annemarieke Willemsen, Back to the schoolyard. The
  daily practice of medieval and Renaissance education
  (Turnhout: Brepols Publishers 2008) [Studies in European Urban History 1100-1800 15]. 324 pp., ISBN
  978-2-503-52599-0. €68,00.
   Kunsthistorica en archeologe Annemarieke Willemsen
  heeft met dit fraai geïllustreerde boek een waardevolle
  bijdrage geleverd aan het in beeld brengen van het
  pre-universitaire onderwijs. Als ik zeg dat het boek
  fraaie illustraties bevat, dan wil ik duidelijk maken
  dat er sprake is van meer dan een plaatje bij een
  praatje. Willemsen houdt in dit boek een hartstochtelijk pleidooi voor het adequate gebruik van materiële bronnen voor de bestudering van scholen en
  hun bezoekers, of dit nu leerlingen of schoolmeesters
  waren. Terecht merkt zij op dat in veel literatuur over
  scholen en onderwijs de illustraties nogal klakkeloos in
  boeken terecht komen, zonder dat er op de context
  wordt gelet. Daaraan wil zij met dit boek een einde
  maken. Juist het in context presenteren van archeologisch materiaal, miniaturen en overige kunstwerken
  kan ons het een en ander leren over de materiële cultuur van het laatmiddeleeuwse en vroegmoderne
  
  schoolleven, zo betoogt de auteur.
   De situatie en het bronnenmateriaal in de Nederlanden vormen het uitgangspunt, maar steeds wordt
  ook gekeken naar vergelijkingsmateriaal uit de
  Duitse landen, Frankrijk, Engeland en Italië. Het
  boek bestaat uit zeven hoofdstukken. In hoofdstuk 1
  biedt de auteur een status quaestionis en probeert zij
  aannemelijk te maken dat – met alle beperkingen –
  archeologisch, iconografisch en literair materiaal een
  bijdrage kan leveren aan het onderzoek naar het
  schoolleven in de periode 1300-1600. In de hoofdstukken 2 en 3 worden de voorwerpen en archeologische vindplaatsen centraal gesteld, beschreven en in
  perspectief geplaatst. De daaropvolgende hoofdstukken behandelen achtereenvolgens de wijze
  waarop het schoolleven wordt afgebeeld in manuscripten en druk, op doek en in glas (hoofdstuk 4),
  de wijze waarop de school paste in de menselijke levenscyclus en er dus een integraal deel van uitmaakte
  (hoofdstuk 5), en de wijze waarop de zeven vrije
  kunsten – en met name de grammatica – worden uitgebeeld (allegorieën, attributen, etcetera) (hoofdstuk
  6). In hoofdstuk 7 wordt dan aan de hand van het gepresenteerde materiaal een vlot beeld geschetst van de
  vele verschillende facetten van het schoolleven, waarna
  een korte conclusie volgt, waarin de auteur nogmaals
  benadrukt dat het vergaarde materiaal er op wijst dat
  scholieren in die laatmiddeleeuwse/vroegmoderne
  samenleving een heel erg herkenbare groep moeten
  hebben gevormd. Het is overigens geen statisch beeld
  dat wordt gegeven; Willemsen heeft zeker oog voor
  allerlei ontwikkelingen door de tijd: de komst van het
  humanisme en de drukpers, toenemende invloed
  van stedelijke en andere overheden, en dergelijke.
   Toch ook een enkele kritische kanttekening. In
  330 pagina’s kun je geen uitputtende geschiedenis
  schrijven, maar hier en daar wordt er wel sterk gegeneraliseerd. Zo wordt het schooljaar omschreven
  als het tot niet al te lang geleden gangbare model van
  een jaar in trimesters, gescheiden door een kerst- en
  paasvakantie van twee weken (p. 26). Dat is te kort
  door de bocht; zo was ook een indeling in kwartalen
  gangbaar in de Nederlanden. De vertaling van ‘bijscholen’ – een vlag die vele ladingen dekt – met side
  schools is wat ongelukkig (p. 27). Had hier niet beter
  voor private schools gekozen kunnen worden? Kern
  van bezwaren tegen deze scholen was immers vaak
  dat zij zich onttrokken aan de sturende hand van
  kerk of overheid en als zodanig concurrenten van het
  ‘reguliere’ onderwijs waren. Ook de identificatie van
  ‘bijscholen’ met het onderwijs in de volkstaal gaat zeker niet op. Nadrukkelijk gold een dergelijk predicaat
  ook voor scholen op particulier initiatief die wel
  
  225
  
  STUDIUM_4_2009:170 x 240 1-1
  
  15-01-2010
  
  13:21
  
  Pagina
  
  226
  
  Boekbesprekingen / Comptes Rendus
  onderwijs in het Latijn gaven. Dat alle schoolmeesters
  in principe magister artium moesten zijn is overdreven
  (p. 278). Er was weliswaar een sterke tendens om in
  toenemende mate gestudeerde mensen aan te nemen
  en vooral bij de rectoren zie je een dergelijke titel vaak,
  maar in de late Middeleeuwen zeker niet altijd.
   Deze kleine opmerkingen ten spijt zal iedereen
  die zich met het laatmiddeleeuwse onderwijs bezighoudt blij zijn met dit boek. Juist in het onderzoek
  naar pre-universitair onderwijs, waar de bronnen zo
  disparaat en verschillend zijn, kan een interdisciplinaire aanpak succes boeken. De vele en veelsoortige
  bronnen die de auteur heeft gebruikt maken dat het
  schoolleven heel beeldend voor het voetlicht wordt
  gebracht. Dat niet-geschreven bronnen het beeld
  van de geschreven bronnen kunnen bevestigen en
  zelfs aanvullen waar het het middeleeuwse schoolleven betreft geeft dit mooie boek een meerwaarde.
  Je kunt je voorstellen dat het materiaal waarop het
  boek berust ook buiten specialistische kring op een
  brede belangstelling mag rekenen!
  Ad Tervoort (Vrije Universiteit Amsterdam)
  
