title: Eendere hoofden onder eendere pruiken? Het Latijns onderwijs te Gent en op het omliggende platteland rond het einde van het Ancien Régime.
text: EENDERE HOOFDEN ONDER EENDERE PRUIKEN?
  HET LATIJNS ONDERWIJS TE GENT EN
  OP HET OMLIGGENDE PLATTELAND
  ROND HET EINDE VAN HET ANCIEN REGIME*
  door Dirk Leyder
  Universiteit Gent
  Vakgroep Pedagogiek
  "L'uniformite [est] si avantageuse a cette arlequinade d'enseignement qui a
  eu la voguejusqu'apresent"l
  Deze bijdrage knoopt aan bij de studie die Jan Art hier meer dan dertig jaar
  geleden publiceerde betreffende het elementair onderwijs dat aan het einde
  van de 18de eeuw in en rond Gent werd verstrekt.2 Hoewel Jan Art voornamelijk sociaal-culturele vragen formuleerde omtrent de activiteiten van de talrijke vrije en onvrije schoolmeesters en -meesteressen die (een bevoorrecht
  deel van) de Arteveldestad toen leerden lezen, schrijven en rekenen, zal hier
  eerder aandacht worden besteed aan de initiatieven die de centrale overheid na
  de opheffing van de jezuletenorde (1773) nam om het vervolgonderwijs te
  (re )organiseren. Niet aileen de werking van het gloednieuwe koninklijk college-pensionaat dat in het leegstaande jezuletencomplex werd ondergebracht
  (1777), maar ook het reilen en zeilen van het Gentse augustijnencollege
  0
  ( 1609) en het optreden van de particulieren die er voor eigen rekening Latijns
  onderwijs verschaften, werd er immers door bepaald.
   Meer nog echter dan de als "revolutionair" aangekondigde ingreep in de werking van het elitair Latijns onderwijs, dwingt het gebrek aan historiografische
  belangstelling voor het vervolgonderwijs ons tot deze meer institutionele aanpak. Zowel Maurits De Vroede als zijn Leuvense collega Michel Cloet wees in
  de loop van de jaren 1980 op de bescheiden verwezenlijkingen en schreeuwende lacunes terzake. Beide professoren, die het terrein elk vanuit hun eigen
  onderzoeksperspectief overschouwden, spoorden toen tevergeefs aan tot verder
  onderzoek. Laatstgenoemde kon in 1995 slechts herhalen dat er "opvallend
  
  Graag wil ik bij deze Patrick Mincke, onze onvolprezen vakgroepsecretaris,
  bedank:en voor de logistieke hulp en morele bijstand die hij me steeds met de glimlach
  verleent. Dank ook voor de goede zorgen die hij, uit hoofde van een andere functie,
  besteedt aan een van de gebouwen die in deze bijdrage centraal staan.
  1
  Algemeen Rijksarchief Brussel (ARA), Secretarie van Staat en Oorlog
  (S&O), nr. 2128.
  2
  Jan Art, "Het lager onderwijs te Gent en op het omliggende platteland rond
  het einde van het Ancien Regime", Handelingen van de Maatschappij voor
  Geschiedenis en Oudheidkunde van Gent, 23 (1969), pp.13-37.
  185
  
  DIRKLEYDER
  weinig aandacht werd besteed" aan het "secundair" onderwijs. Hoewel het
  volksonderwijs intussen wei kon rekenen op de belangstelling van een aantal
  vorsers met allure3 bleef het voortgezet onderwijs enigszins verweesd achter.4
  Daarnaast is er nog een goede reden van paradigmatische aard om hier het
  institutioneel kader van het Latijns onderwijs "nieuwe stijl" uit te tekenen.
   Trendsetters binnen de historische pedagogiek trachten namelijk sinds enkele
  jaren zicht te krijgen op hetgeen zich op de educatieve werkvloer heeft voorgedaan. 5 Hoewel hun pleidooien voor het bestuderen van de pedagogische
  processen die zich in de alledaagse werkelijkheid van het klas- of schoolgebeuren afspeelden niet aan ons voorbij zijn gegaan, menen we dat de stiefmoederlijke behandeling van het voortgezet onderwijs zulks voorlopig nog
  niet toelaat. Er dient nog heel wat werk op macro- en mesoniveau verricht te
  worden vooraleer met dergelijk micro-onderzoek kan worden gestart.
  Fundamenteel inzicht verwerven in het institutioneel kader waarbinnen collegeleraars actief waren (richtlijnen, werkomstandigheden, rekrutering, etc.), en
  binnendringen in het gedachtegoed van de Verlichte "hervormers" die aile
  Het inmiddels tien jaar oude proefschrift van Eddy Put biedt een kader voor
  al wie dit onderwerp wil behandelen in een dorps- of stadsgeschiedenis: De Cleyne
  Schoolen. Het volksonderwijs in het hertogdom Brabant tussen Katholieke Reformatie en
  Verlichting (eind 16de eeuw-1795) (Leuven, 1990). Maurits De Vroede en Piet Lenders,
  die heiden recent overleden, besteedden aandacht aan de normaalscholen en aan de reorganisatieplannen van de Oostenrijkse regering met betrekking tot het volksonderwijs:
  Maurits De Vroede, Het plan tot reorganisatie van het volksonderwijs in de Nederlanden
  onder Jozef II (Brussel, 1999); Piet Lenders, "Normaalscholen in de Nederlanden onder
  Jozefll (1787-1789)", Eigen Schoon en de Brabander, 83 (2000), pp. 69-94.
  4
  Maurits De Vroede, "Ontwikkeling van de onderwijsstructuur in de
  Zuidelijke Nederlanden van de 18de naar de 19de eeuw", in: Opvoeding en onderwijs
  in de achttiende eeuw. Verslag van het symposium, Doesburg, 1982 (Amsterdam,
  1983), pp. 41-72; ld., "Onderwijs en opvoeding", in: W. Baeten, L. Dhondt, C.
  Koninckx e.a., Belgie in de 18de eeuw: kritische bibliogra.fie (Brussel, 1983) [=
  Studiereeks van bet Tijdschrift van de Vrije Universiteit Brussel. Nieuwe Reeks, nr.
   11]; Michel Cloet, "Algemeen Verslag over de Kerkgeschiedschrijving betreffende de
  Nieuwe Tijd sinds 1970", in: Michel Cloet & Frank Daelemans (Eds.), Godsdienst,
  mentaliteit en Dagelijks Leven. Religieuze geschiedenis in Belgie sinds 1970.
  Handelingen van het colloquium van 23 en 24 september 1987 (Brussel, 1988)
  [=Archief- en Bibliotheekwezen in Belgie, Extranummer 35], pp. 79-81 & 88; ld.,
  "Een kwarteeuw historische produktie in Belgie betreffende de religieuze geschiedenis van de Nieuwe Tijd", Trajecta, 4 (1995), pp. 212-215.
  5
  Marc Depaepe & Frank Simon, "Is there any place for the History of
  'Education' in the 'History of Education'? A plea for the History of Everyday
  Educational Reality in- and outside Schools", Paedagogica Historica, 3111 (1995), pp.
  9-16; Marc Depaepe, De pedagogisering achtema. Aanzet tot een genealogie van de
  pedagogische mentaliteit in de voorbije 250 jaar (Leuven, 1998), pp. 31-36;
  Dominique Julia, "La culture scolaire comme objet historique", in: Antonio Novoa,
  Marc Depaepe & Erwin V. Johanningmeier (Eds.), The colonial experience in education. Historical issues and perspectives (Gent, 1995) [=Paedagogica Historica,
  Supplementary Series, 1], pp. 354-356.
  186
  
