title: Le suprême hommage
text: In lijkstoeten van
  liberale burgemeesters van grote steden liepen vele educatieve, culturele, financiële
  en liefdadigheidsverenigingen (mogelijk met banier) mee omdat burgemeesters vaak
  erevoorzitter waren of verbonden waren met vele verenigingen.698 Het publiekelijk
  meelopen van vrijmetselaarsdelegaties (met maçonnieke insignes) in rouwstoeten was
  erg uitzonderlijk en kon daardoor in de tweede helft van de eeuw voor de nodige controverse zorgen bij de katholieke publieke opinie (zie hoofdstuk 7). In 1862 beslisten
  de twee voornaamste Brusselse vrijmetselaarsloges elk met een delegatie van 33 leden
  in de stoet van Brussels maçonniek boegbeeld Pierre-Théodore Verhaegen aanwezig
  te zijn. Alle leden van beide werkplaatsen werden uitgenodigd deze delegaties te vergezellen. Er zouden uiteindelijk meer dan duizend vrijmetselaars van allerlei loges
  meegelopen hebben van het sterfhuis naar de begraafplaats, naast vertegenwoordigers
  
  2023 Le suprême hommage.indd 116
  
  15/12/2022 10:47
  
  ‘l e s p o m pe s b o u r g e o ise s e t l e s g r a n d e s fu n ér a i l l e s’
  
  117
  
  van de ULB en de Liberale Associatie van de hoofdstad.699 Ook in de kerkelijke lijkstoet van burgemeester en prominent vrijmetselaar André Fontainas liepen niet veel
  later in de straten van Brussel twee deputaties van de Brusselse loges mee, maar ditmaal zonder kenmerkende maçonnieke vestimentaire elementen, wellicht omwille
  van de kerkelijke begrafenis.700
  Na de officiële afscheidsplechtigheden in Brussel of een andere stad werden de
  stoffelijke resten van oud-Senaatsvoorzitters of in functie zijnde Senaatsvoorzitters
  van oude adel meermaals overgebracht per trein naar hun kastelen in kleine plattelandsdorpen. Lokale landbouwers, schoolkinderen en verenigingen (fanfares) liepen
  mee in de rouwstoeten die de stoffelijke resten van deze katholieke edellieden van hun
  familiedomein naar de lokale kerk brachten.701 Deze lijkstoeten getuigden meermaals
  van de groeiende kloof in de 19e eeuw tussen stad en platteland. Op het Vlaamse platteland bestond een nauwe band tussen de parochieclerus, de landelijke bevolking en
  katholieke kasteelheren, tegenover de liberale stedelijke cultuur in Brussel, Antwerpen en Gent.702 In 1892 en 1908 brachten lijkstoeten de stoffelijke resten van Senaatsvoorzitters en burgemeesters van Westerlo, Henri en Charles de Mérode-Westerloo,
  van het Merode-kasteel naar de kerk te Westerlo. Vooraan deze lijkstoeten liep de
  Sint-Sebastiaansgilde, opgericht door de familie als een soort militie ter verdediging
  van het kasteel en het dorp, samen met fanfares en katholieke schoolkinderen. In de
  stoet van Henri de Mérode-Westerloo liepen maar liefst 50 seculiere en reguliere geestelijken mee.  In 1892 en 1908 verzamelden langs de straten vele landbouwers in een
  sfeer van serene rouw voor hun katholieke weldoener-kasteelheer.703 Een voorbeeld
  van de kloof tussen stad en platteland was het verzet van de lokale pastoor te Testelt
  tegen het meelopen van een liberale fanfare in de lijkstoet die de stoffelijke resten van
  oud-burgemeester van Antwerpen, Jan Van Rijswijck, naar het station bracht. De
  katholieke burgemeester was afwezig op het eerbetoon van de dorpelingen.704
  Vrouwen, inclusief de weduwes, werden tijdens de 19e eeuw in Europa geweerd
  van lijkstoeten bij de elites. Dit gebruik van exclusie was aanvankelijk eigen aan de
  aristocratie maar werd in de 19e eeuw ook gebruikelijk bij de bourgeoisie.705 Wanneer
  vrouwen vermeld werden in de pers was dat enkel wanneer ze in de kerk de stoet
  opwachtten.706 Er werd dus toegestaan dat vrouwen (afgezonderd) de plechtigheid in
  de kerk bijwoonden. Tot sloten waren er soms lokale gebruiken met onduidelijke oorsprong. Zo was het in Doornik gebruikelijk om op de weg van de lijkstoet stro te leggen. Tijdens de plechtige begrafenissen van minister van staat Barthélémy Dumortier
  (1878) en Senaatsvoorzitter Augustin Dumon-Dumortier (1852) in Doornik lagen de
  straten bezaaid met stro.707
  
  2023 Le suprême hommage.indd 117
  
  15/12/2022 10:47
  
  118
  
  le suprême hommage
  
  S ociale integratie en politieke verdeeldheid tijdens lijkstoeten bij
  koninklijke begrafenissen en staatsbegrafenissen
  
  Tot nu toe hadden we het vooral over de lijkstoeten van prominente staatsmannen die
  al dan niet nog parlementair actief waren en burgemeesters. Naarmate de afgestorvene hoger op de sociale ladder stond, nam de stoet in omvang en complexiteit toe.708
  Bij koninklijke begrafenissen en de belangrijkste staatsbegrafenissen was de processie
  naar de kerk in de hoofdstad en in mindere mate naar het kerkhof een belangrijk
  publiek gebeuren. Tijdens zo een officiële rouwstoet vond er zowel een transformatie als representatie van de bestaande sociale orde plaats. De officiële volgorde in de
  rouwstoet beeldde de structuren van het politieke regime uit. Het staatsapparaat werd
  zichtbaar voor de vele toeschouwers door de opeenvolging van de verschillende vertegenwoordigers in officiële kledij.709 Daarnaast kon de aanwezigheid van het volk die de
  lijkstoet aan de kant van de weg aanschouwde zorgen voor de creatie van een sfeer van
  gemeenschapszin onder de aanwezigen, aangetrokken door oprecht eerbetoon en/of
  nieuwsgierigheid voor het opgevoerde spektakel.  De stoet was met andere woorden
  de apotheose van de status van de overleden staatsman, koning(in) of prins(es).710
  In 1850, 1865 en 1869 zorgden de interacties tussen het publiek en de processies
  die de stoffelijke resten van Louise-Marie, Leopold I en kroonprins Leopold naar de
  kerk van Laken brachten voor een sfeer van ‘communitas’, een emotionele en cognitieve fusie en een gesterkt samenhorigheidsgevoel. Er was sprake van wat Jeffrey
  Alexander kenmerkt als ‘fused performances’ (zie hoofdstuk 1). Het 19e-eeuwse
  koninklijke uitvaartritueel zorgde in België net als bij de republikeinse staatsbegrafenissen in Frankrijk voor de sociale integratie van toeschouwers én deelnemers die
  er weliswaar heel andere ideologische en culturele denkbeelden op na hielden.711
  Deze drie koninklijke begrafenissen zorgden in België voor sociale solidariteit (een
  gedeelde overeenstemming over de opportuniteit van bepaalde rituele acties), zonder
  daarom culturele consensus (het delen van eenzelfde waardenstelsel en interpretatie
  van diezelfde acties) te veronderstellen.712
  Toen het stoffelijke overschot van Louise-Marie in oktober 1850 aankwam in Laken
  en in een plechtige stoet naar de kerk van Laken werd gebracht, legden de reporters
  in de katholieke en liberale dagbladen graag de nadruk op de emotionele volksmassa
  langs de rouwstoet, unaniem verenigd in verdriet en trouw aan de monarchie. Ook
  de identificeerbare emoties op het gelaat van Leopold I en zijn kinderen waren een
  geliefkoosd onderwerp.713 In de jaren 1860 werd de aanwezigheid van immense,
  respectvolle en stille volksmassa’s langs de kant van de rouwstoet van Leopold I in
  Brussel en Laken en langs de lijkstoet van kroonprins Leopold in Laken voorgesteld
  als manifestaties van de liefde van de Belgen voor de onafhankelijke monarchie en
  haar instellingen.714 De koninklijke lijkstoeten in de jaren 1860 werden gelegenheden waarbij het Belgische volk massaal blijk kon geven van haar aanhankelijkheid
  
  2023 Le suprême hommage.indd 118
  
  15/12/2022 10:47
  
  ‘l e s p o m pe s b o u r g e o ise s e t l e s g r a n d e s fu n ér a i l l e s’
  
