title: "Alles draait om de chemie"
text: "Alles draait om de chemie"
  Citation for published version (APA):
  Bekers, O. (2015). "Alles draait om de chemie". Maastricht University.
  https://doi.org/10.26481/spe.20150522ob
  
  Document status and date:
  Published: 22/05/2015
  DOI:
  10.26481/spe.20150522ob
  Document Version:
  Publisher's PDF, also known as Version of record
  
  Please check the document version of this publication:
  • A submitted manuscript is the version of the article upon submission and before peer-review. There can
  be important differences between the submitted version and the official published version of record.
  People interested in the research are advised to contact the author for the final version of the publication,
  or visit the DOI to the publisher's website.
  • The final author version and the galley proof are versions of the publication after peer review.
  • The final published version features the final layout of the paper including the volume, issue and page
  numbers.
  Link to publication
  
  General rights
  Copyright and moral rights for the publications made accessible in the public portal are retained by the authors and/or other copyright
  owners and it is a condition of accessing publications that users recognise and abide by the legal requirements associated with these
  rights.
  • Users may download and print one copy of any publication from the public portal for the purpose of private study or research.
  • You may not further distribute the material or use it for any profit-making activity or commercial gain
  • You may freely distribute the URL identifying the publication in the public portal.
  If the publication is distributed under the terms of Article 25fa of the Dutch Copyright Act, indicated by the “Taverne” license above,
  please follow below link for the End User Agreement:
  www.umlib.nl/taverne-license
  Take down policy
  If you believe that this document breaches copyright please contact us at:
  repository@maastrichtuniversity.nl
  providing details and we will investigate your claim.
   Download date: 18 Jun. 2024
  
  Inaugurele rede
  
  Prof. dr. Otto Bekers
  Faculty of Health, Medicine and Life
  Sciences
  
  “Alles draait om de
  chemie”
  
  “Alles draait om de chemie”
  
  Rede
  
  uitgesproken bij de aanvaarding van het ambt bijzonder
  hoogleraar Klinische Chemie aan de Universiteit
  Maastricht in de Faculty of Health, Medicine and Life
  Sciences op 22 mei 2015 door
  
  Otto Bekers
  
  1
  
  Mijnheer de rector,
  Leden van de Raad van bestuur,
  Leden van het College van Toezicht,
  Gewaardeerde collega’s en vakgenoten,
  Lieve familie en vrienden,
  
  Eén hele goedemiddag, ook ik heet jullie van harte welkom in de mooiste
  stad van Nederland alwaar, op het rechter plaatje, dit prachtige
  ziekenhuis staat.
  Ik ben verheugd en dankbaar dat u hier in grote getale naar toe bent
  gekomen om te luisteren naar mijn inaugurele rede voor het aanvaarden
  van de bijzondere leerstoel Klinische chemie. Sommige van u komen
  van dichtbij, maar er zijn er ook velen die van ver zijn gekomen zoals uit
  het westen van het land, Groningen en zelfs uit Rome.
  De Universiteit Maastricht is in de wereld bekend om zijn manier van
  onderwijs geven, getypeerd als probleem gestuurd. In het probleem
  gestuurd onderwijs oftewel PGO staat de student centraal. PGO houdt in
  dat de student kennis opdoet door samen te werken met andere aan
  concrete problemen. Dit wordt besproken in onderwijsgroepen en er
  wordt vervolgens op zoek gegaan naar antwoorden en oplossingen.
   Tijdens het schrijven van mijn rede werd ik ook met een probleem
  geconfronteerd en om die reden heb ik 2 redes geschreven. Eén puur
  2
  
  wetenschappelijke en een meer populairdere versie. Normaliter moeten
  de studenten in Maastricht de problemen tackelen, maar hier wil ik aan u
  vragen dit probleem voor mij op te lossen. En ik laat aan u de keuze
  welke rede ik ga uitspreken. We gaan niet polderen, de meerderheid
  beslist. Indien uw voorkeur uitgaat naar de ingewikkelde puur
  wetenschappelijke voordracht dan mag u uw hand opsteken, als u liever
  de meer algemene voordracht verkiest dan doet u even niets.
  Ja, het mogelijk duidelijk zijn wat de meerderheid is en daarom zal ik de
  meer algemeen toegankelijkere niet puur wetenschappelijke rede voor u
  brengen. Wel laat ik u, en dan met name voor de insiders, hier nog even
  zien wat u onder andere gaat missen.
  En ik begin dan nu, ja - u heeft er zelf voor gekozen, met iets niet
  wetenschappelijks.
  U denkt misschien dit is geen helemaal geen chemie, dat klopt dit is
  biologie. In dit filmpje komen veel zaken naar voren, die ik zeer
  herkenbaar vind. De leeuwen in het filmpje hebben geluk en ik ben zelf
  een leeuw en kan mij goed met hun identificeren, tevens is het
  verrassend, snel en humoristisch en dat laatste is in dit leven van groot
  en soms onderschat belang. Maar daarnaast is er zoals altijd ook een
  keerzijde - je zou de springbok maar zijn.
  3
  
  Als je biologie en chemie samen neemt kom je bij de biochemie en het
  stapje naar de klinische chemie is dan snel gemaakt.
   Waar ik u vanmiddag in wil mee nemen is een indruk geven wat de
  klinische chemie inhoudt, hoe je een specialist klinische chemie en
  laboratoriumgeneeskunde wordt en wat voor werkzaamheden je
  vervolgens verricht. Om het één en ander meer tot de verbeelding te
  laten spreken wil ik een aantal voorbeelden uit de klinische praktijk aan u
  voorleggen. Vervolgens geef ik u een impressie waar wij ons op dit
  moment in Maastricht mee bezig houden en hebben gehouden en tot
  slot zal ik kort stilstaan bij toekomstige ontwikkelingen.
   Maar om te beginnen wat is klinische chemie?
  De klinische chemie is het vakgebied dat zich bezig houdt met medisch
  laboratoriumonderzoek in lichaamsvloeistoffen
  Deze lichaamsvloeistoffen kunnen zeer divers zijn - ontlasting, speeksel,
  hersen-, buik of knievocht maar urine en met name bloed zijn de meest
  voorkomende materiaalsoorten. Bij circa 75% van de patiënten die zich
  in een ziekenhuis melden wordt er bloed afgenomen en
  laboratoriumonderzoek verricht. Vele van u kennen wellicht een
  laboratoriumformulier waarop een arts kan aankruisen welke
  onderzoeken hij of zij nuttig acht. Dit is dan met name om een ziekte aan
  te tonen dan wel uit te sluiten of het verloop van een ingezette
  behandeling te volgen. Tevens kunnen analyses worden verricht ter
  4
  