  HET LATIJNS ONDERWIJS TE GENT
  gymnasia vanuit Brussel trachtten te sturen, zijn verplichte tussenstappen om
  het alledaagse handelen in de klas (gericht op disciplinering, socialisering,
  catechisering en kennisoverdracht) correct en verantwoord in te schatten. De
  vraag naar het reele opvoedingsgebeuren op het einde van de 18de eeuw kan
  (los van een evident bronnenprobleem) met andere woorden pas aan de orde
  worden gesteld nadat we meer greep hebben gekregen op het functioneren van
  de gehele onderwijsmachine die toen van overheidswege op poten werd gezet.
   Tot 1777 ontbrak elke globale reglementering van het vervolgonderwijs in de
  Zuidelijke Nederlanden.6 Zowel seculiere en reguliere geestelijken als leken
  maakten daarvan gebruik om naar eigen godsvrucht en vermogen Latijns
  onderwijs in te rich ten. De "anarchie" die daardoor in onderwijsland heerste, 7
  stond de vorrning in de weg van mentaal gestroomlijnde cohorten intellectuelen en bedreigde, volgens de heersende staatkundige doctrine en volgens de
  vigerende cameralistische inzichten, het welzijn en de welvaart van de Natie.
  Ambtenaren, geestelijken, militairen, magistraten, wetenschappers en artiesten die volgens dezelfde maximes waren gemodelleerd, beloofden daarentegen de bloei van Kerk en Staat te verzekeren. 8 Om daartoe te komen, vaar6
  ARA, Koninklijke Commissie voor de Studies (KCS), or. 7, fol. 4v-30, protocol van 1 maart 1780: Op 1 maart 1780 herinnerde Comeille-Fran~ois de Nelis zijn
  collega's van de Koninklijke Commissie voor de Studies er aan dat "la Legislation ...
  ne s'est gueres occupee jusqu'alors [1773] de ce qui avoit rapport aux etudes d 'humanites ou de /'education".
  7
  J.B. Lesbroussart, De /'education Belgique ou rejlexions sur le plan d'etudes, adopte par S.M. l'Empereur pour les colleges des Pays-Bas autrichiens suivies du
  developpement du meme Plan dont ces reflexions forment l'Apologie (Brussel, 1783),
  voorwoord: "Chaque collegeformait une espece d'etat republique ou les preposes suivaient arbitrairement la route que leur dictait le caprice".
   8
  Ibid., pp. 13-22: "C'est ainsi qu 'un Gouvernement sage par La loi salutaire de l'uniformite, etablira La conformite des moeurs et imprimera a routes les generations ce caractere national qui constitue la force et La surete des Empires";
  Reflexions sur ['education de Lajeunesse surtout aux Pays-Bas autrichiens (Luik,
  1788), §1 & §2: "Les enfans naissent membres de l'etat, par consequent, leur education appartient au gouvernement, qui a un droit inalienable et imprescriptible d 'instruire et de conduire ses membres. Le so in du bien public est le premier devoir du souverain, et tout ce qui peut a voir rapport au bonheur et a Ia prosperite de l' etat, merite !'attention du prince et de tous ceux qui ont part a /'administration. Ceux qui negligent la bonne education .. . portent l'etat a une decadence insensible. ... Je le repete, c 'est au souverain qu 'il appartient de regler l 'education de ses sujets, et il est tresconvenable, et meme essentiel que cette education ne soit pas arbitraire, mais uniforme dans tout le pays". Om dezelfde red en kon de anonieme auteur van deze reflecties
  niet instemmen met de gewoonte kinderen naar het buitenland te sturen voor hun vorming: "outre que ['argent sort ainsi du pays, ces enfans prennent ordinairement les
  moeurs des etrangers, perdent ['esprit et ['amour de leur patrie, et reviennent pour La
  plupart, ennemis de leur pays et de leur souverain"; Jan Roegiers & N.C.F. Van Sas,
  "Revolutie in Noord en Zuid (1780-1830)", in: J.C.H. Blom & E. Lamberts (Red.),
  Geschiedenis van de Nederlanden (Amsterdam, 1993), pp. 310-311.
  187
  
  DIRKLEYDER
  digde de regering in september 1777 richtlijnen uit die het onderwijs op de
  colleges en het onderricht van particulieren dienden te uniformeren.
   Anders dan vaak wordt gezegd, nam de Staat de Kerk het Latijns onderwijs
  daarmee niet uit handen. De Kerk had zich als instelling immers nooit uitdrukkelijk gebogen over de collegeproblematiek. Tijdens het Concilie van
  Trente (1545-1563) en tijdens de talrijke provinciale concilies, diocesane
  synodes en dekenale vergaderingen die vanaf 1570 in de Mechelse kerkprovincie werden gehouden, kwamen seminaries voor de opleiding van de clerus,
  "cleijne" (parochie)scholen en zondagsscholen voor arme kinderen weliswaar
  geregeld ter sprake, maar over het vervolgonderwijs werd op deze vergaderingen niet gedebatteerd.9
  Wie nagaat op welke manier het collegenet in de Spaanse Nederlanden concreet
  werd uitgebouwd, stelt dan weer vast dat niet zozeer de kardinaal en zijn bisschoppen, maar veeleer de stedelijke elites na de godsdiensttroebelen op zoek
  gingen naar stabiele colleges die de jeugd in staat zouden stellen allerhande
  nieuwe functies op zich te nemen in een bureaucratiserende samenleving. Heel
  wat stadsbesturen richtten zich daarvoor noodgedwongen tot de religieuzen, die
  snel begrepen dat het onderwijs hen zou toelaten de katholieke normen en waarden aan grote groepen jongeren door te geven. Bovendien beseften ze dat ze ook
  zelf vruchten konden plukken van deze arbeid. Precies dit gemeenschappelijk
  belang zette beide partijen aan tot het oprichten van talrijke gymnasia, hetgeen
  op korte tijd resulteerde in een dicht collegenetwerk. Geen enkele kerkelijke
  instantie vaardigde richtlijnen uit om dat overweldigende proces te stroomlijnen, organiseerde overleg omtrent invloedssferen of taakverdelingen tussen
  jezui'eten, augustijnen, oratorianen, franciscan en en dominicanen (die meer dan
  eens met getrokken messen tegenover elkaar stonden), stippelde programma's
  uit of stelde boekenlijsten op om de orthodoxie van het Latijns onderricht te
  waarborgen. Het catechiseren, socialiseren en humaniseren van de (welgestelde) mannelijke jeugd werd door het episcopaat met andere woorden uitbesteed
  aan de religieuzen, die allemaallos van elkaar opereerden. I 0
  9
  P.F.X. De Ram & J.F. Van de Velde, Synodicon Belgicum sive acta omnium
  ecclesiarum belgii a celebrato concilio tridentine usque ad concordatum anni 1801
  (Mechelen, 1829-1831), 4 din; Put, De cleijne schoolen, p. 24: "Naast de kwaliteitsverbetering van de parochiegeestelijkheid vormde de promotie van het (godsdienst)
  onderwijs de voornaamste pijler van de contrareformatorische wetgeving".  IO
  Dirk Leyder, "Onderwijs als hefboom voor de heropleving van de Keulse
  augustijnenprovincie (17de eeuw)", Trajecta, 6 (1997), pp. 318-333; ld., "L'eclosion scolaire. Le developpement du reseau des colleges dans les Pays-Bas espagnols et Ia principaute de Liege au n eme siecle", Paedagogica Historica, 3613 (2000), pp. 1003-1051.
  188
  