  119
  
  aan de monarchie.  Dit collectief gedrag werd gestimuleerd door de kwetsbare geopolitieke situatie van België in dit decennium.715 Er heerste in Brussel een algemene
  sfeer van angst voor Franse annexatie gedurende het hele Second Empire, een vrees
  die overigens niet onterecht was.716 Ook het lot van België bij het uitbreken van een
  gewapend conflict tussen Frankrijk en Pruisen stemde tot onrust.717 De liberaalkatholieke staatsman Adolphe Dechamps wees in 1865 in een brochure op het gevaar
  van de Belgische troonswissel voor de positie van de jonge natie.718 Het gedrag van de
  Belgische onderdanen tijdens de plechtigheden rond de uitvaart van Leopold I en de
  troonswisseling werd in hoge buitenlandse diplomatieke kringen dan ook nauwlettend opgevolgd tegen de achtergrond van annexatie-dreiging door Frankrijk. Zo liet
  de Britse minister van Buitenlandse Zaken Lord Clarendon aan Sylvain Van de Weyer,
  de Belgische gezant in Londen, en aan Leopold II weten dat Leopolds uitvaart een
  evenement was met Europese draagwijdte. Het patriottisme van het volk rond het graf
  van Leopold I en de troonsbestijging van de Hertog van Brabant verzilverde volgens
  de Britse aristocratische staatsman de revolutie van 1830 en garandeerde vrede op het
  continent.719 Clarendon gaf Leopold II, toen nog een onbekend figuur op de internationale scène zonder ervaring in de Europese diplomatiek, de raad zich zo snel en
  overtuigend mogelijk te manifesteren als de opvolger van zijn vader om alle mogelijke
  ideeën in Parijs rond annexatie in de kiem te smoren.720 De Belgische gezant in Berlijn, Jean-Baptiste Nothomb, schreef over de uitvaart als ‘un triomphe dans la mort’,
  een Europees evenement dat de dynastie en de Belgische natie versterkte.721
  Naarmate de eeuw vorderde zou het nationale sentiment (de sociale cohesie)
  niet steeds de groeiende geschillen onder de toeschouwers en de kloof tussen het
  publiek en de participanten in de lijkstoet kunnen overstijgen. In de late 19e en vroege
  20e eeuw segmenteerde de Belgische samenleving op sociaal en cultureel gebied. Hierdoor bleven de officiële lijkstoeten in het model van Alexander meer ‘de-fused’ omdat
  het publiek van de performance meer dan ooit verdeeld was door ideologie, regio en
  klasse.  In de belle époque bleek de fusie tussen de Belgische natie, haar parlementair systeem en de monarchie tijdens plechtige lijkstoeten heel wat minder vanzelfsprekend dan voordien door verschillende elementen: de controversiële levenswandel
  en het gecontesteerde koloniale beleid van Leopold II, het wegvallen van de directe
  buitenlandse dreiging en de uitdaging van de gevestigde orde en gestelde lichamen
  door nationale emancipatiebewegingen die opkwamen voor de niet-gerepresenteerde
  groepen in de samenleving.722 Toen Louise-Marie en Leopold I stierven, verschenen
  vanuit letterkundige flamingantische hoek oprechte huldes voor de koning en koningin, met verzen van Jan van Beers en Prudens van Duyse ter ere van Louise-Marie.723
  Hieruit bleek hoe zeer de Vlaamse beweging zich nog binnen de officiële politieke
  structuren van de jonge staat opstelde en trouw bleef aan natie en vorst, ook al was
  er bij het overlijden van Leopold I reeds duidelijk sprake van groeiende onmin met
  de regeringen die de taaleisen onbeantwoord lieten. In de jaren 1880-1914 won de
  
  2023 Le suprême hommage.indd 119
  
  15/12/2022 10:47
  
  120
  
  le suprême hommage
  
  Vlaamse beweging ondanks de blijvende ideologische verdeeldheid aan zelfbewustzijn en slagkracht, met een scherpere aftekening van de taaltegenstellingen in het
  land. In de jaren 1870-1880 kwamen de eerste taalwetten tot stand om de grootste
  discriminaties weg te werken, al dan niet onder druk van buitenparlementaire agitatie. In 1885 werd ook de Belgische Werkliedenpartij (BWP) opgericht die middels
  collectieve acties voor algemeen stemrecht in de jaren 1890 erin slaagde als massabeweging het industrieel proletariaat te organiseren en te politiseren. De BWP achtte de
  taalstrijd ondergeschikt aan de sociale en politieke emancipatie van de arbeiders.724
  Ondanks de unionistische sfeer in de hoge politieke kringen en onder de Brusselse
  dagbladen rond de staatsbegrafenis van Charles Rogier in 1885 was de liberale staatsman niet geliefd bij radicale flamingantische kringen. Op de ochtend van de uitvaart
  prijkte in de straten van Brussel een affiche waarin Vlamingen werden opgeroepen
  zich niet langs de kant van de weg te scharen voor de lijkstoet van de (in Saint-Quentin
  geboren) ‘Fransman Rogier’, die gefinancierd werd door de ‘francofiele’ regering. De
  affiche stelde dat Rogier verantwoordelijk was voor de verfransing van leger, administratie en onderwijs.  Diegenen die alsnog deelnamen aan de uitvaart werden gezien als
  verraders.725 Ook in de socialistische kringen rond Edward Anseele in Gent, de opkomende citadel van het socialisme rond de samenwerkende maatschappij Vooruit en
  het blad met dezelfde naam, verwonderde men zich dat dat Brusselse werkersmaatschappijen leden uitnodigden om de lijkstoet van Rogier (een ‘medeplichtige in de
  uitbuiting des volks’) bij te wonen.726
  De vermoedelijke troonopvolger Boudewijn was als symbool van de dynastieke
  continuïteit en een koningshuis dat ongevoelig bleef voor het lot van de arbeidersklasse evenmin populair in socialistische kringen. De socialistische pers aan beide
  kanten van de taalgrens voelde zich allesbehalve aangesproken toen de jonge prins
  vroegtijdig stierf in 1891.727 Katholieke en liberale bladen beschreven de lijkstoet van
  prins Boudewijn als een patriottisch en royalistisch spektakel, hoewel de ongeziene
  massa toeschouwers hoogstwaarschijnlijk voor een groot deel louter uit nieuwsgierigheid en sensatiezucht langs het traject verzamelde. Deze persverslagen werden
  door Le Peuple afgedaan als een manipulatie van royalistische journalisten die van de
  lijkstoet een anti-republikeins evenement wensten te maken.728 Boudewijn was daarentegen wel populair bij de Vlaamsgezinde middenklasse sinds hij in 1887 als prins
  in het Nederlands het woord nam ten aanzien van Vlamingen bij de feestelijkheden
  in Brugge rond de herdenking van de Guldensporenslag.729 De reacties op zijn dood
  in Vlaamsgezinde bladen en tijdschriften tonen een duidelijke toegenomen bewustwording van de Vlaamse taal en cultuur over de ideologische grenzen heen. De symbolische toespraak van de prins in Brugge in 1887 werd vol emoties in herinnering
  gebracht door het Gentse liberale Volksbelang en het katholieke Handelsblad van
  Antwerpen. Boudewijn werd voorgesteld als de hoop voor een betere toekomst voor
  het Vlaamse volk en de Vlaamse taal.730 De Brusselse Vlaamsgezinde toneelvereniging
  
  2023 Le suprême hommage.indd 120
  
  15/12/2022 10:47
  
  ‘l e s p o m pe s b o u r g e o ise s e t l e s g r a n d e s fu n ér a i l l e s’
  
  121
  
  De Morgenstar, die Boudewijn vereerde met een bezoek kort voor zijn dood, vroeg en
  kreeg een speciale plaats langs de rouwstoet.731
  De lijkstoeten van de onpopulaire Marie-Henriette en Leopold II in 1902 en 1909
  bleven duidelijk veel meer ‘de-fused’ dan die van hun voorgangers. De lijkstoeten van
  het tweede vorstenpaar van België werden als een banaal en pompeus theater ervaren en zo ook voorgesteld in de pers.  2023 Le suprême hommage.indd 121
  
