title: None
text: 29. Volgens Hendrickx (RAG, RVI, 722, f° 151 v°) was dit toen
  Willem Damman uit de bisschoppelijke gevangenis te leper «fortse­
  lingen uutghehaelt ende wechghelyt (werd) met pistoletten ende an­
  dere wapen». Die bevrijding gebeurde op 12 mei 1562 (E. de Coussemaker, o.e., I, 310, 348; III, 74). Indien Hazaert op dit ogenblik
  eveneens nog te Rouen verbleef, zou dit betekenen dat hij de eerste
  zittingen van de Antwerpse synode niet heeft bijgewoond.
  die immers, na de aankomst van tientallen verbitterde pro­
  testantse vluchtelingen, een meer uitgesproken revolutionair
  karakter had gekregen x.
  Bij hun terugkeer in de Nederlanden spoedden de twee
  reizigers zich naar Antwerpen, om er deel te nemen aan
  de synode. Daar ook het zo omstreden vraagstuk van het
  weerstandsrecht op de dagorde stond, trachtten de radi­
  calen zoveel mogelijk mensen van hun partij op de verga­
  dering samen te krijgen: men zag er naast Hazaert nog
  Herman Moded 31, Joris W yb o 32 en de reeds bekende Jacob
  de Buyzere. De synode kantte zich met beslistheid tegen
  het standpunt van het Londense consistorie dat lijdelijkheid
  tegenover de maatregelen van de overheid voorschreef. Een
  treffende illustratie van de stemming te Antwerpen was
  wel, dat in juni 1562 op de Vismarkt twee gevangenen van
  de Inquisitie bevrijd werden, en dat één der eersten die
  daaraan meededen juist Moded was. Het is wel niet toe­
  vallig, zo meent Van Schelven terecht, dat mannen die op
  deze synodale vergadering op de voorgrond traden, ook
  leidende personen waren tijdens de troebelen van 1566 33.
   Na de synode waren Hazaert en zijn assistent weer on­
  gemeen bedrijvig in de «diaspora», klaarblijkelijk met de
  30. De kerk van Rouen was in die iaren van grote betekenis voor
  het Nederlands Calvinisme. (L.-E. Halkin en G. Moreau, o.e., p. 8-9,
  11-12.)
  31. Zwolle omstreeks 1530 - Middelburg 1603. Sinds 1560 werk­
  zaam als predikant te Antwerpen en in de Vluchtelingengemeenten.
  In 1566 voorman van het georganiseerd verzet in Vlaanderen. In
  1578, na de oprichting van de Calvinistische Republiek, is hij weer
  in Gent, maar in 1580 trekt hij terug naar het Noorden, waar hij
  tot aan zijn dood een zeer vooraanstaande rol speelt. (A.A. van
  Schelven, art. Moded (Herman), - NNBW, III, kol. 862-874.)
  32. Pittem omstreeks 1530 - Londen 1576. Schoolmeester te Tielt
  en Menen. In 1559 Calvinistisch predikant. Naar aanleiding van de
  synode te Antwerpen werd hij verbannen. Hij bleef evenwel werk­
  zaam in de Nederlanden, o.a. te Gent en Mechelen. In 1566 trad hij
  op als predikant tijdens de hagepreken. Vanaf 1568 werkte hij vooral
  in de Vluchtelingenkerken. (Id1., art. Wybo (]oris), - NNBW, III,
  kol. 1494-1497.)
  33. Id., Het bepin van het gewapend verzet, p. 136-140. Cfr. P.J.
  van Herwerden, Bij den oorsprong van onze onafhankelijkheid (Gro­
  ningen, Batavia 1947), p. 27.
   bedoeling, zoveel mogelijk contacten te leggen met de plaat­
  selijke gereformeerde voorgangers. Z o namen ze te Eeklo
  bij Lauwereys de Vos, die van zijn huis een soort ontmoe­
  tingscentrum had gemaakt voor Calvinistische predikanten,
  geregeld deel aan bijeenkomsten 34 met Jan Claissone 3S,
  Loys de Voghele 36, Gelein Brant 37 en François Zoete
  38. Op uitnodiging van deze laatste brachten ze ook een
  bezoek aan de gereformeerden van Axel 39. Te Casuele in
  het Land van Saaftinge, te Gent, Nieuwpoort en Oostende
  waren ze evenmin onbekenden. Het is zeker niet overdre­
  ven te beweren dat zij, door het uitbouwen van een net­
  werk van verbindingen tussen de verschillende plaatselijke
  kernen, in niet geringe mate hebben bijgedragen tot het
  succes van het Calvinisme, ook in de kleinere centra.
  Intussen liepen te Brussel voortdurend alarmerende be­
  richten binnen over de snelle groei van de nieuwe religie
  en over de steeds groter wordende durf van haar aanhan­
  gers. Tijdens de chanteries waren in Doornik honderden
  nieuwgezinden op straat gekomen, in Valencijn werden twee
  Calvinisten op het laatste ogenblik met geweld van de
  brandstapel gered (jour des maubrulez). In Vlaanderen
  was het vooral de openbare gewapende predikatie van 12
  34. RAG, RVI, 722, f° 151 v°.
  35. Koopman van scheerwol uit Eeklo. Sinds 1562 predikant. Ac­
  tief tijdens de beroerten van 1566 in zijn geboortestad. In 1568 door
  de Raad van Beroerten bij verstek verbannen verklaard. Bleef echter
  te Antwerpen, maar werd er in 1571 terechtgesteld. (J. Decavele, De
  reformatorische beweging te Axel en Hulst (1556-1566), - Bijdragen
  voor de Geschiedenis der Nederlanden, X X II (1968-1969), p. 5-6.
   36. Geboren te Eeklo. Afvallig Brugs Karmeliet, betrokken bij
  de hagepreken te Eeklo in 1566. (A. de Vos, Godsdienstberoerten
  te Eeklo tijdens de X V Ie eeuw, - Appeltjes van het Meetjesland, XII
  (1961), p. 121.)
  37. Visverkoper uit het Land van Saaftinge, tevens handelaar in
  verboden boeken in het gebied tussen Antwerpen en Eeklo. (J. De­
  cavele, o.e., p. 4-5.)
  38. Messemaker uit Hulst, voorganger van de Calvinistische kern
  in zijn stad. Vluchtte in 1564 uit schrik voor de repressie. Was tij­
  dens de troebelen weer actief te Hulst en werd daarom op 1 juni
  1567 terechtgesteld. ( Ibidem, p. 6-7, 12, 40.)
  