  preventie van ziekte of om een prognose te kunnen geven. Tests
  waaraan u kunt denken betreffen onder andere: nieraandoeningen,
  hartafwijkingen, long-, maag-, lever- of darmaandoeningen,
  endocrinologische problematiek, dit zijn zaken betreffende de
  hormoonhuishouding, allergieën, tumormerkstoffen, de aanmaak,
  verdeling en afbraak van cellen in het bloed of te wel de hematologie
  waaronder ook de bloedstolling valt en immunologische tests, die
  afweerreacties op lichaamseigen en lichaamsvreemde stoffen
  bestudeerd. Ook verzorgen de klinisch chemische laboratoria over het
  algemeen de uitgifte van bloedproducten. Dus als er na bijvoorbeeld een
  ernstig trauma of operatie bloed aan een patiënt gegeven moet worden
  zorgt het laboratorium ervoor dat de patiënt het juist uitgetypeerde bloed
  krijgt toegediend.
  Om u een beeld te geven neemt de Centrale Bloedafname van het
  Maastrichts Universitair Medisch Centrum plus, welke onderdeel is van
  ons laboratorium, per jaar bij ruim 230.000 patiënten bloed af en verricht
  het Centraal Diagnostisch Laboratorium ruim 3,3 miljoen analyses per
  jaar.
   De opleiding tot laboratoriumspecialist klinische chemie
  Recent is de opleiding tot klinisch chemicus vernieuwd en is
  laboratoriumspecialist klinische chemie de juiste term. Deze laatste term
  is nog niet geheel ingeburgerd en frequent wordt nog de naam klinisch
  chemicus gebezigd, ik zal dit in deze rede ook zo af en toe doen, ik
  begeef dan dus even op glad ijs. In Nederland zijn er 309 registerleden
  en er zijn momenteel 61 mensen in opleiding. Toen Marja van DieijenVisser in 1993 aan deze universiteit haar rede uitsprak waren er op het
  totaal van 286 registerleden 11 vrouwen en onder de assistenten in
  opleiding waren dat er 3 van de 22; in totaal 4,2%. Ik was in die tijd net
  met mijn opleiding gestart en weet nog goed dat we de dames erg miste.
  Momenteel zijn er van de 309 registerleden 196 man en 113 vrouw en
  44 van de 61 opleidelingen zijn dames; dat is in totaal momenteel 42,5%.
   De heren zijn dus nog steeds in de meerderheid, maar ik verwacht dat
  dit niet meer voor heel lang zal zijn. De opleiding tot
  laboratoriumspecialist klinische chemie is een vierjarige
  postacademische opleiding en om in aanmerking te komen voor een
  opleidingsplaats dient een kandidaat te beschikken over een afgeronde
  universitaire master in geneeskunde, farmacie, biochemie, medische
  biologie of een vergelijkbare opleiding en een promotie strekt tot
  aanbeveling. Zoals al eerder aangegeven is het curriculum een aantal
  jaren geleden aangepast en is er meer aansluiting gezocht bij de
  medische opleidingen. Deze aansluiting is er niet alleen bij de opleiding
  5
  
  gekomen maar vanaf 1 januari jongstleden zijn de klinisch chemici
  toegetreden tot de Federatie Medische Specialisten en dit is voor onze
  beroepsvereniging een mijlpaal. Na de basisopleiding is er tevens de
  mogelijkheid je te specialiseren, momenteel zijn er 12 specialisten met
  de aantekening erfelijke metabole ziekten, 20 met hematologie en 19
  voor de endocrinologie.
  Dan ben je geregistreerd
  En ga je binnen een klinisch chemisch laboratorium werken. Ik wil nog
  even vermelden dat waar ik in deze rede spreek over laboratorium ik het
  Centraal Diagnostisch Laboratorium bedoel. Vanzelfsprekend wil ik
  hierbij de overige laboratoria van ons ziekenhuis te weten de Klinische
  Farmacie, Klinische Genetica, Medische Microbiologie, Transplantatie
  Immunologie en Pathologie hiermee niets te kort doen. Maar de
  komende 35 minuten is het CDL even het laboratorium.
   Zelf heb ik daar lang uitgekeken naar een baan als klinisch chemicus,
  dat dit in Maastricht zou zijn had ik niet 1,2,3 verwacht. Als intermezzo
  wil ik u even meenemen naar mijn eigen jeugd. Als 15-jarig jongetje
  werkte ik als vakantiekracht in de zomer van 1977 al binnen het
  laboratorium van het toenmalige Westeinde Ziekenhuis, waar mijn
  moeder analiste was. Ik werkte daar op het zo gehete bloedsuikerlab en
  prikte daarom ook bloedsuikers bij patiënten in het ziekenhuis. Heden
  ten dage met alle kwaliteitssystemen en bekwaam- en
  bevoegdheidscertificaten is dat ondenkbaar. Ik heb nog 5
  achtereenvolgende zomers aldaar vakantiewerk gedaan en ben de
  klinisch chemici van toentertijd hiervoor nog steeds dankbaar want daar
  werd als 15 jarige mijn interesse voor het vak gewekt. En nu sta ik hier
  38 jaar later te oreren, iets wat ikzelf nog steeds verrassend vind. Maar
  dan ben je dus geregistreerd en ga je aan het werk; binnen een
  laboratorium zijn er diverse werkzaamheden te onderscheiden. Het
  gehele proces van aanvraag tot uitslag, in Maastricht vaak afgekort tot
  VATU, valt onder de verantwoordelijkheid van de laboratoriumspecialist
  klinische chemie. In grote perifere en universitaire ziekenhuizen zijn
  meerdere laboratoriumspecialisten aanwezig met ieder zijn eigen
  aandachtsgebied. Ook alle managementtaken behoren tot de
  werkzaamheden. Als we het proces van VATU bezien kunnen we hierin
  drie fases onderscheiden de pre-analytische, de analytische en de postanalytische fase. De pre-analytische fase is alles wat er dient te
  gebeuren alvorens het monster geanalyseerd wordt. Wat hier onder
  andere aan de order komt is monster- en patiëntidentificatie, het
  afnemen van het bloed in de juiste buizen, het transport naar het
  laboratorium en het registreren en voorbewerken van het
  6
  