  15/12/2022 10:47
  
  122
  
  le suprême hommage
  
  In de lijkstoet was de volgorde van de verschillende segmenten van de stoet duidelijk van belang en geregeld door protocol. In het officiële gedeelte van dergelijke rouwstoeten, met alle staatslichamen, wensten instituten en overheden zich te manifesteren.
   De hiërarchie in voorrang van overheden en ambtenaren in het officiële gedeelte van
  deze lijkstoeten werd in België geregeld door het decreet uit juli 1804. De opeenvolging
  van verschillende status- en elitegroepen (diplomaten, ministers, parlementairen, hoge
  functionarissen van ministeries, militaire autoriteiten, provinciegouverneurs, Brusselse gemeenteraadsleden) was revelerend voor de machtsrelaties en formele orde in
  de maatschappij. Daarom wenste het diplomatiek korps als teken van loyaliteit expliciet mee te lopen in de lijkstoet van koningin Louise-Marie naar de kerk van Laken.739
  Voor de lijkstoet van Leopold I beklaagde de Koninklijke Academie zich ter verdediging van haar ‘waardigheid’ tegenover Binnenlandse Zaken dat haar delegatie achter
  hoge functionarissen en autoriteiten werd geplaatst waar ze eerder voorrang op had.740
  Het decreet uit 1804 vermeldde niet alle hoogwaardigheidsbekleders in het onafhankelijke België. Hierdoor konden voorrangregels spanningen genereren. Zo apprecieerde de minister van Justitie niet dat in de rouwstoet van Charles Rogier de hoven
  en rechtbanken door Binnenlandse Zaken ietwat geïsoleerd voor de lijkwagen werden
  geplaatst, afgezonderd van de andere hoogwaardigheidsbekleders in de lijkstoet.741
  Wanneer de overheid tussenkwam in de organisatie van een staatsbegrafenis werd
  in overleg met de familie de slippendragers gekozen. Deze waren steevast belangrijke
  publieke figuren.742 Voor de staatsbegrafenis van Rogier werd tussen de familie van de
  liberale staatsman en de katholieke minister van Binnenlandse Zaken Thonissen overlegd rond de keuze van slippendragers.743 De keuze voor de dragers van het baarkleed
  van Rogier was op zijn minst symbolisch met een oud-strijder van 1830 en kanunnik
  Désiré de Haerne, een geestelijke en een van de laatste overlevenden van het Nationaal Congres, naast de Kamervoorzitter, de vicevoorzitter van de Senaat, de minister
  van Binnenlandse Zaken, de liberale Kamerleden Jules Bara en Walthère Frère-Orban
  en burgemeester Buls. Buls en Bara werden op uitdrukkelijke vraag vanuit liberale
  hoek toegevoegd en waren door de katholieke regering aanvankelijk niet gekozen.744
  In 1905 was ook Buls’ opvolger Émile De Mot niet blij met de keuze bij Binnenlandse
  Zaken om een plaats te voorzien voor de burgemeester van Antwerpen rond de kist
  van Auguste Lambermont en niet voor de burgemeester van de hoofdstad.745
  In koninklijke lijkstoeten lagen de slippendragers nagenoeg vast sinds het precedent dat was geschapen met de lijkstoet van Louise-Marie naar de kerk van Laken in
  1850.  Toen werd door de regering beslist aan de parlementsvoorzitters, drie regeringsministers en de luitenant-generaal-inspecteur van de Belgische burgerwacht de eer
  te geven langs de lijkwagen te lopen.746 De ministers en Kamervoorzitters weigerden
  in 1905 op vraag van het hof dit voorrecht uit handen te geven bij de lijkstoet van de
  Graaf van Vlaanderen, prins Philippe.747
  
  2023 Le suprême hommage.indd 122
  
  15/12/2022 10:47
  
  ‘l e s p o m pe s b o u r g e o ise s e t l e s g r a n d e s fu n ér a i l l e s’
  
  123
  
  Tijdens een culturele performance wensen uitvoerders als sociale actoren, individueel of collectief, de betekenis van hun sociale situatie aan anderen duidelijk te
  maken.748 In de koninklijke en officiële lijkstoeten in België waren de vertegenwoordigers van buitenlandse naties belangrijke actoren/uitvoerders van het ritueel. Nationale
  representatie door koninklijke families was tegen de eeuwwisseling belangrijk geworden.749 In het laatste kwart van de 19e eeuw en het begin van de 20e eeuw belichaamden
  vorsten en prinsen het nationale prestige met de nodige publieke theatraliteit en symbolische handelingen. Deze ceremoniële theatraliteit kwam tegemoet aan een vraag
  vanuit het publiek.750 Het meelopen in stoeten door prinsen en monarchen in officiële uniformen werd dus een theatraal spektakel voor toeschouwers dat bijdroeg aan
  de nationalisering van Europese monarchieën en de theatralisering van de publieke
  interactie tussen natiestaten (zie illustratie 4.14).751 Er was in de tweede helft van de
  19e eeuw duidelijk sprake van een groeiende symbolische rol voor vorsten als belichaming van de natie in tijden van toenemende internationale rivaliteit. Hierdoor werden koninklijke begrafenissen net als staatsbezoeken in de late 19e eeuw en vroege
  20e eeuw evenementen waarin zowel een groeiende theatralisering van de internationale politiek als een nationalisering van Europese monarchieën tot uiting kwam.752 In
  de jaren 1870-1914 vonden in aanwezigheid van speciaal afgereisde vorsten en prinsen
  van over heel Europa tal van praalrijke en extravagante vorstelijke funeraire plechtigheden plaats, zoals de begrafenissen van Wilhelm I, Victor Emmanuel II, Alexander III,
  Victoria en Edward VII.  Dit waren staatshoofden met variërende politieke macht die
  het prestige van hun natiestaat of multinationale keizerrijk belichaamden.753
  
  Illustratie 4.14.: Postkaart met foto van prins Albert van België, prins Arthur (Hertog van Connaught),
  aartshertog Leopold Salvator van Oostenrijk en prins Heinrich van Pruisen die de lijkwagen volgden in
  de rouwstoet van Leopold II, 1909 (Stadsarchief Brussel)
  
  2023 Le suprême hommage.indd 123
  
  15/12/2022 10:47
  
  124
  
  le suprême hommage
  
  In 1865 wensten regeringsleider Charles Rogier en Leopolds secretaris Jules
  Devaux uitdrukkelijk dat de uitvaart van Leopold I een Europese uitstraling kreeg
  met prestigieuze buitenlandse missies en de aanwezigheid van de Britse en Duitse
  troonopvolgers, ter legitimatie van de jonge Belgische natie.754 Naast heel wat verwante Europese prinsen volgden uiteindelijk heel wat prominente vertegenwoordigers
  (hofmaarschalken en militairen) van buitenlandse staatshoofden per koets de lijkwagen die de eerste vorst van België naar de kerk van Laken bracht. Dit vervulde de
  Hertog van Brabant met trots. Als vorst bedankte hij per brief onder andere Franz
  Joseph I van Oostenrijk en Wilhelm I van Pruisen voor het zenden van de aartshertog
  van Oostenrijk, Joseph Karl (broer van Marie-Henriette), en de kroonprins van Pruisen, Friedrich Wilhelm (‘Fritz’), naar Brussel.755
  Leopold II besloot als regerend vorst bij begrafenissen van familieleden de trend
  van prestigieuze buitenlandse vertegenwoordiging niet te continueren, ook al was
  hij op het einde van de 19e eeuw niet ongevoelig voor het belang van ceremoniële
  praal in de uitstraling van nationale trots. Toen Leopold II zich in 1891 persoonlijk bekommerde over de uitvaart van zijn neef en vermoedelijke opvolger, prins
  Boudewijn, weigerde de inmiddels erg autoritaire vorst alle aanvragen voor het zenden van speciale buitenlandse missies van staatshoofden die niet of slechts ver verwant waren, zoals de Franse President en de Oostenrijkse Keizer. Dit leidde tot ongenoegen binnen de regering.756 De uitvaart van Boudewijn werd alsnog het toneel van
  aanzienlijke internationale delegaties gezien Leopold II het niet aandurfde de broer
  van de Duitse Keizer te weigeren. Leopold II liet ook missies van gekroonde hoofden
  van de wijdvertakte Coburg en Hohenzollern-families toe, zoals Victoria’s schoonzoon, prins Henry van Battenberg.757
  Aan het begin van de 20e eeuw liet Edward VII het Verenigd Koninkrijk weer aansluiten bij een barokke funeraire praal met de organisatie van een ongeziene internationale vertegenwoordiging van buitenlandse staatshoofden op de uitvaart van zijn
  moeder, koningin Victoria.  Het ging hier om buitenlandse prinsen van de Hohenzollern-Sigmaringen-tak, waaronder kroonprins Ferdinand van Roemenië. Het hoeft niet te verbazen dat Leopolds
  
  2023 Le suprême hommage.indd 124
  
  15/12/2022 10:47
  
  ‘l e s p o m pe s b o u r g e o ise s e t l e s g r a n d e s fu n ér a i l l e s’
  
  125
  
  eigenzinnige beslissingen wat betreft buitenlandse koninklijke representatie in diplomatieke kringen niet steeds positief werden onthaald.760
  Tijdens koninklijke begrafenissen en staatsbegrafenissen werd het meelopen in de
  lijkstoet voor burgerlijke verenigingen en maatschappijen zowel een manier om aan
  prestige en zichtbaarheid te winnen als om blijk te geven van patriottisch en royalistisch eerbetoon.761 Achteraan de lijkstoeten van Leopold I en Leopold II was in het
  programma na de verschillenden overheden en ambtenaren plaats voorzien voor
  afvaardigingen van ‘niet-officiële verenigingen’.762 In de lijkstoet van Leopold I vielen
  in deze niet-officiële delegaties vooral werkliedenverenigingen op die in hun werkplunje meeliepen, zoals de werknemers van de zinkfabriek van Corphalie en matrozen uit Oostende.763 Groepen die refereerden naar de Belgische Revolutie van 1830
  konden wegens hun symbolische uitstraling en patriottisch eerbetoon ook opgenomen worden in officiële lijkstoeten. De oud-leden van het Nationaal Congres kregen
  op eigen vraag een speciale plaats in de stoet van Leopold I.764 In de lijkstoeten van
  ministers van staat Félix de Mérode en Auguste Delfosse liepen reeds oud-strijders van
  1830 mee en ook in de door de regering geregelde officiële lijkstoeten van Leopold I
  en Charles Rogier liepen veteranen en gekwetsten van 1830 vooraan mee.765 Een veelheid aan burgerlijke verenigingen (‘sociétés non officielles’) die in 1885 en 1891 bij de
  uitvaart van Rogier en prins Boudewijn wensten mee te lopen, kregen een vaste plaats
  langs de kant van de weg aangeboden, waar ze zich met hun vlaggen konden plaatsen.766 Bij Rogier gaf de regering deze verenigingen aan de Wetstraat toelating zich
  aan te sluiten bij de stoet. Voor de lijkstoet van prins Boudewijn weigerde Leopold II
  dat burgerlijke verenigingen zich aansloten. Bij de uitvaart van Boudewijn was er dan
  ook sprake van een zekere spanning tussen de wensen van Leopold II en de vraag van
  officiële korpsen en niet-officiële verenigingen voor een plaats in de rouwstoet.  Allerhande verenigingen werden expliciet door de vorst een plaats in de stoet geweigerd en
  ook het buitenlands diplomatiek korps werd door Leopold II niet toegelaten om mee
  te lopen in de lijkstoet naar de Sint-Goedelekerk, ondanks precedenten.767
  Vrouwen kregen als uitvoerder geen rol in deze publieke performance in de straten van de hoofdstad. Vrouwen, zowel hofdames als familieleden, waren nochtans
  meermaals aanwezig bij een koninklijk overlijden aan het sterfbed en tijdens religieuze diensten, maar niet in de lijkstoeten. Maatschappelijke gendernormen rond
  publieke verschijningen van vrouwen in rouwoptochten werden strikt gehandhaafd
  bij koninklijke begrafenissen in België. Dit werd reeds erg duidelijk bij de uitvaartplechtigheden voor Louise-Marie in 1850. Louise-Maries moeder Marie-Amélie en
  haar zus Clémentine en de hofdames reden in gesluierde rouwkoetsen mee achteraan
  de stoet naar de kerk van Laken. Enkel mannen liepen achter de lijkwagen te voet
  mee.768 Vrouwen van ministers en hofdames werden voor de lijkdienst in de kerk van
  Laken en de rouwdienst in de Sint-Goedelekerk enkele dagen later apart gezet.769 Ook
  in de andere koninklijke en prinselijke lijkstoeten in de Belgische hoofdstad in de late
  
