title: R. van Doorslaer, D. Dratwa, Les juifs de Belgique. De l'immigration au génocide, 1925-1945
text: 582
  
  Recensies
  
  sitaire gebeurtenissen in het algemeen, als in deze faculteitsgeschiedenis wordt gegeven?
  Steeds meer bijzonderheden zijn in de uitgedijde annoteringen gestopt, terwijl over het geheel
  genomen de verdeling over de tekst en de ver boven strikte annotatie uitgaande voetnoten
  nogal onevenwichtig is.
   De juridische faculteit, aldus Brabers, is eigenlijk nooit aan de vervulling van de haar
  oorspronkelijk toebedachte rol toegekomen. De meerderheid van de katholieke jongeren die
  na de oorlog rechten studeerden, deed dat niet in Nijmegen en had voor haar emancipatie de
  katholieke universiteit niet nodig. Bovendien werd door secularisering en ontzuiling, alsmede
  door externe democratisering de kwestie van de gelijkgerechtigdheid van het katholieke
  volksdeel achterhaald (317). Dat neemt natuurlijk niet weg dat de faculteit een belangrijke
  rol heeft gespeeld in het emancipatieproces. Minder duidelijk is de betekenis die zij heeft
  gehad voor het uitdragen van het katholieke gedachtengoed; dat werd volgens de auteur
  'eerder als een aangename bijkomstigheid' (185) beschouwd. Voor de latere tijd was naar
  eigen zeggen van een coryfee als de orthodox katholieke W. C. L. van der Grinten 'het
  katholieke karakter van de faculteit nog nauwelijks herkenbaar' (406). Toch is Brabers van
  mening dat, ondanks de nadruk die de faculteit heeft gelegd op de overdracht van kennis van
  het geldend recht, een eigen gezicht is getoond op bijvoorbeeld het terrein van de rechtsfilosofie
  en dat van het strafrecht en de criminologie, verder op het terrein van het arbeidsrecht en dat
  van de economie. De opvatting van het recht als de verwerkelijking van de goddelijke orde
  (226), het leggen van een synthese tussen het publiek- en privaatrecht (202) en het stellen
  van de fundamentele vraag naar de zin en de doeleinden van het opleggen van straf (365,
  noot) waren enige tijd typisch Nijmeegse themata. Het is jammer dat de auteur op deze
  problematiek, die voor de in beginsel nagestreefde identiteit van cruciaal belang is geweest,
  niet echt is ingegaan. Dat geldt evenzeer voor de ontwikkeling die de rechtswetenschap na
  de tweede wereldoorlog heeft doorgemaakt. Nu is het dikke boek voor wat dit soort
  thematieken betreft, met als uitzondering het breed uitgemeten abortus-vraagstuk, aan de
  buitenkant blijven steken. Uit hetgeen wei is geboden resulteert de indruk dat Brabers best
  tot een adequate behandeling in staat zou zijn geweest. Troosten we ons met het verheugende
  feit dat er binnen korte tijd een proefschrift is vervaardigd, dat er zonder meer mag zijn.
   J. A. Bornewasser
  
  R. van Doorslaer, ed., met medewerking van D. Dratwa, e. a., Les juifs de Belgique. De
  l'immigration au génocide, 1925-1945 (Brussel: Centre de recherches et d'études historiques
  de la seconde guerre mondiale, 1994, 246 blz., ISBN 2 9600043 3 7).
  Hoewel deze bundel gaat over de jodenvervolging in België, is het toe te juichen dat niet
  alleen voor de bezettingsperiode is gekozen. In de korte inleiding wordt gezegd dat de
  geschiedenis van het moderne jodendom in België, de negentiende en de twintigste eeuw,
  nog in de kinderschoenen staat. De studies van Maxime Steinberg over de jodenvervolging
  vormen een duidelijke uitzondering. In 1989 vond op initiatief van professor Dan Michman
  van de Universiteit Bar Ilan in Ramat-Gan een colloquium plaats onder de titel 'La période
  de l'holocaust en Belgique'. Het Navorsings- en studiecentrum voor de geschiedenis van de
  tweede wereldoorlog (het Belgische RIOD) was de belangrijkste participant en het instituut
  gaf ook de bundel uit.
  Recensies
  