  HET LATIJNS ONDERWIJS TE GENT
  De Kerk had als instelling ook weinig of geen invloed op hetgeen er zich
  afspeelde in de talrijke reguliere colleges. Bisschoppen hadden wei een en
  ander te zeggen over de gymnasia die aan hun kathedralen waren verbonden
  en geleid werden door seculiere priesters maar de instellingen onder kloosterlijke Ieiding -die veel talrijker wareniL vielen buiten hun bevoegdheid.
   Hoewel somrnige scholasters, zwaaiend met schimmige privileges, naast het
  toezicht op de "lagere" schoolmeesters en -meesteressen 12 ook controle
  opeisten over de colleges (Bij de oprichting van hun college te Antwerpen
  moesten de augustijnen bijvoorbeeld een "concordaat" sluiten met het OnzeLieve-Vrouwekapittel, waarin ondermeer werd bepaald dat "zowel de school
  als haar leerlingen onder toezicht van de scholaster zouden staan"), konden
  noch voor de 17de noch voor de 18de eeuw sporen worden teruggevonden van
  geregelde visitaties door leden van de kapittels van Brussel (Sint-Goedele),
  Antwerpen (Onze-Lieve-Vrouw) en Gent (Sint-Baafs).13
  Het Latijns onderwijs werd in 1777 dus niet onttrokken aan de Kerk om de
  eenvoudige reden dat ze het nooit in handen heeft gehad. Wat niet is, kan misschien wel worden, maar kan alleszins niet verloren gaan. De centrale overheid heeft de "Belgische" geestelijkheid daarentegen uitdrukkelijk betrokken
  bij haar plannen. Zo werden aile bisschoppen half april 1777 schriftelijk ingelicht over de veranderingen die op til waren, en werd hun medewerking
  gevraagd aan de realisatie van de hervorming. Enkele maanden later werden
  ze aangeschreven door de Gevolmachtigde Minister, prins Georg Adam von
  Starhemberg (1770-1783), om leraars te ronselen voor de staatscolleges. En
  de Koninklijke Commissie voor de Studies, die de onderwijshervorming leidde, schakelde de prelaten op haar beurt in bij het toezicht op de colleges (september 1777).14 Reguliere colleges werden "geperfectioneerd" omdat ze mits
  Ibid., pp. 1008-1015.
  Art, "Het lager onderwijs", p. 14: Te Gent werd van de scholaster verwacht
  dat hij minstens 6 maal per jaar de lagere scholen bezocht. Put, De cleijne schoolen,
  pp. 28-30, 50-53: Het provinciaal concilie van 1607 schreef voor dat de scholasters of
  andere afgevaardigden van de bisschop minstens elk semester de scholen van hun
  ambtsgebied dienden te visiteren.
   l3
  Dirk Leyder, De augustijnen te Antwerpen. Dagelijks Leven in het klooster
  en op het college ( 1608-1797) (Leuven-Heverlee, 1996) [= Instrumenta Augustiniana,
  2], pp. 30, 36; Eddy Put, "Onderwijs en armenzorg", in: Michel Cloet e.a., Het bisdom
  Gent (1559-1991). Vier eeuwen geschiedenis (Gent, 19922), p. 230; Paul De Ridder,
  Kapittel van Sint-Goedele (lnventaris Algemeen Rijksarchief, I 239/1), pp. 323-350;
  Archief van Sint-Baafs en Bisdom Gent tot eind 1801 (lnventaris Rijksarchief Gent),
  Afdeling 1: Sint-Baafsabdij en Sint-Baafskapittel als instelling, pp. 308-331.
  14
  Dirk Leyder, "Snoeien om te bloeien. Staatsinterventie in het Latijns onderwijs onder kloosterlijke Ieiding (1773-1777)", in: M. Reuling, D.W. Postma & J.
  Noordman (Red.), Opvoeding, onderwijs en overheid. Thema 's uit de wijsgerige en
  historische pedagogiek. Bijdragen aan de ]()de Landelijke Pedagogendag (Amsterdam,
  2002), pp. 37-46; Id., "Het oog van de meester maakt bet paard vet. Staatstoezicht op
  bet vervolgonderwijs in de Oostenrijkse Nederlanden (1777-1794)", te verschijnen in
  het Belgisch Tijdschrift voor Filologie en Geschiedenis.
  II
  
  l2
  
  189
  
  DIRKLEYDER
  
  \IAHIA ~r H 1-:IU·:~f A
  \ ' 11)\'.-\ ,
  
  11\';'\{~ . \HJ ; \E.
  AHCII J lJ VX
  
  :\\ ' ~ Tl\ I :\E..
  TH :\:\ ~ ' ' J ,.\ 'A ~ lA~:.
  BOflt~Jl.\E ETC. tU:Cii'\A.
  IJ\'X H\' IU ~. ETC. M. P·IUl';C ,
  CO~I ~~~ .TYI\01 ,I:" I·: TC.
   PORTRET MARIA- THERESIA
  (Copy: KBR, Prentenkabinet)
  
  190
  
  HET LATIJNS ONDERWIJS TE GENT
  duchtig snoeien terug tot bloeien konden worden gebracht, en een wezenlijke
  bijdrage konden leveren aan de verlichte vorming van de Zuid-Nederlandse
  intelligentsia. De voornaamste seculiere colleges (Bergen, Doornik en
  Leuven) kregen zelfs concrete materiele en financiele steun van de centrale
  administratie. En het personeel van de staatsinstellingen die in oktober 1777
  hun poorten openden, bestond hoofdzakelijk uit seculiere geestelijken. 15
  Kortom, het centraliserende beleid van Maria-Theresia en haar Brusselse vertegenwoordigers kon zeker niet religie- of priesteronvriendelijk worden
  genoemd.l6
  Steunend op de gedachte dat onderwijs een staatszaak was ("ein
  Politicum"' ), 17 eiste de wereldlijke overheid rond het einde van het Ancien
  Regime de Ieiding op van het collegewezen. Op grond van haar ideeen
  omtrent een "nationale" vorming voor de mannelijke elite probeerde ze het
  vervolgonderwijs om te smeden tot een uniform geheel. Anders dan tot nu toe
  steeds wordt gesteld, was de wereldwijde opheffing van de Societeit van Jezus
  in dit proces slechts van bijkomstig belang. Ook zonder de verdwijning van
  de 17 jezu!etencolleges die de Oostenrijkse Nederlanden telden, hadden deze
  denkbeelden imrners hun weg naar de praktijk gevonden. 18
  
