title: M. Sommé, Isabelle de Portugal, duchesse de Bourgogne. Une femme au pouvoir au XVe siècle<br/>J.-M. Cauchies, A la cour de Bourgogne. Le duc, son entourage, son train
text: 284
  
  Recensies
  
  J.-M. Cauchies, ed., A la cour de Bourgogne. Le duc, son entourage, son train (Burgundica I;
  Turnhout: Brepols, 1998, x + 172 blz., ISBN 2 503 50650 X); M. Sommé, Isabelle de Portugal,
  duchesse de Bourgogne. Une femme au pouvoir au XVe siècle (Histoire et civilisations; Villeneuve d'Ascq (Nord): Presses universitaires du Septentrion, 1998, 575 blz., FF 190, ISBN 2
  85939 549 0).
  Johan Huizinga en Otto Cartellieri hebben met hun respectievelijke klassiekers over het hof
  van de Bourgondische hertogen uit het Franse koninklijke geslacht der Valois en vooral over
  de daar heersende waarden en cultuuruitingen, voor decennia de toon gezet in verband met
  studies over de Bourgondische hertogen en hun hof. Toch is nieuw onderzoek mogelijk en ook
  erg wenselijk. De mogelijke wegen die daarbij kunnen worden ingeslagen, worden in de hier
  aan de orde zijnde publicaties overvloedig aangewezen.
   De eerste publicatie is een bundel van bijdragen die tussen 1988 en 1994 verschenen zijn in
  het jaarboek van het 'Centre européen d'études bourguignonnes'. Deze 'herdrukken' openen
  een nieuwe reeks 'Burgundica' bij uitgeverij Brepols die haar best doet een monopoliepositie
  te verwerven inzake publicaties over middeleeuwse geschiedenis. Uitgever en naar we mogen
  aannemen ook verantwoordelijke voor de selectie is de Belgische mediëvist Jean-Marie Cauchies, ook secretaris en spilfiguur van voornoemd 'Centre'. Alle tien geselecteerde bijdragen
  zijn in het Frans gesteld, wat ook de voertaal van het 'Centre' is. Engelse bijdragen zijn erg
  schaars in het tijdschrift. De bijdragen zijn in thematische hoofdstukjes gegroepeerd: het hof
  en de hoffuncties; de professionele groepen aan het hof; culturele invloeden; het hof in de
  brede samenleving. Elke selectie is per definitie bediscussieerbaar, zo is het verband tussen het
  hof en de diplomaten onder hertog Jan zonder Vrees (1404-1419), dat behandeld wordt in de
  bijdrage van Ch. de Borchgrave, niet erg duidelijk. Uiteraard resideerden de meesten onder
  hen bij tijd en wijle aan het hof, maar of ze als 'professionele groep' echt tot het hof te rekenen
  zijn, is een andere kwestie. Uit de bijdrage blijkt tenandere dat ze in verschillende overheidsinstellingen, raden, rechtbanken en dergelijke werden gerecruteerd. Een hofaanhorigheid in de
  zin van de omschrijving van het Bourgondische hof die W. Paravicini in de eerste bijdrage
  geeft, is niet steeds evident. Een groot gevaar bij een dergelijke heruitgave is dat de meeste bijdragen, die nu eens een erg beschouwend en algemeen karakter hebben (zoals die van F. Rapp
  over de rol van de universitair geschoolden in de uitbouw van de Bourgondische staat), dan
  weer erg analytisch zijn (bijvoorbeeld mevrouw M. Cheyns-Condé over de verwijzingen naar
  de Trojaanse materie in de bibliotheek van de hertogen, of Monique Sommé over de rituelen
  van geboorte en dood van een prinsenkind), ook gedateerd zijn. Sinds 1988 is heel wat nieuw
  onderzoek naar de periode en de thematiek verricht, mede door de stimulerende activiteiten
  van het 'Centre d'études bourguignonnes' zelf. Een aantal bijdragen (van Cauchies zelf, maar
  ook van Paravicini, Bousmar en De Borchgrave) wordt dan ook terecht gevolgd door een
  bibliografisch addendum, bij andere is dat verwonderlijk genoeg niet het geval.  Dit laatste is zo mogelijk nog meer het geval met de tweede publicatie die hier aan de orde is.
  Het boek dat Monique Sommé (hoogleraar aan de Université d'Artois in Atrecht) aan de Bourgondische hertogin Isabella van Portugal (1397-1471), derde echtgenote van hertog Filips de
  Goede heeft gewijd, is veel meer dan zomaar een biografie, zoals de titel zou kunnen laten ver-
  