  2023 Le suprême hommage.indd 125
  
  15/12/2022 10:47
  
  126
  
  le suprême hommage
  
  19e en vroege 20e eeuw liep geen enkele vrouw mee. Er werden aparte tribunes in de
  Sint-Goedelekerk ter beschikking gesteld voor echtgenotes van ministers en diplomaten.770 Prinsessen en hofdames namen bij de koninklijke en prinselijke begrafenissen
  in het eerste decennium van de 20e eeuw op voorhand plaats in de kerk van Laken en
  wachtten er de lijkstoet op.771 De meest dichte vrouwelijke familieleden waren meermaals compleet afwezig op prinselijke uitvaartplechtigheden. Leopold II hield vast
  aan een strikte genderscheiding op de uitvaartplechtigheden van zijn neef, broer en
  echtgenote.772 Nochtans werd in het Verenigd Koninkrijk in deze periode net gebroken met dergelijke praktijken. Vrouwelijke leden van de koninklijke familie kregen
  immers wel een plaats in de lijkstoeten van Victoria en Edward VII.773
  Een mise-en-scène is bij culturele performances van belang omdat sociale acties
  dienen te worden voorzien van een chronologische sequentie en spatiale choreografie.774 Theatrale militaire escortes, geweersalvo’s en monumentale lijkwagens kregen
  in koninklijke en officiële lijkstoeten rond de eeuwwisseling een nog prominentere
  rol dan bij gewone elitebegrafenissen, met nu ook kanonsalvo’s en een rol voor zowel
  de burgerwacht als het leger. De hele burgerwacht van de hoofdstad werd immers
  naast het legergarnizoen gemobiliseerd voor parlementsvoorzitters en ministers die
  in functie stierven.  Voor de staatsbegrafenissen die in België plaatsvonden in de jaren
  1850-1910 (met name de begrafenissen van ministers Partoes, Renard en de Riquet de
  Caraman Chimay, Charles Rogier en Auguste Lambermont, regeringsleider de Trooz
  en vier Senaatsvoorzitters) werden het hele Brusselse garnizoen en de troepen van de
  Brusselse burgerwacht opgetrommeld (zie illustraties 4.15-4.16).775
  Een dubbele haag door de burgerwacht en het leger en het openen en sluiten van
  de lijkstoet door eskadrons cavalerie van het leger (regiment van gidsen als koninklijke garde) en de burgerwacht was sinds de begrafenis van kroonprins Louis-Philippe
  in 1834 ook een bepalend visueel kenmerk bij het vervoer van de stoffelijke resten van
  leden van de Belgische koninklijke familie. Infanterie en cavalerie van het leger en de
  burgerwacht kregen een prominente rol in het eerbetoon tijdens de overdracht van de
  stoffelijke resten van Louise-Marie en Leopold I, de lijkstoeten en de erewacht in de
  kerk van Laken en het Paleis te Brussel. Bij aankomst van de lijkstoet van de koningin
  en de koningin in 1850 en 1865 aan de kerk van Laken werd de militaire eer bewezen door detachementen burgerwacht en legerinfanterie. De kisten van Louise-Marie
  en Leopold I werden de kerk van Laken binnengedragen door 24 onderofficieren uit
  leger en burgerwacht.  Kanonschoten om de 5 minuten gaven aan wanneer de stoffelijke resten van Leopold en Louise-Marie werden vervoerd naar de kerk van Laken.776
  Ook de kisten van de kroonprinsen Louise-Philippe en Leopold werden door onderofficieren en kapiteins van het leger en de burgerwacht de kerk binnengedragen.777
  Voor de lijkwagen liepen in de stoet van Leopold I en Leopold II afvaardigingen van
  de burgerwacht en regimenten van het leger met vaandels van de korpsen uit heel
  het koninkrijk.778 De lijkstoet voor de actief militair opgeleide prins Boudewijn had
  
  2023 Le suprême hommage.indd 126
  
  15/12/2022 10:47
  
  ‘l e s p o m pe s b o u r g e o ise s e t l e s g r a n d e s fu n ér a i l l e s’
  
  127
  
  Illustraties 4.15-4.16.: De lijkstoeten van Auguste Lambermont (1905) en Joseph d’Ursel (1903) op het
  moment dat de lijkwagen op weg naar het Noordstation langs de Kruidtuin passeerde, met erehagen
  door de burgerwacht (Stadsarchief Brussel en Prentenkabinet)
  
  2023 Le suprême hommage.indd 127
  
  15/12/2022 10:47
  
  128
  
  le suprême hommage
  
  ook een speciaal militair karakter door het meelopen van compagnieën grenadiers
  en karabiniers en officieren van de Militaire School waarmee de prins hand gediend
  of het bevel had over gevoerd. Ook prins Albert liep in zijn uniform van leerling van
  de Koninklijke Militaire School in 1891 mee achter de stoffelijke resten van zijn broer,
  samen met prins Heinrich van Pruisen.779
  Voor een culturele performance hebben de uitvoerders toegang nodig tot materiële objecten en een fysieke ruimte om symbolische projecties mogelijk te maken.780 De
  lijkwagen was ongetwijfeld de belangrijkste materiële component waarmee de organisatoren de culturele performance van de lijkstoet konden dramatiseren. In 1885 werd
  duidelijk dat de lijkwagens in eigendom van de stad Brussel niet voldeden voor nationale staatsbegrafenissen zoals die van Charles Rogier. Er was nood aan een monumentale lijkwagen met zes paarden en in de vorm van een heuse katafalk waarop de
  kist rustte voor de lijkstoet van belangrijke hoogwaardigheidsbekleders.781 Dergelijke
  speciaal ontworpen en monumentale lijkwagens werden reeds gebruikt voor het vervoeren van de stoffelijke resten van leden van de koninklijke familie omdat hier het
  eerbetoon steeds gepaard ging met hoge theatraliteit.  Louise-Marie-Thérèse-Caroline-Isabelle, princesse d’Orléans, Reine des Belges (Brussel: Géruzet, 1850)
  (Universiteitsbibliotheek Gent)
  
  2023 Le suprême hommage.indd 128
  
  15/12/2022 10:47
  
  ‘l e s p o m pe s b o u r g e o ise s e t l e s g r a n d e s fu n ér a i l l e s’
  
  129
  
  De met zwarte draperieën bedekte lijkkoets
  die de kist van Louise-Marie vervoerde
  naar de kerk van Laken was bespannen
  met zes paarden en werd bovenaan gesierd
  door een kroon (zie illustratie 4.17).783
  De hoge lijkkoets voor de begrafenisstoet
  van Leopold I werd dan weer vervaardigd
  door de gebroeders Jones en was versierd
  met wierrookvaten, schilden van alle provincies en de data van Leopolds troonsbestijging en overlijden (zie illustraties
  4.18-4.19). Er werd zelfs een speciale houten barak gebouwd als werkplaats voor
  de constructie van deze koets en voor het
  transport van de peperdure wagen naar
  het Paleizenplein werd een speciale politieescorte geregeld. De kist, bedekt met kroon
  en scepter, werd bovenop de montage
  Illustraties 4.18-4.19.: ‘Lijkstoet koning Leopold I aan het Paleizenplein, op de hoek met de Koningstraat’, plaat 7 uit Ghémar Frères, Funérailles de S.M. Léopold Ier (Universiteitsbibliotheek Gent) en foto
  van de lijkwagen door Jules Géruzet, 1865 (Stedelijk Museum Ieper)
  