  monstermateriaal. Dit gehele proces wordt veelal onderschat. Er is
  onderzocht dat ca. 60% van de fouten in het gehele proces in de preanalytische fase plaatsvindt. Vervolgens wordt het monster
  geanalyseerd. De laatste decennia heeft er binnen ons vakgebied een
  grote automatiseringsslag plaatsgevonden. Maar gelukkig zijn er ook nog
  vele handmatig gespecialiseerde bepalingen over gebleven. Van groot
  belang is natuurlijk dat we de juiste uitslag met voldoende
  nauwkeurigheid rapporteren. Hiervoor wordt er heel veel aan
  kwaliteitscontrole gedaan. Iets wat bij de laboratoriumspecialisten in de
  genen zit.
   Als we dus na de analyse het juiste resultaat hebben verkregen wordt dit
  gerapporteerd aan de aanvrager zijnde een specialist, huisarts,
  verloskundige, verpleeghuisarts, psychiater of andere medicus.
  Daarnaast hebben de laboratoriumspecialisten ook een belangrijke
  adviserende rol. Zo kunnen wij advies geven omtrent de interpretatie van
  met name afwijkende uitslagen, welke bepalingen het beste verricht
  kunnen worden, hoe betrouwbaar de uitslagen zijn en welke vervolg
  testen eventueel gedaan kunnen worden.
  Enkele voorbeelden uit de klinische praktijk
  Om de rol van de klinische chemie duidelijk naar voren te laten komen
  wil ik u vier voorbeelden uit de klinische praktijk schetsen. Isaac Newton,
  een bekend chemicus, zei ooit: Bij het leren van de wetenschappen
  werken voorbeelden meer uit dan theoretische uiteenzettingen. Daarom
  ben ik ook blij dat u voor deze rede hebt gekozen.
   Het eerste voorbeeld is het acute myocard infarct in de volksmond ook
  wel aangeduid als hartaanval. In Nederland zijn volgens het Centraal
  Bureau voor de Statistiek in de periode 2009 tot en met 2012 bijna
  27.000 mensen overleden aan een acuut hartinfarct. Het acuut
  hartinfarct is daarmee binnen de groep van hartziekten de belangrijkste
  doodsoorzaak. Risicofactoren voor versneld ontwikkelen van een
  myocard infarct zijn en ik wil natuurlijk de mannen hier aanwezig niet
  ongerust maken maar het mannelijk geslacht is een risicofactor en voor
  de oudere mannen, een hoge leeftijd is ook een risicofactor, andere
  factoren zijn het voorkomen van hartklachten of vaatlijden in de naaste
  familie, diabetes mellitus, hoge bloeddruk, hoog cholesterol, roken,
  alcoholmisbruik, weinig bewegen, ongezond eten, overgewicht en
  lichamelijke of psychische stress. Dit zijn er nogal wat en sommige
  factoren zijn in onze huidige maatschappij bijna niet te voorkomen. Je
  zou bijvoorbeeld maar een inaugurele rede moeten houden. Het MUMC
  plus wil mensen die een myocard infarct overleven vanzelfsprekend zo
  goed mogelijk helpen maar de strategische missie voor 2020 gaat veel
  7
  
  verder dan dat want er wordt door ons MUMC tevens gestreefd naar
  gezondheidsbehoud en gezondheidsbevordering oftewel Gezond Leven.
  De rol van preventief testen krijgt hierin in de toekomst mogelijk een
  belangrijkere rol. Onze maatschappij veranderd en ik vraag me af
  hoelang het nog zal duren vooraleerst consumenten zelf hun eigen bloed
  willen laten onderzoeken. De artsenfederatie KNMG heeft hier zeer
  recent zelfs een advies over uitgegeven en mocht uw interesse gewekt
  zijn de folder hieromtrent is te vinden op de website van de KNMG.
  Maar terug naar het laboratorium en de rol die het speelt bij het acute
  myocard infarct.
   8
  
