title: Oude compagnie 1598-1600
text: B.
  OUDE COMPAGNIE
  1598-1600.
  Downloaded from Brill.com 05/18/2024 09:05:32PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  OUDE COMPAGNIE 1598
  
  1600.
  11
  
  IV. BANDA.
  18 Maart 1599. »
  In Mei 1598 verliet een vloot (uitgerust door de Oude Compagnie te
  Amsterdam, welke was gevormd door do samensmelting van de Compagnie van Verre met een Nieuwe Compagnie in die stad) Nederland
  met bestemming naar Indië, onder bevel van Jacob Corneliszoon van
  Neck en Wijbrand van Waorwijek. Eerstgenoemde verkreeg te Bantam
  een rijke lading en keerde met een gedeelte der schepen naar patria
  terug; Van Waerwijck werd nu admiraal der in het Oosten achtergebleven
  schepen en vertrok met Jacob van Heeinskerck als vice-admiraal in
  Januari 1599 naar de Molukken. Men kwam in 't begin van Maart bij
  Ambon, vanwaar Van Heemskerck al spoedig vertrok naar Banda met
  twee schepen, die 15 Maart bij Groot-Banda kwamen en „in de vryheyt
  van Ortatan" * ankerden. Een paar dagen later sloot van Heemskerck
  een contract met den sjahbaudar' van die plaats: „eertijts thooft,
  vermach nu gans niet, dooch heeft noch veel oude preuiliges." (Vgl. De
  Jonge, Opfcomstf, II, bldz. 426—428; Van der Chijs, .Banda-etVaMOen, bldz.
   2, vv.j Bescftri;» in^e «an de ei)7a»den Banda, in deze Bijdragen, III,
  bldz. 74, v.)
  
  lek Jacop Heemskerck, Vijsadmiral, bekemie met Boijsida, sabandaer van Ortatan, ende Merou, siju broeder, gecontrakteert te
  hebbeu eude ha er luijdeu belooft voor rubba-rubba, •* auckerage
  ' Overgenomen uit het journaal van Van Heemskerck, dat afgedrukt is bij
  De Jonge, t. a. p., II, bldz. 428. — In 't Contractboek komt een omschrijving
  van den inhoud van dit contract voor met den blijkbaar onjuisten datum:
  16 Maart en met enkele niet in 't contract, maar wel in 't journaal (op 23
  Maart) voorkomende bijzonderheden.
  * Waar dit lag'? Vermoedelijk aan de Noordzijde van het eiland Lontor,
  zooals ik uit van Heemskerck's journaal op 15 Maart meen te mogen opmaken.
  Hiermede komt overeen, wat Valentijn, Banda, III, b , 2 bldz. 5 mededeelt.
  Hij noemt „aan de Noordzijde het. stedeken Ortattan, of Orontatte, . . ..
  eigentlijk Orangdataug." Op den atlas van Stemfoort en Ten Siethoff wordt
  Orangdatang echter aangetroffen op de Zuidkust en op Valentijn's kaart van
  Banda ligt Orontatte niet aan de kust, maar midden op het eiland. Uit
  verschillende plaatsen bij Tiele—Heeres, itoutcrfo/fen, I , II (zie de Registers,
  SM6 voce) mag worden opgemaakt, dat Ortatan in de eerste helft der 17"
  eeuw zich inderdaad van de Noordkust tot in 't binnenland heeft uitgestrekt.
  * Havenmeester in letterlijke vertaling. Een aanzienlijk inlandsch ambtenaar
  inderdaad.
  * Havengeld.
  Downloaded from Brill.com 05/18/2024 09:05:32PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  12
  
  OUDE COMPAGNIE 1598 1600.
   ende alle andere ougeldeu, die op deese stroom souden mogen vallen
  voort schip Geldria ' , vier bareu * van Malaca ofte Banda iu f ulij,
  waer voor den voorschreven sabandaer ende sijnen broeder mij
  belooft hebben te bevrijen van alle ougeldeu, die mij van jemants
  anders souden afgeheijst werden; in kennisse de waarheijt hebbe ick
  dit onder teijkent, den 1S'>™ Maart A° 99. •'
  