  39. Ibidem, p. 7-8,
  
  juli 1562 op het kerkhof te Boeschepe 40 die de overheid
  deed uitzien naar meer krachtdadige middelen ter bestrij­
  ding van de ketterij. Uit schrik voor de verscherpte inqui­
  sitie nam Hendrickx daarop de wijk, eerst naar Engeland,
  vervolgens naar Emden - waar hij een baantje kreeg bij de
  boekbinder en -handelaar Lucas Silvius - , en eindelijk naar
  Keulen 41. Midden 1563 was hij echter alweer in Vlaan­
  deren. Samen met een tiental geloofsgenoten woonde hij
  toen een godsdienstige plechtigheid bij in het huis van de
  reeds genoemde Mr. Joris W ybo te Gent. Samen met Ha­
  zaert hernam hij daarna zijn bedrijvigheid in Vlaanderen,
  vooral in de streek van Hondschote en Nieuwkerke 42. Daar­
  bij trad hij ook op als boodschapper en verbindingsman
  met de Antwerpse Kerk onder het Kruis. Tijdens één van
  de talrijke reizen tussen de handelsmetropool en het W est­
  kwartier zou zijn onbesuisd optreden hem uiteindelijk nood­
  lottig worden.
   Op een namiddag in juni 1564 was de ex-priester, in het
  gezelschap van een zekere Pieter Marquet 43, op weg van
  Antwerpen naar Gent. Bij de doortocht door Daknam 44
  40. A. Cordewiener, Prêche calviniste à Boeschepe (12 juillet
  1562), - Bulletin de la Société de l'Histoire du Protestantisme fran­
  çais, CXII (1966), p. 105-120.
  41. RAG, RVl, 722, f° 148 v" en 149 v“. Interessant is wat Hen­
  drickx getuigt nopens het Emdens drukkersbedrijf. Volgens hem
  werden daar helemaal geen mennonitische geschriften gedrukt; de
  naam van Jan Biestkens, op bepaalde boeken als uitgever vermeld,
  was bovendien verzonnen. Dit stemt overeen met wat H.F. Wynman
  tracht aan te tonen; volgens deze auteur kwamen de Biestkensboeken van de pers van de te Emden werkzame Brugse drukker Jan
  Gailliart. (Grepen uit de geschiedenis van de Nederlandse 'Emigran­
  tendrukkenjen te Emden, I, - Het Boek, XXVI (1963-1964), p. 163­
  164).
  42. RAG, RVl, 722, f° 152.
  43. Marquet was de knecht van David Cambier uit Nieuwkerke,
  die einde 1562 om ketterij op de galleien gebannen werd. Marquet
  stelde zich van dan af aan ten dienste van de gereformeerden als
  boodschapper; hij had onder meer tot taak, de uitwijkelingen uit
  het Westkwartier naar Nieuwpoort te brengen, waar ze konden
  wachten op een gunstige gelegenheid om het Kanaal over te steken.
   (E. de Coussemaker, o.e., I, p. 284-285, 350.)
  44. ARA, Rekenkamer, 14.476, rekening Servaas van Steelant,
  