  Recensies
  
  285
  
  moeden. Het is het belangrijkste eindproduct van een 'thèse d'état' waarop de auteur in 1995
  in Rijsel (Lille) promoveerde en situeert het optreden van de vorstin in de brede context van de
  uitbouw van de Bourgondische staat, voornamelijk in de Nederlanden. Wanneer Isabella in
  1430 in Sluis met Filips huwt, is ze reeds de dertig voorbij (een late datum voor een prinselijk
  huwelijk) en een door de wol geverfde vorstin. Ze heeft in haar geboorteland bij herhaling belangrijke verantwoordelijkheden waargenomen, heeft bestuurservaring en zal zich, het detail
  is niet onbelangrijk, in haar oorkonden steeds van de titel 'Ysabel, fille de roy de Portugal'
  bedienen, er daama aan toevoegend dat ze 'par la grace de Dieu, duchesse de Bourgogne' is.
   Haar hele leven door zal ze een belangrijke Portugese kolonie aan het hof onderhouden en als
  een ware power-broker voor haar familie optreden. Isabella is de kleindochter van John of
  Gaunt en direct gelieerd met het Engelse koninklijke geslacht der Lancasters, waardoor ze
  vooral bij de Vlaamse onderdanen van haar gemaal, die traditioneel sterk anglofiel waren, op
  een natuurlijke sympathie kon rekenen. Ze heeft dan ook een uitgesproken politieke rol gespeeld
  in de consolidatie en representatie van de Bourgondische macht, op ogenblikken dat de hertog
  onder meer door de annexatie van de noordelijke gewesten Holland en Zeeland erg benomen
  was. Minder evident daarbij is dat Isabella zich ook tot een geëngageerd en competent bestuurder
  heeft ontwikkeld, zoals Sommé bewijst met een erg gedegen analyse van het beheer van het
  eigen domein en van het hotel van de hertogin (dat bij de aanvang 260 te voeden monden telde,
  op het hoogtepunt in 1445 waren dat er reeds 480). De rijkdom van de Bourgondische centrale
  rekeningen wordt daarbij ten volle benut, waardoor het boek veel meer dan louter een biografie
  is geworden. Via de indices kan de geïnteresseerde lezer een flinke doorsnede van de Bourgondische leidende kringen tijdens de cruciale en lange regering van Filips de Goede (1419-1468)
  op het spoor komen. Dit moeizame speurwerk in een onoverzichtelijke berg rekeningen, correspondenties en losse oorkonden en kwitanties heeft een geslaagd staal van sociale geschiedenis
  opgeleverd. Dit is niet langer het epaterende hof à la Huizinga, maar een doorkijk op de leidende
  kringen van een groeiend staatsapparaat in volle groeicrisis. Dat het boek toch ook iets van de
  klassieke biografie heeft behouden, blijkt dan weer uit de overtuigende inschatting van het
  huwelijksleven van Isabella en Filips (de man met 33 gekende maîtresses en 26 erkende bastaarden; van beide groepen heeft Isabella er trouwens meerdere in haar directe omgeving opgenomen). Hertog en hertogin, zo heeft Sommé op basis van de itineraria becijferd, brachten zowat
  55% van hun tijd samen door, wat niet slecht is. Hun relatie was wellicht nooit passioneel,
  maar Sommé brengt overtuigende argumenten aan om ze als 'une longue amitié' te kunnen
  karakteriseren. Veel nauwer was de relatie tussen Isabella en haar zoon, erfopvolger Karel van
  Charolais.  Ook de hoofdstukken over de laatste fase in het leven van de vorstin, die zich in 1457 uit het
  actieve politieke leven heeft teruggetrokken in haar Vlaamse residentie van La Motte-au-Bois
  (nabij Cassel) en zich aldaar hoofdzakelijk nog met religieuze en caritatieve aangelegenheden
  zal inlaten, schetsen een profiel van religiositeit dat een groot inlevingsvermogen verraadt.
  Een 'thèse d'état' is doorgaans exhaustief, dit is ook hier het geval. Zowat alle belangrijke literatuur, inclusief die in het Nederlands, is doorgenomen. Dat daarbij hier en daar een plaats- of
  persoonsnaam niet correct is gespeld neemt men er graag bij. Het weegt in geen enkel geval op
  tegen het vele waardevols dat dit boek toevoegt aan onze kennis over de Bourgondische periode.
  Thérèse de Hemptinne
  