  G.M.P. Loots, Epilepsie in de zestiende eeuw. De Observationes van Pieter van Foreest (Rotterdam: Erasmus
  Publishing 2007). 219 pp., ISBN 90-5235-189-9. €27,50.
  De beroemde arts Pieter van Foreest, ook wel de
  ‘Nederlandse Hippocrates’ genoemd, tekende gedurende zijn leven meer dan 1350 ziektegeschiedenissen
  op. Ze zijn gebundeld als Observationes, en bevatten
  een schat aan informatie over de casussen, de geneeswijzen, en Foreests medische inzichten. Ineke Loots
  heeft met het boek Epilepsie in de zestiende eeuw dit
  enorme oeuvre een stukje toegankelijker gemaakt. Ze
  heeft de Latijnse tekst van zestien gevalsbeschrijvingen over epilepsie uitgegeven, met vertaling en inleiding. Haar eigen achtergrond speelde ongetwijfeld
  een rol bij de keuze voor juist epilepsie. Loots werkt
  als universitair docent Orthopedagogiek aan de Vrije
  Universiteit Amsterdam met kinderen met hersenaandoeningen, zoals epilepsie. In 2004 rondde zij
  cum laude een studie Griekse en Latijnse Taal en
  Cultuur af. Dit boek is een neerslag van zowel haar
  belangstelling voor de geschiedenis van haar eigen
  vakgebied, als van haar liefde voor het Latijn.
   De zestien gevalsbeschrijvingen zijn stuk voor stuk
  levendig, fascinerend en informatief. Een mooi voorbeeld is het meisje van zestien jaar, dat bij een hijskraan te Delft woonde, en vreselijk leed onder haar
  epilepsie. Foreest merkte haar aan als een bijzonder
  
  lastig geval, omdat ze in de herberg van haar moeder
  stiekem zwaar bier dronk. Of daar was de jongen van
  drie jaar, die getroffen werd door epilepsie terwijl hij
  dode wormen uitscheidde met zijn ontlasting. Van
  Foreest moest hij voortdurend wat zaden van kurkuma nemen, bedekt met een laagje suiker. Door
  het laagje suiker namen kinderen zoiets gemakkelijker in, lichtte hij toe, en ook de wormen zouden er
  meer toe aangetrokken worden om het verdelgingsmiddel te verzwelgen. Op iedere gevalsbeschrijving
  volgt een scholion, een meer theoretische uiteenzetting over de aandoening. Loots toont helder aan,
  dat deze scholia geen willekeurige reeks wetenswaardigheden vormden, zoals soms wel is gesteld,
  maar een weloverwogen opgebouwd betoog over
  epilepsie. Ook de keuze voor de casuïstiek bleek aangepast aan de loop van dit betoog.
  Naast lof voor de mooie ontsluiting van een zeer
  relevante historische tekst, valt ook het een en ander
  aan te merken op het werk. De inleiding is soms wat
  schools en droog, en Loots heeft weinig aandacht
  voor het verantwoorden van haar keuzes. Waarom
  epilepsie? Omdat het een ziekte is die wij ook nu nog
  kennen. Waarom een vergelijking tussen Foreest en
  drie tijd- en landgenoten? Omdat dat aardig leek.
  Waarom drie tijdgenoten, en juist deze drie? Geen
  woord. Als ze vergelijkt op het punt van magie wat
  bedoelt ze dan met die zeer complexe term waarover
  al zoveel geschreven is? Het blijft impliciet, en daarmee onbevredigend.
   Hoewel Loots zich terdege heeft ingewerkt in de
  materie, lijkt ze soms toch wat medisch-historische
  kennis te missen. Ze struikelt bijvoorbeeld over de
  theoria en de practica, toentertijd de twee pijlers van
  de geleerde geneeskunde. De practica was daarbij
  niet de medische praktijk, maar de theorievorming
  over hoe in die praktijk te werken. Loots heeft kennelijk moeite met het onderscheid. Ze vermeldt over
  een leermeester van Foreest dat hij gewaardeerd werd
  om zijn successen in de praktijk – of in de practica? –
  van de geneeskunde, en noemt daarna twee van zijn
  leerboeken over de practica. De titel practica magna
  vertaalt ze als ‘groot praktijkboek’, waarna ze stelt dat
  het om een groot theorieboek ging. Voor nieuwkomers
  in de medische geschiedenis biedt het weinig houvast.
  De vertaling bevat nu en dan storende moderne
  termen. De jongen met het grote hoofd, die slecht
  kan zien en nauwelijks wordt geleid door zijn verstand, wordt door Foreest stultus of dwaas genoemd.
  Loots vertaalt met het hedendaagse politiek-correcte
  ‘verstandelijk gehandicapt’. Zoals Foreest stelt, is deze
  jongen geen puer meer of kind, maar een adolescens,
  de volgende van de levensfasen die de contemporaine
  
