title: Opinie Enquêterecht en enquête-onrecht
text: MAB
  
  Wet- en regelgeving
  
  Opinie
  
  Enquêterecht en
  enquête-onrecht
  Drs. A. J. Bosman
  1 Naar mijn opinie heeft de uitvoering van het
  recht van enquête in Nederland soms geleid tot
  voorbarige kritiek op en veroordeling van perso­
  nen en hun handelingen door de publieke opinie.
  Mijn opinie geeft mij aanleiding tot het maken van
  enkele opmerkingen over het recht van enquête
  volgens BW boek 2. Zijdelings betrek ik daarbij
  het parlementaire enquêterecht.
  2 Het recht van enquête is geregeld in BW boek 2
  titel 7. De ondernemingskamer (OK) van het
  gerechtshof te Amsterdam kan één o f meer per­
  sonen benoemen tot het instellen van een onder­
  zoek naar het beleid en de gang van zaken van
  een rechtspersoon (NV, BV enz.). Het onderzoek
  kan het gehele beleid betreffen of een gedeelte
  ervan of betrekking hebben op een bepaald
  tijdvak.
  De OK kan tot deze aktie overgaan op schriftelijk
  verzoek van aandeelhouders, werknemersvereni­
  gingen of op vordering van de procureur-generaal
  van het Amsterdamse gerechtshof.
  De OK wijst het verzoek of de vordering slechts
  toe, wanneer blijkt van gegronde redenen om aan
  een juist beleid te twijfelen.
  De benoemde personen hebben nogal wat rech­
  ten om een juiste vervulling van hun taak mogelijk
  te maken, rechten die zij zo nodig met bijstand
  van de openbare macht kunnen afdwingen.
  Het verslag van de uitkomst van het onderzoek
  wordt ter griffie van het gerechtshof te Amster­
  dam neergelegd. De OK kan bepalen dat het ver­
  slag voor een ieder ter inzage ligt.
  De OK kan beslissen dat de kosten van het onderDrs. A. J. Bosman
  registeraccountant, was tot en met vorig jaar vennoot van
  Dijker en Doornbos (rechtsvoorganger Deloitte Dijker Van
  Dien), vervulde vele functies in het NIvRA (o.m. voorzitter).
   34
  
  zoek worden verhaald op de verzoekers, indien
  uit het verslag blijkt dat het verzoek niet op rede­
  lijke grond is gedaan.
  Indien uit het verslag van wanbeleid is gebleken
  kan de OK desgevraagd één of meer voorzienin­
  gen treffen bijvoorbeeld: schorsing of vernietiging
  van een besluit van bestuurders enz., schorsing
  of ontslag van bestuurders, ontbinding van de
  rechtspersoon.
  Een nasleep van dergelijke voorzieningen kan
  inhouden dat betrokkenen aangesproken worden
  tot schadeloosstellingen uit hoofde van hun aan­
  sprakelijkheid als bestuurder.
  Tenslotte is het instellen van beroep in cassatie
  tegen de beschikkingen van de OK geregeld.
  3 Naast het recht van enquête in ondernemingsland bestaat in onze democratie ook het parle­
  mentaire enquêterecht. De regels die hiervoor
  gelden vertonen op belangrijke punten grote
  overeenstemming met het ondernemingsenquêterecht (of vice versa). Ook hierbij worden één of
  meer personen benoemd tot het instellen van een
  onderzoek, er moeten gegronde redenen zijn, het
  gaat over beleid en gang van zaken, oordelen
  kunnen worden geveld die na endossering door
  het parlement tot verstrekkende gevolgen voor
  betrokkenen kunnen leiden.
  4 De laatste jaren zijn enkele enquêtes uitge­
  voerd, die grote publieke belangstelling hebben
  getrokken (RSV, bouw, paspoorten, Ogem). Deze
  belangstelling betrof steeds de uitkomsten van
  het onderzoek maar ook het onderzoek zelve voor
  zover het in televisie- en andere mediaverslagen
  was te volgen.
  Bij het aanschouwen van beeldverslagen, het
  kennis nemen van enquêteverslagen en pers­
  commentaren heb ik mij vele malen afgevraagd of
  de uitoefening van het recht van enquête in de
  januari/februari 1989
  