  V. AMBON. *
  September 1GOO. *
  Onder het bevel van Steven van der Haglien vertrok in April 1599
  een kleine vloot, uitgerust door de Oude Compagnie, uit Nederland
  naar Azië. Xa Bantam te hebben aangedaan, kwam de Admiraal zelf
  met één zijner schepen bij Hitoe. De bewoners van dit schiereiland
  vroegen zijn hulp, om de Portugeezen van het eiland Ambon te verdrijven. Van der Haghen verleende hulp, maar het gehoopte doel werd
  niet bereikt. Wèl werd met de Hitoeëezen een contract gesloten. (Vgl.
  vooral Tiele, .Europeè'rs , VI, bldz. 25).
  1600 ju September is den admirael Steven van der Hagen niet
  de Ambonneesen in verbond t getreden en geaccordeert om de
  Portiigesen gelijckelijck tegeustandt te doen. Tot welckeu eijude op
  Hitoe een cassteell zoude geleijdt worden aeu het welcke de juwoonders gehouden souden zijn te arbeijden. * En de Hollanders
  zoude t' zelve met volck, geschut, kruijd en lood, victualie versorgen omme de jngesetenen daermede tegeus den overlast der
  • Het schip van Van Heemskerck.
  »De „baer foeijllie" van Banda is gelijk „100 'S? Bandaa of 525 ït' Hollandts".
  Een andere maatstaf wordt gegeven in het journaal van Van Heemskerck
  bij De Jonge, t. a. p., bldz. 444.
   ' In het Contractboek is nog opgenomen onder den datum 5 April de
  overeenkomst met Neira,.waarvan Van Heemskerck spreekt in zijn journaal
  op 6 April. (De Jonge, t. a. p., bldz. 431.) Het komt mij voor, dat men hier
  niet heeft te doen met een contract iu publiekrcchtelijken zin, maar met
  een overeenkomst zuiver van privaatrechtelijken aard. Ik heb het stuk daarom
  niet opgenomen.
  • In het Coiitractboek komt nog voor een overeenkomst van „den admiraell
  Warwijck met de eylanders van Amboyna" d.d. 10 April 1599 omtrent den
  nagelprijs. Het komt mij voor dat zij een tijdelijk karakter draagt en ik heb
  haar daarom hier niet opgenomeu.
  " De onderstaande inhoudsopgave van dit contract, dat ik overigens niet
  keu, is overgenomen uit het Contractboek.
  • Het bekende „Kasteel van Verre" of „Kota Waerwijck", bij Kaitetoe en
  Hila op Hitoe's Noordkust ontstond.
  Downloaded from Brill.com 05/18/2024 09:05:32PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  OUDK COMPAGNIE 1598
  
  1600.
  18
  
  Portugeseu te beschermen. Dies zoudeu de jnwoouderen alle nageleu,
  die zij teelldeu, aen de Hollanders tot zeekeren gestelden prijs
  verbonden weseu te leveren zouder die aen eenige andere uatien te
  mogeu vercopen.
  VI. AMBON
  9 Juni 1601. i
  Voor rekening der Oude Compagnie verlieten eenige schepen onder
  bevel van Jacob Wilckens in December 1599 de reede van Texel. Twee
  schepen van deze vloot vertrokken in December 1600, onder bevel van
  Cornells van Eemskerck, van Bantam met bestemming naar de Molukken.
   Hij lichtte het Kederlandsche garnizoentje uit het Kasteel van Verre,
  omdat hij wèl zag, dat liet zich niet zou kunnen verdedigen tegen een
  krachtigen aanval der Portugeezen. Hierdoor liet hij echter voor de
  toekomst de Hitoeêezen tegenover hunne Europeesche tegenstanders
  alleen staan. Overigens verleende hij voer 't oogenblik den Hitoeëezeu
  hulp tegen dezen, en sloot verder met hen onderstaand contract. (Vgl.
  Tiole, £«rop«ërs, VI, bldz. 33.)
  
