title: B. Bernard, Patrice-François de Neny (1716-1784). Portrait d'un homme d'état
text: 424
  
  Recensies
  
  In zijn betoog over sterfteoorzaken en ontwikkelingen in het medisch denken levert Leuftink
  soms forse kritiek op heersende opvattingen in de literatuur. De Britse James Lind-lobby krijgt
  er flink van langs. De rol van deze Schotse chirurgijn in de strijd tegen scheurbuik wordt zelfs
  tot zulke bescheiden proporties teruggebracht, dat zijn aanhangers slechts een beschaamd
  zwijgen lijkt te passen. Daarom valt het des te meer op hoe onkritisch Leuftink meer dan eens
  omgaat met oudere literatuur uit eigen land. In navolging van D. Schoute neemt hij bijvoorbeeld
  aan dat de VOC bij de bestrijding van scheurbuik jarenlang braaf de ondoeltreffende raadgevingen volgde van de medische faculteit van de universiteit van Leiden. Het woord van Boerhaave
  zou wet zijn geweest. De werkelijkheid is even ontnuchterend als in het geval van Lind. Er waren
  vele zeelui en chirurgijns in dienst van de VOC die zich nooit iets gelegen lieten liggen aan de
  opvatting van de coryfee uit Leiden. De belangrijkste haard van verzet zat in dezelfde regio als
  waar later de victorie van de zuurkool begon: in Zeeland.
   Ten slotte moet mij nog iets van het hart inzake de verzorging van dit boek. De uitgever heeft
  de auteur en het wetenschappelijk publiek een buitengewoon slechte dienst bewezen. Aan
  editing heeft de firma nauwelijks iets gedaan. De alinea-indeling van de tekst is volstrekt
  onoverzichtelijk en willekeurig. De literatuurlijst is slordig uitgevoerd: titels zijn rommelig
  afgekort en paginanummers van artikelen ontbreken. Ronduit beschamend is het, dat een boek
  waaraan zoveel origineel bronnenonderzoek ten grondslag ligt, het zonder een fatsoenlijk
  notenapparaat moeten stellen. De lezer moet zelf maar uitzoeken waar bepaalde gegevens
  precies vandaan komen. Populariseren van geschiedenis is een loffelijk streven. De Walburg
  Pers heeft er vaak een uitstekende bijdrage aan geleverd. Waarom moest uitgerekend in dit geval
  de realisering van dat doel ten koste gaan van de wetenschappelijke bruikbaarheid?
  C. A. Davids
  
  B. Bernard, Patrice-François de Neny (1716-1784). Portrait d'un homme d'état (Études sur le
  XVIIIe siècle XXI; Brussel: Éditions de l'Université de Bruxelles, 1993, 233 blz., Bf695,-,
  ISBN 2 8004 1077 9).
   Dit boek biedt een uiterst gedetailleerd portret van Patrice-François de Neny, die zijn schitterende loopbaan in de centrale administratie bekroonde met het jarenlange voorzitterschap van
  de geheime raad van de Oostenrijkse Nederlanden (1757-1783). Het is volgens een laconieke
  mededeling van de auteur in ruime mate gebaseerd op het doctoraal proefschrift waarmee hij in
  1992 aan de Université Libre de Bruxelles promoveerde. Dat verklaart wellicht waarom deze
  publikatie is opgebouwd uit vier elkaar overlappende delen, die elk vanuit een ander gezichtspunt dezelfde chronologische periode behandelen. De zakelijke gegevens over de ambtelijke
  loopbaan van De Neny uit het eerste stuk komen onvermijdelijk terug in het derde deel over zijn
  staatsmanskunst en in het vierde over zijn inzet voor het algemeen belang. Maar dit stoort
  nauwelijks omdat de auteur telkens andere klemtonen legt en door zijn literair talent herhalingen
  weet te vermijden.
  Het inleidend hoofdstuk situeert kort en helder de tegengestelde posities die De Neny
  gedurende meer dan een eeuw toebedeeld kreeg in de Belgische historiografie vanwege
  vrijzinnigen en katholieken. Dit controversieel beeld werd vanaf 1975 gecorrigeerd door de
  gezaghebbende kerkhistoricus Jan Roegiers en vervolgens ook door enkele Brusselse hoogleraren.
  In het eerste deel beschrijft Bernard kort de Ierse herkomst van de MacEneaney 's en de studies
  