  nam hij een L ieve-V rouw ebeeldje u it de nis aan de v o o r­
  gevel v an een herberg en gooide h e t in h e t w ater. H e t
  toeval w ild e d a t de baljuw van h e t L an d van W aas juist
  voorbijkw am . N a heftige discussie, n a heel w a t w ederzijdse
  bedreigingen, ko n H en d rick x dan toch gearresteerd w o r­
  den. H ij w e rd voorlopig opgesloten in h e t huis van de
  baljuw te W aasm unster. « V uyt cleenm oedichede» probeerde
  hij d e volgende m orgen zelfm oord te plegen doo r zich de
  keel over te snijden, zo nder succes evenw el. N a zijn h erstel
  w e rd hij n aar h et kasteel van R upelm onde overgebracht,
  w aar hij zich zo voorbeeldig gedroeg d a t hij w eldra de to e­
  latin g k reeg om b u iten d e slotm uren te w andelen. D ie ge­
  leg enheid nam hij echter te b aat om brieven te stu ren naar
  H azaert en andere geloofsgenoten, m et h e t verzoek, hem
  u it d e gevangenis te kom en verlossen 45. T erzelfd ertijd kon
  hij enkele m edegevangenen w arm m aken voo r een o n tsn ap ­
  pingspoging d o o r hen te verzekeren, d a t drie- à vierh o n d erd
  van zijn geloofsgenoten u it A n tw erp en klaar stonden om
  d e bevrijd in g desnoods m et gew eld af te dw ingen 46.
   D rie C alvinisten u it h e t W e stk w artier 47, verm oedelijk
  g estu u rd d o o r H azaert, slaagden er begin ju li in , zich
  hoogbaljuw van het Land van Waas, 1564-1566. In de sententie (zie
  bijlage) wordt verkeerdelijk Waasmunster als plaats van arrestatie
  aangegeven.
  45. RAG, Land van Waas, 1894, f° 46.
  46. L.P. Gachard, Correspondance de Marguerite d’Autriche, III,
  p. 442-443.
  47. Onder hen was Hansken Nuens uit Nieuwpoort, die in precies
  dezelfde omstandigheden als Hendrickx opgesloten had gezeten.
   G«arresteerd te leper om ketterij, werd hij op 17 oktober 1563 naar
  de gevangenis van Nieuwpoort overgebracht. De bouwvallige gevan­
  genis bood echter allesbehalve zekerheid. Toen de gevangene boven­
  dien «diversche schandaleuse liedekens» zong (nl. over de priesters,
  de ceremoniën van de Roomse kerk), die men van buiten heel goed
  kon horen, besloten de Nieuwpoortse schepenen hem naar het kas­
  teel over te brengen. Tijdens de onweerachtige nacht van 23 op
  24 oktober slaagden geloofsgenoten van Nuens er in, ongemerkt
  met een bootje de slotgracht over te steken, een gat te houwen in
  de vier voet dikke muur van de gevangenistoren, en aldus hun «broe­
  der» te verlossen. (RAG, RVI, 722, f° 126-126 v°; ARA, Rekenkamer,
  14.287, rekening 1563-1564). Evenals Marquet stond ook Nuens in
  voor het briefverkeer tussen de vluchtelingen in Engeland en de
  