  MAB
  
  praktijk tot enquêterecht leidt. Als het onbarmhar­
  tige oog van de televisie bij het onderzoek althans ten dele - aanwezig is oordeelt en veroor­
  deelt het publiek reeds - al dan niet geleid door
  opinievormers.
   In de schriftelijke verslagen worden veroordelin­
  gen en kritiek vastgelegd, meestal voor een ieder
  ter inzage, zonder dat de OK respectievelijk het
  parlement hun oordeel - waarom het tenslotte
  gaat - hebben geveld. Het recht wordt immers
  gesproken niet door de enquêteurs maar door de
  rechters van de OK en niet door de leden van par­
  lementaire enquêtecommissies maar door het
  parlement. Zoals het tot dusver toegaat worden
  personen voortijdig en naar later blijkt soms ten
  onrechte beschadigd in hun eer en goede naam.
  Verwordt het enquêterecht hierdoor niet tot
  enquête-onrecht? Een en ander overwegende
  lijkt het mij de moeite waard om na te gaan of de
  procedures, toegepast bij enquêtes, voldoende
  rechtszekerheid bieden en of verbeteringen
  mogelijk zijn. Ook in dit maandblad mag hiervoor
  aandacht zijn omdat in vele gevallen bestuurders
  van ondernemingen en hun accountants mede tot
  de betrokkenen kunnen worden gerekend.
  5 Ik attendeer op enkele punten,
  a ’Een o f meer personen’ kunnen worden
  benoemd. Wie dat kunnen zijn, aan welke eisen
  van deskundigheid, ervaring en reputatie zij
  behoren te voldoen, in hoeverre hun onpartijdig­
  heid en onafhankelijkheid zijn gewaarborgd staat
  niet in de regels beschreven.
  Nu staat het voor mij vast dat bij de keuze van de
  te benoemen personen zo zorgvuldig mogelijk
  wordt gehandeld.
   Onder de enquêteurs die tot nu toe zijn aangewe­
  zen heb ik echter geen leden van de rechterlijke
  macht kunnen ontdekken. Rechters zijn voor het
  leven benoemd en derhalve functioneel onafhan­
  kelijk. Dit leidt tot een attitude het recht te zoeken
  en uit te spreken. Van niet-rechters kan deze atti­
  tude niet ten volle en te allen tijde worden ver­
  wacht. Bij handhaving van het recht van enquête
  verdient het naar mijn opinie overweging in de
  regels op te nemen dat één van de enquêteurs tot
  de rechterlijke macht behoort.
  januari/februari 1989
  
  b Er moet van gegronde redenen blijken om aan
  een juist beleid te twijfelen - anders komt er geen
  enquête. De vraag rijst hoe de OK vaststelt of van
  gegronde redenen is gebleken. Dit onttrekt zich
  aan de beoordeling. Opspraak, publieke aan­
  drang en dergelijke kunnen niet zonder meer
  redenen zijn omdat daarmee niets over de
  gegrondheid vast staat. Is kennelijke mislukking
  van gevoerd beleid (bijvoorbeeld faillissement of
  surséance van betaling) een gegronde reden om
  aan een juist beleid te twijfelen? Naar mijn inzicht
  behoeft dit geenszins het geval te zijn. Op het eer­
  ste gezicht lijkt dit wèl zo - het beleid is immers
  mislukt en derhalve valt te twijfelen aan de juist­
  heid van het beleid. Maar het eerste gezicht kan
  gezichtsbedrog zijn. Mislukt beleid is niet syno­
  niem met onjuist beleid.
  Ondernemers nemen risico’s, moeten ook risi­
  co’s nemen uit hoofde van hun functie. Dit bete­
  kent dat beleid kan mislukken. Achteraf kan zulks
  worden geconstateerd. Achteraf kan echter
  veelal niet worden vastgesteld of gegeven alle
  van belang zijnde omstandigheden ten tijde van
  het nemen van beslissingen onjuist beleid is ge­
  voerd.
   De vraag - hoe stelt de OK vast of van gegronde
  redenen is gebleken - blijft dus staan. Nadere
  precisering komt mij gewenst voor ook al onder­
  kent het BW de mogelijkheid dat uit het verslag
  blijkt dat het verzoek niet op redelijke grond is
  gedaan. Deze situatie ware te voorkomen,
  c Over de te volgen procedures bij een enquête
  is weinig geregeld. De praktijk wijst uit dat (even­
  tuele) betrokkenen gehoord worden en alle gele­
  genheid krijgen op schriftelijke en mondelinge
  vragen te antwoorden. Van mondelinge ’verho­
  ren’ worden keurige notulen gemaakt. Hoor en
  wederhoor schijnen derhalve evenals in normale
  rechtzaken afdoende te worden toegepast. Dit is
  echter slechts schijn. De enquêteurs nemen tij­
  dens het horen van betrokkenen geen standpun­
  ten in, zij vragen informaties en toelichtingen en
  behouden zich hun oordeel voor. Er is ook geen
  aanklager waarmee discussie mogelijk is. Een
  gevolg van deze werkwijze kan zijn dat betrokke­
  nen, die gehoord zijn, bij het lezen van het verslag
  en de daarin opgenomen gevolgtrekkingen pas
  dan goed beginnen te begrijpen waar men met
  35.
  