  IS
  De Vroede, "Ontwikk:eling van de onderwijsstructuur", pp. 46-47; Leyder,
  "Snoeien om te bloeien". Ook de oratorianencolleges van Mechelen, Oostende,
  Veume, Zinnik en Temse kregen geldelijke hulp.
  l6
  Zie ook: De Vroede, "Ontwikkeling van de onderwijsstructuur", pp. 44-45.
  17
  Overal in Europa werd het college een "affaire d'Etat", zie: Jean-Claude
  Caron, "Les jeunes al' ecole. Collegiens et lyceens en France et en Europe (fin XVIllefin XIXe siecle)", in: Giovanni Levi & Jean-Claude Schmitt (Dir.), Histoire desjeunes
  en occident, dl. 2: L'epoque contemporaine (Parijs, 1996), pp. 143, 147-149.
   IS
  De afschaffing van de Dialectica illustreert ten volle dat de centrale overheid niet hoefde te wachten op de opheffing van de jezuletenorde om in te grijpen in
  onderwijsaangelegenheden. Om te voorzien in de best mogelijke opleiding van de
  jeugd, "destinee a remplir les charges de l'eglise et de l'etat", verbood Maria-Theresia
  op 6 september 1766 filosofie te doceren in de humaniora. Publieke lessen Dialectica
  moesten op last van de regering overal vervangen worden door een volledig jaar retorica (zie: Recueil des Ordonnances des Pays-Bas Autrichiens (ROPBA), dl. 9, pp. 294296). Ook de betrokkenheid van Patrice-Fran9ois de Neny, toenmalig regeringscommissaris voor de universiteit en later hoofd-voorzitter van de Geheime Raad, bij de hervorming van het Leuvense Heilige-Drievuldigheidscollege (1755) bevestigt ooze Stelling (Eddy Put, "De hervorming van het Leuvense H. Drievuldigheidscollege in 1755",
  in: Onderwijs en opvoeding in de 1 ffle eeuw, pp. 85-92); Frans Chanterie, De
  Koninklijke Colleges voor humaniora-onderwijs voor jongens in de Oostenrijkse
  Nederlanden, 1773-1794. Een aspect van de cultuurpolitiek van de Oostenrijkse regering (Licentiaatsverhandeling, KULeuven, 1971), hoofdstuk 1: "Groeiend ongeduld".
  191
  
  DIRKLEYDER
  1. De opheffing van het Gentse jezui'etencollege ( 1773)
  De macht, rijkdom en invloed die de Societeit van Jezus op twee eeuwen tijd
  had weten te vergaren, en de dubbelhartigheid van haar leden veroorzaakten
  zowel binnen als buiten de Kerk heel wat wrevel. Ze gaven ondermeer aanleiding tot de publicatie van talloze pamfletten, brochures en boeken waarin de
  Compagnie op de korrel werd genomen. 19 Haar ultramontaans gedachtegoed
  bracht de congregatie in de tweede helft van de 18de eeuw bovendien in aanvaring met verlichte despoten en regeringsleiders die steeds explicieter "nationale"· streefdoelen najoegen (o.a. "Staatskirchentum"). Omdat de jezuleten
  zich al te nadrukkelijk moeiden met politieke aangelegenheden, omdat ze
  betrokken waren bij een enorm financieel schandaal en omdat ze in de kolo-.
   nies regelrechte volksopstandjes zouden hebben uitgelokt, werden zein 1759,
  1764 en 1767 respectievelijk door Portugal, Frankrijk en Spanje uitgewezen.
  Napels, Parma en Malta volgden het voorbeeld van de grootmachten kort daarop (1767). In katholiek Europa ondemam enkel Maria-Theresia, die de jezuleten goedgezind was, geen stappen tegen de Societeit. Onder druk van de
  Franse vorst, waarmee ze zich geopolitiek gezien geen breuk kon veroorloven,20 stemde de Oostenrijkse keizerin in 1770 echter toch schoorvoetend in
  met het plan om de congregatie door de Heilige Stoel te laten opheffen.
  Clemens XIV, die zich bij zijn verkiezing in 1769 reeds had geengageerd tot
  de afschaffing van de Compagnie, maar daama enigszins was teruggekrabbeld, zwichtte uiteindelijk voor de druk van de voomaamste Europese katholieke vorsten, en van de dominicanen en franciscanen die aldus hun kans
  zagen oude rekeningen op broederlijke wijze te vereffenen. Met de bulle
  "Dominus ac Redemptor" ontbond Clemens XIV de stoottroepen van de
  katholieke hervorming (21 juli 1773). De "vemietinge van de tot hier toe
  genoemde Societeit jesu" werd enkele weken later wereldkundig gemaakt
  
  19
  Zie over de dubbelhartigheid van de jezui:eten bijvoorbeeld enkele reflecties van de Procureur-Generaal van Vlaanderen, opgenomen in zijn algemeen verslag
  betreffende de opheffing van beide Engelse jezui:etencolleges van Brugge (7 december
  1773): " . .. on sait quelle etoit Ia marche invariable de ceux de cette societe, de ne
  jamais demander ouvertement ... ce qu'ils vouloient, et de developper toujours le mains
  que possible leur veritable but"; " ... une simple requete dans ce ton qui leur etoit
  propre, et au moien duquel ils ont toujours eu le talent d' envelopper leur mauvaise foi
  sous les apparences les plus trompeuses de la sincerite et de Ia candeur, les tira d'affaire" (ARA, Comite jesuitique (CJ), nr. 5, fol. 13).
   20
  De dochter van Maria-Theresia was getrouwd met de Franse dauphin, de
  toekomstige Lodewijk XVI.
   192
  