  in h e t k asteel te late n insluiten , om te pogen Ja n H endrickx
  «by subtilh ey t te verlossene». H e t plan w e rd evenw el o n ­
  derschept 48. In tu sse n hadden enkele m edegevangenen zich
  de m edew erking verzekerd van tw ee R upelm ondenaars. E r
  w erd en koo rd en binn engesm okkeld, m et behulp w aarvan
  de gevangenen ’s nachts een ontsnapping zouden w agen
  langs een v en ster van de G ravenzaal. E en b o o tje in de
  slotgrach t zou h en in veiligheid bren g en 49. M aar oo k deze
  poging w e rd verijdeld. E en derde plan b esto n d hierin, d a t
  m en de tw ee bew akers op klaarlichte dag zou trach ten te
  verschalken en desnoods om te brengen. O p de b ew u ste
  dag, 19 ju li 1564, tra p te één van de w achters inderd aad in
  de v alstrik. H ij w e rd d o o r H en d rick x duchtig toegetakeld.
   M aar in de v erw arrin g die daarop volgde zag d e kastelein
  de kans om zijn personeel n aar b u ite n te breng en en de kasteelp o o rt op slot te doen. N iet zodra h adden d e o ntg oo­
  chelde sam enzw eerders d it b em erk t, of ze gingen alle ov eri­
  ge gevangenen bevrijden, staken de h o u ten b ru g en d e p o o rt
  in b ran d , en vernielden de beelden van h e t altaar in de
  slotkapel, d it alles o n d er de leiding van H endrickx . T oen
  de k ap itein van h e t slot versterking aanvoerde b rach ten zij
  h e t kasteel in staat van beleg, w él van plan zich to t h e t
  u ite rste te zullen verdedigen. E én d er gevangenen geraakte
  to t bij d e m u n itie en ko n m et h et geschut de belegeraars
  op afstand ho u d en . E en andere gaf te k en n en d at d e b e­
  zettin g slechts zou opgegeven w o rd en als h u n v rijlatin g fo r­
  m eel verzekerd w e rd ; hierv o o r zo uden m o eten b o rg staan :
  de bisschop van D oornik, O ran je en E gm on t. D e k ap itein
  w ees echter deze eis van de hand, en gaf zijn m anschappen
  bevel, o p H en d rick x te schieten. T o en een andere gevange­
  ne dodelijk getroffen w e rd m aakten d e belegerden aanstal­
  ten om een ultiem dreigm iddel aan te w enden : ze brachCalvinistische gemeenschappen in Vlaanderen. (Cfr. de brief van de
  Raad van Vlaanderen aan Nieuwpoort, 11 februari 1563 (n.s.), in:
  V. Gaillard, o.e., p. 335-336.)
  48. RAG, Ibid., f4 152.
   49. RAG, Land van Waas, 1894, f° 47-47 v°.
  ten stro o n d er h e t archief om d e ch arters van V laanderen 50
  in b ran d te steken. O p d it ogenblik slaagden de soldaten er
  evenw el in, h et k asteel bin n en te dringen. D e o p stan delin­
  gen w erd en o n tw ap en d en in de boeien geklonken. H e n ­
  drickx, die nu h eel duidelijk w ist w a t hem te w ach ten stond,
  p ro b eerd e de daaropvolgende nach t voor de tw eede m aal
  zelfm oord te plegen 51.
   Bij h e t b erich t v an de ernstige in cid en ten liet d e lan d­
  voogdes dadelijk de n o o d to estan d afkondigen te R upelm onde : niem and m o ch t zich nog in de om geving van h e t kas­
  teel begeven, elk e vreem deling die R upelm onde b in n en ­
  kw am m oest gefouilleerd w o rd en n aar w apens. T erzelfdertijd w e rd E gm on d verzocht, spoedig versterk in g te stu ren
  u it G e n t. V erd er m oesten d e afgebrande toegang spo ort en
  de b ru g zo vlug m ogelijk h ersteld w o rd en 52. I n de gegeven
  o m stan digheden w as de reactie van M argareth a te begrij­
  pen. T ijdens de voorafgaande m aanden h adden de inqu isi­
  teu r T itelm an en de R aad van V laanderen er haar h erh aal­
  delijk vo o r gew aarschuw d, d a t d e k e tters w el eens naar
  d e w apens zouden k u n n en grijpen. O o k n u w eer sprak
  F ilips van C hassey, d e k ap itein van h et kasteel, de vrees u it
  d at de C alvinisten h u n geloofsgenoot zouden ter h ulp ko­
  m en en zich aldus m eester m aken van de k o stb are c h a rte rs 53.
   T ijdens de belegering w aren er inderd aad v erdachte indi­
  vidu en o p g em erk t in d e om geving 54. M en kw am bovendien
  50. Sinds de tweede helft van de veertiende eeuw werden de
  charters van Vlaams-Vlaanderen te Rupelmonde bewaard. Pas tijdens
  het Calvinistisch b«wind in Vlaanderen (1578-1584) werden ze eerst
  naar Antwerpen, vervolgens naar Gent overgebracht. (J. de SaintGenois, Inventaire analytique des Chartes des Comtes de Flandre
  (Gent 1843-1846), p. XI-XVIII.)
  51. RAG, Land van Waas, f° 46-47; RAG, RVl, 7545, f° 329-330
  v°, sententie van Arent Weuszone die bij de muiterij betrokken was,
  15 februari 1566; L.P. Gachard, Correspondance de Marguerite d’Au­
  triche, III, p. 443-444; ld'. Correspondance de Philippe II, II, p. 310.
  52. Algemeen Rijksarchief Brussel ( = ARA), Staat en Audiëntie,
  281, Correspondance de Flandre, V, f° 362, 368, 369.
  53. Ibidem, f° 363.
  54. Ibidem, f° 369.
  te w eten d a t H e n d rick x w el degelijk nauw e co ntacten o n ­
  d erhield m et d e A n tw erp se gereform eerden 5s. B egrijpelijk
  w as de p laatselijke overheid dan ook n iet helem aal gerust.
   Ze verzocht d e landvoogdes, de gevangen ex-priester naar
  elders te late n overbrengen, daar d it «grootelicx zoude w e­
  sen to t ru ste ende tran q u illitey t zoe w el vanden slote, als
  vanden ingesetenen, en d e by dien lu tte l dangier o fte p e­
  rikels zoude m ogen com m en vo irt» 5S. D aarom vroeg M ar­
  garetha aan de R aad van V laanderen en de baljuw van h e t
  L an d van W aas, d e h anden in elkaar te slaan voor de spoe­
  dige berechting v an de leid er d er m uiters. V o ordien m oest
  deze echter gefo lterd w o rd en om m eer bijzonderheden te
  vernem en nopens m edeplichtigen, nopens de leiders der
  C alvinisten, w aar ze vergaderden en dergelijke m eer. O p
  3 augustus 1564 w e rd H en d rick x , n ad at hem als reb el tegen
  d e gerechtelijke o verh eid de rech ter v u ist w as afgehakt, als
  k e tte r terech tg esteld op de b ran d stap el S7. W eer w aren u it­
  zonderlijke veiligheidsm aatregelen getro ffen om elk o p ro er
  tijdens de executie te voo rk om en 58. E indelijk, op 9 augus­
  tu s, gaf M argareth a de toestem m ing to t h e t teru g trek k en
  55. Het bleek dat Hendrickx’ uitgaven tijdens zijn gevangenschap
  betaald werden door een zekere Joos Laurin, in naam van de Ant­
  werpse Kerk onder het Kruis. (Ibidem, f° 378-378 v°.)
  56. Ibidem, f° 377, brief van 28 juli 1564.
   57. Juridisch gezien was alleen de kerkelijke rechtbank (de officialiteit) bevoegd, een priester te berechten, ook wanneer het een mis­
  daad van gemeen recht betrof. Pas nadat de geestelijke ontwijd
  («gedegradeerd») was, mocht hij aan de wereldlijke arm worden
  uitgeleverd ter uitvoering van de doodstraf. (Cfr. het proces van
  Paul Chevalier, L.-E. Halkin en G. Moreau, o.e., p. 17-23.) Op ad­
  vies van de Geheime Raad werd de kerkelijke overheid nochtans
  niet betrokken bij de berechting van Hendrickx, die nochtans pries­
  ter was; hij werd zonder «degradatie» terechtgesteld. De inquisiteur
  Titelman en de befaamde Spaanse monnik Villavicencio verweten de
  president van de Geheime Raad Viglius — tegen wie ze trouwens
  al geruime tijd een lasterkampagne aan het voeren waren — in deze
  aangelegenheid met opzet de kerkelijke rechtsbevoegdheid te negeren.
  (L.P. Gachard, Correspondance de Philippe II, I, p. 318 en 319. Cfr.
  P.T. van Beuningen, Wilhelmus Lindanus als inquisiteur en bisschop
  (Assen 1966), p. 169-170.)
  58. ARA, Staat en Audiëntie, 281, V, f“ 374. De landvoogdes had
  de bedoeling, ook de voornaamste medeplichtigen aan de muiterij
  te laten terechtstellen, maar later zag ze van dit voornemen af. Ze
  
