title: P. Dibon, F. Waquet, Johannes Fredericus Gronovius. Pèlerin de la république des lettres. Recherche sur le voyage savant au XVIIe siècle
text: RECENSIES
  wat een Fransman in de Nederlandse geschiedenis belangrijk vindt, en wat hij daarin bewondert. Bewondering is het sleutelwoord. Cazaux staat in de oude epische traditie van
  Schiller en Motley. Hij bevestigt dat dit tijdvak uit onze geschiedenis de buitenlander nog
  altijd het sterkst boeit. Het is aan de Nederlandse historici, daaruit hun eigen gevolgtrekkingen te maken.
  A.Th. van Deursen
  Paul Dibon en Françoise Waquet, Johannes Fredericus Gronovius. Pèlerin de la république des lettres. Recherches sur Ie voyage savant au XVIIe siècle (Ecole pratique des hautes
  études IVe section, sciences historique et philologiques V, Hautes études médiévales et
  modernes LUI; Genève: Librairie Droz, 1984, ix+187 blz.).
  Naar aanleiding van het verschijnen van het proefschrift van A. Frank-van Westrienen,
  De Groote Tour (1983), is de vraag weer gesteld in hoeverre deze onderneming, gericht
  op voltooiing van de opvoeding, is te scheiden van de peregrinatio academica, bedoeld ter
  afronding van een wetenschappelijke vorming en reeds van oudere datum (zie bijvoorbeeld TvG, 97 (1984) 616-617). Mevrouw Frank maakt dit scherpe onderscheid wèl. W.
  Frijhoff ziet er daarentegen een 'schijnprobleem' in. Francoise Waquet meent van haar
  kant in de informatieve inleiding tot het hier te bespreken boek dat het verschil tussen de
  twee niet altijd met een 'netteté suffisante' is aangegeven. Maar juist in de door Gronovius
  op reis geschreven en nu hier gepubliceerde brieven is duidelijk te zien dat beide soorten
  reizen als het ware in één persoon in elkaar konden overgaan.
  J.F. Gronovius (1611-1671), afkomstig uit Hamburg, was in het begin van de jaren dertig
  naar de Republiek gegaan om de gevolgen van de Dertigjarige Oorlog te ontlopen. Hij had
  zich reeds enige vermaardheid verworven met een uitgave van de correspondentie van I.
   Casaubon en contacten gelegd met vooraanstaande leden van de republiek der letteren
  toen hem de gelegenheid werd geboden als leraar een tweetal regentenzoontjes op hun
  'groote tour' te begeleiden. Daarin lag al de kiem van de latere moeilijkheden. Want Gronovius ging op reis om manuscripten te raadplegen en tevens om een doctoraat in de rechten te verwerven, dat wellicht in Frankrijk goedkoper was dan elders. Zijn contacten
  onderweg met geleerden zijn vooral na te gaan aan de hand van het eveneens afgedrukte
  Album Amicorum, door P. Dibon in de KB te Den Haag gevonden. De twee Amsterdamse
  pupillen Laurens en Steven Gerard, waarvan de oudste maar zes jaar jonger was dan de
  28-jarige Gronovius zelf, vertrokken echter niet in de eerste plaats voor hun wetenschappelijke vorming, maar om 'weltgewandt' te worden. Zij bekeken liever bezienswaardigheden, kochten fraaie kleren, reden op mooie paarden en bezochten de rijacademie in
  Angers, terwijl Laurens even een graad haalde in Orléans.
   Gronovius moest hun vaak kostbare grillen dulden, schreef klagende brieven naar huis
  en trachtte met een zoet lijntje al te plotselinge veranderingen van het reisplan te voorkomen. Want niet iedereen kon, uit financiële overwegingen, de 'groote tour' echt groot maken. De beide jongeheren Gerard wilden het graag en Gronovius zwichtte dus voor hun
  beslissing naar Italië te gaan. Van april 1639 tot januari 1642 reisden zij gezamenlijk via
  Engeland, Frankrijk, Italië, Zuid-Duitsland en Zwitserland door Europa. Ruim achttien
  maanden daarvan verbleven zij in Frankrijk en als zodanig volvoerden zij de klassieke
  tour: ook voor Gronovius was dat land het ideale terrein voor onderzoek en wetenschappelijk contact. Elders klaagde hij over vreemdelingenhaat (Engeland) en in Italië herhaaldelijk met grote insistentie over de onwil van talrijke bibliothecarissen hem toe te laten
  724
  
  RECENSIES
  
  tot hun manuscripten. Naast bovengenoemde zaken die we vonden in de 61 afgedrukte
  brieven, waarvan 18 uit Engeland, 28 uit Frankrijk, 5 uit Italië en 3 uit Zwitserland, valt
  bij lezing op dat de briefschrijver maar zelden iets vermeldt over wat hij om zich heen zag.
