title: Vruchten van de Reformatie
text: *
  
  *
  
  *
  
  :fc
  
  In de groote bouwkunst van onzen bloeitijd heeft de Reformatie en
  ook het Christendom weinig aandeel. Z ij is voor alles burgerlijk. De
  G ereform eerde gemeenten betrokken de middeleeuwsche godshuizen,
  — en treurig genoeg mishandelden zij ze, toen ze er preekkerken van
  m aakten met miskenning van hun structuur als een levend geheel. Het
  zou tot onzen tijd duren voor men zich weer ging bezinnen op de moge­
  lijkheid om een christelijke kerk te gebruiken naar haar oorspronkelijke
  bedoeling en het bouwwerk weer tot zijn recht te doen komen
  ') V an begeleiding van den gemeentezang door het orge] is slechts op den langen
  duur, vooral onder invloed van HuYGENs' Geirm'A: of onpe&rm% pan Aef orge/ (1641)
  sprake.
  83
  
  door het zijn cultische functie te hergeven. — N atuurlijk is er
  schoonheid in een !eege witgekalkte kerk, een schoonheid, die een Saenredam on s leerde zien. M aar wie daarin een specifieke protestantsche
  schoonheid wil zien, vergeet, dat hij niets anders ziet dan de schoon­
  heid van lijn en ruimte, die de catholieke bouwmeester schiep en die alle
  ontluistering doorstond.
  E r werden ook nieuwe kerken gebouwd, soms zeer m ooie: de
  de ronde Luthersche te Amsterdam, de M arekerk te Leiden, de Nieuw e
  Kerk te Groningen en s G ravenhage, de O ostkerk te M iddelburg.
  M aar ook deze hebben niets G ereform eerds; zij zijn alle opgetrokken
  in den zoogenaam den centralen bouw, naar het model van de Italiaansche renaissance. W ie de Santa M aria della Salute te V enetië kent, kent
  ook deze bouwwerken (verg. M . D . O ziN G A , D e ProfesianfscAe.&erAr&OHM? ;'n /Veder/and ran J e N errorm ing foi den FranscAen
  1929).
   D e beeldhouwkunst had in onzen bloeitijd niet al te veel emplooi.
  H et waren in hoofzaak grafgesteenten, die zij voortbracht, en deze had­
  den w elisw aar hun plaats in de kerk, m aar zij waren aan het wezen van
  den eeredienst en van de kerk nog vreemder dan de orgelfronten. T o t
  op den huidigen d ag zijn zij de soms schoone, veelal praalzieke getui­
  gen van het feit, dat de vaderen het rechte kerkgebruik niet konden vin­
  den : op de plaats van Godsverheerlijking en sacram entsviering verkon­
  digde de beeldhouwkunst den renaissance-roem van een dood lijk.
  Slechts bij de tombe van den V ad er des V ad erlan d s kunnen wij d aar­
  in berusten.
  En ook het som s prachtige beeldhouwerk aan kansels en lambrizeeringen draagt gewoonlijk een uitgesproken renaissancistisch karak­
  ter. D e afsch affin g van de Christelijke symbolen had een leegte ge­
  laten, die nu met heidensche werd gevuld.
   *
  
  *
  
  *
  
  %
  
  D e groote verandering, die met de Reform atie over de Christelijke
  beschaving kwam, is het duidelijkste zichtbaar in de kunst, die H olland
  het n aast aan het hart lig t : de schilderkunst. D e nauw e band met kerk
  en Bijbel, met liturgie en heiligentraditie w as w elisw aar ook in de Roomsche landen met Renaissance en Barok steeds losser geworden, bij R u­
  bens strijdt de classieke met de Christelijke mythe om den voorrang,
  m aar een volslagen saecularizatie als in de H ollandsche kunst vindt
  men in V laanderen en Italië toch niet. D e grootsche ontdekkingen van
  het binnenhuis, van het stilleven, van het landschap en het genrestuk
  geschieden ten koste van den Christelijken inhoud der vroege N eder­
  landsche kunst. E n de meesterlijke portretten op de Anatomieën,
  Schutters- en Regentenstukken hebben hun beteekenis in zichzelf, niet
  als bescheiden Stichtersbeelden naast domineerende heiligenfiguren.
   84
  