  226
  
  STUDIUM_4_2009:170 x 240 1-1
  
  15-01-2010
  
  13:21
  
  Pagina
  
  227
  
  Boekbesprekingen / Comptes Rendus
  geneeskunde onderkende. Ik zou vertalen met jongeling, maar Loots kiest voor puber: weer een term
  zwaar beladen met hedendaagse connotaties, die in
  het Latijn niet te vinden zijn.
  Ondanks deze kanttekeningen kan ik het werk
  van harte aanbevelen aan geïnteresseerde lezers uit
  een breder publiek, aan historisch geïnteresseerde
  studenten, en aan medisch-historici die een snelle
  introductie zoeken tot de Observationes. Loots’ werk
  toont overduidelijk aan, dat Pieter van Foreest de
  aandacht verdient.
   Karine van ’t Land (Radboud Universiteit Nijmegen)
  
  Patricia Radelet-de Grave (red.) [avec la collaboration de Cathy Brichard], Liber amicorum Jean Dhombres (Turnhout: Brepols et Louvain-la-Neuve: Université Catholique de Louvain, Centre de recherche
  en histoire des sciences 2008) [Réminisciences 8]. 584
  pp., ISBN 978-2-503-52814-4. €75,00.
  Jean Dhombres is directeur emeritus van het Centre
  Koyré aan het CNRS in Parijs en heeft een succesvolle
  carrière achter de rug, als wiskundige en als historicus
  van de wiskunde. Het boek samengesteld ter zijner eer
  bundelt 24 bijdragen van collega’s en een volledige
  bibliografie van Dhombres. Buiten enkele hoofdstukken over zuivere wiskunde zijn de meeste bijdragen van historische aard. Vier artikelen zijn geschreven in het Engels, de rest is in het Frans. Onder
  redactie van Patricia Radelet-de Grave, werd er bewust voor gekozen om geen thematische of chronologische leiddraad te hanteren. De artikelen zijn alfabetisch geordend volgens auteur. Toch kunnen we
  ze ruwweg indelen in twee families: wiskunde en
  wetenschappen van de antieke Grieken over de
  middeleeuwen tot de zeventiende eeuw, en wiskunde
  vanaf de achttiende eeuw tot op heden.
   Dat eerste onderwerp vormt het sterkste deel van
  het boek met bijdragen van Carlos Alvarez, Ahmed
  Djebbar, Paolo Freguglia, Enrico Giusti, Antoni Malet, Marco Panza en Patricia Radelet-de Grave. De artikelen van Alvarez en Freguglia over Viète, en Panza
  over Isaac Barrow sluiten nauw aan bij het werk van
  Dhombres over de methode van analyse en synthese
  (verschenen in M. Panza, M. Otte, eds., Analysis and
  Synthesis in Mathematics, 1997). Radelet-de Grave
  sluit dan weer aan bij werk van Dhombres over de invloed van de barok op de wetenschappelijke illustraties. In een rijkelijk geïllustreerde analyse van teksten
  over astronomie en optica gepubliceerd tussen 1610 en
  1660 spreekt ze van ‘le foisonnement d’images’ tij-
  
  dens de barok, wat beïnvloed zou zijn door de vooruitgang in perspektief (p. 467). Djebbar geeft in zijn
  bijdrage een overzicht van praktische meetkunde in
  minder gekende Arabische werken van de tiende tot
  de dertiende eeuw uit Andalousië. Giusti bespreekt
  de theorie van proporties in Latijnse werken van de
  zestiende eeuw. Malet gaat op een heldere manier in
  op de vraag in welke mate er een conceptualisatie van
  een algebraïsche variabele aanwezig was bij Simon
  Stevin. Hij levert hiermee, zonder dat hij het zo bedoelt en zonder dat hij er naar refereert, een kritiek
  op een verkeerde interpretatie van Devreese en Vanden Berghe (‘Wonder en is gheen wonder’. De geniale
  wereld van Simon Stevin 1548-1620, 2003, p. 231): ‘De
  beide leden van de vergelijking worden [bij Stevin]
  niet langer als onbekende constante getallen opgevat,
  maar als functies van een veranderlijke; de oplossing
  wordt gezien als het antwoord op de vraag voor welke
  waarde van de veranderlijke de beide functies in beide leden van de vergelijking een zelfde waarde aannemen’. Malet besluit dat Stevin ‘had no formal understanding of variables’ en ‘Stevin handles unknowns but
  not variables’ (p. 328).
   De bijdragen over recentere wiskunde handelen
  over de geschiedenis van de stereometrie (Joël Sakarovitch), Fourier (Jean-Pierre Kahan), publieke lessen
  in wiskunde in het Parijs van voor de Franse Revolutie
  (Roger Kahn), en Hilbert en de axiomatisatie van de
  fysica (Jan Lacki). Enkele meer filosofische artikelen
  behandelen determinisme in de fysica (Jean Bricmont), wetmatigheden in de economie (Giorgio Israel) en wiskundig modelleren in wiskundeonderwijs
  (Jean-Pierre Raoult). Het brede spectrum van
  Dhombres’ talrijke publicaties wordt weerspiegeld in
  de diversiteit van onderwerpen in het boek.
  Deze uitgave bij Brepols is mooi verzorgd, gezet in
  een aantrekkelijk lettertype en elk hoofdstuk wordt
  voorafgegaan door een illustratie die het verband
  legt met werk van Dhombres. De inhoudsopgave op
  de website van Brepols verschilt ietwat van de uiteindelijke versie van het boek. De bijdrage van Maryvonne Spiesser komt namelijk niet voor in het
  boek. Dit boek kan een breed publiek boeien dat
  geïnteresseerd is in de geschiedenis van de wetenschappen. Enkele gespecialiseerde bijdragen zijn een
  must voor hen die werken binnen de geschiedenis
  van de wiskunde.
  Albrecht Heeffer (Universiteit Gent)
  