  2023 Le suprême hommage.indd 129
  
  15/12/2022 10:47
  
  130
  
  le suprême hommage
  
  geplaatst en de koets werd bespannen door acht paarden als toonbeeld van Victoriaanse theatrale praal.784
  Bij de regeling van de lijkstoet van prins Boudewijn hechtte Leopold II belang aan
  een monumentale lijkkoets voor het internationaal aanzien van de Belgische monarchie en de beeldenproductie errond. Door de ontoereikendheid van de lijkwagens van
  de stad Brussel vroeg Leopold II een exacte kopie van de lijkwagen met baldakijn die
  was gebruikt bij de begrafenis van de Duitse keizer Wilhelm I te Berlijn enkele jaren
  eerder (zie illustratie 4.23). Om dit te bewerkstellingen mobiliseerde Leopold II heel
  wat middelen.785 De baldakijn naar Duits model werd ook gebruikt bij de lijkwagens
  die de stoffelijke resten van Marie-Henriette en Leopold II in 1902 en 1909 vervoerden (zie illustratie 4.20).786
  
  Illustratie 4.20.: Postkaart met foto lijkstoet Leopold II, 1909 (Stadsarchief Brussel)
  
  Een performance heeft ook een fysieke ruimte nodig die wordt aangepast aan de
  noden.  De straten waarlangs de lijkstoet bij koninklijke begrafenissen in Brussel passeerde konden door de organisatoren/overheid visueel worden opgekleed, net als bij
  de Franse staatsbegrafenissen in de Derde Republiek en ter gelegenheid van prestigieuze staatsbezoeken.787 De gebouwen die werden gebruikt tijdens de ceremonie werden meer dan eens speciaal versierd in een neobarokke stijl. Voor de decoratie van
  zowel de kerk van Laken als de kerk van Sint Goedele werd in 1850 een beroep gedaan
  op architecten, waaronder de jonge Joseph Poelaert. Poelaert zou nog geen twee jaar
  later de wedstrijd voor de oprichting van een nieuwe kerk van Laken ter ere van
  
  2023 Le suprême hommage.indd 130
  
  15/12/2022 10:47
  
  ‘l e s p o m pe s b o u r g e o ise s e t l e s g r a n d e s fu n ér a i l l e s’
  
  131
  
  Louise-Marie winnen (zie hoofdstuk 8). In 1856 werd hij stadsarchitect. Poelaert liet
  de gotische façade van de belangrijkste kerk in de hoofdstad aankleden met enorme
  vaandels en doeken, een heuse kroon boven het portaal en vlaggen op de torens. Deze
  decoratie werd ook vereeuwigd door een lithografie in het Géruzet-album rond de
  uitvaart van Louise-Marie (zie illustratie 4.21).788 Voor de begrafenis van Leopold I gaf
  de overheid duizenden franken uit aan schilder-, hout- en snoeiwerk voor de decoratie van de façade van het Koninklijk Paleis, de kerk van Laken en de opsmuk van het
  traject met vlaggen, banieren, palen en aangestoken straatlantaarns.789
  
  Illustratie 4.21.: ‘Externe decoratie Sint-Michiels en Sint-Goedelekerk voor de
  requiemdienst voor koningin Louise-Marie op 24 oktober 1850’, lithografie uit
  Géruzet, Funérailles de S. A. R. Louise-Marie (Universiteitsbibliotheek Gent)
  
  2023 Le suprême hommage.indd 131
  
  15/12/2022 10:47
  
  132
  
  le suprême hommage
  
  Performances vinden steeds plaats ten aanzien van een publiek dat zich al dan
  niet identificeert met het gebeuren.790 Er zijn verschillende indicaties die wijzen op
  een grote nieuwsgierigheid en interesse vanuit het publiek voor de performances van
  koninklijke lijkstoeten in België, ongeacht of deze lijkstoeten nu succesvol waren in
  hun ‘re-fusion’-opdracht of niet. Er werden voor de lijkstoet van prins Boudewijn in
  1891 hoge geldsommen betaald voor plaatsen op balkons en achter vensters voor een
  goede kijk op de stoet, net als bij Marie-Henriette en Leopold II.791 De lijkstoeten van
  Leopold I en Boudewijn werden ware media-evenementen.  Heel wat dagbladen benadrukten bijvoorbeeld in hun berichtgeving de enorme volkstoeloop voor de lijkstoet
  van Boudewijn en droegen zo bij aan de nationalisering van de monarchie door het
  eren van de natiestaat en de monarchie.792
  In Brussel was er meermaals sprake van incidenten door overrompeling langs de
  straten.793 De grote hoeveelheden burgers die op de been waren gebracht voor koninklijke begrafenissen en staatsbegrafenissen noopten de organisatoren tot nauwkeurige planning en ordehandhaving via speciale politiereglementen. Het was niet altijd
  mogelijk de massa te beheersen. Voor de uitvaart van prins Boudewijn en die van
  Leopold II werd de hoofdstad overspoeld door een ongeziene mensenzee, wat leidde
  tot opstoppingen, gewonden en een ordemacht die op de proef werd gesteld. Met
  name aan het Sint-Goedeleplein was er sprake van overrompeling in 1891 en 1909.794
  
  G emediatiseerde performances
  De theatrale performances van lijkstoeten van prominente politici en de koninklijke
  familie in de late 19e eeuw en vroege 20e eeuw waren nauw verbonden met de mediatisering van deze plechtigheden en de vraag vanuit het volk naar mediarepresentaties
  binnen de groeiende consumptiecultuur.795 Bepaalde momenten in de uitvaart, en in
  het bijzonder de lijkstoet, werden via verschillende mediavormen deel van een commerciële massamarkt. Reeds in 1850 werd de uitgebreide rouwstoet van Louise-Marie
  naar de kerk te Laken schematisch in beeld gebracht in te koop aangeboden lithografieën.796 De lijkkoetsen van Louise-Marie en Leopold I stonden door hun koninklijke decoratieve elementen en monumentaliteit ook centraal in illustraties die na de
  uitvaart verschenen in zowel de geïllustreerde Franse weekbladen als geïllustreerde
  Belgische albums. Een realistische weergave door louter fotografische buitenopnames
  was in 1850 en 1865 evenwel nog niet mogelijk.797
  Om de herinnering aan Leopold I en Louise-Marie blijvend te verankeren in
  beeldmateriaal verspreidde de regering en het hof de albums van Géruzet en Ghémar
  uit 1850/1865, met voorstellingen van de lijkstoeten van de eerste koning en koningin
  (zie illustraties 4.17-4.18), als officiële herinneringsobjecten. Het album rond de dood
  en uitvaart van Louise-Marie van Jules Géruzet uit 1850 werd onder goedkeuring
  van de regering als officieel album uitgebracht.  Illustratie 4.22.: ‘Lijkstoet- en wagen koning Leopold I’, gravure uit L’Illustration, 30 december 1865
  (Universiteitsbibliotheek Gent)
  
  De lijkwagen van prins Boudewijn prijkte in 1891 in tegenstelling tot de eerdere
  koninklijke en prinselijke lijkstoeten nu ook op de voorpagina’s van de vanuit Brussel
  opererende Belgische geïllustreerde weekbladen Le Globe Illustré/L’Illustration Européenne (zie illustratie 4.23).803 Ook de Franse geïllustreerde weekbladen vonden in
  het voorbijtrekken van de monumentale wagen met Boudewijns kist onder de baldakijn, net als bij Leopold I decennia eerder, een dankbaar onderwerp (zie cover van dit
  boek).804 De directeur van L’Illustration zond speciaal een illustrator naar de uitvaart
  van prins Boudewijn. De stoet van Boudewijn werd net zoals die van Charles Rogier
  enkele jaren eerder door de technische vooruitgang in de fotografie door professionele fotografen zoals de Fransmannen Albert Édouard Drains (‘Alexandre’, zie hoger)
  
  2023 Le suprême hommage.indd 133
  
  15/12/2022 10:47
  
  134
  
  le suprême hommage
  
  en Raoul Sanson vereeuwigd.805 Deze foto’s verschenen evenwel nog niet in bladen
  vanwege de voorkeur voor de nauwkeurige tekening en gravure voor het uitbeelden
  van actuele gebeurtenissen.806 Zo publiceerde het Belgische katholieke weekblad Le
  Patriote Illustré, opgericht in 1885 en iets goedkoper dan Le Globe Illustré/L’Illustration Européenne, een gravure van de lijkstoet van Boudewijn op het moment dat de
  stoet met de door onderofficieren gedragen kist aan het Koningsplein aankwam.  Illustrator Henri Cassiers baseerde zich hiervoor op een foto die vanop een grote hoogte
  werd genomen (zie illustratie 4.24).807
  
  Illustratie 4.23.: ‘Lijkwagen prins Boudewijn’, voorpagina L’Illustration Européenne, 8 februari 1891
  (Universiteitsbibliotheek Gent)
  
  2023 Le suprême hommage.indd 134
  
  15/12/2022 10:47
  
  ‘l e s p o m pe s b o u r g e o ise s e t l e s g r a n d e s fu n ér a i l l e s’
  
  135
  
  Illustratie 4.24.: Lijkstoet prins Boudewijn op Koningsplein, 1891 (Archief Koninklijk Paleis)
  