  HET LATIJNS ONDERWIJS TE GENT
  (16 augustus 1773).21
  In uitvoering van de pauselijke breve die de Compagnie van Jezus het
  bestaansrecht ontzegde, en van de vorstelijke ordonnantie die de Societeit
  daarop in de Oostenrijkse Nederlanden "totalement eteint, supprime et aboli"
  verklaarde (13 september 1773), bezocht Fran~ois Bernard Helias, een comrnissaris van de Raad van Vlaanderen, in het gezelschap van twee assistenten
  en van een kanunnik van St-Baafs, de Gentse jezu'ieten.22 Net als hun confraters van de 12 andere huizen van de Vlaamse jezu'ietenprovincie werden zij op
  maandagochtend 20 september 1773 officieel op de hoogte gebracht van de
  pauselijke beslissing en van het keizerlijk uitvoeringsdecreet. Hun bezittingen
  werden dadelijk in beslag genomen. De 31 paters, scholastieken en broeders
  die zich allemaal beloofden te onderwerpen aan de wil van het hoogste kerkelijk en wereldlijk gezag, kregen daarop huisarrest om te beletten dat ze roerende goederen van de gemeenschap zouden verduisteren (hoewel ze daar op
  dat ogenblik al voldoende tijd toe hadden gekregen).23
  Het Comite jesuitique dat daags nadien was opgericht om de gehele
  afschaffingprocedure in goede banen te leiden,24 vertrouwde de jezu'ieten
  2l
  Voor nadere inlichtingen betreffende de opheffing van de Compagnie van
  Jezus kan men terecht bij: Paul Bonenfant, La suppression de La Compagnie de Jesus dans
  Les Pays-Bas autrichiens (1773) (Brussel, 1924); L.-J. Rogier, R. Aubert & M.D. Knowles
  (Dir.), Nouvelle histoire de l'Eglise, dl. 4: Siecle des Lumieres, Revolutions, Restaurations
  (Parijs, s.d.), pp. 107-122; Emile Krier, "Suppression et dissolution de la Compagnie de
  Jesus a Luxembourg au XVIIIe siecle", Hemecht, 46 (1994), pp. 199-214; Alphonse
  Poncelet, NecroLoge des Jesuites de La province FLandro-Belge (Wetteren 1931); Les
  jesuites a Mons. 1584-1598-1998. Liber memorialis (Mons, 1999); Specifiek voor Gent:
  Lodewijk Brouwers, Dejezuieten te Gent 1585-1773, 1823-heden (Gent, 1980), pp. 122131; J. De Block e.a., 400 jaar Jezuietencollege te Gent (Brussel, 1992).
   22
  Joseph Pieters (een grittier van de Raad van Vlaanderen) en Joseph van
  Crombrugge (econoom) assisteerden Fran~ois Bernard Helias. Kannunik N. Clement
  vertegenwoordigde de Gentse bisschop. Omdat "Dominus ac Redemptor" niet "urbi et
  orbi" was afgekondigd, moest de verordening in ieder jezu'ietenhuis afzonderlijk worden aangezegd.
  2:l
  Op 9, 13 en 16 september 1773 verscheen de "Breve tot vernietinge van de
  tot hier toe genoemde Societe it Jesu" zonder commentaar in het "byvoegseL" van de
  Gazet van Gent. Te Brussel werd de regering op 14 september 1773 verwittigd dat de
  jezu'ieten "clandestinement" verschillende schilderijen, meubels en boeken verkochten.
  Daarop werd de Procureur-Generaal van Brabant aangemaand een deurwaarder naar
  het college te sturen om de rector te verbieden "d'aliener ou distraire le moindre bien,
  effet ou autre chose quelconque telle qu 'elle puisse etre" (ARA, S&O, nr. 1889, brieven van 14 en 15 september 1773). Volgens een ruwe schatting zou de verkoop van de
  bezittingen van de jezu'ieten de schatkist iets meer dan 10 miljoen gulden hebben opgebracht, wat gelijkstond met het normale staatsinkomen voor een heel jaar (Les Jesuites
  dans les Pays-Bas et Ia Principaute de Liege (1542-1773) (Brussel, 1991), p. 108).
  24
  Eddy Put, "Het Comite voor de opheffing van de jezu1etenorde (17731776)", in: Erik Aerts e.a. (Red.), De centrale overheidsinstellingen van de
  Habsburgse Nederlanden (1482 -1795) (Brussel, 1994), dl. 1, pp. 436-440. De procedure was een week eerder door een buitengewone werkgroep ingezet.
   193
  
  DIRKLEYDER
  voor geen haar. Hoewel aile Gentse paters en broeders onder ede verk.laarden
  het k.loosterpatrimonium integraal aan te geven, en hoewel commissaris
  Helias er niemand van verdacht "d'avoir trempe dans quelque recellement ou
  soustraction des meubles et papiers ou autres effects de la ci-devant Societe~',
  vroeg het Comite jesuitique hem begin oktober nadrukkelijk te speuren naar
  mogelijk bedrog. 25 Daartoe nam Helias twee architecten onder de arm die na
  moesten gaan ofhet huis geen geheime bergplaatsen had (13 oktober 1773).26
  Na een zoektocht doorheen aile ruimtes die het jezu1etencomplex rijk was,27
  verk.laarden beide experts niets dergelijks te hebben aangetroffen. Helias nam
  daarop elke religieus apart "pour le presser a ... declarer to us les recellemens
  qui pourroient etre de sa connoissance"' maar een voor een zweerden ze geen
  weet te hebben van het verbergen, verbranden, verscheuren of vernielen van
  waardevolle voorwerpen of van boekhoudkundige stukken. 28
  De rector en de procurator gaven wei toe dat kort v66r de komst van de commissaris een verdeling van contant geld had plaatsgevonden om de religieuzen in staat te stellen te voorzien in hun behoeften op het ogenblik dat ze uit
  hun k.looster zouden worden verdreven, en om ze te belonen voor bewezen
  diensten. Verder verk.laarde de rector dat hij vertrouwelijke papieren had verbrand "qui ne regardoient que la direction spirituelle de la maison".
   Visitatieverslagen en nota's betreffende het gedrag en de zeden van individuele jezu1eten had hij vernietigd "pour qu 'elles ne fussent pas tombees dans des
  mains etrangeres et n 'eussent pas nui dans la suite a ceux qui avoient manque aux regles et a la discipline". Ook de rector van de sodaliteit gaf toe
  bescheiden te hebben verbrand betreffende de levenswandel van de scholastieken en de lekenbroeders die aan zijn zorgen waren toevertrouwd. De procurator bekende op zijn beurt "waardeloze" processtukken en theologische
  handschriften in vlammen te hebben doen opgaan.29
  Eenmaal de inventarissen van de roerende en onroerende goederen van het
  huis waren opgesteld, en de kosten voor het verblijf van de paters begonnen
  25
  Zie meer algemeen: Bonenfant, La suppression de la Compagnie, pp. 6683 in verband met "les supercheries jesuitiques" ; ARA, CJ, Portefeuilles nr. 21,
  4 oktober 1773.
  26
  Zie voor bet bestaan van dergelijke bergplaatsen bijvoorbeeld: Frank
  Daelemans, "De wederopbouw van bet refugehuis van de abdij van Grimbergen te
  Brussel (1762-1765)", in: Frank Daelemans & Andre Vanrie (Eds.), Bruxelles et la vie
  
  urbaine. Archives - Art - Histoire. Recueil d'articles dedies a la memoire d'Arlette
  Smolar-Meynart (1938-2000) (Brussel, 2001) [= Archief- en Bibliotheekwezen in
  
