title: J. Vis, Silhouetten. De componist Leo Smit 1900-1943
text: Recensies
  
  127
  
  zich alleen inzette voor het stemrecht voor witte vrouwen. Elsbeth Locher-Scholten bestempelt het feminisme van de Nederlandse vrouwen als maternalisme of familiaal feminisme (166).
  Uit de citaten blijkt echter niet dat er aan een sociaal moederschap gerefereerd werd (zie bijvoorbeeld pagina 165), terwijl de relatie tussen de Nederlandse en de Nederlands-Indische
  vrouwen wel wordt aangeduid met termen als 'friends' (156) en 'sisters' ( 164). Ik vraag me
  daarom af, of maternalisme de juiste typering is en of er geen sprake was van wat Annemieke
  van Drenth en ik elders 'zorgende macht' hebben genoemd, een breder begrip dan maternalisme.
  Een van de interessantste vragen die dit goed geschreven en goed leesbare boek oproept is
  waarom Nederlandse feministen in Nederlands-Indië, in tegenstelling tot hun Britse 'zusters'
  in India, geen allianties aangingen met progressieve nationalistische mannen en vrouwen.
  'European women never made a name for themselves in [early Javanese nationalism] nor in
  the Indonesian women's movement' (35). Een antwoord wordt niet gegeven, maar hopelijk
  leidt deze vraag tot verder vergelijkend onderzoek.
   Mijn enige punt van kritiek betreft het onkritische gebruik van de term race, dat wil zeggen
  zonder enige toelichting en zonder aanhalingstekens. De term 'ras' is relevant als historische
  categorie — hij is immers gebruikt om mensen op grond van veronderstelde of toegeschreven
  raciale verschillen in te delen, en daarmee hiërarchieën tussen groepen aan te brengen. Sinds
  de Tweede Wereldoorlog is de term bij wetenschappers in Europa echter in diskrediet en onbruik geraakt — het inzicht is doorgebroken dat menselijke rassen in biologische zin niet
  bestaan. De term 'ras' wordt dan ook nauwelijks meer op de ouderwetse, beschrijvende manier
  gebruikt. In Angelsaksische literatuur is het gebruik van de term 'race' zonder aanhalingstekens veel frequenter, maar ook daar wordt het om dezelfde reden steeds gebruikelijker om
  'race' te schrijven (zie bijvoorbeeld de recente bundel onder redactie van Kum-Kum Bhavnani,
  Feminism and 'race' (Oxford, 2001)). Het zou in een boek over de koloniale staat en categorieën van verschil op zijn plaats zijn geweest om hier aandacht aan te besteden. Bovendien
  hadden dan zinnen als 'How did authorities ofthat colonial state perceive women of both races
  ...?' (14) vermeden kunnen worden. Deze kritiek laat onverlet dat dit een mooi en inspirerend
  boek is, dat de centrale plaats van gender in het koloniale project laat zien en hopelijk tot nader
  onderzoek van deze auteur en anderen zal leiden.
  Francisca de Haan
  
  J. Vis, Silhouetten. De componist Leo Smit 1900-1943 (Amsterdam, Donemus, 2001,425 blz.,
  ISBN 90 74560 43 1).
   Van weinig Nederlandse componisten zijn het leven en werk zo uitvoerig gedocumenteerd als
  van Leo Smit in deze uitgave. De auteur werd bij zijn onderzoek weliswaar geconfronteerd
  met het probleem van schaarste aan materiële bronnen — de titel van het boek, ontleend aan
  een vroeg orkestwerk van Smit, verwijst naar die schaarste —, maar hij heeft zich veel moeite
  getroost om dit te compenseren door middel van gesprekken met getuigen van het leven van de
  componist.
  De indruk van compensatie krijgt men bij het lezen van dit boek boordevol informatie nog op
  een meer fundamentele manier. Smits muziek heeft voor de Tweede Wereldoorlog relatief veel
  negatieve kritiek gehad van professionele muziekcritici, terwijl zijn muziek meteen na de Tweede
  Wereldoorlog hoegenaamd geen rol heeft gespeeld op de concertpodia. De inzet van het boek
  lijkt te zijn dat dit gebrek aan waardering en de latere vergetelheid op esthetische gronden niet
  terecht zijn. Voorts is Leo Smit op relatief jonge leeftijd omgebracht in Sobibor als slachtoffer
  