  583
  
  Aan sommige stukken is sinds het colloquium een en ander veranderd, andere zijn zonder
  revisie in de bundel gekomen.
  Het boek valt in twee delen uiteen; de vooroorlogse periode wordt in drie hoofdstukken
  behandeld (100 bladzijden) en deel twee beslaat de bezettingsperiode (120 bladzijden). Het
  is belangrijk in het oog te houden dat meer dan 90% van de joden in België buitenlander was:
  emigranten en vluchtelingen en dus buitenstaanders. Dat is voor en tijdens de bezetting
  vanzelfsprekend van grote invloed geweest, ook op de zionistische aspiraties.
   Saerens heeft voor zijn artikel over de vooroorlogse houding van de clerus veel katholiekfrancofone (tijdschrift)artikelen doorgenomen en constateert dat het vaak niet-Belgen zijn
  die een 'joods probleem' zien èn willen bestrijden. Van Doorslaer laat de moeizame integratie
  zien van Poolse, communistische joden die België binnenkomen. Deze weigeren bijvoorbeeld
  met Poolse, niet-joodse emigranten samen te werken binnen en buiten de communistische
  partij. Interessant is het relaas van Schreiber over de economische boycot van Duitsland.
  Natuurlijk was er geen complete boycot; het was maareen kleine linkse groep die het initieerde
  en vond natuurlijk geen wereldwijde weerklank. Maar het blijft extra zuur dat er Antwerpse
  diamantairs waren, die hun kostbare stenen in Duitsland lieten bewerken, omdat de lonen
  daar lager waren.
  Steinberg geeft een inleidend stuk over de Judenpolitik van de bezetter en hij vergelijkt ook
  een en ander met de situatie in Frankrijk en Nederland. Hoewel de aanvang, de administratieve
  anti-joodse maatregelen in alle drie de landen gelijktijdig aanvangen, net zoals het vertrek
  van de treinen naar het oosten, is de uitkomst verschillend. In Nederland is 75-80% van de
  joden vermoord, in Frankrijk ligt het cijfer tussen 20-28% en België zit daar tussen met 44%.
   Hij geeft verschillende aanzetten tot verklaringen en hij verwerpt gelukkig de verklaring van
  burgerlijk versus militair bestuur. Van den Wijngaert beschrijft de houding van de katholieke
  kerk tot de zomer van 1942. Dat was er een van accommodatie, maar de kerk onderscheidde
  zich daarmee nauwelijks van de rest van België. Dat vanaf toen 'la majorité de la population
  prit parti pour les juifs persécutés et humiliés' (123) lijkt mij wat al te kras. De meerderheid
  van de clandestiene pers maakt trouwens geen melding van de jodenvervolging. Volgens
  'een naoorlogse enquête' zou een op de vijf priesters joden hebben geholpen en die hulp was
  ook vergemakkelijkt omdat de kerk niet officieel protesteerde tegen de jodenvervolging.
   Anders zouden de priesters wel harder zijn belaagd door de bezetter, aldus de originele, maar
  weinig overtuigende vondst van Van den Wijngaert. Gotovitch' artikel over het verzet en de
  'question juive' is te korten te onuitgewerkt, een 'rapide tour d'horizon' (136), zoals hij zelf
  schrijft, om echt inzicht te krijgen in het probleem. Uit het artikel van Laureys komt duidelijk
  naar voren dat net als de andere geallieerden ook de Belgische regering in Londen weinig
  aandacht had voor de jodenvervolging. De Belgische Joodse Raad, de Association des Juifs
  en Belgique, die begin 1942 tot stand kwam, bijna een jaar later dan in Nederland, werd ook
  in België door notabelen gerund, 'om erger te voorkomen'. Daarnaast ontstonden clandestiene
  organisaties, waarbij Steinberg uitsluitend communisten en extreem-linkse zionisten de revue
  laat passeren. Ondanks het bestaan van organisaties van jonge zionisten, zijn de leden ervan
  meestal individueel in verzet gekomen volgens Michman. Ook vluchtpogingen werden volgens
  Michman niet vanuit deze organisaties opgezet. Voedselpakketten, Palestina-certificaten, hulp
  bij vluchten, verzet en zelfverdediging; met deze vier zaken hield de vertegenwoordiger van
  Eretz Israël in Genève zich bezig. Mondjesmaat, maar toch, en ook jonge zionisten in België
  profiteerden van het werk van Nathan Schwalb.
  Het laatste artikel, van Dratwa, beschrijft in het kort een paar Belgische monumenten die de
  