  Recensies
  
  425
  
  van Patrice-François in Saint-Omer en Leuven. Vervolgens schetst hij de 'cursus honorum' van
  De Neny in dienst van de Habsburgers: secretaris en nadien raadsheer van de geheime raad, lid
  van de hoge raad voor de Nederlanden te Wenen, thesaurier-generaal, koninklijk commissaris
  aan de Leuvense universiteit en voorzitter van de geheime raad. Tenslotte brengt hij een portret
  van de familie Mac Neny te Brussel en van het gezin van Patrice-François. Tevens probeert hij
  door te dringen tot het intieme leven van het hoofdpersonnage, zijn echtgenote en vriendenkring.
   Het tweede, kortere deel peilt naar de intellectuele achtergrond van De Neny door een
  kwantitatieve analyse van de 1414 titels uit zijn privé-bibliotheek en een situering van de
  merkwaardige werken uit deze degelijke collectie. Verder gaat het dieper in op het weinig
  bekende gegeven dat de Mémoires politiques et historiques van De Neny niet voor publikatie
  bestemd waren, maar geschreven werden voor de opleiding van de toekomstige keizer Jozef II.
  Het derde deel handelt over de ambtenaar en staatsman De Neny. De jonge Patrice-François
  viel onder andere reeds op door zijn beleidsnota's over het belang van de handel. Door zijn
  inbreng in de onderhandelingen met Engeland en Nederland na de Oostenrijkse successieoorlog
  (1740-1748) evolueerde hij tot een 'onmisbare' medewerker in Brussel en Wenen. Als
  thesaurier-generaal maakte hij voor het eerst algemene finaneièle overzichten voor de Nederlanden. Zo zocht hij naar een evenwicht tussen het uitbouwen van een 'wingewest' voor de kroon
  en het handhaven van de eigenheid van het land. Zijn aandacht voor de 'nationele' economische
  belangen speelde opnieuw tijdens de besprekingen over de grenzen met Frankrijk en het
  prinsbisdom Luik. Als voorzitter van de geheime raad druktehij zijn stempel op nagenoeg het
  hele regeringsbeleid. Op basis van relevante details probeert Bruno Bernard voor elk aspect de
  rol van De Neny te bepalen.
   Hij doet dit eveneens in het vierde deel om aan te tonen dat De Neny niet louter een 'volgzaam'
  uitvoerder was van het 'Theresiaans compromis', maar ook een eigen politiek ontwikkelde. Zo
  slaagde De Neny erin om op loyale wijze zijn vorst en het jansenisme te dienen en aan een
  'Belgische kerk' te werken via concrete dossiers zoals de huwelijkswetgeving, de problematiek
  van de 'dodehandschenkingen', de tienden en de afschaffing van de jezuïtenorde. Dezelfde
  ambigue houding toonde hij ten aanzien van de Verlichting die alles doordrong. Dat uitte zich
  in zijn beslissingen ten aanzien van de universiteit, het secundair onderwijs, de academie, de
  censuur en het strafrecht. Enkele hervormingen waaraan hij werkte, kregen concreet gestalte
  onder impuls van Jozef II. Daarnaast zocht De Neny voor de nieuwe beslissingen van de keizer
  naar de meest aangewezen toepassing in de Nederlanden.
  Tot slot herhaalt Bernard dat men De Neny genuanceerd moet beoordelen vanuit de nieuwe
  inzichten over het 'Spätjansenismus' en de 'Belgische' context. Zijn boek eindigt met vier
  interessante genealogische tabellen, een bijzonder degelijke bibliografie en een index van de
  persoonsnamen.
  Bruno Bernard brengt wel een totaal beeld van deze belangrijke topambtenaar uit de achttiende
  eeuw, maar door zijn fragmentarische benadering ontbreekt de synthese die men van een
  biografie mag verwachten. Zo moet de lezer soms zelf zoeken naar de reële samenhang in het
  handelen van het hoofdpersonnage. Daartegenover staat dat politieke, economische, kerk- en
  cultuurgeschiedenis op gelijkwaardige wijze aan bod komen. De voornaamste verdienste van
  de auteur is dat hij steeds steunt op oorspronkelijke bronnen. Zo slaagt hij erin om ondanks vele
  voorafgaande publikaties een nieuwe, authentieke bijdrage te brengen over Patrice-François de
  Neny als 'motor' van het regeringsapparaat.
   Walter Baeten
  