  128
  
  Recensies
  
  van de nationaal-socialistische jodenvervolging. De uitgave lijkt zo veel mogelijk van dit vroeg
  vernietigde leven te willen terughalen. Silhouetten is een uiterst gedetailleerde levensbeschrijving van deze componist als joodse Nederlander, die zijn afkomst zelf helemaal niet benadrukte of profileerde, maar uiteindelijk wel op grond daarvan door de Duitse bezetter is vermoord. Het boek wordt getekend door deze twee aspecten van 'recht doen' aan Leo Smit, als
  vergeten en als joodse componist. Wellicht in verband hiermee heeft de auteur de neiging om
  de hoofdfiguur te beschermen tegen 'anderen', zoals muziekcritici, waarbij door middel van
  psychologisering aan die anderen soms minder fraaie motieven worden toegeschreven (vergelijk de wijze waarop de handelwijze van de componist, conservatoriumdirecteur en criticus
  Sem Dresden wordt besproken).
   In de inleiding wordt melding gemaakt van de oprichting in 1996 van de Leo Smitstichting
  door een aantal musici, onder wie de fluitiste Eleonore Pameijer en de pianist Frans van Ruth.
  De oprichting werd vooral ingegeven door een gevoel van onrecht dat Smits muziek, volgens
  deze musici van hoge kwaliteit, vergeten is. 'Zij zijn ervan overtuigd dat de muziek van Leo
  Smit zich kan meten met de muziek van grote tijdgenoten als Darius Milhaud, Francis Poulenc
  en Igor Stravinsky', zo schrijft Vis (7). Het is niet duidelijk in hoeverre de auteur het met deze
  uitgesproken forse claim eens is. Wel verwijst hij bij de behandeling van Smits individuele
  composities waar mogelijk naar werk van beroemde tijdgenoten. Daarbij komt het echter eigenlijk nergens tot een esthetische afweging wat betreft de plaats van Smits werk in de muziekgeschiedenis van de twintigste eeuw. Soms lijkt daartoe een bedekte poging te worden gedaan.
   Vis betoogt dat het Concert voor piano en blaasorkest (1924) van Stravinsky model heeft
  gestaan voor Smits Pianoconcert (1937). In het laatste werk komt, zoals in tal van Stravinsky's
  composities, een koraal voor. 'Anders dan Stravinsky maakt Smit echt werk van het koraal. Bij
  hem vinden we niet slechts koraalklanken of -flarden, maar een volledige, vijfregelige koraalmelodie met kop en staart, en deze vormt het hart van het concert' (200). Het is niet duidelijk
  of de auteur hier een waardeoordeel uitspreekt. Wel zou hier verdere discussie op haar plaats
  geweest zijn. Zou het in Stravinsky's esthetiek gepast hebben als deze wel 'echt werk had
  gemaakt' van het koraal? Of liever: is het niet juist Stravinskyaans om in de vorm van flarden
  'echt werk te maken' van een koraal? En hoe verhoudt zich Smits volledige koraalmelodie tot
  deze esthetiek van Stravinsky? Omdat het boek niet dieper op vragen over esthetiek en muzikale kwaliteit ingaat, krijgt de lezer, na 425 pagina's, niet een indruk of de claim van de oprichters van de Leo Smitstichting terecht is.
  Wat het boek wel doet is een zo volledig mogelijke documentatie trachten te geven van Leo
  Smits levensloop, zijn composities en hun uitvoerings- en archiveringsgeschiedenis. Door het
  ontbreken van een duidelijke vraagstelling is deze documentatie encyclopedisch geworden.
  Waar bijvoorbeeld een persoon, muziekgenre, tekst of gebouw worden genoemd, krijgt de
  lezer daarover uitvoerige informatie, ook als die niet onmiddellijk Leo Smit betreft. Het boek
  lijkt sterk bepaald door de huidige internet-age, met de mogelijkheid van myriaden 'links'. Het
  medium van het boek is echter voor deze vorm van informatieoverdracht minder geschikt: de
  lezer heeft niet de keuze om 'links' al dan niet te activeren. Op veel plaatsen van het boek zou
  het gebruik van appendixen de tekst aanzienlijk hebben kunnen ontlasten.
   Het boek als levensdocumentatie biedt aan de belangstellende leek, en tot op zekere hoogte
  ook aan wetenschappelijke onderzoekers op het gebied van de (muziek)geschiedenis, wel interessante en soms amusante gegevens. Dat geldt bijvoorbeeld voor de oriëntatie van de Nederlandse nieuwe muziek sinds de jaren 1910 op Frankrijk, voor de receptie van de jazz bij
  componisten van nieuwe muziek voor de klassieke podia, en voor de waardering door deze
  componisten van (het componeren van) filmmuziek (Smit heeft ook filmmuziek geschreven).
  Hier zijn tal van waardevolle aanvullingen te vinden op de bestaande geschiedschrijving van
  