  584
  
  Recensies
  
  grote moord herdenken en het eindigt met een lijst van 22 gedenkstenen en 14 monumenten.
  Een 16 pagina's lange bibliografie sluit deze bundel af.
   Een lijstje met gebruikte afkortingen zou, ook voor Belgische lezers, geen overbodige luxe
  zijn geweest. Het is ook hinderlijk dat de opzet (introductie, conclusie) en de annotatie per
  artikel afwijkend is; een strakkere redactie had dat kunnen vermijden. Dat geldt ook voor de
  inhoud. Stond er nu nauwelijks iets over de jodenvervolging in de illegale pers (Van den
  Wijngaert) of viel het wel mee (Gotovitch)? Toch zullen meerdere artikelen onderzoekers in
  andere landen aan het denken (en hopelijk aan het onderzoeken) zetten, wat dat betreft een
  goede opmaat voor vergelijkende geschiedenis tussen Nederland, België en Frankrijk.
  David Barnouw
  
  H. A. Poeze, ed., Politiek-politioneele overzichten van Nederlandsch-Indië, IV, 1935-1942
  (Leiden: KITLV uitgeverij, 1994, xcix + 485 blz., ƒ60,-, ISBN 90 6718 051 3).
   Met dit deel sluit H. Poeze de publikatie af van de politiek-politionele overzichten die in
  Nederlands-Indië zijn opgemaakt van 1927 tot 1942. Deze uitgave sluit goed aan op de
  bronnenpublikaties over onder andere de Volksraad (S. L. van der Wal ed.) en de
  nationalistische beweging (R. C. Kwantes ed.), die eerder zijn verschenen onder auspiciën
  van het Nederlands historisch genootschap. Evenals in de verzameling van Kwantes staat in
  het onderhavige werk de nationalistische beweging in al zijn geledingen centraal en wordt
  zij belicht vanuit een Nederlandse, gouvernementele invalshoek. Anders dan in Kwantes'
  werk waarin de visie van diverse ambtelijke diensten op deze problematiek aan bod komt, is
  hier echter slechts één instelling aan het woord, de Algemeene recherche dienst. Deze had na
  de communistische opstand van 1926-1927 tot taak de vinger aan de pols van (potentieel)
  revolutionaire groepen en bewegingen te houden. Enerzijds is hierdoor het beeld versmald
  tot een staalkaart van politionele fixaties van een opsporingsdienst. Anderzijds leidt deze
  politionele invalshoek ertoe dat niet alleen informatie over de belangrijkste seculiere en
  Islamitische nationalistische partijen wordt aangereikt, maar ook messianistische, regionale,
  jongeren- en vakorganisaties, alsmede de Arabische en Chinese bevolkingsgroep de revue
  passeren, althans voor zover zij orde en rust in de archipel bedreigden.
   Het seriële karakter van de overzichten — helaas zijn die van oktober 1939 tot mei 1940 en
  na juli 1941 onvindbaar — maakt het mogelijk de ontwikkelingen in nationalistische kring
  van 1935 tot 1941 op de voet te volgen. Op hoofdlijnen verschijnt het beeld dat de langs
  ideële, strategische en religieuze lijnen verdeelde nationalistische groeperingen geleidelijk
  naar elkaar toe groeiden. Of beter, naar elkaar toe werden gedreven, want duidelijk is dat de
  eendracht werd bevorderd door teleurstelling over de onbuigzame Nederlandse houding
  tegenover de diverse staatsrechtelijke initiatieven waarmee de grenzen van de Nederlandse
  stellingname werden afgetast. Die teleurstelling leidde ook tot een zekere radicalisering,
  zoals bleek na de verwerping van de petitie-Soetardjo, ingediend door de loyaal gematigde
  vleugel. Een conglomeraat van gematigde en radicalere groepen, die gedreven werden door
  uiteenlopende idealen als zelfbestuur en onafhankelijkheid, stelde daarna de verdergaande
  eis van een Indonesisch parlement. Maar tegelijk spreekt uit de overzichten de angst van
  nationalistische groepen voor een radikalere stellingname en ageren zij publiekelijk althans.
  