  227
  
  STUDIUM_4_2009:170 x 240 1-1
  
  15-01-2010
  
  13:21
  
  Pagina
  
  228
  
  Boekbesprekingen / Comptes Rendus
  Lisa Jardine, Gedeelde weelde. Hoe de zeventiendeeeuwse cultuur van de Lage Landen Engeland veroverde
  en veranderde (Amsterdam en Antwerpen: Uitgeverij
  De Arbeiderspers 2008) [vertaling door Henk
  Schreuder van Going Dutch. How England plundered
  Holland’s glory (HarperCollins Publishers 2008)].
  442 pp., ISBN 978-90-295-6658-2. €39,95.
   ‘Gedeelde weelde is een boek over de intense culturele
  wisselwerking tussen Engeland en de Lage Landen,
  geschreven in de traditie van Simon Schama’s Overvloed en onbehagen en Jonathan Israels The Dutch Republic’. Aldus de uitgever op de flaptekst. Ik weet
  niet precies wat ik me moet voorstellen bij een traditie waarin zowel Schama als Israel passen, of het
  moet er één zijn van Britten die vol bewondering
  over de Republiek schrijven. Dat doet ook Jardine,
  maar er is maar één traditie waarin zij schrijft: de Jardine-traditie van vlot geschreven verhalen waarin
  het verleden tastbaar gemaakt wordt en de aspiraties
  en manipulaties van historische figuren invoelbaar.
  Een ‘good read’ is deze vertaling echter niet. Het
  heeft er alle schijn van dat de uitgever haastwerk
  van de Nederlandse editie heeft gemaakt. De eerste
  anderhalve pagina bevatten al een aantal voorbeelden
  van slecht, lelijk en zelfs foutief vertalen waardoor de
  tekst vrijwel ontoegankelijk wordt.
  De verhalen van Jardine zijn als vanouds een genot
  om te lezen. In de openingshoofdstukken beschrijft zij
  hoe Willem III in 1688 met een enorme invasiemacht
  Engeland veroverde en vrijwel onmiddellijk de verovering wist om te denken tot een ‘Glorious Revolution’. Jardine brengt de landing en de opmars naar
  Londen tot leven, schuwt anekdotes over bezoekjes
  van Willem aan tuinen niet, en laat zien hoe de invasie ideologisch voorbereid en uitgevoerd werd.
  Vervolgens bespreekt Jardine de hechte banden gedurende de zeventiende eeuw tussen de Republiek en
  Engeland op alle gebieden van cultuur en politiek; zo
  hecht, dat van een ‘Special Relationship’ gesproken
  mag worden. Ik veroorloof mij deze actuele referentie,
  want ook Jardine schrikt er niet voor terug om haar
  betoog over interculturele uitwisseling in het kader van
  recente debatten over nationale identiteit te plaatsen.
   Het hoofdpunt van Jardine is dat cultuur het produkt is ‘van een voortdurende uitwisseling van
  ideeën, invloeden en esthetische opvattingen’ (p.
  285). Met name in de twee hoofdstukken over wetenschap betoogt zij dat de geschiedschrijving zich te
  veel richt op de lokale gemeenschappen van wetenschappers en een ‘nationaal’ karakter benadrukt.
  Daardoor wordt de sleutelrol die interlokale (of -nationale) wisselwerking speelde in de ontwikkeling
  
  van ideeën en instrumenten miskend. Hoewel veel
  cultuurgeschiedenis inderdaad vanuit een nationale
  context geschreven wordt, denk ik dat Jardine, in
  het licht van de bestaande geschiedschrijving, haar
  zaak enigszins overdrijft. Dat laat onverlet dat haar
  oproep welkom is: cultuur, ook wetenschap, wordt
  bij voorkeur bestudeerd vanuit het perspectief van de
  interlokale netwerken waarin het tot stand komt.
  Helaas laat Jardines uitwerking van deze these
  nogal te wensen over. Op de keper beschouwd bestaat
  haar betoog uit een verzameling anekdotes met voorbeelden van uitwisseling via correspondentie, handel,
  reizen, familierelaties, emigratie, enzovoort. In de
  twee hoofdstukken over wetenschap gaat het daarbij
  over het uurwerk – met name de balansveer – en de
  microscoop – met bijzondere aandacht voor lensslijpmachines. Jardine schetst een levendig en rijk
  beeld van de intensieve interacties tussen de verschillende betrokkenen, inclusief een mooie kritische lezing van de spraakmakende klokkenproeven
  op zee door Robert Holmes. Bij nadere beschouwing blijkt er echter nogal wat aan te merken op de
  meeslepende vertellingen. In feite gaan ze alleen over
  Huygens en Hooke en ontbreken direct relevante
  namen als Swammerdam en Leeuwenhoek grotendeels. Jardine kan er in het geval van de microscoop
  niet omheen de lijn naar Parijs in beschouwing te nemen, maar probeert er desondanks een verhaal van
  Engels-Nederlandse wisselwerking van te maken.
   Samenwerking is in dit geval een groot woord. In
  deze hoofdstukken lijkt haar voornaamste doel eerherstel voor Hooke, die door Huygens en zijn informanten klaarblijkelijk groot onrecht aangedaan is.
  Jardine maakt daarbij nogal merkwaardige suggesties, bijvoorbeeld dat Hooke’s Micrographia (1665)
  de aanleiding vormde voor Huygens’ microscopisch
  onderzoek eind jaren 1670.
  Het is nooit moeilijk problematische details aan te
  wijzen maar dit voorbeeld illustreert de structurele
  problemen van Gedeelde weelde. Jardine beperkt zich
  grotendeels tot Engels-Nederlandse uitwisselingen.
  Die waren echter veelal aftakkingen van grotere Europese netwerken, maar zij gaat niet in op de vraag hoe
  deze takken zich verhielden tot het grotere geheel. Bovendien maakt zij niet duidelijk hoe deze uitwisselingen daadwerkelijk vormgaven aan de Engelse c.q.
  Nederlandse cultuur. Jardine schrijft uitsluitend over
  elitecultuur en stelt nergens de vraag welke betekenis
  muziekbeoefening, tuinaanleg, portretschilderkunst
  van vorsten en hovelingen in bredere culturele zin
  hadden. Dat levert merkwaardige wendingen op. Als
  in 1649-1650 de hoven in beide landen hun macht
  kwijt raken, laat Jardine de kunstbeoefening in de Re-
  