  v an de buitengew one p o litiem acht, daar ze n a d e terec h t­
  stelling elk gevaar van d e k a n t v an de nieuw gezinden v er­
  d w en en ach tte 59.
  D e verw achte h ulp v an de bro ed ers w as dus uitgebleven.
   D e consistories h adden w el zoveel zin vo o r realiteit om in
  te zien, d a t in de gegeven om stan digheden elke actie naar
  een uitzichtloos av o n tu u r zou leiden. M in d er begrijpelijk is,
  d at blijkb aar oo k elke h erinn ering aan Ja n H en d rick x u it de
  geesten gebannen w erd . In co rresp o n d en tie tussen gerefor­
  m eerden, in protocollen o f in m artelaarsboek en w o rd t m er
  geen en k el w o o rd gerep t over de terech tstellin g van d e ex­
  p riester. Z eker, hij is steeds h e t «knechtje» gebleven dat
  H a zae rt v an hem h a d gem aakt, b o v endien h ad hij zich door
  de o n stuim igheid w aarm ee hij zijn vierk an tig ideaal n astreef­
  de veel vijanden op de hals gehaald, o o k o n d er geloofsgeno­
  ten ; toch h a d hij tevens, m isschien even naïef als en th o u ­
  siast, zijn overtuiging u itgedragen in de b red e lagen van de
  V laam se bevolking, en aldus in m oeilijke om stan digheden
  h e t succes van de reform atorische bew eging helpen verze­
  keren. T erw ijl aan d e to p nog eindeloos g etheoretiseerd
  w e rd o v e r h e t j u s r e s i s t e n d i , d a ch t hij al in term en v an ge­
  w ap en d v erzet en van gew elddadige beeldenvernieling, h ie r­
  m ee v o o ru itlo p en d op w a t tw ee jaar late r als ab solu te noo d­
  zaak w e rd beschouw d. V erd ien t hij h e t daarom m in d er dan
  d e « g ro ten » v an 1566, o p n ieu w u it d e v ergetelheid te w o r­
  den gehaald ?
  J. DECAVELE
  Aspirant N.F.W.O.
   liet hen in de ijzers klinken in het diepste van de gevangenistoren.
  Hun enige voeding zou bestaan uit water en brood en daarenboven
  zou niemand noch met hen kunnen spreken, noch weten of ze dood
  of levend waren. Aldus zou men hen wel vanzelf kwijtraken: «Ho
  ordinato ehe li sudetti siano messi in un fundo di torre, con ferri,
  mangnado pane et levendo aqua, et senza che persona alcuna possa
  parlari, ne saper se sono morti o vivi, la quai vita è di qualità, ehe
  poco tempo potranno durare in essa». (L.P. Gachard, o .e ., II, p.
  316.)
  59. ARA, S ta a t e n A u d ië n tie , 281, V, f° 395.
   BIJLAGE
  