  Als een patiënt verdacht wordt van een acuut hartinfarct en binnen komt
  op de eerste hulp moet er snel gehandeld worden. Hoe kunnen we nu
  een acuut hartinfarct herkennen zodat we patiënten kunnen redden van
  deze levensbedreigende situatie? Patiënten komen binnen met klachten
  van pijn op de borst. Slechts een klein gedeelte vertoont een afwijking op
  het hartfilmpje ofwel het elektrocardiogram. Voor het merendeel van de
  patiënten zijn hartmerkers uit het bloed nodig om te bevestigen of het om
  het hart gaat en niet bijvoorbeeld een long- of maagaandoening. In geval
  van een hartinfarct zullen de hartmerkers in het bloed een stijging laten
  zien in de tijd. De internationale richtlijnen geven aan dat hoog sensitieve
  troponine bepaald moeten worden omdat deze merkers hart specifiek
  zijn. Naast dat deze merkers voor de diagnostiek onmisbaar zijn wordt er
  binnen ons laboratorium ook veel onderzoek naar deze merkers gedaan.
  Het tweede voorbeeld, beste mensen, waar ik met u iets uitgebreider bij
  wil stilstaan betreft de farmacogenetica. Ik ben in 1997 in Maastricht
  komen werken en één van mijn opdrachten was toentertijd het opzetten
  van de moleculaire diagnostiek. Ik zelf heb farmacie gestudeerd en in de
  farmacogenetica komen farmacie en klinische chemie tezamen. Er zijn
  diverse definities van farmacogenetica maar er zijn er twee die de lading
  goed dekken.
  ‘Farmacogenetica’ is de naam van een wetenschappelijk specialisme dat
  zich richt op het leggen van verbanden tussen enerzijds genetische
  variatie en anderzijds verschillen in de werking van geneesmiddelen; iets
  eenvoudiger gezegd het is de zoektocht naar de mate waarin de
  genetische samenstelling van een individu invloed heeft op de respons
  op medicijnen.
   Er zijn drie belangrijke redenen waarom de belangstelling voor de
  farmacogenetica toeneemt. In Amerika is bekend dat ca. 7% van alle
  ziekenhuisopnames medicijn-gerelateerd is, dit zal in ons land niet veel
  anders zijn. Daarnaast kan het gebruik van medicijnen veel rationeler
  plaats vinden en ten derde door betere moleculaire analyse technieken
  kunnen genetische afwijkingen die de afbraak of omzetting van
  medicijnen beïnvloeden sneller en relatief goedkoop gedetecteerd
  worden.
  Als een patiënt medicijnen krijgt toegediend zijn de effecten die bereikt
  worden afhankelijk van diverse factoren. Vele zaken zijn breed bekend neemt de patiënt zijn of haar medicijnen op tijd of überhaupt wel in, heeft
  een patiënt geen andere aandoeningen en dan met name aan lever of
  nieren. Slikt hij nog andere medicijnen, want middelen kunnen ook elkaar
  beïnvloeden. Leeftijd kan een rol spelen zo kunt u zich vast en zeker
  voorstellen dat medicijnen bij kinderen of een zwangere een ander effect
  9
  
  kan veroorzaken in vergelijking met een volwassen man. Daarnaast
  kunnen een dieet, roken en alcohol invloed op de werking van
  geneesmiddelen hebben. Maar veel minder bekend zijn de genetische
  factoren. In 2000 is er een rapport “Farmacogenetica – signalement” van
  de Gezondheidsraad verschenen waarin de farmacogenetica uitgebreid
  werd beschreven.
   Uit dit rapport geschreven voor de minister van toentertijd en dat was
  mag ik gerust stellen was één van onze beste ministers van
  Gezondheidszorg wijlen Els Borst, wil ik enkele quotes naar voren halen:
  “In het advies wijst de Gezondheidsraad op de snelle groei van de
  farmacogenetische kennis, die het mogelijk maakt sommige
  geneesmiddelen doelgerichter voor te schrijven. Naast aanpassing van
  de dosering aan de erfelijke aanleg behoort daartoe het vermijden van
  bijwerkingen. Een reden voor de groeiende aandacht voor de
  farmacogenetica is het streven naar meer doelmatigheid in de
  gezondheidszorg. Kostenbesparingen zijn daardoor mogelijk, in het
  bijzonder indien ziekenhuisopnamen worden voorkomen.”
  Toen dit rapport in 2000 uit kwam en wij binnen ons laboratorium gestart
  waren met het opzetten van moleculair diagnostische technieken was dit
  een extra motivatie om ons op de farmacogenetica te storten. Alvorens
  verder op dit onderwerp in te gaan, gaan we ons eerst wat nader
  focussen op de achtergronden. Nog twee opmerkingen terzijde. Dit
  rapport uit 2000 is nog steeds opportuun en kan bijna ongewijzigd aan
  de huidige minister, Edith Schippers, worden aangeboden
  10
  
  Ten tweede heeft president Obama in zijn State of the Union van
  afgelopen januari gepleit meer geld beschikbaar te stellen voor
  initiatieven op het gebied van “personalized medicine”.
  Als een patiënt een medicijn krijgt toegediend is dit voor het lichaam een
  vreemde stof en zal het lichaam proberen deze stof zo snel mogelijk
  weer uit te scheiden.
   11
  
  Over het algemeen zal dit gebeuren via de urine. Echter kan een
  medicijn ons lichaam niet zo maar verlaten maar zal nadat het in de
  darmen is opgenomen in het bloed eerst moeten worden omgezet in een
  makkelijk uit te scheiden stof. Die omzetting vindt over het algemeen
  plaats door enzymen in onze lever en wordt metabolisatie genoemd. De
  omgezette stof heet de metaboliet. Deze omzettingen of metabolisatie in
  de lever gaat onder andere via het Cytochroom P450 systeem. Wat kan
  er gebeuren?; patiënten die qua uiterlijk nauwelijks van elkaar verschillen
  krijgen dezelfde medicijnen toegediend doch bij de ene patiënt helpt het
  geneesmiddel en heeft het geen bijwerkingen en een andere patiënt
  krijgt wel bijwerkingen. Dit kan dus veroorzaakt worden door een
  genetisch verschil in het cytochroom P450 systeem. Dit noemen wij in de
  wetenschap een polymorfisme.
  Op dit plaatje is dit weer gegeven en gelukkig is het over het algemeen
  zo dat de minderheid van de mensen die een geneesmiddel krijgt geen
  effect of een bijwerking vertoont.
  Ik wil nu weer even met u terug naar het acute hartinfarct. Als er op tijd
  wordt ingegrepen en de patiënt overleefd het infarct dan krijgt hij na een
  eventuele operatie en herstel vervolgens diverse medicijnen
  voorgeschreven. Eén daarvan is een bètablokker bijvoorbeeld
  metoprolol. Dit wordt gemetaboliseerd door Cytochroom P450. En bij te
  hoge doseringen zijn er diverse bijwerkingen van bekend.
  12
  