  228
  
  STUDIUM_4_2009:170 x 240 1-1
  
  15-01-2010
  
  13:21
  
  Pagina
  
  229
  
  Boekbesprekingen / Comptes Rendus
  publiek zich ‘tijdelijk van het vorstelijk vertoon naar
  de meer huiselijke sfeer’ verplaatsen (pp. 134-135).
  Nergens stelt Jardine de vraag of de specifieke groep
  actoren die zij heeft gekozen niet een uitzonderlijke,
  grenzenoverschrijdende gemeenschap vormde. Dat
  roept vervolgens de vraag op hoe deze groep en de
  uitwisselingen daarbinnen zich verhielden tot lokale
  sociaal-culturele structuren, zoals de politiek en wetenschap in de Republiek.
  De hoofdrol in het boek is voor Constantijn Huygens en zijn twee oudste zonen. Een groot deel van
  de verhalen draait om zijn ideeën en activiteiten. Als
  geen ander bracht hij Engeland en Nederland cultureel bij elkaar. Probleem is echter dat Huygens misschien wel de meest a-typische Gouden-Eeuwer was.
   Dat roept de vraag op hoe representatief de mooie
  verhalen over zijn huis-, tuin- en ander werk zijn. De
  makke van Gedeelde weelde is de grote cultuurhistorische claim die Jardine aan haar vertelkunst ophangt en die zij niet waar weet te maken. Maar ook
  dat is onderdeel van de Jardine-traditie.
  Fokko Jan Dijksterhuis (Universiteit Twente)
  
  Huib J. Zuidervaart, Telescopes from Leiden Observatory
  and other collections 1656-1859. A descriptive catalogue
  (Leiden: Museum Boerhaave 2007) [Museum Boerhaave Communications 320]. 179 pp., ISBN 90-62-92164-7. €49,50.
  Een beter moment voor het verschijnen van dit werk
  is nauwelijks denkbaar. Op de valreep van de start
  van de 400-jarige herdenking van de uitvinding van
  de telescoop in Middelburg bracht Museum Boerhaave in Leiden een gedetailleerde Engelstalige catalogus uit van haar imposante telescopenbezit, de
  grootste collectie in Nederland op dit gebied. Eindelijk,
  na vele jaren, is er dan ook een waardige opvolger
  voor de eerste telescopencatalogus van Museum Boerhaave, de in 1970 door E. Engberts samengestelde Descriptive Catalogue of Telescopes in the Rijksmuseum
  voor de Geschiedenis der Natuurwetenschappen in Leiden die nu alleen nog maar antiquarisch te verkrijgen
  is.
  In dit nieuw werk beschrijft de wetenschapshistoricus Huib Zuidervaart bijna 200 telescopen voor
  sterrenkundig, maritiem en alledaags gebruik, vervaardigd vanaf het midden van de zeventiende eeuw
  tot het midden van de negentiende eeuw. Het merendeel hiervan is afkomstig uit het instrumentenbezit
  van de Leidse Sterrewacht maar in de loop der jaren
  zijn ook diverse (vaak spectaculaire) instrumenten
  
