title: Literatuur en existentialisme
text: 219
  
  LITERATUUR EN EXISTENTIALISME
  Edith Brugmans
  
  Hans van Stralen, Choices and Conflicts. Essays on Literature and
  Existentialism, Brussel, Presses lnteruniversitaires Européennes Peter Lang,
  2005, 24lpp, ISBN 90-5201-273-3.
  De haat-liefde verhouding tussen literatuur en filosofie is zo oud als de filosofie
  zelf, en de reflectie over deze affaire dus ook. Toch wordt literatuurfilosofie tot
  op heden niet of nauwelijks erkend als een wijsgerig specialisme naast ethiek,
  kenleer, metafysica en dergelijke. Dit is te betreuren, omdat er heel wat
  interessants te zeggen valt over filosofische motieven in literaire werken en
  literaire aspecten van filosofische werken, zoals weer eens blijkt uit Choices and
  Conflicts. Essays on Literature and Existentialism.
  In dit boek beoogt Hans van Stralen 'het literair existentialisme' te
  construeren als een aparte stroming in de twintigste eeuwse literatuur. De
  belangrijkste pijlers voor deze constructie zijn, ten eerste, de inkadering via
  begrippen die ontleend zijn aan existentialistische filosofie; ten tweede, de
  positionering ten opzichte van de tweede wereldoorlog; en, ten derde, de
  historische afbakening van existentialistische literatuur ten opzichte van vroegen laattwintigste eeuwse literaire scholen, namelijk het modernisme en het
  postmodernisme.
  In het eerste deel van het boek wordt deze constructie als volgt gemaakt.
  Na de introductie van de doelstelling van de studie worden relevante theoretische
  begrippen ontvouwd. Allereerst verheldert de auteur het begrip 'existentie' aan
  de hand van enkele hoofdpunten uit de geschiedenis van de westerse filosofie.
  Hij wijst erop dat door het christelijk denken de betekenissen van
  'toevalligheid'en 'historiciteit' verbonden zijn met 'bestaan' en legt uit hoe de
  gedachte dat 'existentie' voorafgaat aan 'essentie' is voorgesteld door
  Kierkegaard. Vervolgens wordt de betekenis van 'existentie' in het twintigste
  eeuwse Franse existentialisme verder ontvouwd via een bespreking van de
  existentiële fenomenologie, met name van het denken van Husserl, Heidegger en
  Sartre.
   Daarna beschrijft de auteur de literaire conventies in de twintigste eeuw
  teneinde het literair existentialisme historisch te onderscheiden van het
  modernisme en postmodernisme. Van Stralen brengt ook de geografische
  spreiding van existentialistische schrijvers in kaart en constateert dat het literair
  existentialisme vooral een Frans-Duitse aangelegenheid is geweest. Volgens Van
  Stralen is dit het gevolg van de intensieve betrokkenheid van Frankrijk en
  
  220
  Duitsland bij twee wereldoorlogen en van hun gemeenschappelijke traditie van
  reflexieve wijsbegeerte (p. 67).
  Het eerste deel besluit met een beschrijving van het 'semantisch
  universum' van het literair existentialisme. De auteur noemt als belangrijkste
  semantische topoi 'de grenssituatie', 'de ander' en 'het engagement'. Hij
  karakteriseert deze betekenisvelden verder met de termen 'urgentie, noodzaak en
  druk'. Hij betoogt vervolgens dat deze betekenisvelden terug te vinden zijn in
  typisch existentialistische motieven van de existenialistische romans en
  toneelstukken, motieven zoals: de positie van de authentieke buitenstaander, de
  besloten ruimte als plaats van handeling, het existentiële misverstand van
  kortsluitingen tussen intenties en (gevolgen van) daden en, in aansluiting hierop,
  de betekenis van de niet-gestelde handeling. Nog twee andere eigenschappen zijn
  volgens Van Stralen typisch voor existentialistische literatuur: vaak bevatten de
  romans een antropocentrische herinterpretatie van het christelijke gedachtegoed
  en meestal worden de personages ingedeeld volgens filosofische criteria.
  Het tweede deel van het boek bevat studies over afzonderlijke literaire
  werken die als existentialistisch kunnen gelden. Aan de orde komen The Tunnel
  van Sábato, La Chute van Camus, Der Engel Schwieg van Böll, Rituelen van
  Nooteboom, en het werk van Borchert, vooral zijn drama Draussen vorder Tür.