  426
  
  Recensies
  
  L. Wagenaar, Galle, VOC-vestiging in Ceylon. Beschrijving van een koloniale samenleving aan
  de vooravond van de Singalese opstand tegen het Nederlandse gezag, 1760 (Dissertatie Leiden
  1994; Amsterdam: De Bataafsche Leeuw, 1994, 248 blz., ƒ55,-, ISBN 90 6707 333 4).
  Zelden is een proefschrift zo rijk geïllustreerd en mooi vorm gegeven als dit boek van Lodewijk
  Wagenaar. Veel verbazing hoeft dit echter niet te wekken als men bedenkt, dat de auteur niet
  verkeert in de enigszins 'saaie' omgeving van een universitaire of andere wetenschappelijke
  instelling, maar conservator is bij het Amsterdams historisch museum. Wagenaar baseert zijn
  boek derhalve niet alleen op tekstuele bronnen, maar evenzeer op nauwkeurige beeldresearch,
  dat wil zeggen op kaarten, gravures, tekeningen en foto's. De geschiedenis van Galle wordt door
  deze benadering duidelijk op het netvlies van de lezer vastgelegd.
  In Galle is nog veel van de Nederlandse tijd terug te vinden, zoals bijvoorbeeld de verdedigingswerken, het grote pakhuis, de gereformeerde kerk en diverse woonhuizen. De regering van
  Sri Lanka is zich bewust van de historische betekenis van het oude centrum en het is aan haar
  te danken dat Galle in 1988 op de World Heritage List van UNESCO is geplaatst. Sindsdien heeft
  de monumentenzorg in het stadje belangrijke vooruitgang geboekt, niet in de laatste plaats door
  het toedoen van de Galle Heritage Foundation, een gezamenlijk initiatief van particulieren en
  vertegenwoordigers van diverse overheidsinstellingen.
   Wagenaar wil in deze studie een beschrijving geven van een Compagniesnederzetting in zijn
  diverse aspecten: als gemengde etnische gemeenschap, als VOC-haven en als sub-centrum van
  koloniaal bestuur. Het VOC-archief betreffende Galle in de National Archives of Sri Lanka in
  Colombo bleek echter zo rijk aan informatie te zijn, dat een strikte beperking in de tijd
  noodzakelijk was. De jaren omstreeks 1760 werden door Wagenaar uiteindelijk uitverkoren om
  twee redenen: 1 omdat de ontwikkeling van de koloniale stedelijke gemeenschap toen reeds was
  'uitgekristalliseerd'; 2 omdat de eind 1760 uitbrekende opstand tegen het Nederlandse gezag
  veel duidelijk zou kunnen maken over de relatie tussen de VOC en de inheemse bevolking.
  De VOC komt in deze studie duidelijk naar voren als een koloniale staat en slechts in geringe
  mate als een handelsorganisatie. Ceylon stond als zodanig niet alleen; in veel gebieden waar de
  VOC in de achttiende eeuw actief was beschikte zij over enigerlei 'soeverein' gezag. In vijf à
  zes hoofdstukken wordt de structuur van de enige duizenden inwoners tellende gemeenschap
  van Galle door Wagenaar beschreven. Het was een multi-etnische samenleving, die voor haar
  bestaan sterk afhankelijk was van de VOC als werkgever. Een samenleving waar in de
  achttiende eeuw niet langer het Portugees maar het Nederlands en het Singalees de dominante
  talen waren geworden. Bij het personeel van de VOC valt op dat diegenen die de kantoren en
  de ambachtelijke werkplaatsen bevolken in meerderheid van gemengd Europees-Aziatische
  afkomst waren. Het garnizoen daarentegen was hoofdzakelijk van Europese afkomst.
  Het sterke punt van dit boek is de gedetailleerde beschrijving van de stedelijke gemeenschap.
   De relaties van de stad met het omringende Singalese platteland in vredestijd blijven echter wat
  onderbelicht. Het hoofdstuk waarin dat element centraal staat — hoofdstuk 8 — is het kortste
  van het hele boek. Een poging tot een meer systematische analyse van de betekenis voor de
  inheemse maatschappij van de opgesomde leveranties aan de VOC had niet misstaan. Zo komt
  de lezer ook weinig tot niets te weten over de activiteiten van de particuliere scheepvaart in de
  haven van Galle, over de betekenis van Galle als marktplaats voorde regionale economie en over
  het grondbezit van stedelingen buiten de stad. Wellicht dat de auteur bij een andere gelegenheid
  daar nog eens zijn licht over kan laten schijnen. Gezien zijn uitzonderlijke kennis van Ceylonse
  zaken en zijn nauwkeurigheid in onderzoek moet dat tot belangwekkende resultaten leiden.
  G. J. Knaap.
  