  Belgie, speciaal nummer 64], p. 380.
  27
  Zelfs bet dak van de kerk werd gelnspecteerd.
  28
  ARA, CJ, Portefeuilles nr. 21. In Brussel verbrandden de jezuleten de catalogus van hun bibliotheek om te verbergen welke boeken er uit waren gehaald (zie:
  Bonenfant, La suppression de la Compagnie, p. 70).
  29
  Zowel de provinciaal van de Vlaamse jezuletenprovincie als zijn Waalse
  collega gaven impulsen om documenten betreffende interne aangelegenheden te vernietigen (Ibid., p. 71).
   194
  
  HET LATUNS ONDERWIJS TE GENT
  op te lopen, 30 besloot het Comite jesuitique de jezu!eten te Iaten gaan. Hun
  bewegingsvrijheid werd echter aanzienlijk beperkt. Bij hun vertrek moesten
  de paters en broeders hun habijt inruilen voor de plunje van seculiere geestelijken, moesten ze aangeven waar ze zich zouden domicilieren en werd hen
  verboden zonder toestemming van de overheid hun verblijfplaats te verlaten.
  Ze mochten zich niet verenigen, mochten geen contact onderhouden
  betreffende de Compagnie, en moesten ten allen tijde bet stilzwijgen bewaren
  omtrent de opheffing van de orde (om te voorkomen dat de bevolking werd
  opgeruid). De bevoegde politiediensten hielden daartoe een oogje in bet zeil.
   De openbare invloed van de jezu!eten was op 20 september 1773 reeds
  gefnuikt. Die bewuste maandagochtend had kanunnik Clement hen namelijk
  in opdracht van de landvoogd en in naam van de Gentse bisschop het recht
  ontzegd te preken, biecht te horen en publiek de mis te lezen. Hoewel bisschop van Eersel hen graag de lessen theologie had zien verderzetten in zijn
  seminarie, werd ook dat door Brussel verboden. 3l
  Bijna alle gewijde jezuleten vestigden zich met enkele persoonlijke spullen en
  met bet (driemaandelijks) pensioen dat ze van overheidswege ontvingen, in de
  stad (22/25). Uit de lijsten die de provinciale justitieofficieren (fiscaals) later ten
  behoeve van de centrale overheid opstelden, blijkt bovendien dat ook verscheidene paters uit Brugge, Kortrijk, Doornik, Oudenaarde, Halle en Leuven in de
  Arteveldestad resideerden. Bijgevolg zou het gerust kunnen dat er na 1773, net
  als in Antwerpen, meer jezu!eten aanwezig waren in Gent dan ooit tevoren ... 32
  De opheffing van de Gentse gemeenschap verliep zonder incidenten. Noch bij de
  officiele aanzegging van het pauselijk en vorstelijk besluit, noch bij de aanvang
  van bet nieuwe schooljaar, noch bij de geleidelijke vrijlating van de jezu!eten
  vonden opstootjes of rellen plaats. Bij ons weten, greep niemand in Gent naar de
  pen om bet verdwijnen van de Societeit aan te klagen. Niemand kwam op straat
  om de vrijlating van de jezuleten af te dwingen of om de voortzetting van hun
  maatschappelijke dienstverlening te eisen, hetgeen toch heel wat vragen oproept
  omtrent de positie van de jeztiieten in deze bloeiende handels- en cultuurstad. 33
  30
  ARA, CJ, Portefeuilles nr. 21: Joseph van Crombrugge berekende dat hij
  voor de periode 20 september 1773 - 20 oktober 1773 iets meer dan 385 florijnen had
  uitgegeven om de gemeenschap te voeden.
   31
  ARA, CJ, Portefeuilles nr. 21, brieven van 22 en 26 september 1773.
  32
  ARA, Raad van Financien (RvFin), nr. 7946; Zie voor het grote aantal
  jezu'ieten te Antwerpen, en hun gedwongen vertrek: ARA, CJ, Protocollen nr. 5, fol. 1v2 (protocol van 1 december 1773), fol. 54-54v (protocol van 11 december 1773), fol.
  65-65v (protocol van 15 december 1773) & fol. 131 v-132 (protocol van 5 januari 1774).
  33
  ARA, CJ, Portefeuilles nr. 21, verslagen van F.B. Helias aan het Comite
  jesuitique. De scholieren van de Engelse jezu'ieten van Brugge zetten de boel daarentegen op stelten toen hun leraars werden verdreven (ARA, CJ, Portefeuilles nr. 24A). In
  Antwerpen hitste pater de Bats zijn confraters op tegen de regering. Daarom werd hij
  afgezonderd in een van de kloosters van de stad (ARA, S&O, nr. 1889, brief van 26 september 1773). Over de 18de-eeuwse ontwikkelingen van de Gentse jezuletengemeenschap bestaat geen enkele studie. Lodewijk Brouwers (De jezui"eten te Gent) en Jan De
  Block (400 jaar jezui"etencollege te Gent) bespreken de Verlichtingseeuw nauwelijks.
  195
  
  DIRKLEYDER
  
  COLLEGEPOORT SJ ( Copyr: UGent, archie!)
  
  196
  
  HET LATUNS ONDERWIJS TE GENT
  Zelfs al was men zich bewust van het onomkeerbare karakter van de pauselijke beslissing, en zelfs al waren lokale besturen niet opgewassen tegen de inhalige keizerin en haar entourage (die de hand legden op aile collegecomplexen), dan had men bij de regering nog kunnen aandringen op de voortzetting van de educatieve activiteiten van de (geseculariseerde) jezuleten. In
  Brussel, bijvoorbeeld, vroegen niet aileen de paters zelf, maar ook de ouders
  van hun scholieren het college opnieuw te openen. Ook in Namen protesteerden heel wat burgers tegen de opheffing van het jezuletencollege.34 Maar in
  Gent reageerde men niet.
   En terwijl verscheidene stadsbesturen de regering haast onmiddellijk aanschreven om "hun" jezuletencoilege te vervangen door een nieuw gymnasium, vonden we evenmin sporen terug van soortgelijke Gentse initiatieven.
  Aangezien het eventuele verzoekschrift van het Gentse stadsbestuur verloren
  kan zijn gegaan, hoeft dit niet betekenisvol te zijn. Het is ook mogelijk dat de
  stad de regeringsinterventie, die dadelijk na de sluiting van de jezuletencolleges in de krant werd aangekondigd, geduldig afwachtte. 35 Het kan echter ook
  betekenen dat de Arteveldestad -"plus fame use ... par le commerce qu 'aucune autre [ville] des Pays-Bas ... " _36 gewoon geen vragende partij was, en voor
  de Latijnse vorming van (een deel van) haar jeugd genoegen nam met het
  augustijnencollege en met de particulieren die zich daar op eigen houtje mee
  inlieten.
  2. De bestemming van het jezui"etencomplex en van de scholieren
  (1773-1777)
  
  Gedurende de vier jaar die volgden op de sluiting van het jezuletencollege liet
  de stad na het leegstaande gymnasium op te eisen voor onderwijsdoeleinden.
  Hoewel er begin januari 1774 geruchten de ronde deden dat een Gentse vertegenwoordiging in Brussel de opening van een Engels college in het centraal
  