  Alsoo den admiral Cornelijs van Eemskerck alhier onder Ainboina op deu 2 Jannewarij * anno 1601 gearrivert is eude ons
  met alle vruntschap beiegent heeft, versouckende hij zijn handel in
  alle vroomicheijt en getrouwicheit drijven mochte, het welcke wij
  hem gelijck als ander natie vergundt hebben , heeft derhalven op
  al hier tot Hij to een huijs versocht als oock tot Mamala *, het
  welcke hem door ons geconsenteert is, in welcke plaetsen hij sijn
  cooplideu gesonden heeft die met ons in alle vreede, vrindtschap
  ënde redelijckheit gehandelt hebben tot op den 19 Martij anno
  ditto dat wij ouder geschreeven gouverneur eu cappitein aen des
  heere Admirael boort gecomen zijn, al soo wij in uiterste noot
  waren van het stedeken Lucitello •* te verliesen door de Poortugesen,
  die aldaer met groot-e macht voor en rontom la-ghen met 13 corocoren en 2 fusten te waeter ende met menichte van volck te landt;
  aen hem in alle oetmoedicheijt versoukeude, hij ons in soodanighen
  ' Onderstaande copie van dit contract ontleen ik niet aan het Contractboek,
  maar vond ik ejders in het oud-koloniaal archief.
  * Tiele stelt dit op 19 Januari.
  * De Jonge, OpAomsi, I I , bldz. 473, heeft foutief „Manielo".
  * Asiloeloe op de Xoordwestkust van Hitoe V (Zie Valentijn, II, b , bldz.
  14.) — Noesa Teloe is een eilandje, dicht bij Asiloeloe gelegen: een deiDrie Gebroeders.
   Downloaded from Brill.com 05/18/2024 09:05:32PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  14
  
  OUDE COMPAGNIE 1598—1600.
   uoot assistereu wilde eude siju hulpe uiet ontseggen, tot het welcke
  wij hem niet alleeneu bereit en willich gevonden hebben, maer
  ons seluer tot de saecken aengeporret, soe dat hij ons met het
  schip Overijsel, met volck, munitie van oorlooghen en anderen
  uootsaeckelijckheeden wel versijeu sijude, op den 21 Martij geassisteert
  heeft, daerop zijn oppercoopman ' van Hito als cappitain gesondeu,
  soo dat de Portugesen alleen door het gesicht des schips, vreeseude
  dat op haer aen quaem en eer het op een mijl uae haer genaeckten,
  de vlucht geuoomen hebbeu, soo dat wij bekennen, deese hulpe
  en trouwen assistentie des heer Admirael alleene een oorsaek vau de
  behoudenis eude outset des beleide en genochsaem(?) verlooren stedekeus
  geweest is. Heeft den Admiral, dit exploot gedaen siende, den
  handel weederom met ons in alle getrouwicheit en oprechticheit
  gedreuen tot op den 9 Junij des seluige jaer, dat hij vau
  sinne is geweest om weederom met siju twe scheepen naer huiswaert
  ofte ander plaetsen daer het hem geliefde te vertrecken, hebbende
  alhier den tijdt van over de vijf loopende maende geleegeu,
  in welckeu tijdt wij van hem ende allen deu zijnen niet anders
  als met alle beleeftheit [ende] vrundelijckheit beiegeut, dan oock
  broederlijck met ons gehaudeldt heeft, van het welcke wij altsamen
  ghereedt sijn ghoede certificatie ende getuicheuisse af te gheeuen,
  alsoo wij in deese oock doeu gelijck wij met der daet bewijseu dat
  wij deu selvige admeral, om alle deese deuchdeu boouen verhaelt en
  aen ons beweesen, vau allen tollen, coustume anckeragen en ongeldeu
  vrij houden sonder daer iet af te neemen ofte te vereisen van hem
  ofte de zijnen, van eeneu meestere gesonden, hier soude mooghen
  arriveereu. Het welcke wij met alle deu gheenen hier booveu verhaelt
  belooven te ouderhoudeu. In kennisse der waerheit dat wij dit alles
  oprechtelijck eu sonder geveinstheit meeuen, hebben wij dit met
  ons eigheu handt ondertekent eude naer onse costumeu versegelt in
  ons balaijer * ofte raethuis op het eilaut Ambouio ouder jurisdictie
  van ons gouueruement van Hito als principael van het eilaudt
  voorschreven, deesen 9 Juuy 1001. Stondt onderteeckent in haer
  tale de twe voornaemste haer naem.
   ' Gelijk bekend is, is dit later geworden een bepaalde rang onder de
  ambtenaren der O. I. C., die onderkooplieden, kooplieden , opperkooplioden
  onder hen telde.
  * Balé, balai, baileo.
  *
  
  Downloaded from Brill.com 05/18/2024 09:05:32PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  OUDE COMPAGNIK 1 5 9 8
  