  S e n te n tie u itg e s p r o k e n te g e n J a n H e n d r ic k x te R u p e lm o n d e ,
  3 a u g u s t u s 1 5 6 4. (R A G , L a n d v a n W a a s , 1849, f° 46 -4 7 .)
  Omme dieswille dat ghy Jan Henricx, presbytre, geboren van
  Alverghem, verlaeten hebbende uwen priesterlicken staet gheleden
  ontrent den vier jaeren, u vervoirdert hebt te hanteren diversstihe
  sectarissen tot Ymden, oic in Ingelant ende Duytslant, daermede
  belijdende ende sustinerende erroneuse ende gereprobeerde opinien
  ende leeringe contrarie van onsen christen geloove ende religie, overzulcx u bestaen hebt binnen de prochie van Waesmuunstere aende
  herberge te Potz te nemen de beelde ende figeufle van Onser Vrou­
  wen, staende in eenen muer, ende die vuit eenen quaden wille ende
  spyte van Godtz heylighen te worpen up straete ende daer naer in ’t
  watere; ter welcker cause alzo de bailliu van Waes u was vragen­
  de waeromme dat ghy dat ghedaen haddet, pogende u daeromme te
  vanghen, ghy ter contrarien daerop spytelic antwoirdende ende u ter
  weire stellende, hebt gefact u sincroer ende den haene daerop settende, hebt ’t zelve den bailliu gesteh voir zynen boesem. Ende
  ghevanghen synde ende gevraecht wesend^ naer uwen naem, toenaem ende vocatie, hebt contrarie der waerheyt geseyt dat ghy ghenaempt waert Henric Bossaert, u geneirende met lakenen, gheboren
  ende woenachtich te Nieukercken in West-Vlaenderen, veranderende
  ende verloochende alzo uwen naem, conditie ende qualiteyt. Dat
  meer es, alzo de voirnaemden bailliu u gebrocht hadde tot zynen
  huyse ende geleyt up een camere, hebt u ’s morgens ghevonden up
  ’t privaet, aldaer ghy, vindende zekeren beetele, u ghesteken ende
  gewont hebt aen den erop van uwer kele, in meyninge u selven doot
  te laeten ende ’t leven te nemen.  Omme al welcke stucken, faicten ende delicten, alzo de bailliu,
  t’uwen laste heesch maeckende, geconcludeert hadde ten fyne vande
  doot in exemple van ander, te wetene dat hy u soude doen stellen
  aen eenen staecke, u rechter vuyst daer doen afhouden, u voirts
  doende verbarnen ende al u goet geconfisquiert ten proffyte van de
  Maiesteyt. Ende ghy daerteghens, in uwe antwoirde ende weire
  gehoirt wesende, niet en hebt cunnen noch weten t’ allegieren t’uwer
  ontlastinghe, nemaer alle de voirnaemde stucken inder vormen ende
  manieren als boven opentlic beleden ende geconfesseert. So eist dat
  Wy uuit crachte vande lettren van aucthorisatie vande hertoginne van
  Parme, regente etc. in dit stuc gesonden aenden bailliu van Waes,
  daerby expresselic lastende u recht ende justicie exemplaire te doene
  sonde(r) regardt te nemen upden staet van uwen priesterschap oft
  te dier cause eenige degradatie te moeten geschieden, naer heesch
  ende naer antwoirde, ende al ’t gene voirts voir ’s graven mannen
  ende hooftscepenen gecommen ende gebleken es, ter manisse vaa
  onsen wettighen Maenheere recht doende, wysen ende condemneren
  u Jan Heynricx, presbytre, ’s heeren wille ende ’s graven ghenaede,
  ende al u goet geconfisquiert t’ons gheduchs heeren prouffyte.
  Actum ten slote van Ruplemonde, den derden augusti anno XVe
  LXIIII, present bailliu ende zes hooftscepenen.
   H e t
  
