title: P. Lefèvre, J.-N. Lefèvre, Les militaires belges et le Rwanda 1916-2006
text: RECENSIES
  Noorden. Hoofdstuk 5 gewaagt niet ten onrechte van ‘deze fantastische
  zeepbel’ (87). Ook hoofdstuk 6, dat handelt over verplaatsing van Rijksdiensten naar Groningen, is niet bepaald een ‘success story’, al acht ik het wat
  overdreven wanneer Van Meurs in verband daarmee gewaagt van een ‘klucht’
  (107).
  Wie na lezing van dit hoofdstuk het boek terzijde wil leggen omdat hij een
  depressie wil vermijden, raad ik aan zulks niet te doen. Het zevende
  hoofdstuk, over de universiteit, stemt tot optimisme, zeker als men het leest als
  een relaas betreffende één episode uit een ontwikkeling die in 1614 begon.
  Ook de Groningse Alma Mater heeft haar deel gekregen van de recente
  drastische bezuinigingen, maar geen zinnig mens zou nu nog zoals in de jaren
  1870 opteren voor opheffing en het lijkt mij niet toevallig dat zij – bij mijn
  weten als enige – zich is blijven tooien met de naam ‘Rijksuniversiteit’.
  In de korte slotbeschouwing wordt nog eens ingegaan op de beeldvorming
  omtrent Groningen en stelt Van Meurs waarschijnlijk niet ten onrechte: ‘Tot
  aan de jaren negentig overheerste de klaagcultuur, maar ruwweg samenvallend
  met de komst van Commissaris van de Koningin Hans Alders werd overgeschakeld naar een cultuur van kracht en geloof in eigen kunnen’ (169).
  Ik vind dat deze auteur uitstekend werk geleverd heeft, waarin hij zich een
  bekwaam geschiedschrijver toont die een wijs gebruik maakt van zijn ruime
  ambtelijke ervaring. Wanneer ik mij één licht-kritische opmerking mag
  veroorloven dan is het deze dat ik graag een verwijzing had gezien naar het
  dagboek van de typische ‘randstedeling’ Ernst Heldring waar deze verslag doet
  van een reis door het Groningerland in de jaren 1930.
  Philip Bosscher
  
  Lefèvre, P., Lefèvre, J.-N., Les militaires belges et le Rwanda 1916-2006
  (Brussel: Editions Racine, 2006, 239 blz., €24,95, ISBN 2 87386 489 3).
   België heeft nooit erg veel belangstelling voor Afrika gehad. Het land
  verwierf met Kongo in 1885 hoe dan ook pas laat koloniale bezittingen van
  enige betekenis. Erg populair zou dit persoonlijke project van koning Leopold
  II nooit worden in België. Dit gebrek aan interesse verklaart mede waarom
  België tijdens de dekolonisatieperiode nauwelijks een assertieve koloniale reflex
  vertoonde, in tegenstelling tot Nederland tegenover het dreigende verlies van
  Indonesië en Nieuw-Guinea.
  Een bijzondere positie in de Belgische betrokkenheid bij Afrika namen
  Rwanda en Urundi in. België bestuurde deze koninkrijkjes vanaf 1923 als
  mandaatgebied voor de Volkenbond, na de Tweede Wereldoorlog als VNtrusteeship. Als zoveel westerse mogendheden was België slecht voorbereid op
  de onvermijdelijke onafhankelijkheid van de Afrikaanse gebieden. Rwanda was
  geen uitzondering. De etnisch-nationalistische explosie die rond 1960 in
  Rwanda losbarstte, kwam voor de Belgen grotendeels onverwacht.
  297
  