  dankzij aankoop of schenking door het museum
  verworven.
  De catalogus wordt ingeleid met een geschiedenis
  van de telescoop vanaf zijn uitvinding (rond 1600) in
  Middelburg tot de massafabricatie van grote telescopen voor professionele sterrenkundigen aan het
  eind van de negentiende eeuw. Ook de verschillende
  typen sterrenkijker (lenzenkijker, spiegelkijker en
  achromatische kijker) en hun historische ontwikkeling komen hierin uitgebreid aan bod.
   De catalogus zelf is in negen (ruwweg chronologische) hoofdstukken verdeeld en behandeld achtereenvolgens: 1) astronomische kwadranten en sextanten
  met telescopische vizieren, 2) vroege lenzenkijkers en
  losse lenzen, 3) lenzenkijkers met inschuifbare buizen
  van perkament of karton, 4) kleine lenzenkijkers, 5)
  lenzenkijkers met buizen van hout, 6) grotere lenzenkijkers op een vast voetstuk, 7) spiegelkijkers, 8)
  precisiemeetinstrumenten met telescopische vizieren
  en 9) andere typen telescopen. Ook de unieke collectie van telescooplenzen geslepen door de gebroeders Constantijn en Christiaan Huygens wordt in
  deze catalogus en détail beschreven.
  Elke telescoop (of lens) is voorzien van een foto en
  een standaardbeschrijving met een opsomming van
  de belangrijkste optische eigenschappen en verdere
  wetenswaardigheden over de oorsprong, het gebruik
  en het latere lot van het instrument. Voor de belangrijkere instrumenten beslaan deze meestal één of
  soms twee pagina’s, voor minder bijzondere instrumenten is een halve of een kwart pagina ingeruimd.
  Dankzij zijn eigen jarenlange archiefonderzoek van
  Nederlandse sterrenkundige beoefenaars in de zeventiende, achttiende en negentiende eeuw heeft de
  samensteller bij veel telescopen uiterst interessante
  wetenswaardigheden kunnen toevoegen waardoor
  menig instrument weer ‘opnieuw tot leven’ komt.
  Het werk wordt afgesloten met een literatuurlijst,
  een lijst van telescoopmakers, een concordantie tussen catalogusnummers en museuminventarisnummers en een lijst van telescopen en verwante zaken
  vermeld in de achttiende en negentiende-eeuwse inventarislijsten van de Leidse Sterrewacht. Deze publicatie (de zevende in de ‘blauwe reeks’ van Museum
  Boerhaave) is een zeer waardevolle aanvulling op de
  nog schaarse literatuur over historische telescopen en
  hun bouwers. Jammer is alleen dat niet meer kleurenfoto’s van de besproken telescopen opgenomen konden worden – zo is alleen de grote spiegelkijker van
  George Hearne in kleur op de omslag afgebeeld.
   Rob H. van Gent (Universiteit Utrecht)
  
  229
  
  STUDIUM_4_2009:170 x 240 1-1
  
  15-01-2010
  
  13:21
  
  Pagina
  
  230
  
  Boekbesprekingen / Comptes Rendus
  Sijbe Izaäk Rispens, Machine Reason. A History of
  Clocks, Computers and Consciousness (Proefschrift
  Rijksuniversiteit Groningen, 24 november 2005). 352
  pp., ISBN 90-367-2410-4. Alleen te bestellen via internet: http://www.rispens.de.
  Dit boek is een doctoraatsproefschrift dat verdedigd
  werd aan de Rijksuniversiteit Groningen. Het wil
  onderzoeken hoe machines op verschillende momenten in de geschiedenis gefunctioneerd hebben als
  een bron van dominante metaforen in het begrijpen
  van het menselijke denken. Zowel in de inleiding als
  het besluitende hoofdstuk geeft de auteur aan dat
  deze studie als ultiem doel heeft om het hedendaagse
  debat met betrekking tot de mogelijkheid van artificiële vormen van intelligentie te heroriënteren. De
  centrale thesis is dat de hedendaagse computer zich op
  dezelfde manier verhoudt tot bewustzijnsfilosofie (op
  p. 194 verwarrend als ‘brain theory’ aangeduid) als de
  mechanische klok tot de zeventiende-eeuwse natuurfilosofie. Beide zijn concrete en wijdverspreide technologische artefacten die de filosofische intuïties
  mee vormgegeven en gestuurd hebben. Met betrekking tot de klokmetafoor hebben we echter het belangrijke voordeel van de historische afstand, die het
  mogelijk maakt om tot een veel scherper inzicht te
  komen in de manier waarop het deze rol gespeeld
  heeft. En dit inzicht kan op haar beurt ingezet worden om het hedendaagse filosofische debat vanuit
  een verrassende historische hoek te benaderen. Een
  bijzonder interessante en beloftevolle aanpak voor
  een belangrijk probleem dus. Spijtig genoeg slaagt de
  auteur er niet in om die belofte waar te maken, wat
  niet wegneemt dat er doorheen het boek wel een
  aantal interessante observaties terug te vinden zijn.
   Er zijn twee belangrijke soorten problemen op te
  merken: ten eerste wordt het werk ontsierd door talrijke historische onnauwkeurigheden, waarvan sommige ook met de kern van de zaak te maken hebben;
  ten tweede wordt het verband tussen de historische
  analyse en het hedendaagse filosofische debat op een
  bijzonder onovertuigende manier gemaakt. Laat me
  beginnen met een beperkt aantal (representatieve)
  voorbeelden van het eerste manco. Aan Isaac Beeckman worden, zonder enige referentie, experimenten
  toegeschreven die hij uitgevoerd zou hebben om de
  valwet te bewijzen (p. 116) – als de auteur die referenties had kunnen toevoegen zou dit een cruciale
  ontdekking geweest zijn. Helaas. Evenzeer zou het bijzonder interessant geweest zijn om te lezen waar in de
  Bijbel het beeld van de machina mundi gebruikt wordt
  (p. 135). En Fludd was zeker niet de eerste auteur waar
  we een van de artes mechanicae bij de vrije kunsten
  