  t r io m f k r u is
  O m m e n
  
  v a n
  t e
  
  O t m a e r
  
  v a n
  
  le p e r
  
  Oorspronkelijk kontrakt - Bijbeschouwingen
  
  R eeds vroeger h eb b en w ij ons ingelaten m et d e geschie­
  denis van h e t nieuw e trio m fk ru is ( 1593 ) d a t n à d e godsd ien stb ero erten van de 16° eeuw w e rd opg ericht boven het
  koord oksaal in de Iep erse katedraal.
  B ijzond erheden over de bekostiging e n de inw ijdingsplechtigheid h iervan kom en v o o r in h e t dagboek van A ugustijn
  van H ern ig h em *. D e C alvariegroep w as h et w e rk van m ees­
  ter O tm aer van O m m en u it A n tw erp en . O v er deze k u n ste­
  n aar pub liceerd en w ij een bijdrage in d e H andelin gen van
  d it G enootsch ap on d er d e titel: Beeldhouwwerk van O t­
  maer van Ommen in West-Vlaanderen 2. V o or h e t Ieperse
  trio m fk ru is m oesten wij ons tev reden stellen m et w a t A.
  V an d en P eereboom 3 en G . C aullet 4 e r o ver gepubliceerd
  hadden . N ieuw e archivalische gegevens w aren n ie t te berei­
  ken.
   H e t trio m fk ru is w e rd neergehaald in 1804; de beelden­
  groep verhu isd e n aar B everen aan de Ijz e r w aar er niets
  m eer van overb lijft 5. H o ew el ons no g altijd , in verband
  m et d it triom fk ruis, een p aar vragen v a n kunst-historische
  1. Stadsbiblioteek Kortrijk, Hs. 296: Beschrijving der Stad Yper,
  etc. in 7 delen. - A. Viaene, Het triomfkruis in Sint-Maartens te leper
  hersteld, 1593, in Westvlaamsch Archief (biiblad van Biekorf) 2 jg.'
  (1940) blz. 12-15.
  2. Hand. Soc. d’Emulation, dl. 99 (1962) blz. 91-108.
  3. Ypriana, dl. I, Brugge 1878, blz. 173 nota 6.
  4. Omer van Ommen, sculpteur anversois, ses œuvres àCourtrai
  et Y pres, in Bull. Gesch. en Oudheidk. Kring te Kortrijk, dl. 1
  (1903-04) blz. 120-143; 283-284.
  5. A . Deschrevel, Verdwenen kunstschatten uit de Sint-Maartens-
  
  aard openbleven, toch d u rfd en w ij n ie t verm o eden hiervo or
  nog o o it een oplossing te zullen vinden.
   Bij een recent klasseren en inven tariseren v an h e t ge­
  deeltelijk geredde m o d ern kerkarchief van de St.-M aartensk ated raal, w ist d h r O ct. M us de h an d te leggen op h e t o o r­
  sp ronk elijk k o n tra k t tu ssen d e kerkm eesters en O tm aer bij
  h e t bestellen van h e t trio m fk ru is in 1593. H ij stelde ons h et
  d o k u m en t bereidw illig te r beschikking 6. Bij de pu b lik atie
  h iervan nem en w ij d e gelegenheid te b aat om en kele aan­
  m erk in g en te m aken en om te w ijzen op een p aar bijzonder­
  heden.
  H e t ak k o o rd lee rt ons d a t d it kru is w e rd opg ericht in
  vervanging van een v roeg er d at tijdens d e k e rk b rak en ver­
  loren is gegaan. W ij stellen ons echter de vraag: w aarom
  w e rd h ierv o o r beroep gedaan op een A n tw erp s k u n sten aar,
  die, vo o r zover ons b ek en d , h ier zijn eerste w erk o p d rach t
  kreeg in W est-V laand eren ? D e stad le p e r sto n d precies in
  die period e b ek en d o m h a ar schrijnw erkers en beeldhouw ers.
   Z o w o rd t n a de eerste beeld en sto rm (1 5 6 6 ) in D ik sm u ide
  voo r d e h erstelling v a n d e tab ern ak elto ren (H . Sacram entsh u u s) en van h e t koo rd oksaal beroep gedaan op Ja n B o ttel­
  gier en U rb aan T ailleb ert, beiden beeldensnijders van
  le p e r 7. Z elfs v o o r de St.-S alvatorskerk te B rugge w e rd bij
  « Jan B ottelier den Jo n g e, beeldsnyder van Y p er» in juli
  1577 een C alvariegroep b esteld w aar, n aast h e t g ro o t k ru is­
  beeld, O .-L .-V rouw en S t.-Jan, ook nog d e tw ee m oo rd e­
  n aarskruisen in voo rk w am en 8. A lles m oest k laarkom en te­
  gen K erstdag 1578, doch d e tijd en w aren onveilig; e r w erd
  katedraal te leper, in Album English, Brugge 1952, blz. 95-116. M. Cocle, De Sint-Maartenskerk te leper van 1794 tot 1815, in Bie­
  korf, 1950 blz. 49-53 en 86-89.
  6 . Zie bijlage. - Wij danken Jonkheer J. de Cock, voorzitter van
  de kerkfabriek, om de inschikkelijkheid waarmede hij ons het kerk­
  archief liet consulteren.
  7. J. Weale, Les églises du doyenné de Dixmude, Brugge 1875, blz.
  34-36. - E. Hosten, Eenige bijzonderheden uit de geschiedenis der
  St.-Nikolauskerk van Dixmude, Diksmuide 1905, blz. 102-104.
   8 . K. Verschelde, De kathedrale van S. Salvator te Brugge, Brugge
  1863, blz. 135. - L. Gilliodts-van Severen, Essais d’archéologie bru-
  