  Recensies
  
  129
  
  het Nederlandse muziekleven. Grappig is de paragraaf over een bericht in het Maandblad voor
  hedendaagsche muziek van maart 1940, dat kopte 'Sensationeele Bruckner-vondst. Wereldpremière eerstdaags in de Stadsschouwburg te Amsterdam.' Het zou gaan om de vondst van
  een operette van Bruckner Lulu von der Tanzklause. Vis heeft aanwijzingen dat Leo Smit, die
  Bruckner verafschuwde, de auteur zou zijn geweest van dit verzinsel. Bijzonder aangrijpend is
  de beschrijving van het levenseinde van Leo Smit.
  'Op haar sterfbed heeft Nora [de zuster van Smit] mij gezegd dat ze het verschrikkelijk zou
  vinden als Leo de geschiedenis zou ingaan als joods componist', aldus een getuige (325). Het
  wrange van de geschiedenis is dat het beeld van Leo Smit, die zich in zijn leven en werk niet
  uitdrukkelijk met een joodse achtergrond identificeerde, door de rassenideologie van de bezetter toch in de richting is geforceerd die Smits zuster vreesde. Vis toont zich bewust van dit
  beeld. Silhouetten is ten dele een documentatie geworden van de rol van joodse inwoners in
  het Nederlandse muziekleven. Het boek vormt ook daarin een aanvulling op bestaande geschiedschrijving. In een korte slotbeschouwing spreekt de auteur wel zijn hoop uit dat 'joodse
  muziek' een thema is dat zich op den duur zal opheffen.
   Opmerkelijk is de verandering in het oordeel over de kwaliteit van Leo Smits werk gedurende de twintigste eeuw. Tijdens zijn leven overheerste in de pers een lauwe tot negatieve
  toon. Kort na de Tweede Wereldoorlog is er bij degenen die eertijds tamelijk onverschillig of
  afwijzend tegenover zijn werk stonden, zoals Marius Flothuis en Paul Sanders, een opvallende
  verandering in positieve zin. Deze is mogelijk mede gevoed door de wetenschap van het levenseinde van Smit. En tenslotte is er in de jaren 1990 bij de oprichters van de Leo Smitstichting
  de uitgesproken waardering die al eerder is vermeld. De achtergrond van de laatste verandering in opvatting betrekt Vis niet in zijn onderzoek. De recente aandacht voor Smit heeft, zoals
  de recensent vermoedt, voor een deel te maken met kritiek in de jaren 1980 en 1990 op het
  modernisme, en op de vanzelfsprekendheid van de idee vooruitgang in de muziek. In postmodern perspectief hebben 'gemakkelijkheid' en wat destijds als 'epigonisme' werd ervaren,
  — datgene waaraan volgens vooroorlogse modernistische critici Leo Smits werk leed —, niet
  noodzakelijk meer een negatieve betekenis.
  Silhouetten is een gedetailleerde levens- en werkbeschrijving van een Nederlandse componist met een joodse achtergrond. Wat in hoge mate ontbreekt is analyse van de gegevens, en het
  evalueren ervan in algemeen historisch-esthetisch perspectief. De kwaliteit van het boek is
  gelegen in het leveren van veel materiaal dat relevant is voor de (muziek)geschiedschrijving
  wat betreft Nederland in de eerste helft van de twintigste eeuw, in het bijzonder het aandeel
  van joodse Nederlanders daarin. Daarbij is Silhouetten een interessant en soms bewogen document humain.
  Rokus de Groot
  
  L. Hanssen, Want alle verlies is winst. Menno ter Braak 1902-1940, 1,1902-1930 (Amsterdam: Balans, 2000, 556 blz.,€38,57, ISBN 90 5018 527 4); Idem, Sterven als een polemist.
   Menno ter Braak 1902-1940, II, 1930-1940 (Amsterdam: Balans, 2001, 727 blz., €43,-, ISBN
  90 5018 528 2).
  Léon Hanssen heeft met zijn Ter Braak-biografie een prachtige bijdrage geleverd aan dé Nederlandse cultuurgeschiedenis van de eerste helft van de twintigste eeuw. Vooral aan onze
  kennis en inzicht met betrekking tot de jaren dertig wordt veel nieuws toegevoegd. Het boek is
  geschreven op basis van een geweldige kennis van zaken van Ter Braaks levensloop en geschriften, maar ook vanuit een omvangrijke beheersing van de Nederlandse en algemene cultuurgeschiedenis van die tijd.
  