title: Het Romme-complex
text: Het Romme-complex
  
  J. BOSMANS
  De Romme-biografie heeft niet te klagen over belangstelling. Meteen al bij verschijnen in
  oktober 1991 hebben de media er ruim aandacht aan besteed en inmiddels zijn ook de eerste
  besprekingen in de vaktijdschriften verschenen. De waardering loopt uiteen van gereserveerd
  tot positief. Bij zoveel recensenten ligt dat ook voor de hand. In de beoordeling overheerst
  evenwel, zodra omvang en aard van de biografie ter sprake komen, de kritische noot. Bij Blom
  en Henrichs is dit niet anders. Ik zal mij hier dan ook tot deze twee aspecten beperken.
  Henrichs noemt de redenen, die ik in de 'Verantwoording' heb gegeven om Rommes levensverhaal zo volledig mogelijk te vertellen, respectabel, terwijl Blom de argumenten betwistbaar
  acht. De biografie is hem hier en daar teveel een encyclopedie geworden en hij vraagt zich af,
  hoe dik het tweede deel wel niet zal worden, als Romme in zijn rol van voorzitter van de KVPfractie in de Tweede Kamer moet worden beschreven. Blom schijnt als premisse te hanteren dat
  alleen zaken van importantie het vermelden waard zijn. Daar is wel iets voor te zeggen, maar
  het probleem is natuurlijk vast te stellen wat dan precies 'zaken van importantie' zijn. Als
  intenties niet vertaald zijn in concrete daden en als daden niet hebben geleid tot tastbare
  resultaten, betekent dat dan dat die intenties en daden minder de moeite waard zijn om gekend
  te worden? Op die manier zou een biografie toch snel verworden tot heldenverering.
   Wat voor mij het biografische genre juist zo aantrekkelijk maakt, is de uitdaging te achterhalen
  hoe een mens is gekomen tot het uiterlijk waarneembare gedrag. Daarbij gaat het mij in eerste
  instantie niet om dat gedrag zelf, hoewel dat in een levensverhaal vanzelfsprekend wel verteld
  moet worden, maar om de opvattingen, de overwegingen en de (innerlijke) drijfveren die tot dat
  gedrag hebben geleid. Opvattingen en overwegingen zijn meestal wel te achterhalen, mits er
  voldoende (schriftelijke en mondelinge) bronnen beschikbaar zijn, wat in het geval van Romme
  voor de meeste fasen van zijn leven opgaat; bij de drijfveren ligt dat aanzienlijk moeilijker,
  omdat die voor een belangrijk deel zijn opgeslagen in dat vaak ongrijpbare domein van het
  onbewuste. Voor wie dit uitgangspunt kiest, is de vormende periode van de gebiografeerde
  natuurlijk de meest belangrijke. Hier schuilt een voorname reden voorde uitvoerigheid van het
  eerste deel, waarin het levensverhaal afbreekt op het moment dat Romme bijna 50 jaar is en de
  start maakt met de functie van fractievoorzitter, waarmee in de beeldvorming tot nu toe zijn
  betekenis het meeste is verbonden. Toen ik begon te schrijven aan het eerste deel, was het
  onderzoek voor de gehele biografie voltooid en kon ik dus Rommes totale leven overzien.
  Welnu, in deel twee zal duidelijk worden dat in mijn benadering van het biografische genre de
  Romme van na 1946 aanzienlijk minder interessant is; dat deel behoeft daarom in beginsel niet
  zo omvangrijk te worden.
   Leidmotief in Rommes publieke optreden is vanaf het vroegste begin de overtuiging dat de
  ideale samenleving er een is op corporatieve leest en dat zo'n samenleving maakbaar is. Deze
  overtuiging begint Romme ten tijde van zijn werkzaamheid bij de katholieke werkgevers in de
  vroege jaren twintig te ontwikkelen; hij onderbouwt haar 'theoretisch' als lector en hoogleraar
  te Tilburg en later tijdens de bezettingsjaren in de afzondering van zijn studeerkamer in
  Overveen, terwijl hij als gemeenteraadslid in Amsterdam en als minister van Sociale Zaken
  volop de gelegenheid heeft haar aan de praktijk te toetsen. Hoewel hij in de politiek keer op keer
  stuit op de grenzen van het mogelijke, groeit hij in de rol van de theoreticus die zich weinig
  gelegen laat liggen aan de weerbarstigheid van het dagelijkse leven. Als Romme in 1946
  aantreedt als fractieleider, is zijn concept van de ideale samenleving compleet. Hij heeft dat
  BMGN, 108 (1993) afl. 2, 245-247
  