  U ziet hier wat het verschil in concentratie in het bloed van 2 patiënten
  waarvan er één een normale metaboliseerder is en de andere een
  polymorfisme heeft en daardoor een langzame metaboliseerder. Op de
  horizontale as staat de tijd na inname van de tablet metoprolol en op de
  verticale as de hoeveelheid metoprolol in het bloed van de patiënt.
   De gewenste concentratie bevindt zich tussen de oranje lijnen. De
  langzamere metaboliseerder weergegeven door de rode lijn heeft dus
  een te hoge concentratie van metoprolol in zijn bloed in vergelijking met
  de normaal metaboliseerder weergegeven door de blauwe lijn en
  daardoor meer kans op bijwerkingen. De langzame metaboliseerder zou
  dus baat hebben bij een lagere dosering van metoprolol.
  Ik heb hier als voorbeeld het CYP2D6 genomen, dit is een bepaald
  gedeelte van het Cytochroom P450 systeem. Zo zijn er grofweg gezegd
  zo’n 5 belangrijk verschillende CYP systemen. CYP2D6 is daarvan één
  van de belangrijkste. Door de Cytochroom P450 polymorfismen of te wel
  het genetisch CYP profiel op voorhand te bepalen is het mogelijk te
  voorspellen hoe een bepaald geneesmiddel gemetaboliseerd gaat
  worden. Zo kennen we langzame, matige, normale en snelle
  metaboliseerders. Het is bekend dat 7 tot 10% van de Nederlandse
  bevolking een langzame metaboliseerder is voor het CYP2D6. Dus als u
  om zich heen kijkt dan bevindt zich op de rij waarin u zit zich statistisch
  gezien één langzame metaboliseerder voor CYP2D6.
   Stel dat u die langzame metaboliseerder zou zijn en u krijgt een
  geneesmiddel voorgeschreven zou u dus een lagere dosering van het
  middel moeten krijgen of mogelijk het middel zelfs helemaal niet moeten
  13
  
  voorgeschreven krijgen. Momenteel is het zo dat indien een patiënt veel
  bijwerkingen door geneesmiddelen vertoont er binnen het MUMC plus
  een grote kans bestaat dat er farmacogenetisch onderzoek wordt
  aangevraagd. Binnen ons laboratorium voeren wij dit onderzoek zo’n 500
  maal per jaar uit. Wij doen dat niet alleen voor ons ziekenhuis maar voor
  de gehele regio Limburg. Toen ik indertijd met dit onderzoek startte was
  mijn insteek dat iedereen binnen afzienbare tijd een genetisch
  geneesmiddelen paspoort zou hebben. Hierin zou dan kunnen staan
  welke polymorfismen een persoon heeft en welke medicijnen hij of zij
  absoluut niet voorgeschreven zou moeten krijgen. Dat hier veel haken en
  ogen aan zitten is mij gedurende de afgelopen 18 jaar wel duidelijk
  geworden, echter blijf ik geloven in een prachtige toekomst voor de
  farmacogenetica, vooral ook omdat dit voor de patiënt van groot belang
  is. Daarom zullen wij hier in Maastricht veel onderzoek en pionierswerk
  in blijven verrichten. De stap naar de zogenaamde “personalized
  medicine” kan niet ver weg meer zijn.
  Het derde voorbeeld dat ik u wil noemen is diabetes mellitus wat letterlijk
  betekent “mierzoete doorstroming” en in de volksmond bekend staat als
  suikerziekte of suiker. De naam is ontstaan doordat vroeger, alvorens er
  chemische analyses bestonden, u weet wel… waar het allemaal om
  draait, de arts zijn diagnose stelde door de urine van een patiënt te
  proeven. Als dit zoetig smaakte werd de diagnose gesteld.
   Het verhaal gaat dat de wat kieskeurigere geneesheren; zoals u er hier
  één ziet geschilderd door Adriaen van Ostade, de urine buiten zetten en
  keken of er wespen of andere insecten op af kwamen.
  14
  
  Er zijn veel symptomen die kunnen wijzen op diabetes. Zo kan veel
  plassen en veel drinken of onverklaarbaar gewichtsverlies duiden op
  diabetes. Heden ten dage zijn er ruim een miljoen mensen in Nederland
  die diabetes hebben en de schatting is dat zo’n 250.000 hiervan zelf
  geen weet hebben. Het is momenteel zo dat er in Nederland per week
  circa 1000 diabetes patiënten bij komen. Dit zijn natuurlijk gigantische
  aantallen. Om de diagnose diabetes te stellen speelt het laboratorium
  een belangrijke rol.
  In deze tabel ziet u de vier criteria waarop de diagnose van diabetes
  gesteld kan worden.
  De eerste is indien de HbA1c, in een afgenomen bloedmonster bij een
  persoon groter is dan 6,5% wat overeenkomt met 47 mmol/mol. De
  HbA1c geeft de gemiddelde bloedglucosespiegel over de afgelopen 2 tot
  3 maanden weer. De tweede is de bepaling in een nuchter
  bloedmonster, indien iemand na minimaal 8 uur vasten een glucose
  concentratie hoger dan 7 mmol per liter heeft. Het derde criterium is
  indien een persoon belast wordt met een standaard glucose oplossing
  van 75 gram per liter, wat globaal overeenkomt met een normaal ontbijt
  dient zijn glucosespiegel na 2 uur in ieder geval onder de 11,1 mmo/ per
  liter te liggen. En de laatste is indien er at random een bloedmonster
  wordt genomen en deze is hoger dan 11,1 mmol per liter is heeft deze
  persoon diabetes mellitus. De eis dat deze bepalingen verricht dienen te
  worden binnen een geaccrediteerd klinisch chemisch laboratorium moge
  u hopelijk duidelijk zijn.
   15
  