  1600.
  15
  
  VII. BALI.
  7 Jnli 1601. *
  Cornelis van Eemskerck ging van Ambon naar Bali. Hier verkreeg hij
  eveneens handelsvrijheid. (Vgl. Tiele, _Buropeèrs, VI, bldz. 33, v.)
  Laus deo semper desen 7 July 1601.
  Den coniuck vau Bali * sendt den coniuk vau Hollaudt zijnen
  groedt. U admirael Comelis van Eemskerck js bij mij gecomeu,
  mij een brief vau U Hoocheit brengende, ende versocht aen mij
  dat ick toelaeten wilde, de Hollanders alhier te mogen handelen
  gelycke als die van Bali self's, waer door ick haer ende alle de
  gheene U hoocheit seudt vergunne alhier vrij te handelen, als mijn
  eighen ingesetene ende also ofte sij in Hollaut quamen, ende dut
  Bali ende Hollandt een sij.
  Dit js de copye des Conincks brief in Baleesche spraeck my
  mede gegeven, de welcke door Emauuel ïtodenburch ' ouer geset
  js in onse Nederlandtsche spraeck. Ende [zij] gebruycken gheen
  onderteeckeninghe. Wordt derhaluen van mij aen UL. also gesonden.
  VAN
  
  EEMSKKKOK.
  VIII. PATANI.
   10 November 1601. *
  Jacob van Neck, die als admiraal eener vloot van de Oude Compagnie
  in Juni 1600 uit Holland was vertrokken, kwam, na vele omzwervingen
  in den Maleischen Archipel en Oost-Aziè, in November 1601 bij het
  Maleische rijkje Patani aan de Oostkust van het Maleische schiereiland,
  toen bloeiend door den handel, o. a. in peper, welke werd aangebracht
  van verschillende plaatsen van het schiereiland en van Sumatra's Oostkust. Na eenige onderhandelingen werd een handelsovereenkomst door
  Van Nook gesloten met de inlandsche autoriteiten. (Vlg. Tiele, <£urop«è'm,
  VI, blz. 38, v.)
  * Onderstaand stuk ontleen ik niet aan het Contractbock, maar vond ik
  elders in het oud-koloniaal archief, nl. in dat der Oude Compagnie.
  2 Volgens certificaten in het archief der Oude Compagnie dd. 12 Juli en
  9 Septemer 1601 hield deze „koning" verblijf te Gigel of Gigil, m. a. w.
  Gilgil of Gèlgèl (in ICloenkoeng), in die dagen de hoofdplaats, tevens zetel van
  den dewa-agoeng, den oppervorst, van geheel Bali.
  * Een der schepelingen van De Houtman's eersten tocht van 1595—1597.
  Toen werd Bali aangedaan en een paar Nederlanders waren op het eiland
  achtergebleven.
  * Onderstaande inhoudsopgave van dit contract is overgenomen uit het,
  Contractboek.
  Downloaded from Brill.com 05/18/2024 09:05:32PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0
  
  16
  
  . OUDE COMPAGNIE 1598 1000.
   1601: 10' November is de admiraell vau Neck met die van
  Patanv over een gekomen, dat d'onse aldaer een huijs souden
  timmeren om haeren handell te bedryven, t'welck zij ook terstoudt
  hebben beginnen te maken en belangende de prijs van de peper,
  dat zij voor de baer van 380 'S? zouden betaeleu 30 r^ van aghten '
  biikalven den toll van 8° ten 100 voor de Koninginne .*
  ' De reaal had toen de waarde van onjeuecr 48 stuivers. (Vgl. N. P. van
  den Berg in J?Mci/eZopae<2te, I I , bldz. 588, v.) Do uitdrukking „van aghten"
  wijst er op, dat zij „eigeiüyk niet meer dan 8 schellingen doet". (PfaiflnÉ&oefc,
  VII, 1890, bldz. 792.) De waarde dezer munt was echter wisselend in den
  loop der tijden.
  ' Patani werd geregeerd door eene Vorstin, onder de — toen tamelijk wel
  nominale — opperhoogheid van Siam. (De Jonge, I I , blz. 91. — Heeres,
  ffendrifc Janssen, in Indische Gids, Januari 1896, bldz. 3.)
  
  Downloaded from Brill.com 05/18/2024 09:05:32PM
  via Open Access. This is an open-access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported (CC BY-NC
  3.0) Licence.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0.
  