  Toen Marie-Henriette, de Graaf van Vlaanderen en Leopold II stierven in de loop
  van het eerste decennium van de 20e eeuw kregen foto’s van de koninklijke lijkstoeten
  wel een plaats in geïllustreerde weekbladen door technologische vorderingen (zoals
  bijvoorbeeld het wendbaarder en lichter worden van fotoapparaten).808 De geïllustreerde Belgische weekbladen L’Illustration Européenne en Le Patriote Illustré boden
  hun lezers (soms wat geretoucheerde) actualiteitsfoto’s aan van de uitvaartceremonies
  van Marie-Henriette, de Graaf van Vlaanderen en Leopold II, zoals de lijkstoet van
  de koningin naar het station van Spa en de dienst in Laken in 1902 (zie illustratie
  4.25).809 Le Patriote Illustré liet in het begin van de 20e eeuw ook foto’s van de plechtige
  lijkstoeten van Senaatsvoorzitter Joseph d’Ursel en regeringsleider Jules de Trooz verschijnen.810
  Het Brussels stadsbestuur kreeg in 1909 verschillende aanvragen van buitenlandse
  (pers)fotografen voor een toegangskaart tot de uitvaart van Leopold II.811 Op krantenpapier verloren foto’s evenwel heel wat van hun kwaliteit. Daarom werd in 1905
  en 1909 in de dagbladen Le Petit Bleu en Het Laatste Nieuws nog steeds geopteerd
  voor tekeningen van de uitvaart van de Graaf van Vlaanderen en Leopold II.812 De
  samenhang tussen commerciële handel, beeldenconsumptie en publieke begrafenissen bleek ook uit de productie van postkaarten met foto’s van begrafenissen van vorsten en prominenten rond de eeuwwisseling. De Antwerpse fotograaf/uitgever Henri
  
  2023 Le suprême hommage.indd 135
  
  15/12/2022 10:47
  
  136
  
  le suprême hommage
  
  Illustratie 4.25.: Lijkstoet koningin Marie-Henriette te Spa, uit Le Patriote Illustré, 28 september 1902
  (Liberas/Liberaal Archief )
  
  Climan-Ruyssers legde zich vanaf de jaren 1890 bijvoorbeeld toe op de uitgave van
  postkaarten via het procedé van de phototypie (lichtdruk).  Zo bracht hij reeksen uit
  met op de voorzijde foto’s van de verschillende delegaties die meeliepen in de lijkstoeten van Antwerps oud-burgemeester Jan Van Rijswijck (1905) en burgemeester
  Alfons Hertogs (1908) en de lijkstoet van Leopold II te Brussel (1909) (zie illustraties 4.13 en 4.26).813 Diverse uitgevers publiceerden trouwens reeksen postkaarten met
  foto’s van de koninklijke lijkstoeten van Marie-Henriette en Leopold II.814
  De lijkstoeten van Jan Van Rijswijck, Leopold II en Marie-Henriette werden in
  de jaren 1900-1910 ook gefilmd. Inmiddels hadden de gebroeders Lumière met hun
  cinematograaf in 1895 voor een ware omwenteling gezorgd. Vorstelijke theatrale
  plechtigheden in open lucht waren erg populaire onderwerpen in de vroege filmgeschiedenis.815 In België waren in 1897, 1899 en 1901 dan ook met aanzienlijke vertraging beelden te zien van de begrafenissen van Henri van Orléans, Frans president
  Félix Faure en koningin Victoria, vertoond door mobiele exploitanten in variétézalen.816 Een vooroorlogse generatie van filmpioniers maakte stomme films van
  
  2023 Le suprême hommage.indd 136
  
  15/12/2022 10:47
  
  ‘l e s p o m pe s b o u r g e o ise s e t l e s g r a n d e s fu n ér a i l l e s’
  
  137
  
  Illustratie 4.26.: Postkaart met foto van lijkstoet Alfons Hertogs in Antwerpen met weesmeisjes, 1908
  (Liberas/Liberaal Archief )
  
  staatsbegrafenissen en koninklijke begrafenissen. De Duitse Willem Krüger vertoonde met zijn ambulante filmtheater reeds in 1902 beelden van de uitvaart van
  Marie-Henriette.817 In 1908 had Krüger in ons land in verschillende steden filmvoorstellingen lopen. Hij maakte filmopnames van de staatsbegrafenis van Jules de Trooz
  voor actualiteitsvertoningen in feest- en variétézalen.818
  Ook de lijkstoet van Leopold II werd door Belgische mobiele filmexploitanten
  gefilmd.819 De uitvaart van Leopold II vond niettemin plaats op een scharniermoment
  waarin reguliere Franse bioscoopjournaals (een reeks losstaande nieuwsfilmpjes) in
  België opkwamen en korte actualiteitsfilms, vertoond door mobiele exploitanten,
  verdrongen. Zo werden reeds filmbeelden door lokale filialen van de Franse firma’s
  Gaumont en Pathé gemaakt van de lijkstoet van Leopold II. 820 De Franse filmjournaals in vaste bioscopen verschenen vrij vroeg in vooroorlogs België en werden soms
  voorzien van een nationaal onderwerp.821 In 1909 werd het Pathé-journaal, met de
  film van Leopolds uitvaart, in Belgische Pathé-bioscopen vertoond. Het Gaumontjournaal dook in België pas op in 1912.822 Omstreeks 1912 telde België meer dan
  650 bioscopen.  In de meeste van deze zalen werden wekelijks filmjournaals getoond.823
  Dat jaar werden in het Pathé-journaal, dat in de zalen werd verdeeld door het Belgische Pathé-filiaal, beelden vertoond van de uitvaart van de Gravin van Vlaanderen,
  maar ook van de lijkstoet van vicevoorzitter van de Senaat Émile Dupont te Luik.824
  Daarnaast was er de onafhankelijke Belgische filmmaker Hippolyte De Kempeneer
  die een eigen Belgisch bioscoopjournaal verzorgde met beelden van de begrafenissen
  van de Brusselse burgemeesters Émile De Mot (1909) en Charles Buls (1914).825
  
  2023 Le suprême hommage.indd 137
  
  15/12/2022 10:47
  
  138
  
  le suprême hommage
  
  Veranderingen voor en na 1914-1918: geen eenduidig verhaal
  
  V raag naar versobering sinds de late 19 e eeuw
  Verschillende auteurs stellen dat de oorlogservaring ervoor zorgde dat in Frankrijk
  en Engeland tijdens het interbellum de neobarokke rouwstoeten voor burgers die
  stierven in tijden van vrede uit het straatbeeld verdwenen. De collectieve rouw richtte
  zich nu rond het graf van de Onbekende Soldaat als belichaming van het oorlogsleed
  waarmee vele families geconfronteerd werden.826 Deze evolutie was echter niet zonder
  precedenten. In Engeland was de Victoriaanse neobarokke stijl bij de hoge bourgeoisie reeds sinds de jaren 1870-1880 op de terugweg, ook bij de meest prominente politici en publieke figuren. Zo was de staatsbegrafenis van liberaal staatsman William
  Gladstone in 1898 al heel wat soberder dan die van de Hertog van Wellington in
  1852.827 Ook Victor Hugo vroeg in 1885 een simpele kist, zoals gebruikelijk bij de
  behoeftigen, waardoor de lijkwagen een opmerkelijk contrast vormde met de praal in
  de rest van de stoet tijdens zijn staatsbegrafenis.828
  De straten van de Belgische hoofdstad werden in de jaren 1870-1900 meermaals
  doorkruist door erg uitgebreide lijkstoeten waarin Kamervoorzitters en ministers
  fungeerden als slippendragers.829 Toch duikt ook in België tijdens de laatste decennia
  van de 19e eeuw bij prominente politici en staatsmannen meermaals de wens op voor
  een sobere en intieme uitvaart. Voor de staatsbegrafenis van Charles Rogier in 1885
  te Brussel werden kosten noch moeite gespaard door het stadsbestuur en de regering,
  net als bij de staatsbegrafenis van Victor Hugo diezelfde dag in Parijs.  De opzichtige
  theatrale rouwmanifestatie voor de liberaal Rogier stuitte niettemin reeds op kritiek.830 In de jaren 1870-1900 vroegen meerdere prominente katholieke staatsmannen
  dan ook een intieme uitvaart zonder militaire eer.831 Ook bij de liberale burgerij was
  de vraag voor een intiem afscheid zonder staatsapparaat niet ongewoon in het laatste
  kwart van de 19e eeuw.832 In de jaren 1910-1914 werden op een kort tijdsbestek enkele
  belangrijke katholieke en liberale staatsmannen op uitdrukkelijke vraag zonder veel
  vertoon begraven. Enkele hoofdfiguren uit verschillende ideologische strekkingen van
  de liberale Brusselse burgerij, zoals de doctrinaire Senator en burgemeester Émile De
  Mot, de gewezen progressisten Charles Buls en Charles Graux en de progressist Paul
  Janson, wensten aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog geen militair eerbetoon en geen lijkredes op hun burgerlijke uitvaart.833 Ook de gewezen regeringsleiders van katholieke kabinetten die België sinds 1884 bestuurden, Auguste Beernaert
  en Paul de Smet de Naeyer, vroegen een sober en intiem afscheid in 1912-1913.834 De
  vraag naar begrafenissen in intieme kring werd ook duidelijk in enkele doodsbrieven
  die werden opgestuurd in de periode 1880-1914 na het overlijden van staatsmannen
  en politici. De doodsbrieven gaven in dit geval geen details rond het uur en de datum
  van de teraardebestelling (zoals de doodsbrief van Jules Malou) of ze werden pas na
  