  RECENSIES
  Tot het einde van de jaren vijftig leunde het Belgische bestuur zwaar op de
  Tutsi-minderheid. Bloedige botsingen tussen de Tutsi’s en de Hutu-meerderheid deden Brussel paniekerig reageren. De Belgische resident in Rwanda,
  de omstreden kolonel Guy Logiest, nam en kreeg de ruimte om de koers van
  het trusteeship en de start van de nieuwe Rwandese staat te bepalen. Logiest,
  een typische koloniale law-and-order militair, steunde ten volle een Hutumachtsgreep. Grote groepen Tutsi’s vluchtten over de grens. Logiests collega’s
  in Rwanda reageerden met irritatie en afgrijzen op diens eigenzinnige gedrag.
  Brussel bezag dit alles van een afstandje, accepteerde de Hutu-machtsgreep,
  verstrekte na 1962 ontwikkelingshulp en presenteerde Rwanda – allesbehalve
  terecht – als een modelvoorbeeld van dekolonisatie.
   In Les militaires belges et le Rwanda 1916-2006 schetsen de Belgische
  historici Patrick en Jean-Noël Lefèvre de rol van militairen als Logiest in het
  Belgische bestuur tot 1962 en vervolgens de militaire betrokkenheid bij het
  onafhankelijke Rwanda. Na de onafhankelijkheid zou België nog enkele malen
  militairen sturen. Vooral in 1990 (onder meer om Belgische expatriés en andere
  Europeanen te beschermen) en in 1993-1994 als deel van de vredeshandhavende United Nations Assistance Mission for Rwanda (UNAMIR). Bij lezing
  van deze studie valt opnieuw direct op hoe weinig ambtenaren en militairen
  westerse mogendheden als België eigenlijk uitzonden om hun koloniën en
  mandaatgebieden te besturen. In Rwanda bestond de totale Belgische militaire
  aanwezigheid meest uit enkele tientallen officieren en manschappen. Alleen al
  uit kostenoverwegingen vertrouwde Brussel op inheemse troepen. De totale
  legermacht in Rwanda omvatte trouwens nooit meer dan enkele honderden
  soldaten, die steeds behoorlijk loyaal bleken. Het officierskader was volledig
  Europees van afkomst.
  Beide auteurs oordelen redelijk positief over de kwaliteit van de Belgische
  militairen en hun inheemse soldaten. Deze deden wat mogelijk was bij
  ordeverstoringen en konden soms ernstiger bloedvergieten voorkomen. De
  beschrijving van de cruciale overgangsperiode 1958-1962 is het meest overtuigende deel van het boek. De navolgende hoofdstukken echter ontberen een
  duidelijke focus of een vergelijkbare inhoudelijke kwaliteit. Het politieke kader
  wordt niet altijd even helder neergezet. Dit hoeft overigens bij een boek met
  een thematiek als Les militaires belges et le Rwanda geen overwegend bezwaar
  te zijn. Wat wél opvalt is het vrijwel ontbreken van het gezichtspunt en de
  ervaringen van de Belgische militairen zelf, sleutelfiguren als kolonel Logiest
  uitgezonderd. Het human interest aspect is goeddeels afwezig. Slechts bij zeer
  hoge uitzondering komen Belgische manschappen aan het woord.
   Deze lacune valt des te meer op omdat het betoog over de periode na 1962
  tegelijk veel uitwijdingen bevat die strikt inhoudelijk onnodig zijn of
  aanzienlijk ingekort hadden kunnen worden. Zo trekken de auteurs drie
  pagina’s uit om te beredeneren welke daders mogelijk verantwoordelijk zijn
  geweest voor het neerhalen van het vliegtuig van Hutu-president Habyarimana
  in april 1994. Dit incident vormde het startsein voor de genocide op honderdduizenden Tutsi’s en gematigde Hutu’s. Belgische UNAMIR-militairen hadden
  echter zeer waarschijnlijk met het neerschieten van Habyarimana’s presidentiële
  toestel niets te maken. Hoe dan ook is de analyse van de rol van het Belgische
  298
  
  RECENSIES
  UNAMIR-contingent voorafgaand aan (en tijdens het begin van) de genocide
  erg zakelijk. Een aantal interessante en gevoelige invalshoeken ontbreekt juist.
  Over de relatie tussen het Belgische VN-contingent en de lokale bevolking valt
  bijvoorbeeld het nodige te zeggen. Deze relatie was allesbehalve vlekkeloos.
  Vooral de eerste rotatie Belgische militairen maakte zich nogal eens schuldig
  aan wangedrag, prostitutie en een anti-Tutsi houding. De commandant van
  UNAMIR, generaal Roméo Dallaire, dreigde op een bepaald moment zelfs de
  Belgen naar huis te zullen sturen.
   Eind 1997 presenteerde een Belgische senaatscommissie, waarvan onder
  andere de latere premier Guy Verhofstadt deel uitmaakte, een uitgebreid
  rapport over de Belgische betrokkenheid bij UNAMIR en de Rwandese
  genocide. Ronduit bevreemdend is de wijze waarop dit belangrijke rapport in
  Les militaires belges wordt afgedaan. De beide auteurs citeren dertien pagina’s
  lang letterlijk uit het senaatsrapport, zonder enige eigen analyse van betekenis
  toe te voegen. Ze volstaan met enkele korte zinnetjes om de citaten te
  verbinden. Dit bevestigt het beeld dat het sterkste deel van Les militaires belges
  et le Rwanda 1916-2006 de jaren 1959-1962 omvat. Dit deel is hoe dan ook
  aanzienlijk beter geannoteerd. De bibliografie is uitstekend, de illustraties zijn
  goedgekozen. Helaas ontbreekt een zaken- of personenindex.
  Christ Klep
  