  In het essay over La Chute is heel duidelijk te zien hoe de in het eerste deel
  genoemde semantische topoi en motieven als interpretatiesleutels gebruikt
  kunnen worden.
   Een volgend essay in dit deel handelt over de existentialistische
  autobiografie. Van Stralen Iaat mooi zien hoe Sartre, Camus en De Beauvoir de
  existentialistische kwestie van het veroordeeld zijn tot de keuze tussen
  authenticiteit en burgerlijke conventionaliteit op zichzelf betrokken. Het motief
  van de negatieve actie staat centraal in het hoofdstuk over Sartres weigering van
  de Nobelprijs.
  Het tweede deel besluit met een essay over Sartres Les Chemins de la
  Liberté. Van Stralen bespreekt deze romancyclus vanuit Sartres plannen voor een
  ethiek en betoogt dat het onvoltooid blijven van de cyclus te begrijpen is vanuit
  Sartres onvermogen een existentialistische ethiek uit te werken. (p. 186, 190)
  Want rond 1947 lijkt Sartre in een impasse terecht te komen: enerzijds stelt hij
  dat het existentialisme oproept tot actie en engagement zodat de idealen van
  authenticiteit, vrijheid en gelijkheid gestalte krijgen in de concrete naoorlogse
  maatschappelijke situatie, anderzijds argumenteert Sartre dat aansluiting bij het
  Amerikaans georiënteerde liberalisme of het Sovjet-communisme daarvoor niet
  de aangewezen weg kunnen vormen. Wat rest, is een teleurstellend alternatief:
  ofwel opteert het individu voor kleinschalig, moreel goed handelen dat echter
  geen sociaal-politiek effect heeft op de lange termijn, ofwel opteert hij voor een
  politieke omwenteling en betaalt daarvoor de prijs van gewelddadigheid ten
  opzichte van concrete anderen. (p. 194-195) Sartre verbeeldt dit alternatief in de
  personages van Mathieu en Brunet uit de romancyclus.
  221
  Het derde deel van het boek is gewijd aan de ontwikkeling van het begrip
  'engagement' na 1960. Meer bepaald bespreekt Van Stralen hoe engagement in
  externe zin, als betrokkenheid van de auteur bij de sociaal-politieke
  ontwikkelingen, functioneert in het postmodemisme en de postkoloniale
  literatuur en literatuurtheorie.
   Het postmodemisme had aanvankelijk weinig op met engagement, omdat
  alle aandacht gericht was op het blootleggen van discursiviteit en differentialiteit
  van instituties, sociale processen en teksten. Vooral de neomarxisten verweten de
  postmodemisten dan ook een gebrek aan politieke interesse. Al in 1966 had
  Sartre juist over deze kwestie een ernstige aanvaring met Foucault, zoals de
  auteur beschrijft. (p. 218-220) In het late werk van Derrida, en in het werk van
  Bauman en van de aristotelisch georiënteerde Nussbaum wordt weer wel gepleit
  voor
  de
  ethische
  en
  politieke
  verantwoordelijkheid
  van
  de
  schrijver/intellectueel/filosoof.
  In de postkoloniale literatuurtheorie speelt het begrip 'engagement' wel een
  belangrijke rol. Opmerkelijk is, volgens Van Stralen, dat daarbij nauwelijks
  wordt teruggegrepen op de felle kritiek op het kolonialisme die Sartre, De
  Beauvoir en Camus in de jaren vijftig en zestig formuleerden. Ook hun visie op
  de maatschappijkritische en ethische taak van de schrijver/intellectueel, zoals
  bijvoorbeeld bepleit door Sartre in Qu 'est-ce que la littérature? van 1947, blijft
  onbesproken in de postkoloniale literatuurtheorie. Van Stralen vat vooral Sartres
  pleidooi samen en komt pas op de laatste pagina van zijn studie even terug op de
  postkoloniale literatuurtheorie, waar hij opmerkt dat deze zich inzet voor het
  zoeken naar een eigen identiteit van groepen die lange tijd als marginalen ten
  opzichte van 'de blanke mannen' werden gezien.
  Het derde deel van Van Stralens boek is erg interessant, maar het is jammer
  dat de auteur bijna niets zegt over de literaire werken die thuishoren bij het
  postmodemisme en de postkoloniale literatuurtheorie. Hij beperkt zich tot een
  namenlijstje, waarop onder andere David Grosmann, Azouz Begagen Jonathan
  Franzen prijken, en een citaat uit Houellebecqs Plateforme.