  terugvinden (p. 145). Dit soort onnauwkeurigheden
  gaan vaak samen met een voortdurende neiging om
  het belang van de klok te overschatten, ten nadele van
  alle andere mechanische instrumenten en machines
  die de vroegmoderne tijd kende. Zo wordt gesteld dat
  zwaartekracht (de motor van de eerste klokken) de
  enige beschikbare krachtbron was naast mensen en
  paardenkracht (p. 153), wat uiteraard volledig voorbijgaat aan wind- en watermolens. De mechanische
  klok was zeker ook niet ‘the first complex artefact designed and constructed by people to fulfill functions
  intended by people’ (p. 156); noch was het ‘the first
  fine-mechanical precision apparatus in Europa’ (p.
   139). De bewering dat het de enige machine is die de
  schijnbaar ‘conflictuerende’ idealen van een wiskundige en experimentele benadering wist te verenigen
  (p. 137) gaat voorbij aan de vruchtbare traditie van de
  zogenaamde ‘eenvoudige machines’ die, in tegenstelling tot de klok (althans tot 1673), bovendien een
  werkelijke wiskundige theorie kenden. Het ontstaan
  van wat een consensus lijkt met betrekking tot legitieme natuurfilosofische methodes is een belangrijk
  historiografisch probleem, dat echter niet opgelost
  zal worden door een reductie tot de aanwezigheid
  van een enkel technologisch artefact – hoe fascinerend dat artefact ook mag (geweest) zijn.
  Naast deze reductie maakt de auteur zich ook
  schuldig aan wat we de Cartesiaanse drogredenering zouden kunnen noemen, namelijk het presenteren van Descartes’ posities en uitspraken als een
  onderstelde historische consensus. Dit brengt hem
  tot bijzonder onbevredigende interpretaties van de
  precieze rol die de machine-gebaseerde gedachteexperimenten speelden in de zeventiende eeuw
  (voorbijgaand aan zowel de plaats die ze innamen in
  Descartes’ eigen argumentatieve strategieën, als aan
  hoe ze door de meeste van zijn zogenaamde navolgers – vaak verrassend – ingevuld werden), maar
  waaruit hij dan wel in één moeite normatieve uitspraken verbindt over hoe machine-gebaseerde gedachte-experimenten dan maar meteen achterwege
  gelaten moeten worden in hedendaagse AI-debatten. In
  het algemeen lijkt hij daarbij op verschillende plaatsen
  te suggereren dat het belangrijke feit dat filosofische intuïties mee vormgegeven worden door aanwezige technologische artefacten meteen betekent dat ze daarom
  niet vruchtbaar kunnen zijn, wat uiteraard een non sequitur is. Om maar iets te zeggen: na de zeventiende
  eeuw denken we niet meer op dezelfde manier over
  hoe het lichaam van een levend wezen georganiseerd
  is – en met goede redenen zo lijkt het.
   Ten slotte moet er opgemerkt worden dat op verschillende plaatsen in het boek een belangrijke ver-
  
  230
  
  STUDIUM_4_2009:170 x 240 1-1
  
  15-01-2010
  
  13:21
  
  Pagina
  
  231
  
  Boekbesprekingen / Comptes Rendus
  warring optreedt wanneer de target van de machinemetafoor in de zeventiende eeuw bijna ongemerkt
  van het lichaam naar de geest wordt verschoven, wat
  uiteraard een grotere continuïteit met de hedendaagse AI-debatten suggereert maar een historisch
  anachronisme van formaat is, zoals in de volgende
  passage: ‘The most important new and penetrating
  idea of both the mechanical clock and the computer
  is that its mechanism produces ‘spirit’, ‘mind’, ‘intelligence’ (p. 222), of in de concluderende stelling dat
  in de verschuiving van klok naar computer de ‘philosophical intuitions on body and language, external
  behavior and intention, mind and matter have remained unchanged’. (p. 287)
  
  Het boek ontleent zijn waarde vooral aan de vele specerijen, kleur-, smaak-, en reukstoffen die de revue
  passeren, en de lijsten van geneesmiddelen waarin
  deze verwerkt werden, waarvoor de schrijver een
  groot aantal oude farmacopeeën bestudeerd heeft. Bij
  de vele producten uit het plantenrijk vermeldt hij
  doorgaans de wetenschappelijke naam. De auteur
  geeft details over de plaatsen waar de MFDs gevonden werden, en de handelsstromen tussen de landen
  van herkomst (in Amerika, Afrika en Azië) en Europa
  in de zeventiende en achttiende eeuw. Ook geeft hij
  informatie over de medische toepassingen van de
  vele producten die hij noemt, waarbij hij veel klassieke auteurs aanhaalt van ver voor de hier behandelde periode.
   Het boek is ingedeeld in zes hoofdstukken, maar
  er is verder geen opbouw of structuur in deze publicatie te ontdekken. Ook binnen de hoofdstukken
  zelf springt het betoog vaak van de hak op de tak, en
  de auteur lijkt zinnen op een willekeurige wijze aan
  elkaar geplakt te hebben. Het boek bevat talloze
  boude en ongefundeerde beweringen, en lijdt onder
  een gebrek aan bronverwijzingen. Vooral in de wetenschappelijke namen wemelt het van de verschrijvingen. Op p. 143 vond ik zonder veel moeite zes fouten in een lijst van wetenschappelijke namen, zodat je
  gerust mag zeggen dat je uit dit boek geen wetenschappelijke namen zonder controle moet overnemen.
  Tevens ontbreekt er een index, wat voor een boek dat
  het van zijn encyclopedisch karakter moet hebben
  een ramp is. Tenslotte is het Engels vaak stroef. Erg
  jammer allemaal, want de auteur weet kennelijk veel
  over zijn onderwerp, wat ook blijkt uit zijn nuttige
  bibliografie.
  Het zal echter wel niemand verbazen als ik zeg dat
  ik dit boek niet kan aanbevelen.
  Maarten Van Dyck (Universiteit Gent)
  