  246
  
  J. Bosmans
  
  neergelegd in een aantal tijdens de bezetting voorbereide publikaties en hij zal er niet meer van
  afwijken. Hij voegt er niets meer aan toe, maar doet er ook niets meer van af. Hij houdt er aan
  vast met een krampachtigheid die verbaast, als men ziet hoe snel zijn omgeving zich aanpast aan
  de eisen des tijds, eisen die een corporatieve samenleving niet meer realiseerbaar maken. Om
  in deel twee de stelling te kunnen uitwerken dat de periode na 1946 voor Romme op hoofdpunten
  een invuloefening was, was het nodig om in het eerste deel met een zekere uitvoerigheid te laten
  zien, hoe deze enigszins buiten de werkelijkheid opererende politieke leider is 'ontstaan'.
   Daarbij komt dan nog dat Romme altijd een uiterst bezig mens is geweest, actief op vele
  terreinen tegelijkertijd. Zijn levensverhaal in een gecondenseerdere vorm zou daaraan naar mijn
  overtuiging onvoldoende recht hebben gedaan. Dit alles leidde tot de gewraakte omvang. En dan
  te bedenken dat Blom ook nog eens te weinig in de biografie heeft aangetroffen.
   Wat de aard van de biografie betreft mist Henrichs een rode draad, een constante. Dat hoeft voor
  hem niet per se een psychologische theorie te zijn. Voor mij is het echter de vraag, of er in het
  leven van een mens wel zo duidelijk een constante valt te ontdekken. Is het niet veeleer zo dat
  de context waarin de mens leeft, voortdurend verschuift, al dan niet door zijn toedoen, bewust
  of onbewust, zodat het leven in weerwil van vele (psychologische) theorieën eerder een
  aaneenschakeling is van niet altijd even logische, verklaarbare wendingen? Is een begripvolle
  benadering (met veel ruimte voor verbazing) voor een biograaf in dat geval niet een adequatere
  reactie dan de constructie van een constante, die niets anders dan geforceerd kan aandoen? Dat
  ontslaat de biograaf niet van de taak de 'vent' in de gebiografeerde gestalte te geven. 'Literaire
  technieken zoals het gebruik van typerende anecdotes of het vermelden van kleine, persoonlijke
  details kunnen het historisch verantwoorde portret tot leven brengen', aldus Henrichs. Akkoord,
  maar een auteur zit wel met het probleem, hoever hij in zijn verbeelding mag gaan, als hem
  onvoldoende van dergelijke anecdotes en details ter beschikking staat, zonder de wetenschappelijke standaarden te veel geweld aan te doen. Henrichs werkt zijn kritiek uit met het voorbeeld
  van de Duitse invasie: wat deed, dacht, schreef of zei Romme toen precies?; er zijn toch brieven
  uit die tijd, dagboekfragmenten, verhalen, herinneringen, zo luidt zijn veronderstelling. Ja? Ik
  kan Henrichs de verzekering geven dat ik ernaar heb gezocht in de talloze archieven en dat ik
  mijn gesprekspartners ernaar heb gevraagd, maar in dit geval ben ik met lege handen
  achtergebleven. Moet ik dan maar, omdat het om een cruciaal moment gaat, mijn verbeelding
  aanspreken? Onlangs kwam ik deze zin tegen: 'een onopgelost vraagstuk is beter dan een
  verkeerde oplossing'. Is dat niet een aardige lijfspreuk voor iedere wetenschapper?
  Vanwege de opvallende terughoudendheid in interpretatie en analyse valt het boek Blom zelfs
  uitdrukkelijk tegen. Hij is bij lezing gestuit op een aantal moeilijk te verzoenen elementen en
  had graag gezien dat ik dit raadsel voor hem zou hebben opgelost. Hij suggereert nogal
  nadrukkelijk dat ik aan de meest voor de hand liggende verklaring: ambitie, te snel voorbij ben
  gegaan en dat ik aan de dominantie van de roeping en de liefde voor zijn echtgenote te groot
  gewicht heb gehecht. Dus toch interpretatie en analyse.  Dat er naast mijn Romme-beeld nog ruimte is voor andere beelden, ik zal de laatste zijn om dit
  te bestrijden. Een flinke dosis wantrouwen ten opzichte van de mogelijkheid om uit de
  beschikbare documentatie het verleden te reconstrueren, is, zo weten wij allen, een eerste
  vereiste voor iedere serieuze historicus. Daarom zal een andere biograaf van Romme bijvoorbeeld uit diens brieven aan zijn vrouw, die een periode van meer dan vijftig jaar bestrijken,
  wellicht een andere waarheid halen. Natuurlijk heb ik mij bij de bewerking van het materiaal
  voortdurend verplaatst in de rol van de advocaat van de duivel en mij dus afgevraagd, of Romme,
  