  Reijden, J. van der, Van Leids laken tot Gooise matras (Soesterberg: Aspekt,
  2006, 443 blz., ISBN 90 5911 383 7).
  Joop van der Reijden (1927-2006) mocht de publicatie van zijn memoires
  zelf niet meer meemaken. Op de dag van zijn begrafenis in februari 2006 was
  de drukproef van deel 1 klaar. Deel 2 en 3 (over zijn nevenfuncties en zijn
  burgemeesterschap in het Zuid-Hollandse Valkenburg) moesten nog geschreven
  worden. Daar zullen we dus nooit meer kennis van kunnen nemen. We moeten
  het doen met deel 1, dat een chronologisch overzicht geeft van zijn belangrijkste activiteiten. En dat is nogal wat, want Van der Reijden was een druk
  baasje die tot op 79-jarige leeftijd de ene functie op de andere bleef stapelen.
   Ogenschijnlijk is zijn periode als staatssecretaris voor volksgezondheid en
  sport in het eerste kabinet-Lubbers (1982-1986) zijn meest in het oog
  springende activiteit, maar wie de memoires leest kan niet anders dan
  concluderen dat het slechts een intermezzo was in een leven dat verder geheel
  in het teken stond van besturen en netwerken. Want Van der Reijden was een
  rasbestuurder, die zich pas echt lekker voelde als hij deals kon sluiten. En dan
  deed het er eigenlijk niet eens zoveel toe welke deal voor welke organisatie dat
  was. Want hij was weliswaar van CHU-huize (in 1972 werd hij lid van die
  partij) maar het christendemocratische gedachtegoed doordesemde zijn leven
  niet bepaald. In de memoires maakt hij er dan ook geen woord aan vuil en wie
  een christelijke ideologie achter zijn prestaties zoekt, komt zeer bedrogen uit.
  299
  
  RECENSIES
  Tot aan 1982 was hij vooral actief in werkgeverskringen, eerst bij ziekenfondsen, het bedrijfschap voor vee en de groothandel en later als directeur bij
  het VNO, waar zijn partijgenoot Chris van Veen de scepter zwaaide. Na zijn
  staatssecretariaat, waaraan een einde kwam toen in het kwartetten met bloedgroepen binnen het CDA geen plaats meer was voor nog een CHU-er in het
  tweede kabinet-Lubbers, zou de omroep zijn voornaamste werkterrein
  worden. Eerst als voorzitter van de NOS, maar als moment suprême toch als
  voorzitter van de omroepvereniging Veronica tussen 1990 en 2001. Dat was
  opmerkelijk want Veronica belichaamde toch alles dat in strijd leek met de
  christendemocratie: wild, liberaal, vrijmoedig, seksueel, antiautoritair, commercieel. Bovendien was het commerciële avontuur dat Veronica in 1989 via RTL
  was begonnen hevig omstreden in de publieke omroep. En was Van der
  Reijden daar niet de hoogste baas van? Veronica zou zelfs zendtijd worden
  ontnomen wegens handelen in strijd met de Mediawet en voorzitter Wouter
  Bordewijk moest daarom aftreden.
   Maar juist de NOS-voorzitter uit de CHU-bloedgroep als zijn opvolger,
  dat was toch zeer curieus? Van der Reijden doet alles voor geld, werd toen
  veel gezegd. En wie nu in zijn boek leest welke bedragen in omroepland
  omgaan, is geneigd daar een argument te zien. Maar het is ontegenzeggelijk dat
  geld alleen ook niet de drijvende kracht in het leven van Van der Reijden was.
  Hij aanvaardde Veronica omdat die club meer dan bereid was zijn pensioengaten te vullen, maar toen hij vijf jaar later eenmaal de pensioengerechtigde
  leeftijd bereikte was wel het laatste waar hij aan moest denken daadwerkelijk
  met pensioen te gaan. Nee, geld was een zekere maat van succes in een
  loopbaan, maar de echte motor was de uitdaging om op de meest onmogelijke
  plekken en in de meest moeilijke omstandigheden deals te sluiten, dingen aan
  de gang te krijgen, zaken te veranderen, drastische maar noodzakelijke
  maatregelen te nemen en ondernemende mensen te motiveren.
  En dat kon desnoods – of beter: juist – bij Veronica in 1990 heel goed. Een
  vrijgevochten rebellenclub in crisis weer opbouwen en aanzien geven, dat was
  de taak die Van der Reijden zich stelde. En met kracht uitvoerde, zoals we in
  een meeslepend en gedetailleerd relaas van meer dan 200 pagina’s (de helft van
  zijn memoires) kunnen lezen. Waar zijn hoofdstukken over zijn politieke
  loopbaan nog wel eens blijven steken op gemeenplaatsen en een behoefte om
  vooral niemand te vergeten (tot aan zijn secretaresses aan toe), zo zijn de
  stukken over de omroep met de meeste gedrevenheid geschreven. Alsof Van
  der Reijden op 60-jarige leeftijd pas echt begon met leven. Of misschien beter:
  opnieuw begon. Zijn vrouw overleed immers in dezelfde periode en de
  bestuurlijke stroop in de slangenkuil van de publieke omroep beviel Van der
  Reijden allerminst.
   Hij besloot daarom misschien op de meest radicale en minst voor de hand
  liggende wijze het roer om te gooien. Vervolgens beleefde hij misschien wel de
  mooiste tijd uit zijn leven, de morele bezwaren van anderen voor lief nemend.
  Want bij Veronica gebeurde altijd wel iets en aan geld was ook nooit gebrek.
  De ene opzienbare deal volgde op de andere, sommige van dubieus karakter,
  andere van fundamentele betekenis voor de lange termijn. Het in 1994 binnen
  een maand inwisselen van de ene opzienbare strategische alliantie (VARA,
  300.
  