   Dit tekort aan literatuurkritiek reveleert een zekere eenzijdigheid die het
  hele boek doortrekt. De door Van Stralen voorgestelde constructie van het literair
  existentialisme is voomarnelijk gebouwd met begrippen van het filosofisch
  existentialisme, in het bijzonder het sartreaanse filosofisch existentialisme. (p.
  21-23, 32, 74). En het is natuurlijk terecht om deze filosofie uitvoerig te
  gebruiken voor de karakterisering van de existentialistische literatuur en voor de
  presentatie van het werk van schrijvers/filosofen zoals Sartre, Camus en De
  Beauvoir. Maar Van Stralen ontleent ook de semantische topoi aan de
  existentialistische filosofie en gebruikt deze topoi als lenzen bij de lectuur van de
  literaire werken. Wat de literaire werken zelf aanbieden in semantisch en
  semiotisch opzicht, aan metaforiek, zinsbouw, woordspelingen, wendingen in
  plots en aan stilistische bijzonderheden, komt minimaal ter sprake. Een
  uitzondering vormt het essay over de existentialistische autobiografie.
  222
  Deze geringe aandacht voor de literaire aspecten van de existentialistische
  literatuur wreekt zich echt in Van Stralens situering van het literair
  existentialisme ten opzichte van het modernisme. Het modernisme in de
  literatuur is immers beter te begrijpen vanuit de literaire vernieuwingen,
  bijvoorbeeld het benadrukken van woordklanken en tempi van zinnen en het
  ontdramatiseren van plots, dan vanuit de vaag conceptuele kenmerken die Van
  Stralen noemt, namelijk 'bewustzijn, afstandelijkheid en observatie'. (p. 58)
  Bovendien gelden deze kenmerken ook voor duidelijk existentialistische romans
  als La Nausée en L 'Étranger en staan ze ook nog eens centraal in Sartres
  filosofische werken tot 1945.
   Maar deze beperkte aandacht voor literaire facetten is ook te billijken. Ten
  eerste omdat, zoals Van Stralen goed laat zien, Sartre zelf een sterk
  instrumentalistische en realistische visie op taal voorstond: wat telt, voor Sartre,
  is de boodschap van kritisch vrijheidsbesef die de schrijver/intellectueel moet
  overbrengen aan het publiek. (p. 143, 159, 203-208) Ten tweede omdat Van
  Stralens boek een proeve van literatuurfilosofie is. Het gaat de auteur om een
  wijsgerige benadering van het literair existentialisme en niet om een literaire
  (de )constructie van filosofische teksten of om literatuurtheoretische interpretatie
  van literaire werken.
  De uitgave van het boek is redelijk goed verzorgd. Het boek is verschenen als
  deel 16 in de reeks 'New Comparative Poetics' die gewijd is aan 'comparative
  literature'. De publicatie in het Engels waarborgt de toegankelijkheid voor een
  grote markt en draagt ertoe bij dat het Franstalig existentialisme verdere
  bekendheid krijgt in het Engelse taalgebied (en in het Nederlandse, want met de
  afnemende kennis van de Franse taal lijkt ook de kennis van het Franse literaire
  en wijsgerige erfgoed kleiner te worden in de lage landen). Helaas bevat het
  Engels hier en daar storende 'Dutchspeak'. Dat zou in een tweede editie
  bijgesteld kunnen worden. Ook de compositie van de teksten verdient enige
  verfraaiing, bijvoorbeeld de hoofdstukken 1 en 9 eindigen wel erg abrupt.
   Al met al heeft Van Stralen een verdienstelijk boek geschreven. Bekende
  existentialistische thema's zoals de worsteling van het individu met de macht van
  de conventie worden filosofisch verantwoord en vanuit existentialistische
  literatuur verhelderd. Het afsluitende essay over de lotgevallen van het begrip
  'engagement' laat, ondanks de hierboven gesignaleerde beperkingen,
  overtuigend zien dat het postmodernisme als een tegenbeweging van het
  existentialisme te begrijpen is. Kortom, dit boek is een verrijking voor de kennis
  van het existentialisme en, in meer algemene zin, een belangrijke bijdrage aan de
  ontwikkeling van literatuurfilosofie als een subdiscipline van de wijsbegeerte.
  