  2023 Le suprême hommage.indd 138
  
  15/12/2022 10:47
  
  ‘l e s p o m pe s b o u r g e o ise s e t l e s g r a n d e s fu n ér a i l l e s’
  
  139
  
  de teraardebestelling verstuurd (zoals de doodsbrieven van ministers van staat Jules
  d’Anethan, Henri de Brouckère en Auguste Beernaert en de burgemeester van Brussel
  Émile De Mot).835
  Evenwel is deze chronologie van toenemende versobering sinds de late 19e eeuw,
  met de Eerste Wereldoorlog als een breukpunt die deze evolutie versnelde, niet zo eenduidig en dit om verschillenden redenen. Allereerst werden de wensen van de overledene voor een simpele begrafenis meerdere malen ongedaan gemaakt door de enorme
  toestroom van toeschouwers, de aanwezigheid van belangrijke hoogwaardigheidsbekleders, de interventies van bepaalde autoriteiten en verenigingen en de mogelijkheid
  van een latere plechtige kerkdienst. Ondanks de afwezigheid van lijkredes en militair eerbetoon werd de uitvaart zo alsnog een indrukwekkende rouwmanifestatie.  In 1914 besliste de gemeenteraad onder Adolphe Max dat bij de uitvaart van
  oud-burgemeester Charles Buls een haag door schoolkinderen zou worden gevormd
  langs het traject en dat organisaties waarmee Buls affiniteit had zouden meelopen in
  de stoet, ondanks de wensen van oud-burgemeester Buls voor een intiem afscheid
  (zie illustratie 4.11).837 Hoewel de oud-burgemeester geen opzichtig eerbetoon wenste,
  werden leden van liberale verenigingen zoals de Ligue de l’Enseignement en de Ligue
  Libérale, respectievelijk gesticht en voorgezeten door Buls, en professoren van de
  ULB, waar Buls permanent lid was van de raad van bestuur, via speciale doodsbrieven
  uitgenodigd te verzamelen aan het sterfhuis.838 Het jaar voordien had de Fédération
  Progressiste alle liberalen en democraten gevraagd te verzamelen langs de kant van de
  straat toen een lijkwagen de stoffelijke resten van minister van staat Paul Janson, die
  elke funeraire eer had afgewezen, naar het Zuidstation vervoerde.839 In 1909 werd het
  testament van Leopold II zelfs door het hof en de regering openlijk genegeerd. De verbitterde monarch wenste in de vroege ochtend begraven te worden met enkel Albert
  en zijn huis die de stoffelijke resten zouden volgen. De regering achtte niettemin een
  officiële koninklijke uitvaart en lijkstoet noodzakelijk.840
  
  C ontinuïteit en veranderingen na 1918
  In de jaren 1920 en 1930 zette de vraag naar versobering zich onherroepelijk door. Een
  intiem afscheid werd gebruikelijk onder oud-burgemeesters en ministers van staat die
  een bepalende rol hadden gespeeld in de nationale politiek.841 De doodsbrieven van
  
  2023 Le suprême hommage.indd 139
  
  15/12/2022 10:47
  
  140
  
  le suprême hommage
  
  vele van deze figuren werden pas verstuurd na de uitvaart.842 Ook de twee katholieke
  adellijke Senaatsvoorzitters die in de jaren 1920 in functie stierven, Paul de Favereau
  en Arnold t’ Kint de Roodenbeke, weigerden officieel en militair eerbetoon en kregen
  in tegenstelling tot hun vooroorlogse voorgangers geen officiële lijkdienst in aanwezigheid van de kist in Brussel.843 Toch kwam het in het interbellum net als in de 19e
  eeuw voor dat door de aanwezige hoogwaardigheidsbekleders en ingrepen van overheden de uitvaart alsnog een publieke rouwmanifestatie werd. Brussels burgemeester
  Adolphe Max wenste geen lijkredes, geen officieel eerbetoon en geen muziek tijdens
  zijn lijkstoet. Het stadsbestuur liet in 1939 niettemin leerlingen van officiële en vrije
  Brusselse scholen en Brusselse maatschappijen een haag langs het traject vormen.844
  De Victoriaanse gevoeligheden voor een uitvoerige rouwstoet en uitgebreid eerbetoon verdwenen dan ook niet plotseling in de tussenoorlogse periode.  In de lijkstoeten van beide staatsmannen liepen naast politieke notabelen heel wat
  socialistische en katholieke verenigingen mee.845 Hoewel socialistisch partijvoorman
  Émile Vandervelde een uitvaart zonder enig officieel karakter vroeg, werd de door de
  partij georganiseerde lijkstoet tien maanden na die van Anseele te Gent een van de
  meest indrukwekkende rouwstoeten die de hoofdstad heeft gekend met een ongeziene
  hoeveelheid kronen en vaandels.846
  De Victoriaanse gevoeligheid voor funeraire praal werd in Engeland reeds voor
  de oorlog ondermijnd door de intrede van crematie en gemotoriseerde lijkwagens
  in 1900-1910.847 De intrede van technologische vooruitgang die een versobering met
  zich meebracht, lag voor België evenwel anders. In 1909 telde Engeland reeds 13 crematoria. In België vond de eerste crematie daarentegen pas plaats in 1933 en crematie
  bleef ook in de jaren nadien erg zeldzaam (zie hoofdstuk 7).848
  Daarnaast bleef men voor lijkstoeten van prominenten in België ook in het interbellum nog lange tijd gebruik maken van lijkkoetsen met paarden. In 1929-1930 koos
  het Brusselse stadsbestuur bij een uitbesteding nog een erg traditioneel ontwerp met
  paarden, zoals in 1881.849 De stoffelijke resten van hoogwaardigheidsbekleders werden in de jaren 1920-1930 in grote steden vaak nog vervoerd in omstandige rouwstoeten met lijkkoetsen met zes paarden.850 Een door zes paarden voortgetrokken
  lijkwagen bracht de stoffelijke resten van kardinaal Mercier op 28 januari 1926 van
  het Noordstation naar de Sint-Michiels en Sint-Goedelekerk te Brussel (zie illustratie
  4.27).  In januari 1940 werd de kist van de Luikse burgemeester Xavier Neujean onder
  het oog van duizenden toeschouwers nog naar zijn laatste rustplaats vervoerd met een
  klassieke lijkkoets met koetsier en vier in zwarte stof getooide paarden.851 Ook voor
  de lijkstoet van Astrid door de straten van Brussel in 1935 werd gebruik gemaakt van
  de klassieke lijkkoets met baldakijn waaronder de bedekte kist op een katafalk rustte,
  
  2023 Le suprême hommage.indd 140
  
  15/12/2022 10:47
  
  ‘l e s p o m pe s b o u r g e o ise s e t l e s g r a n d e s fu n ér a i l l e s’
  
  141
  
  Illustratie 4.27.: Lijkstoet kardinaal Mercier aan het Rogierplein te Brussel, 1926 (Stadsarchief Brussel)
  
  net zoals bij koninklijke en prinselijke begrafenissen in de late 19e en vroege 20e eeuw
  (zie illustratie 4.28).852 De automobiel was op het einde van de jaren 1920 nochtans de
  norm geworden op de Belgische wegen.853 Automobielen werden sinds de jaren 1920
  wel gebruikt in plaats van de trein voor het vervoer van de kist over langere afstanden
  naar de stad waar de rouwstoet en lijkdienst zou plaats vinden. Ook voor het vervoer
  van de stoffelijke resten na de lijkdienst naar een afgelegen begraafplaats met familiekelder buiten de stad werden gemotoriseerde voertuigen gebruikt.854 In de tweede
  helft van de jaren 1930 vond het gebruik van de gemotoriseerde lijkwagen in de lijkstoet algemeen ingang in de hoofdstad (zie illustratie 4.29).855 In 1939 beschikte de
  hoofdstad reeds over tien gemotoriseerde lijkwagens en er werd door de stadsdienst
  uitsluitend gemotoriseerde lijkentransporten aangeboden.856
  In de jaren 1930 bleken ook vrijgevochten vrouwen een plaats in de stoet te veroveren, al was dit nog niet de gewoonte gezien dit in de pers werd vermeld.  De Eerste Wereldoorlog bracht in België net als in andere landen de Victoriaanse
  gevoeligheid voor pralerige uitvaartplechtigheden en lijkstoeten als theatraal eerbetoon in contact/confrontatie met een nieuwe naoorlogse collectieve en patriottische dimensie van dodenherdenking en de drang naar éénvormig eerbetoon aan de
  gesneuvelden, ongeacht hun sociale positie of afkomst. De dodencultus rond de oorlog materialiseerde zich in de jaren 1920 in de vele monumenten voor de gevallen soldaten in kleine en grote gemeenten, de aanleg van officiële militaire begraafplaatsen,
  het herbegraven van stoffelijke resten van soldaten in familiekelders of in ereperken
  op gemeentelijke begraafplaatsen (naargelang de wens van de families) en de plechtige begrafenis van het lichaam van een onbekende soldaat aan de Congreskolom.863
  De herinnering aan de Eerste Wereldoorlog beperkte zich in België in het interbellum
  hier evenwel niet toe. Politieke, religieuze en militaire figuren die in de collectieve
  verbeelding gekend stonden als oorlogshelden en in het interbellum door ziekte en
  ouderdom werden geveld kregen officiële begrafenisceremonies met een grote weerklank in de media.
   De begrafenissen van Magnette, Van Hoegaerden, Braun en Max waren in de eerste plaats momenten van burgerlijk eerbetoon vanuit het lokale stadsbestuur, zonder
  een militair en nationaal karakter. De staatsbegrafenissen van militaire leiders en
  nationale symboolfiguren uit de oorlog werden daarentegen unieke gelegenheden om
  nationaal en publiek uiting te geven aan rouw voor de overleden oorlogsslachtoffers
  en patriottische sentimenten.864 Na de Eerste Wereldoorlog kwam er in België reeds
  snel een nationaal pantheon tot stand van illustere burgerlijke en militaire voorbeeldfiguren die symbool stonden voor heroïsch verzet tijdens de oorlog, naast de vele soldaten. Het ging hier om een drie-eenheid van koning Albert, aartsbisschop Mercier
  