  Het laatste voorbeeld dat ik u wil schetsen betreft de zogenaamde pointof-care testen vaak afgekort tot POCT. Dit behelst het uitvoeren van
  analytische laboratoriumtests in de directe nabijheid van de patiënt.
  Deze tests worden over het algemeen niet uitgevoerd door analisten
  maar door niet analytisch geschoolde mensen zoals verpleegkundigen,
  doktersassistenten maar ook patiënten zelf kunnen deze tests uitvoeren.
  Omtrent deze laatste vorm is recent veel ophef geweest. Hier ziet u een
  artikel uit een groot landelijk ochtendblad.
  Ik kom dan weer terug bij de Diabetes patiënten, als de diagnose is
  gesteld en zij behandeld worden met insuline controleren zij zelf met
  eigen glucosemetertjes hun bloedspiegel. Waarschijnlijk kent u vast wel
  iemand uit uw eigen familie of kennissenkring die hier gebruik van
  maakt. Aan de hand van de gemeten waarde kunnen zij zelf hun
  glucosespiegel instellen. Door bezuinigingen in de zorg komen er steeds
  goedkopere metertjes op de markt. Het gevaar is dat deze metertjes niet
  de gewenste kwaliteit leveren en zoals professor Schaper vanuit ons
  UMC in het artikel zegt we riskeren dan “prutzorg”. Er is in deze een
  belangrijke rol weggelegd voor klinisch chemisch Nederland. Wij weten
  aan welke standaarden de glucosemetertjes moeten voldoen en kunnen
  dat ook in het laboratorium met betrouwbare analyse apparatuur
  uittesten. Maar deze problematiek geldt niet alleen voor de
  glucosemetertjes.
  16
  
  Maar naast de glucosemeters die door de patiënten wordt gebruikt
  vinden er ook binnen het ziekenhuis en de huisartsenpraktijken
  ontwikkelingen plaats. Er komen steeds meer zogenaamde nietinstrumentele analyses op de markt. U ziet hier een aantal voorbeelden.
  Het is algemeen geaccepteerd dat laboratoriumspecialisten klinisch
  chemie in ziekenhuizen verantwoordelijk zijn voor de POCT metingen.
   Zo beslist het laboratorium welke apparatuur geschikt is, verzorgen de
  implementatie, certificeren de gebruikers, doen het onderhoud en
  kwaliteitscontroles, lossen storingen op, maken voorschriften en zorgen
  ervoor dat de resultaten op de juiste wijze in het
  ziekenhuisinformatiesysteem beschikbaar komt. Naast toepassingen
  binnen het ziekenhuis zal deze apparatuur in de toekomst ook veel meer
  gebruikt gaan worden in bijvoorbeeld huisartsen praktijken. Dus brengen
  wij niet alleen de chemie naar de specialisten in het ziekenhuis maar ook
  naar de huisartsen. Als voorbeeld wil ik hier noemen de CRP-test. De
  huisartsen in Nederland maken veelal gebruik van de Nederlandse
  Huisartsen Geneeskunde standaarden beter bekend als de NHGstandaarden. In de standaard “Acuut hoesten” heeft de CRP een
  belangrijke rol of de huisarts wel of geen antibiotica voorschrijft.
  Geadviseerd wordt om met behulp van een Point-of-care-meter tijdens
  het consult een CRP te meten. Vanzelfsprekend is de anamnese en
  klinisch onderzoek van groot belang er is echter wetenschappelijk
  onderzocht dat er frequent ‘voor de zekerheid’ antibiotica wordt
  voorgeschreven. Dat gebeurt in ruim de helft, te weten 53% van de
  17
  
  gevallen. Indien een huisarts beschikt over de CRP-sneltest schrijven zij
  maar in 31% dus zo’n derde van de gevallen antibiotica voor. Aangezien
  huisartsen in de wintermaanden dagelijks patiënten met
  luchtwegklachten in hun praktijk krijgen, kan het gebruik van de POCTCRP test leiden tot een zeer forse verlaging van antibioticagebruik. Het
  zal u hopelijk duidelijk zijn geworden dat wij de huisarts hier met raad en
  daad kunnen bij staan.
  Geachte toehoorders, tot zo ver de voorbeelden uit de klinische praktijk.
   Ik had natuurlijk nog veel meer voorbeelden zoals cholesterol, de
  bloedstolling, reuma factoren of de schildklier kunnen kiezen. Maar vrij
  vertaald naar Louis Pasteur die zei “er zit meer chemie in een fles wijn
  dan in alle boeken”, wil ik nu doorgaan naar de laatste 2 onderwerpen
  want de wijn wacht op ons.
  Binnen het MUMC+ is de klinische chemie de laatste jaren erg
  veranderd. De grootste verandering is het samen gaan van drie
  laboratoria te weten de hematologie, medische immunologie en klinische
  chemie tot het CDL. Hieraan ten grondslag lagen diverse oorzaken. Zo
  wilde we de kwaliteit verbeteren, snellere en efficiëntere diagnostiek
  leveren en meer service bieden. Dit alles heeft geresulteerd in een
  hypermodern techniek georiënteerd laboratorium wat met behulp van
  lean principes is opgezet.
  18
  