  286
  
  Recensies
  
  Ph. Godding, Le Conseil de Brabant sous le règne de Philippe le Bon (1430-1467) (Mémoire
  de la Classe des lettres. Collection in-8°, 3e série XIX; Brussel: Académie royale de Belgique,
  1999,610 blz., BF 2.000, ISBN 2 8031 0162 9).
   De uitputtende studie van Ph. Godding over de Raad van Brabant tijdens de regering van Filips
  de Goede (1430-1467) vult een grote leemte in het onderzoek naar de ontwikkeling van de
  rechtspraak en staatsvorming in de late Middeleeuwen. Eerdere studies over Brabant, zoals die
  van P. Avonds en A. Uyttebrouck, besteedden vooral aandacht aan politieke en bestuurlijke
  ontwikkelingen. De enige belangrijke publicatie over de Raad van Brabant tot nu toe was het
  werk van A. Gaillard, dat reeds in 1898 verscheen in drie kloeke banden. Maar deze auteur
  wijdde slechts enkele tientallen pagina's aan het ontstaan van de Raad van Brabant en de organisatie ervan ten tijde van hertog Filips de Goede van Bourgondië. Bovendien keek hij alleen
  naar normatieve bronnen. Godding daarentegen heeft alle overgeleverde bronnen van de Raad
  van Brabant geanalyseerd. Zijn boek geeft aldus een getrouw en volledig beeld van de juridische
  activiteiten van deze instelling.
  Bij de bestudering van justitieraden in de late Middeleeuwen ging de aandacht van rechtshistorici lang uit naar wetgeving of naar de receptie van het Romeinse recht, en niet naar de jurisprudentie. Pas in de jaren zestig is voor het eerst ook gebruik gemaakt van bronnen uit de dagelijkse
  procespraktijk, zoals registers van vonnissen of procesdossiers. Zo ontstond na de oprichting
  van de werkgroep Grote Raad van Mechelen in 1959 door professor J. Th. de Smidt een stroom
  publicaties over de Grote Raad in de vijftiende en zestiende eeuw. De grote doorbraak van het
  onderzoek naar de gewestelijke hoven van justitie in het Bourgondisch-Habsburgse tijdperk
  op basis van archivalische bronnen is pas aan het einde van de jaren tachtig gekomen. Toen
  zijn de artikels van Ph. Godding over de Raad van Brabant en van J. Monballyu over de Raad
  van Vlaanderen verschenen.
   Het boek van Godding valt in vier delen uiteen. In het eerste deel behandelt hij het ontstaan
  van de Raad van Brabant tot het aantreden van Filips de Goede als hertog van Brabant. De
  auteur begint in de twaalfde en dertiende eeuw, toen de hertog nog zelf met zijn curia (of raad)
  recht sprak. Langzamerhand ontstond een vaste kem van raadsheren die de hertog vertegenwoordigde en die recht sprak in zijn naam. Hoewel het takenpakket van deze raadsheren en van
  lokale officieren zich snel uitbreidde, bestond de hertogelijke rechtspraak tot het einde van de
  veertiende eeuw vooral uit arbitrage. De periode 1404-1430 wordt gekenmerkt door belangrijke
  institutionele veranderingen, zoals de oprichting van de Brabantse Rekenkamer in Brussel en
  de aanstelling van een kanselier.
  Het tweede deel betreft de organisatie van de Raad van Brabant ten tijde van Filips de Goede.
  Alle functionarissen komen in dit deel voor het voetlicht: de kanselier, de raadsheren, de secretarissen, de procureurs van partijen en advocaten, en alle overige personeelsleden. Het bijzondere
  van de Brabantse situatie is dat de Staten zich succesvol hebben verzet tegen de officiële aanstelling van een procureur-generaal, terwijl deze in Vlaanderen en Holland/Zeeland al sinds respectievelijk 1409 en 1434 regelmatig optrad. Verder bespreekt Godding de materiële overlevering
  van de bronnen, de veranderingen in de registratie bij de Raad en het belang van het 'lantrecht'
  in de toepassing van het recht. Kortom, Godding is zich zeer goed bewust van de representativiteit en statistische mogelijkheden van zijn bronnen.
   Het derde deel is een imposante uiteenzetting over de competentie van de Raad van Brabant
  in eerste, tweede of laatste aanleg: wie procederen er voor de Raad en waarover? De Brabantse
  situatie contrasteert opnieuw met de Hollandse of de Vlaamse, waar het hoger beroep bij de
  gewestelijke hoven al in de eerste helft van de vijftiende eeuw een hoge vlucht had genomen.
  Appèl of reformatie van een schepenvonnis bij de Raad van Brabant kwam zelfs aan het einde
  van de regering van hertog Filips de Goede nog maar zelden voor.
  