  34
  Marc Weckx, Het Theresiaans College te Brussel ( 1777-1797) (Licentiaatsverhandeling, KULeuven, 1964), pp. 12-14; Frans Chanterie, De Koninklijke Colleges,
  p. 67.
  35
  Gazet van Gent, 4 oktober 1773: "Het gouvernement dezer Nederlanden
  houdzig tegenwoordig bezig, om, zoo haest als het mogelyk is, te voorzien tot de
  Onderwyzinge der Jongheyd in de Steden, alwaer geene andere Collegien waeren, als
  de gene der gewezene Societeyt Jesu: wat aengaet de Steden, daer reeds andere openbaere Scholen waren, men laet zig voorstaen, dat de zelve genoegzaem zullen zyn tot
  er tyd, dat men daer in voorder zal konnen voorzien".
   36
  Piet Lenders, Gent, een stad tussen traditie en verlichting ( 1750-1787). Een
  institutionele benadering (Kortrijk-Heule, 1990) [= Standen en Landen, 92], pp. 4142; Hilde Coppejans-Desmedt, Bijdrage tot de studie van de gegoede burgerij te Gent
  in de XVI11de eeuw: de vorming van een nieuwe sociaal-economische stand ten tijde
  van Maria -Theresia (Brussel, 1952), pp. 40-41.
  197
  
  DIRKLEYDER
  gelegen complex bepleitte,3 7 bleek uit zorgvuldig onderzoek van het archief
  van het Comite jesuitique, van dat van de Secretarie van Staat en Oorlog (die
  instond voor de coordinatie tussen de Gevolmachtigde Minister en de verschillende verantwoordelijke organen),38 en dat van de Raad van Financiiin
  (die door de Gevolmachtigde Minister werd belast met het beheer van de aangeslagen jezu'ietenhuizen), dat de stad niets van zich liet horen. Anders dan steden als Antwerpen en Kortrijk die de regering zelfs voor de rechtbank wilden
  dagen om in de gebouwen van "hun" college Latijns onderwijs in te kunnen
  rich ten, 39 hield Gent zich op de vlakte. Dat wil echter niet zeggen dat er geen
  belangstelling was voor het ruime pand in het aristocratisch deel van de stad.
   De Gentse bisschop, Govardus Gerardus Van Eersel, was er als de kippen
  bij om een nieuwe bestemming te vinden voor het jezu'ietenhuis. Hoewel de
  prelaat heel eventjes liet uitschijnen dat hij er een bisschoppelijk college wilde
  inrichten (wellicht eerder om een aantal jonge seminaristen een zinvolle
  bezigheid te bezorgen in afwachting van een benoeming in de zielzorg dan om
  de Gentse jeugd te vormen),40 bleek al gauw dat hij andere plannen had voor
  het gebouw. Enerzijds wilde de bisschop zijn seminarie overbrengen naar het
  beter gelegen en ruimer gebouw van de jezu'ieten; anderzijds opperde Van
  Eersel dat het pand kon worden ingericht als een soort opvangcentrum voor
  een 40-tal jonge priesters die hun opleiding achter de rug hadden maar door
  het priesteroverschot nog niet aan een parochie konden worden geholpen.
  Tevens speelde de bisschop met de gedachte er een rusthuis voor bejaarde
  
  37
  ARA, CJ, Portefeuilles nr. 24B: Dossiers in verband met de Engelse jezuleten van Brugge; S&O, nr. 1890: Brief aan de Gevolmacbtigde Minister (31 januari
  1774): "Le Magistral de cette ville de Gand par ses deputes actuellement a Brussel
  [sic] presente, a ce que le public assure, leur college des exjesuites pour y placer ce
  que nous appelions le grand college, c'est a dire celuy ou on enseignoit les humanites"
  (eigen onderstreping).
   38
  Piet Lenders, "Secretarie van Staat en Oorlog", in: Aerts e.a. (Red.), De
  centrale overheidsinstellingen, dl. 1, pp. 386-397. De Secretarie van Staat en Oorlog
  ontwikkelde zich in de tweede helft van de acbttiende eeuw tot een administratief-uitvoerende instelling in dienst van de Gevolmacbtigde Minister en de GouverneurGeneraal. De Secretarissen van Staat en Oorlog (van 1769 tot 1787: Henri Herman de
  Crumpipen) maakten de opdrachten van de Gevolmacbtigde Minister en deze van de
  landvoogd over aan de Collaterale Raden (i.e. De Gebeime Raad, de Raad van
  Financien en de Raad van State).
  39
  ARA, KCS, nr. 1, fol. 38-39, protocol van 4 juni 1777 & fol. 185v-188, protocol van 21 augustus 1777.
  40
  ARA, CJ, Portefeuilles nr. 21: Brief van F.B. Helias aan bet Comite
  jesuitique, 11 december 1773. Het Comite jesuitique ging niet in op bet voorstel van
  de prelaat omdat bet meende dat de jonge seminaristen zelf nog veel te (veel te) leren
  hadden. Dejonge leeftijd van de leraars die de jezuleten voor de klas zetten, was precies een van de verwijten die de regering de Compagnie naar bet boofd slingerde
  (Leyder, "Snoeien om te bloeien", p. 38).
   198
  
  HET LATUNS ONDERWIJS TE GENT
  
  PORTRET G. G. VAN EERSEL
  (Bewaarplaats: St-Baafskathedraal Gent)
  
  199
  
  DIRKLEYDER
  priesters in onder te brengen (oktober-december 1773). Omdat de regering
  echter nog niet beslist had of er in het kader van "les arrengemens convenables pour remplacer les ci-devant jesuites dans l 'instruction de Lajeunesse"
  een nieuw college zou worden opgestart in Gent,4l werd de bisschop
  gevraagd geduld te oefenen. 42
  De Engelse jezu1eten, die in 1762 van het Noord-Franse St-Omer naar Brugge
  waren gekomen om hun college verder te kunnen zetten maar daar in september 1773 eveneens uit waren gezet, en die begin januari 177 4 door de regering
  gevraagd werden hun onderwijs te hervatten, lieten ook hun oog vallen op het
  gymnasium van hun Vlaamse confraters. Tijdens de geheime onderhandelingen die de Procureur-Generaal van Vlaanderen in opdracht van de centrale
  overheid met de Engelse jezu1eten voerde, 43 gaven ze te kennen dat ze hun
  "groot" college, bestemd voor de humanioraleerlingen, te Gent wilden vestigen.44 Daarvoor haalden ze aan dat "l'aire de Gand'' hoog aangeschreven
  stond in Engeland (hetgeen een vlotte rekrutering voorspelde), dat Gent talrijke- niet nader genoemde- voordelen bood ten opzichte van een doodbloedende stad als Brugge, 45 en dat het pand van hun Vlaamse confraters mits
  beperkte werken (om er, bijvoorbeeld, hun commensalen te kunnen logeren)46
  