  Momenteel zijn wij het enige academisch ziekenhuis waar de gehele
  klinische chemie, hematologie, immunologie en infectie-serologie binnen
  één laboratorium plaats vindt. In de laboratorium wereld wordt dit
  ontschotting genoemd. En wij zijn nog niet klaar met de ontschotting
  want wij zijn momenteel bezig om ook tests vanuit het laboratorium van
  de klinische farmacie oftewel de apotheek binnen het CDL te gaan laten
  plaats vinden. Het goede van de ontschotting is dat het gehele
  analytische proces veel efficiënter plaats vindt waardoor er minder
  apparatuur nodig is, vanzelfsprekend blijft iedere laboratorium specialist
  verantwoordelijk voor zijn eigen vakgebied. Wij denken met dit
  laboratorium klaar te zijn voor de toekomst want ook binnen de
  laboratoriumwereld heeft de marktwerking zijn intreden gedaan en wij
  hebben hier met ons laboratorium reeds op ingespeeld.
   Binnen het CDL zijn er 3 dus afdelingen samen gevoegd, we zijn
  momenteel met zo’n 230 mensen en er liggen nog veel uitdagingen te
  wachten. Alle drie de laboratoria hadden hun eigen cultuur dit moet nu
  één CDL cultuur gaan worden. Met behulp van operational excellence en
  coachend leiderschap zullen wij dit via diverse projecten gaan oppakken.
  Binnen het CDL verrichten wij naast de patiëntenzorg ook onderzoek en
  onderwijs. Wat dit laatste betreft geven wij onderwijs aan geneeskunde
  studenten tijdens hun coschappen en participeren in enkele blokken van
  de bachelor fase. Daarnaast verzorgen wij cursussen voor studenten
  Biomedische technologie. En geven bij- en nascholingen voor
  huisartsen. Wij hebben afgelopen december weer de visitatie voor de
  opleiding klinische chemie en laboratoriumgeneeskunde gehad en de
  bevoegdheid is ons door onze beroepsgroep wederom voor vijf jaar
  toegekend.
  Wij hebben altijd twee tot drie assistenten in opleiding. Geneeskunde,
  HLO en MLO studenten lopen diverse stages binnen het CDL.
  Onderzoek verrichten we op diverse fronten, genoemd zijn al de
  hartmerkers en de farmacogenetica maar ook op endocrinologisch,
  immunologisch en op stollingsgebied zijn de laboratoriumspecialisten
  binnen het CDL zeer actief. Wij zullen dit voortzetten en waar mogelijk
  uitbreiden. Hiervoor is samenwerking met de diverse vakgroepen en
  onderzoeksscholen van het MUMC plus onontbeerlijk en wij zullen
  immer streven naar de juiste chemie.
   In Maastricht is naast het Universitair Medisch Centrum geen perifeer
  ziekenhuis in de nabijheid. Daarom verzorgen wij in tegenstelling tot de
  overige academische centra ook de diagnostiek voor de huisartsen. Dit
  doen wij voor het adherentie gebied Maastricht en Heuvelland. Door de
  vercommercialisering in de medische wereld komen er ook andere
  19
  
  aanbieders voor de laboratoriumzorg in onze regio en moeten wij dus de
  strijd met deze laboratoria aangaan. Ik ben er van overtuigd dat het voor
  de patiënt van groot belang is dat de laboratoriumdiagnostiek die wordt
  aangeboden van kwalitatief hoogstaand niveau is en dient te passen in
  de ketenzorg. Binnen het CDL staan wij 24 uur per dag paraat om voor
  onze aanvragers zowel binnen het MUMC plus als er buiten, zoals de
  huisartsen, verpleegklinieken en GGZ instellingen, diagnostiek te
  verrichten. Er zijn commerciële aanbieders die alleen routine diagnostiek
  aanbieden van 9 tot vijf. Deze concurrentiestrijd is vanzelfsprekend lastig
  en het laatste woord is hierover nog niet gezegd. Ook de
  zorgverzekeraars mengen zich in deze strijd en mijn angst is dat geld
  hierin een steeds belangrijkere rol gaat spelen. De klinische chemie is in
  Nederland goed georganiseerd en staat kwalitatief op een hoog niveau.
  Het is de taak van onze beroepsgroep dit zo te houden echter dient de
  politiek ervoor te zorgen dat niet de financiële kaders de overhand gaan
  krijgen. Mijns inziens is de combinatie van marktwerking en
  gezondheidszorg letterlijk “killing”.
  En ik constateer ook dat de chemie tussen de spelers in het zorgveld
  onder spanning komt te staan, dit zal ten koste gaan van de patiënt.
   Eigenlijk ben ik zo al toe gekomen aan enkele toekomst bespiegelingen
  binnen ons vakgebied. Wat we tevens kunnen constateren is dat er in
  Nederland verhoudingsgewijs niet veel geld aan laboratoriumdiagnostiek
  wordt uitgegeven
  
  20
  
  Als we ervan uitgaan dat de laboratoriumdiagnostiek grotendeels
  plaatsvindt met behulp van IVD’s dat staat voor in-vitro diagnostica kunt
  u in de bijgaande tabel in de laatste kolom zien dat wij in Nederland
  slechts 0,5% van het totale gezondheidszorgbudget GZB uitgeven aan
  in-vitro diagnostica. Dus in totaal geven wij in Nederland aan in-vitro
  diagnostica 19 euro 20 per persoon uit dit staat in de middelste kolom
  weergegeven en in de eerste kolom ziet u dat het gehele
  gezondheidszorgbudget in ons land 4167 euro per hoofd van de
  bevolking bedraagt. Als we dit bijvoorbeeld vergelijken met België, waar
  veel commerciële laboratoria actief zijn. Dan ziet u dat aldaar er 32 euro
  20 per persoon per jaar aan IVD’s wordt uitgegeven, terwijl het totale
  gezondheidszorgbudget 3417 euro per persoon is. Deze gegevens zijn
  afkomstig van een onafhankelijke non-profit organisatie, de EDMA de
  European Diagnostic Manufacturers Association, gevestigd in Brussel.
  Ik denk dat de ontschotting die binnen ons ziekenhuis in gang is gezet
  zich in zal gaan uitbreiden over de muren van de ziekenhuizen heen en
  de technologische ontwikkelingen zullen ons hierbij kunnen helpen. Wij
  zullen in Nederland met de laboratoria meer moeten gaan samenwerken
  en specialistisch en duur onderzoek zal meer geclusterd uitgevoerd gaan
  worden. Door samenwerking zal er een besparing gerealiseerd kunnen
  worden, echter van het huidige bedrag wat wij in Nederland uitgeven aan
  laboratoriumzorg kan zoals in Europees verband onderzocht niet veel
  meer af. En ik kan mij geen ziekenhuis zonder laboratorium voorstellen.
  Een laboratorium in de wei, zoals zelfstandige laboratoria los van een
  ziekenhuis weleens worden genoemd is geen gewenste situatie.
   De laboratoriumspecialist zal in het ziekenhuis aanwezig moeten blijven
  om aldaar zijn expertise ter beschikking van de aanvragers en patiënten
  te stellen. Zo kan hij of zij ervoor zorgen dat er adequate
  laboratoriumdiagnostiek blijft plaatsvinden.
  Aan het einde van mijn rede kom ik toe aan mijn dankwoord. Ik wil op
  voorhand iedereen bedanken die heeft bijgedragen aan de tot stand
  koming van mijn benoeming. Een aantal wil ik er uitlichten maar daarbij
  kan ik vanwege de tijd niet iedereen noemen. Dus mocht ik u niet
  vermelden dan bied ik u hierbij mijn verontschuldiging aan maar heb u bij
  deze wel bedankt.
  Binnen het Maastricht Universitair Medisch Centrum plus gaat mijn dank
  uit naar de Raad van Bestuur, Guy Peeters, Albert Scherpbier, Lou
  Brans Brabant, Marja van Dieijen-Visser, Frits van Merode en Nanne de
  Vries. Jullie betrokkenheid en manier van besturen is voor mij een bron
  van inspiratie.
  21
  