  Zij gaan meestal over onenigheden in de geleerde wereld, waarover hij dan een standpunt
  inneemt. Ook bezorgt hij vrienden codices of verschaft tekstkritische informaties. Typisch
  voor de specifieke kijk van deze jonge geleerde is zijn reactie als hij voor het eerst de ruïnes
  van het klassieke Rome ziet. Er volgt geen beschrijving maar de mededeling dat het besef
  van de vergankelijkheid van alles op deze wereld hem de tranen in de ogen deed springen.
  Toch is hij ook wel eens tourist wanneer er geen peregrinatio-uitstapjes zijn te maken. Zo
  ziet hij in Duitsland het opgezette paard van Gustaaf Adolf en blijkt een scherpe blik te
  hebben op de situatie waarin de Duitse keizer zich bevindt.
   De merendeels in het Latijn geschreven brieven vormen het hoofdbestanddeel van dit
  boek en zijn volgens de tekstkritische normen afgedrukt, voorzien van kort commentaar
  om personen of werken te identificeren. Hetzelfde is ook geschied met het al vermelde Album. Hierin en in de inleiding ziet men echter ook de, overigens legitieme, beperktheid
  van het doel van deze uitgave. Want wie waren nu al deze lieden waar Gronovius contact
  mee had? In Venetië bijvoorbeeld maakte hij kennis met leden van de Accademia degli
  Incogniti. G. Spini heeft ons echter recentelijk nog eens duidelijk gemaakt dat mensen als
  G.F. Loredan, M. Bisaccioni en A. Aprosio, die het Album van de keurig gereformeerde
  reiziger tekenden, in geloofszaken met grote belangstelling naar de protestantse wereld keken en zich zeer anticlericaal konden opstellen. Bovendien wisten zij in hun werken vrome
  uitlatingen af te wisselen met zeer libertijnse overtuigingen. De laatste twee hadden ook
  een turbulent leven in deze zin geleid. Men kan zich afvragen in hoeverre Gronovius hier
  iets van geweten heeft. Dat lijkt echter niet waarschijnlijk, want het contact zal wel
  kortstondig en conventioneel geweest zijn. Over dit soort achtergronden nu maakt de uitgave van deze brieven ons niets wijzer.
  E.O.G. Haitsma Muiier
  Maurice Aymard, ed., Dutch Capitalism and World Capitalism. Capitalisme hollandais
  et capitalisme mondial (Cambridge: Cambridge University Press, Paris: Edition de la Maison des Sciences de 1'Homme, 1982, viii + 312 blz., £25,—, ISBN 0 521 23812 9).
   Dit boven aangekondigd boek bevat de voordrachten die in 1976 op een conferentie te Parijs zijn gehouden en zes jaren later zijn gepubliceerd. Het boek vormt onderdeel van een
  reeks die het kapitalisme als een wereldsysteem wil onderzoeken. Ook zonder tijdsbepaling
  in de titel zal duidelijk zijn dat het over het Nederlandse kapitalisme in de zeventiende
  eeuw gaat; aan de twintigste eeuw is men in dit opzicht nog niet toe. De deelnemers aan
  de conferentie waren voornamelijk Fransen, Amerikanen en Nederlanders. Ook al zijn
  sommige bijdragen na negen jaar enigszins verouderd, het blijft een interessante bundel
  vanwege de bijdragen op zich, maar tevens om de na iedere sectie gehouden en hier weergegeven discussie. In het kader van het thema 'buitenlanders over Nederland' is dit een
  uniek moment omdat wij kunnen constateren dat wetenschap boven de landsgrenzen uitgaat en Nederlanders althans ten aanzien van het onderhavige thema hun partij meeblazen. De toonzetting van het woord vooraf door Braudel en Wesseling getuigt daarvan; het
  is als met het buskruit dat weliswaar niet in Nederland werd uitgevonden maar waarvan
  men aldaar ten minste gehoord heeft. Het is mooi dit afwisselend in het Frans en Engels
  betoogd te zien. De dankbare kern van het boek vormt de bekende beschouwing van Wal725.
  