  A.M.G. Rutten, Blue Ships. Dutch Ocean Crossing
  with Multifunctional Drugs and Spices in the Eighteenth Century (Rotterdam: Erasmus Publishing
  2008). 155 pp., ISBN 978-90-5235-199-5. €32,50.
   Het hier besproken boek ziet er aardig uit en het gaat
  over een interessant onderwerp, de internationale
  handel in ‘drugs’ – hier nog het beste met het ouderwetse woord drogerijen te vertalen, veelal (ooit) met
  een medische functie – en specerijen in de achttiende eeuw. De auteur formuleert zelf wat hij onder
  ‘drugs’ verstaat als volgt: ‘A drug is usually understood to be a product intended for curing, alleviating
  or preventing disease or injury in humans. Within
  the category of drugs, however, there are products
  that can be used for industrial as well as medicinal
  applications. In his collection of curiosities, the
  physician Bernardus Paludanus (c. 1600) already
  made a clear distinction between spices and drugs
  obtained from India. We could call such products,
  derived from vegetable, animal, or mineral origin,
  multifunctional drugs (MFDs)’. (p. 17) Dit citaat is
  redelijk representatief voor taalgebruik en logica in
  deze studie. Na erg summier uitgelegd te hebben
  wat hij onder ‘drugs’ verstaat, meldt de auteur ineens
  dat Paludanus een onderscheid maakte tussen ‘spices’
  en ‘drugs’, waarna hij zegt dat ‘such products’ (‘spices
  and drugs’ dus) ‘multifunctional drugs’ genoemd kunnen worden. De titel van het boek heeft echter ‘multifunctional drugs and spices’. Dus hoe zit het nu – zijn
  ‘spices’ ook ‘drugs’ of niet? En wat zijn ‘spices’ dan wel
  als ze geen drugs zijn? Overigens heeft de schrijver op
  p. 12 nootmuskaat en kruidnagelen, typisch ‘spices’
  dus, onder de MFDs gerekend, zodat de ‘spices’ uit de
  titel van zijn boek geschrapt hadden kunnen worden.
  Peter Boomgaard (KITLV, Leiden & Universiteit van
  Amsterdam)
  
  Klaas van Berkel, De stem van de wetenschap. Geschiedenis van de Koninklijke Nederlandse Akademie
  van Wetenschappen. Deel 1: 1808-1914 (Amsterdam:
  Bert Bakker 2008). 676pp., ISBN 978-90-351-3267-2.
  €42,50.
   De meeste voorbijgangers van het Trippenhuis aan de
  Amsterdamse Kloveniersburgwal hebben geen idee
  van wat er in dit indrukwekkende gebouw gebeurt.
  Toch huist hier misschien wel het belangrijkste
  wetenschappelijk instituut van Nederland. De Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschap-
  
  231
  
  STUDIUM_4_2009:170 x 240 1-1
  
  15-01-2010
  
  13:21
  
  Pagina
  
  232
  
  Boekbesprekingen / Comptes Rendus
  pen verenigt immers ‘de 220 beste (actieve) onderzoekers van Nederland’ (p. 9). Deze typering komt
  niet van de minste, want de Groningse universiteitshoogleraar Klaas van Berkel is zelf een van die 220
  wetenschappers. Als insider ziet hij de ontwikkeling
  van een instituut dat aan het oog van anderen onttrokken bleef en die nu in het eerste kloeke deel van
  De stem van de wetenschap is opgeschreven.
  Van Berkel ziet de wetenschappelijke wereld als
  een verzameling van kleine clubjes mensen die met
  elkaar de hemel bestormen. Hierdoor heeft zijn
  monografie ook iets club-achtigs. Dit had een nadeel
  kunnen zijn, want wie dicht op het kleine zit, ziet het
  geheel niet meer. Het boek staat inderdaad vol met
  mooie anekdotes en klein leed, zoals het officiële
  kostuum dat nationale mopperdichter Bilderdijk
  moet verkopen omdat hij blut is, het beheerste venijn
  tussen Thorbecke die wil bezuinigen en ongeveer
  ieder academielid die dat niet wil, de verwoede pogingen van akademieveteranen als Vrolik en Van der
  Waals om steeds weer meer geld, papier, ruimte en
  (internationaal) gezag te krijgen voor de stem van de
  wetenschap. Het zijn schitterende verhalen, waar de
  lezer van de 571 pagina’s echter wel goed naar moet
  zoeken.
   Gelukkig biedt de auteur hulp door de geschiedenis van Koninklijk Instituut (vanaf 1808) en haar
  opvolger Akademie (vanaf 1852) te plaatsen in de
  gehele ontwikkeling van wetenschap, politiek, letteren en maatschappij. Van Berkel legt bijvoorbeeld
  goed uit hoe vanaf de jaren 1840 een classicistisch,
  politiek en collectivistisch wetenschapsbeeld geleidelijk plaatsmaakt voor een meer realistische, dienstbare en individualistische beroepscode.
  Een enkele keer slaat Van Berkel de plank mis in
  zijn poging het kleine met het grote verhaal te verbinden. Zo worden wetenschappers in het algemeen
  niet stinkend rijk. Maar ‘dit gebrek aan mogelijkheden om in materiële welstand vooruit te komen,
  werd en wordt nog altijd gecompenseerd door immateriële beloningen in de vorm van eer en (bij succes) roem’. (p. 261) Alsof er geen andere compensatiemogelijkheden bestaan! Veel collega’s geven weinig
  om eer en roem en hebben genoeg aan een eenzaam
  gelijk. Voor anderen is samenwerking en onderwijs
  de brandstof van de wetenschap. Sommigen halen
  hun geluk domweg uit de bestudering van plant, insect, of dode dichter. Het blijft de vraag welke stem
  zij precies in Van Berkels wetenschapsbeeld hebben.
  