  En ik dank hierbij tevens het college van Toezicht.
  Na mijn studie Farmacie heb ik het geluk gehad in Utrecht mijn
  promotieonderzoek te mogen uitvoeren. Bij Willy Underberg, Auke Bult
  en Jos Beijnen heb ik ontzettend veel geleerd en niet alleen op
  wetenschappelijk vlak. Ik ben jullie daar nog steeds dankbaar voor.
  Na mijn promotieonderzoek had ik een baan binnen een laboratorium
  van een farmaceutisch bedrijf. Echter alvorens ik daar mee kon beginnen
  werd ik in het Leyenburg ziekenhuis aangenomen als klinisch chemicus
  in opleiding, waardoor mijn droom werkelijkheid werd. Ik was de eerste
  assistent in het Leyenburg en Arnold Lombarts, Wim de Kieviet en Paul
  Franck hebben mij het vak van klinisch chemicus op prima wijze
  bijgebracht. Arnold, Wim en Paul dank daarvoor en ik vind het op zijn
  Haags gezegd “onwijs geinig” dat jullie hier aanwezig zijn.
   Na deze opleiding werd ik in Maastricht aangenomen door Marja van
  Dieijen-Visser. Een Hagenees in Limburg is misschien een vreemde
  combinatie, maar het is één van de belangrijkste gebeurtenissen in mijn
  carrière geweest. Beste Marja, ik heb ontzettend veel van je geleerd en
  onze samenwerking was en is immer zeer prettig. Jouw manier van
  leidinggeven en mensen stimuleren is voor mij een groot voorbeeld
  geweest. Met je overgang naar de Raad van Bestuur en als toekomstig
  voorzitter heb je een prachtige stap gemaakt en ik ben blij dat ik de door
  jou achtergelaten mooie afdeling verder gestalte mag gaan geven. Mijn
  dank is groot.
  De samenwerking met mijn naaste collegae laboratoriumspecialisten, het
  MT van de RVE, alle analisten, medewerkers, assistenten en
  onderzoekers van het CDL is reuze prettig en constructief. Ik dank jullie
  hiervoor hartelijk en hoop dat we dit in de toekomst blijven voortzetten
  zodat we in een prima sfeer binnen een goed functionerende afdeling en
  eenheid werkzaam blijven. Iedere dag ga ik met plezier naar het lab en
  ben trots op wat we met z’n allen bereikt hebben.
  Mijn beste vrienden, wij hebben aan weinig woorden genoeg en als we
  bij elkaar zijn is het wat we ook doen dikke pret, maar zijn jullie eigenlijk
  wel aanwezig?
  Zelf heb ik een kleine fijne familie maar heb er gratis al zo’n 32 jaar een
  prachtige schoonfamilie bij gekregen. Op de Jan van Banningstraat heb
  ik mij van het begin af aan thuis gevoeld. Joop en family ik wil jullie daar
  hartelijk voor bedanken en ik weet zeker dat als Qrien en Paul hierbij
  waren geweest zij er erg van had genoten.
  Ton stimuleerde mij om als maar door te leren.
   22
  
  En moeder Jenny, wat jij met mij allemaal hebt moeten meemaken kan ik
  hier niet uiteenzetten, maar als u daarin geïnteresseerd ben wil zij u er
  waarschijnlijk straks tijdens de borrel vast iets over vertellen. Je zag van
  al mijn kattenkwaad en vreemde capriolen altijd de humor in. Jij heb me
  de chemie van jongs af aan bijgebracht, dat begon met het LNA en een
  chemiedoos, en je hebt me altijd volledig gesteund en ondersteunt. Zelfs
  nu nog, want toen ik je vertelde dat ik hoogleraar werd was het eerste
  wat je zei: je krijgt van mij je toga. Een betere opvoeding had ik me niet
  kunnen wensen.
  Tico en Ceres, ik hoor mensen weleens mopperen op hun puberende
  kinderen. Ik krab me dan achter de oren en vraag me af of jullie
  überhaupt wel gepuberd hebben. Jullie hebben er voor gezorgd dat ik
  tussen 1990 en 2011 een geweldige tijd heb gehad. Tegenwoordig
  komen jullie nog sommige weekenden en met speciale gelegenheden
  thuis, vaak tezamen met Lotte of Rudo en het is dan altijd gezellig. Ik kan
  het niet laten jullie als opvoeder toch nog wat advies mee te geven,
  studeer en werk hard en onthoud, een vrolijk gezicht brengt overal licht.
  Tot slot, lieve Margot. Ik zal nooit vergeten dat we elkaar voor het eerst
  zagen in de Eloutstraat jij te voet en ik op de fiets; nadat we elkaar
  waren gepasseerd draaide we allebei onze hoofden om. We zijn elkaar
  daarna nooit meer uit het oog verloren. Meer hoef ik eigenlijk niet te
  zeggen, - maar toch nog even snel twee zinnetjes. Zonder jou was wat
  we nu hebben bereikt nooit gelukt. Mijn dank en liefde zijn enorm en ook
  jij weet waar alles omdraait: onze chemie.
  Ik heb gezegd.
  23.
  