  41
  ARA, CJ, Protocollen nr. 3, fol. 3-6 & fol. 23v-24: Eerste vergaderingen
  van het Comite jesuitique. Zelf was het Comite jesuitique van oordeel dat het Gentse
  gymnasium, rekening houdend met de bevolkingsdichtheid van de stad, dadelijk moest
  worden vervangen en dat daarvoor de zegels van het college moesten worden verbroken, maar de Gevolmachtigde Minister besliste daar anders over (21 en 27 september
  1773).
   42
  ARA, CJ, Protocollen nr. 5, fol. 71v-72v, protocol van 16 december 1773:
  "Il sera fait en son terns toute ['attention possible ala demande [de l'eveque]"; S&O,
  nr. 1889, Brief van de regering aan de Gentse bisschop, 17 december 1773: "Je ne
  saurois rien vous en marquer de positif quant a present, et je dois me homer qu 'il y
  sera fait en son temps toute l 'attention que les circonstances permettront"; nr. 1890,
  Brief van P.-F. de Neny aan H.H. de Crumpipen betreffende de gebouwen van de
  Vlaamse jezu1eten van Gent, 15 december 1773.
  43
  De oversten van de Engelse jezu1eten van Brugge werden vastgehouden in
  het Gentse augustijnenklooster omdat ze werden verdacht van grootschalige verduistering van hun goederen.
  44
  In Brugge hadden de Engelse jezu1eten naast een "groot" humanioracollege ook een "klein" college geleid dat instond voor de basisvorming van jonge Engelse
  katholieken. Terwijl ze voorstelden het "groot" college in Gent te vestigen, zou het
  "klein" college opnieuw in Brugge worden opgericht. Een cyclus hogere studies voorzagen de drie paters in hun studiehuis te Luik (ARA, CJ, Portefeuilles nr. 24B).
  45
  ARA, CJ, Portefeuilles nr. 24/B : Brief van Procureur-Generaal De
  Causmaecker aan het Comite jesuitique: De Causmaecker omschrijft Brugge als een
  stad "qui se depeuple et deperit tousles jours".
  46
  De Vlaamse jezu1eten hadden enkel te Antwerpen en te Bergen een internaat ("convict") verbonden aan hun colleges (De jezui"eten in de Nederlanden, p. 41).
   200
  
  HET LATIJNS ONDERWIJS TE GENT
  in gereedheid kon worden gebracht.47
  Hoewel Procureur-Generaal De Causmaecker de oprichting van een degelijk
  Engels pensionaat een goede zaak vond (zowel voor toekomstige handelaars
  als voor aanstaande geleerden), liet hij zich tijdens de gesprekken met de
  Engelse jezu'ieten en in zijn verslagen aan het Comite jesuitique nooit uit over
  de bestemming die het "groot" college moest krijgen. Mogelijk vatte De
  Causmaecker zijn rol in de onderhandelingen louter op als tussenpersoon en
  hield hij zich daarom op de vlakte. Misschien moet zijn "neutraliteit" echter
  begrepen worden als een berekend manoeuvre om (rninstens een deel van) de
  gebouwen van de jezu'ieten tot meerdere eer en glorie van "zijn" Raad van
  Vlaanderen in te kunnen pikken. Ongetwijfeld was het hem toen reeds opgevallen dat het leegstaande jezu'ietencomplex ook dienen kon om het gerechtshof te huisvesten, dat vooralsnog in het vervallen Gravensteen resideerde.
   Toen het Comite jesuitique het voorstel van de Engelse paters afwees, moet
  De Causmaecker dan ook opgelucht adem hebben gehaald. 4 8
  De Procureur-Generaal en zijn collega fiscaal Diricx (die in 1782 voorzitter
  zal worden van de provinciale justitieraad),49 deden in december 1774 openlijk een gooi naar de leegstaande collegegebouwen. In een "memoire" gericht
  aan de Gevolmachtigde Minister gaven ze te kennen dat het Gravensteen,
  waarin de Raad van Vlaanderen sinds 1385 was ondergebracht, op instorten
  stond ("Les Batimens du Conseil sont en general si delabres par leur
  vetuste... qu 'ils sont absolument irreparables et menacent une ruine prochaine"). Ondanks de enorme kosten die de voorgaande jaren aan het gebouw
  waren gedaan om de dringendste problemen aan te pakken, hadden regen,
  wind en sneeuw er nog steeds vrij spel. Niet aileen het personeel van de Raad
  leed daar onder, maar ook de archieven werden er ernstig door aangetast ("Les
  actes et les documens qui y sont deposes tombent dans un deperissement total
  
  47
  ARA, CJ, Portefeuilles nr. 24B: "Il seroit superjlu de remarquer icy que
  l'ancien college Flamand de Gand, avec quelques Zegers changemens, seroit tres propre pour un tel itablissement''. Zie over de Engelse jezu'ieten nog: De jezuieten in de
  Nederlanden, pp. 29-30; Bonenfant, La suppression de Ia Compagnie, pp. 186-187;
  Brouwers, De jezuieten te Gent, p. 132. Het Engelse jezuletenhuis van Gent fungeerde als noviciaat en tertiaat van de Engelse provincie. Hoewel het "le grand college
  anglois de Gand'' werd genoemd, constateerde Jean-Fran~ois De Merlier, die eind september 1773 belast werd met de opheffing van het huis, dat er geen les werd gegeven
  (ARA, CJ, Portefeuilles nr. 22, verslag van 23 september 1773).
   48
  ARA, CJ, Protocollen nr. 5, fol. 181-183v, protocol van 3 februari 1774;
  CJ, Portefeuilles nr. 24B, voorstel van de Engelse jezu'ieten en reactie van het Comite
  jesuitique. Volgens de Brusselse ambtenaren moesten beide Engelse colleges hetzij in
  de gebouwen van de Vlaamse jezu'ieten van Brugge worden ondergebracht, hetzij in
  het oorspronkelijk "klein" college.
  49
  Gazet van Gent, april 1782.
  201
  
  DIRKLEYDER
  
  par l'humidite qui y perce de toute part"). SO Nu deed zich echter in de ogen
  van de fiscaals een unieke gelegenheid voor om met beperkte middelen het
  probleem van de Raad van Vlaanderen uit de wereld te helpen. Het jezu"ietencomplex bevond zich immers in een uitstekende staat5 1 en hood precies wat
  het gerechtshof nodig had "tant pour l'exercice de ses fonctions que pour Ia
  surete de ses actes".
  Volgens De Causmaecker kwam het eigenlijke collegegebouw het best in aanmerking als nieuw gerechtshof. De speelplaats kon dienen voor eventuele
  terechtstellingen; de klassen waren voldoende ruim voor de verschillende juridische "kamers", en in de bibliotheek kon . het archief worden opgeslagen.
  Zonder al te ingrijpende werken kon het geheel gebruiksklaar worden
  gemaakt. In de rest van het complex (de patersvleugel) kon volgens de
  Procureur-Generaal gerust het bisschoppelijk seminarie worden ondergebracht. Het nieuwe humanioracollege dat mogelijk in Gent zou worden opgericht, kon dan gebruik maken van de vrijgekomen gebouwen van het seminafie "etant pourvu d'un grand nombre de petites chambres necessaires a un
  pensionnat, des logemens pour les maftres et des places pour les classes".
  