  H m ztN G A heeft er op gewezen, dat het ideologische element in de*
  Hollandsche schilderkunst grootendeels heeft ontbroken. In d erd aad :
  gemeten aan de kunst der V an Eycks, van M emling en M atsys, van
  Jeroen Bosch en Breughel is de Hollandsche schilderkunst arm aan
  gedachteninhoud, dus ook aan Christelijken inhoud. Z ij is daarm ede
  representatief voor de wending in het gansche Europeesche denken en
  b eseffen : eerst moest de wereld en de mensch in volle heerlijkheid en
  uiterste ellende worden ontdekt voor het penseel en de teekenstift weer
  het bovenzinnelijke kon trachten te verbeelden. En w aar de kerk de
  schilderkunst nog minder emplooi g a f dan de bouwkunst óf de muziek,
  kwamen de kunstenaars ook niet in de verzoeking — als in Italië en
  Vlaanderen — een volstrekt uiterlijk geworden verband tusschen
  schoonheid en heiligheid beroepsmatig te handhaven.
  M en moet hier niet tegen inbrengen, dat de zeventiende-eeuwsche
  schilders toch zoo veel aan den Bijbel hebben ontleend. Behalve bij Rem­
  brandt en enkele anderen is de bijbelsche voorstelling al even zeldzaam
  als de classiek mythologische en even weinig overtuigend. En schilde­
  rijen, die geheel uitdrukking zijn van religieus besef vinden wij slechts
  hee! weinige : bij Rembrandt.
  Intusschen bewijst dit laatste, dat, trots al het gezegde, de H ollandsche schilderkunst niettemin in haar hoogste uitingen getracht heeft het
  heilige uitdrukking te geven. En dit is niet weinig.
   ScH M iD T D EG ENER heeft in een mooie studie (Rem brandt en V o n ­
  del in /%oen:.x, 1942) twee tegenstrijdige stroomingen geschilderd in
  het kunstleven der zeventiende eeuw, aan den eenen kant is er de van
  oorsprong V laam sche barok, die in Rubens haar hoogste uiting
  vindt en die catholiek is op humanistische en w eelderige wijze. Deze
  strooming overheerscht zoowel in de literatuur, w aar V ondel haar cory­
  phee is, als in de bouwkunst (het Amsterdam sche Raadhuis) en de
  schilderkunst. Jacob Jordaens is er de protestantsche vertegenwoordi­
  ger van (ironische en wel heel vleeschelijke herinnering aan het feit,
  dat ook het felle calvinisme uit Vlaanderen kw am !) en wordt door den
  m agistraat geprotegeerd. M aar Rubens is de onvolprezen meester van
  deze kunst.
  T egen over haar staat Rembrandt. T ussch en die beide groote
  m eesters voegen zich ongedwongen al die heerlijke wereldlingen, die,
  als F ran s H als, den barokken zwier vereenigen met een oerhollandsche
  menschelijkheid en van wie slechts hijzelf, aan het eind van een leven
  vol bravoure, de verstilde innigheid van de oude H aarlem sche regen­
  tessen weet te bereiken. (E en geheel andere figuur is weer Carel van
  M ander, hartstochtelijk schilder en minnaar van de schoonheid, tevens
  naar binnnn gekeerd doopsgezinde, die het uiterlijk veracht en de inge­
  togenheid liefheeft; zie S u rr, D e cf:cAier 7?er:H5, 38).
   85 -
  
  M aar aan de overzijde staat Rembrandt. H ij is inderdaad de
  groote bijbelschilder, — een bewijs hoezeer de Bijbel leven kon in de
  fantazie van een kunstenaar. M aar hij is veel meer. Een Calvinist kan
  men hem moeilijk noemen. W ellicht w as ook hij van doopersche a f­
  komst. M aar zijn kunst heeft een geheel eigen religieus karakter. Hij
  zoekt het goddelijke in de menschelijkheid. Bij hem is C hristus niet tie
  mooie V laam sche metselaar, die zoo juist van den steiger gevallen
  is, zooals een geestig Franschm an van Rubens kruisafneming zeide;
  noch de heros a ls bij M ichelangelo; noch de verschijning uit een andere
  wereld als bij G rünewald; noch ook de mystieke figuur van de V laam ­
  sche schilders. Rem brandts Christus is een Jood, die niets goddelijks
  heeft dan het menschelijke, niet treffends dan zijn oogen, niets m ajes­
  teitelijks dan zijn nederigheid. E r is niet dogm atisch in Rembrandts
  kunst. In zooverre is hij nog meer doopersch dan gereformeerd
  geïnspireerd: elk verband met kerk en liturgie, met symbool en traditie
  ontbreekt. A lleen de zuivere menschelijkheid b lijft: de menschelijkheid
  van het lijden. M aar — en dit is in zijn grootheid het Christelijk mo­
  ment, dat te sterker spreekt omdat het nimmer preekt — in die mensche­
  lijkheid wordt de goddelijkheid openbaar zooals geen gulden heiligenkrans verm ag a f te beelden. Ook in Rembrandt, m aar geheel anders
  dan bij V ondel, uit het geloof zich — vooral in zijn latere werken —
  op supraconfessioneele wijze. Z ijn werk kan niet in de kerk hangen,
  tenzij in die eene heilige catholieke kerk, die nergená gebouwd is, om­
  dat G od haar bouwt. W an t zijn werk staat tegenover dat van Vondel
  a ls dat van de pure innerlijkheid. Rembrandt heeft ons den mensch
  geopenbaard, en — omdat hij Christen w as — ons in de menschelijke
  trekken de goddelijke van Christus onthuld.
   G. V A N D E R L E E U W.
  D IE
  
  D EKALO O G AS BESTA N D D EEL V A N
  V R O E G - C H R IS T E L IK E L IT U R G IE.
  D IE
  
  By enige ondersoek na die sam estelling van die liturgie van die
  eerste Christene, moet c}aar uit die staanspoor rekening gehou word
  met twee vormende elemente. Die eerste hiervan is die liturgiese gebruike van die Tem pel en die Synagoge en tweedens, die uitsprake van
  Jesu s en die A postele.
  Om die mate van die invloed van die Joodse godsdiensvorm e op
  die christelike te bepaal, moet ons ons duidelik voorstel dat die C hris­
  tene in Jerusalem , ná die kruisiging van die Here, nog steeds die T em ­
  pel en die Sy n ag o g e beskou het a s die aangew ese plekke vir hul go ds­
  
  86.
  