  Discussiedossier
  
  Romme
  
  247
  
  schrijvend aan zijn vrouw, wel de waarheid neerpende, maar met de beste wil van de wereld ben
  ik in die correspondentie toch niet de retoricus Romme tegengekomen. Heeft dat te maken met
  een in de loop van het langdurige onderzoek te groot geworden engagement met mijn held,
  waardoor een aanslag is gepleegd op mijn vermogen mij kritisch en afstandelijk op te stellen ten
  opzichte van de documentatie? In deel twee zal ik laten zien dat Rommes relatie met zijn vrouw
  beslissende invloed heeft gehad op het leven van de fractieleider, en dan kan nog duidelijker
  worden dat Romme, niet steeds tot zijn genoegen, bezweek voor die voor hem onweerstaanbare
  roep om de katholieke zaak onvoorwaardelijk te dienen en dat aan ambitie in de zin van Blom
  weinig verklarende kracht kan worden toegekend om het raadsel Romme op te lossen.
  248
  
  Recensies
  
  Recensies
  ALGEMEEN
  
  H. Daalder, Politiek en historie. Opstellen over Nederlandse politiek en vergelijkende politieke
  wetenschap, J. Th. J. van den Berg, B. A. G. M. Tromp, ed. (Amsterdam: Bert Bakker, 1990,
  464 blz., ISBN 90 351 0903 1).
   Ter gelegenheid van het emeritaat van Hans Daalder, sedert 1963 als gewoon hoogleraar in de
  wetenschap der politiek verbonden aan de Leidse universiteit, maakten Van den Berg en Tromp
  een keuze uit diens artikelen. Het is niet goed mogelijk een samenvatting te geven van een
  bundel, die twintig artikelen telt die over een periode van meer dan dertig jaar tot stand zijn
  gekomen: algemene beschouwingen over de politieke ontwikkeling van Nederland, opstellen
  over de joden en de verzuiling, over de doorwerking van de tweede wereldoorlog in Nederland,
  over Drees en over de polarisatie-politiek van de jaren zestig en zeventig; verder enkele stukken
  over kolonialisme, onderontwikkeling, imperialisme, over Marx en het nationalisme; tenslotte
  een aantal meer globaal opgezette artikelen over comparatieve politiek.
   In het werk van Daalder zijn twee zwaartepunten aanwijsbaar: de politieke ontwikkeling van
  Nederland, en de vergelijkende politicologie. De twee thema's hangen onderling nauw samen,
  want in Daalders beschouwingen over de politieke patronen in West-Europa zowel als in de
  stukken over de Nederlandse politiek staat de vraag naar de specificiteit van de Nederlandse
  geschiedenis centraal. Deze thematiek biedt daarom het beste aangrijpingspunt voor een
  beoordeling van het werk van Daalder. Weliswaar is zijn analyse niet steeds dezelfde gebleven
  en neigt hij steeds tot zorgvuldige nuancering en bijstelling, toch valt er een consistente visie te
  ontdekken die in grote lijnen gehandhaafd blijft. De sleutelbegrippen daarin zijn: pluralisme,
  elites, pacificatie en continuïteit. De Nederlandse samenleving is volgens Daalder al sedert de
  late middeleeuwen gekenmerkt door een hoge mate van verdeeldheid: lokaal, gewestelijk,
  corporatief. In en door de zestiende-eeuwse Opstand kwam daar de religieuze verdeeldheid nog
  bij. De federale opbouw van de Republiek was het logische complement: het was een nietcentralistisch maar tegelijk zeer oligarchisch (elitair) politiek bestel. De elites wisten door
  'schikken en plooien' dreigende conflicten te pacificeren, en gaandeweg ontstond de specifiek
  Nederlandse stijl van conflict-vermijdenden vaak depolitiserend beleid. De politieke cultuur die
  zo ontstond, heeft in wisselende gestalten alle verdere transformaties van het politieke bestel
  overleefd. De pacificatie-democratie van de twintigste eeuw en de stabiliteit en het gradualisme
  van de negentiende-eeuwse politiek zijn uiteindelijk terug te voeren op de vroegmoderne
  wortels van de Nederlandse staat.
   Nederland past bovendien in een bepaald Europees patroon. Daalder volgt in grote lijnen de
  geografisch-historische analyse van de Noorse politicoloog Stein Rokkan. Rokkan onderscheidde een urban belt die van de Nederlanden via delen van Duitsland en Zwitserland naar
  Noord-Italië liep. In deze stedelijke midden-zone kwamen geen grote territoriale monarchieën
  tot stand; stadstaten en federaties vormden er tot het einde van de achttiende eeuw het gangbare
  type politieke organisatie. De Nederlandse Republiek en het Zwitserse Eedgenootschap waren
  de twee meest duurzame federale constructies in de stedelijke zone (dit patroon is overigens door
  oudere historici al opgemerkt: in Nederland wees P. L. Muller eind vorige eeuw al op de
  overeenkomsten tussen Nederland en Zwitserland, en Henri Pirenne vestigde in 1910, in zijn
  BMGN, 108 (1993) afl. 2, 248-330.
  