  2023 Le suprême hommage.indd 143
  
  15/12/2022 10:47
  
  144
  
  le suprême hommage
  
  en burgemeester Max, met ook een speciale rol voor heldhaftige bevelhebbers zoals
  Gérard Leman en Alphonse Jacques de Dixmude.865
  Leman voerde bij de Duitse inval het bevel over de forten rond Luik. Hij werd
  gewond en bewusteloos van onder het puin gehaald en verbleef tot het einde van de
  oorlog in gevangenschap in Duitsland. De kosten van zijn uitvaart (27 457 frank)
  in 1920 werden door het ministerie van Binnenlandse Zaken gedekt.866 Het Noordstation te Brussel werd aangekleed met zwarte draperieën en vlaggen. De uitvaart van
  Leman werd een uitzonderlijke patriottische manifestatie/heropleving van de ‘union
  sacrée’ zoals die tijdens en kort na de oorlog ingang vond. De begrafenis vond plaats
  in politiek woelige tijden met een regering van nationale unie in ontbinding en groeiende conflicten in de oud-strijdersmilieus. Burgemeester Max vroeg de omwonenden om de nationale vlag langs de rouwstoet halfstok te hangen. Langs het traject van
  het station naar het parlement werden aan de linkerkant leerlingen van zowel katholieke als gemeentelijke scholen van de stad Brussel geplaatst, ook al betrof het een
  burgerlijke uitvaart. 867 Ook de staatsbegrafenis van Mercier werd enkele jaren later
  vanuit de socialistisch-katholieke regering en in de Belgicistische pers opgevat als een
  eerbetoon aan een patriot die het Belgische verzet symboliseerde door zijn publieke
  en politieke optreden tegen de Duitse bezetters en niet zozeer de uitvaart van de leider van de Belgische Kerk. Ook bij de staatsbegrafenis van Mercier werden bewoners
  langs de lijkstoet in Brussel gevraagd de vlaggen halfstok te hangen.  Na de lijkwagen
  met de stoffelijke resten van de kardinaal volgden koning Albert en maarschalk Foch
  als de voornaamste figuren die in Frankrijk en België de herinnering aan de oorlog
  belichaamden.868
  Diezelfde nauwe identificatie met de Wereldoorlog was in de hoofden van organisatoren en persredacties opnieuw sterk aanwezig bij de koninklijke begrafenis van
  Albert I in 1934 en, hoewel minder grootschalig en intens, bij de staatsbegrafenissen van enkele generaals die in hoge Franstalige kringen als nationale helden werden
  beschouwd vanwege hun acties met gevaar voor eigen leven tijdens verschillende veldslagen in 1914-18. Het ging hier om de begrafenissen van luitenant-generaals Alphonse
  Jacques de Dixmude (die Diksmuide verdedigde in 1914), Louis Bernheim (belangrijk
  in meerdere veldslagen), Édouard Michel du Faing d’Aigremont en Victor Bertrand
  (de leiders van de 3e en 4e legerdivisie) en Cyriaque Gillain in 1928-1931 (zie illustratie 4.30).869 Aan het Congresplein werden bij de staatsbegrafenissen van Bernheim
  en Michel du Faing d’Aigremont leerlingen van Brusselse scholen geplaatst.870 Het
  reactionaire en streng conservatieve katholieke Le Vingtième Siècle bekritiseerde het
  gemis aan grandeur en praal bij de staatsbegrafenissen van Jacques de Dixmude,
  Bernheim en Michel du Faing d’Aigremont in vergelijking met de staatsbegrafenissen van de maarschalken Foch en Joffre in Parijs.871 De begrafenis van koning Albert
  zou in 1934 wel de vergelijking kunnen doorstaan met de plechtigheden in Parijs.  De oud-strijderswereld was in België in hoge mate verdeeld en georganiseerd in nationale en regionale verenigingen.873 Daarbij hoorden ook de in maart 1919 opgerichte
  Fédération Nationale des Invalides et Mutilés de la Guerre voor de soldaten die gewond
  raakten en als invalide van hun legerverplichtingen werden ontslaan. De voorzitter
  van deze federatie nam met invaliden plaats in de stoet van generaal Leman in Brussel
  in 1920, ook al was dit niet in het programma voorzien.874
  In 1926 liepen voor de eerste maal kleine groepen van nationale vertegenwoordigers van oorlogsinvaliden en oud-strijders met vlag mee na de legertroepen in de
  lijkstoet van aartsbisschop Mercier, een figuur die meer nog dan Leman de moed en
  het martelaarschap van België tijdens de oorlog symboliseerde.875 Bij de staatsbegrafenissen van luitenant-generaals in de jaren 1928-1931 liepen nog heel wat meer oudstrijders en vertegenwoordigers van andere patriottische verenigingen mee, zoals federaties van politieke gevangenen, gedeporteerden en oud-officieren.876 Sinds november
  1922 lagen aan de Congreskolom ook de stoffelijke resten van de Onbekende Soldaat
  begraven.877 De lijkstoeten van Mercier en de luitenant-generaals passeerden ter eerbetoon langs dit monument.878
  In de lijkstoet van Albert I was sprake van de meest symbolische en massale participatie van oud-strijders. De regering besloot aan het begin van de uitvaartplechtigheid op 22 februari oud-strijders te laten defileren voor de kist op het Paleizenplein.
   Na Franse, Engelse, Italiaanse, Roemeense en Amerikaanse veteranen defileerden
  ontelbare Belgische oud-strijders en invaliden met de vaandels van hun bonden
  uit alle hoeken van het land voor de kist, soms met vrouw en kind erbij.879 Nadien
  namen de vele vaandels van oud-strijdersverenigingen plaats achteraan de lijkstoet
  naar Sint-Goedele (zie illustratie 4.32).880 Koningin Astrid had geen directe connectie met de Eerste Wereldoorlog, maar ook in de lijkstoet in 1935 werd de rol van het
  oorlogsleed in het nationale bewustzijn erg zichtbaar. Bij de overdracht van de stoffelijke resten van de koningin naar het Paleis te Brussel verzamelden reeds verschillende
  delegaties van oud-strijdersverenigingen uit het Brusselse voor een eerbetoon.881 De
  regering besloot verenigingen van oud-strijders en federaties van politieke gevangenen, oorlogsweduwen, verpleegsters enz. toe te laten om met kleine delegaties met
  vlag vooraan in de stoet naar Sint-Goedele mee te lopen. Daarnaast werden oudstrijdersverenigingen gevraagd links een haag langs de lijkstoet te vormen.882
  
  2023 Le suprême hommage.indd 146
  
  15/12/2022 10:47
  
  ‘l e s p o m pe s b o u r g e o ise s e t l e s g r a n d e s fu n ér a i l l e s’
  
  147
  
  Illustratie 4.32.: Oud-strijdersverenigingen met vaandels achteraan lijkstoet koning Albert, 1934
  (Archief Koninklijk Paleis)
  
  De lijkstoeten van Albert en Astrid slaagden er als ‘fused performances’ in om het
  door klasse en ideologie verdeelde publiek te betrekken in een liminale fase van ‘communitas’, daarbij geholpen door de gedeelde oorlogservaring en -herinnering.883 Niettemin zorgde de drang binnen oud-strijderskringen voor participatie en zichtbaarheid
  op deze plechtigheden voor fricties en logistieke problemen. Zo waren leden van de
  Union des Fraternelles de l’Armée de Campagne (UFAC) niet te spreken over het feit dat
  hun défilé voor de kist van Albert werd opgeschort door de organisatoren om de stoet
  te laten vertrekken.884 Nationalistische rechtse veteranen hadden het potentieel om
  een parlementair regime te destabiliseren wanneer de democratie onder vuur lag in de
  jaren 1930.885 Woedende groepen extreem-rechtse oudstrijders vielen in Parijs in 1929
  reeds parlementsleden aan op de uitvaart van maarschalk Foch omdat ze de kans niet
  hadden gekregen te defileren voor de stoffelijke resten van de oorlogsheld. 