  gew acht. O p 1 ju li 1581 w o rd en de reeds afgew erkte beel­
  den u it h e t huis van « Jan , zone u tte n B eer» w eggesleept om
  sam en m et de andere kerksierad en, op de m a rk t te le p e r
  v erb ra n d te w o rd en 9. A lleen de zw are draagbalk en d e d rie
  kru isen bleven gespaard; zij w erd en eerst in 1589 — na
  de reconciliatie d e r sted en — naar B rugge overgebracht
  w aar h e t d u u rd e to t novem ber 1595 voo raleer de Calvariegroep klaar kw am 10. W ie de B rugse beelden m aakte is ons
  vooralsnog onb ekend; m oest d it o o it k u n n en achterhaald
  w o rd en d an zal w ellicht blijken d a t B ottelgier toch de beel­
  den leverde. V oorlopig is ons van hem geen w e rk b ekend
  nà 1578, doch, gezien h e t verlorengaan van zoveel archief
  in de Ieperse fro n tstre ek , kan en m ag daar niets u it beslo­
  ten w o rd en . V ero n d ersteld d a t B o ttelgier k o rt na 1578 over­
  leden is, d an nog h ad m en in le p e r U rb aan T ailleb ert die
  in 1 5 8 8 /8 9 o.m . de triom fgroep leverde voor d e k e rk van
  D iksm uide en in 1598 h e t koo rg estoelte vo o r d e Ieperse
  k ated raal u . D aar w aren oo k nog d e beeldho uw ers H enckel
  en V andevelde die in d e eerste decenn ia van de 17° eeuw
  een m eer dan lokale bedrijvigheid aan d e dag legden.
   H e t lijk t dus w el w o nder d at m en v o o r deze op d rach t
  beroep ging d oen o p een A n tw erp se ku n sten aar. Zij h e t nu
  dat de Scheldestad, in de eerste h e lft v an de 16° eeuw , dé
  k u n ststa d v an de Z uidelijke N ed erlan d en gew orden w as,
  toch b lijft h e t feit d a t le p e r besch ikte over een T ailleb ert
  die zek er op d e k u n ststro m in g en v an zijn tijd n iet te n ach­
  ter w as, integendeel. W as T ailleb ert o p d a t ogenblik som s
  geoise dl. III, Mémoriaux de Bruges dl. I, Brugge 1913, vermeldt
  onder n° 391 het tekort in Brugge (1547) aan «scrynewerckers ende
  snyders»; zie nog n° 549 (1603).
  9. Augustijn van Hermelghem, Nederlandsche Historie (uitgave
  Maetschappy der Vlaemsche Bibliophilen) Gent 1864, dl. I (1572­
  1583) blz. 175.
  10. K. Verschelde, a.w. bh. 146-147 - zie afbeelding van deze
  triomfgroep op het schilderij van C. Verhoeven (1671) bewaard in
  het katedraalmuseum.
  11. Van dit gestoelte bleven slechts enkele zittertjes bewaard en
  een groot deel van de balusters, thans verwerkt in de doopkapelafsluiting.
   belast m et een an dere o p d rach t ? W e rd d e keus voo r van
  O m m en som s d o o r een vriendschappelijke relatie of een
  bepaald e v o o rk eu r beïnvloed ? O p deze vragen zullen w ij
  w ellicht n o o it h e t verlangde an tw o o rd krijgen.
   U it d e kon trakt-beschrijvin g van d e versieringsm otieven
  aan h e t trio m fk ru is en d e draagbalk b lijk t d a t h e t k u n stw erk
  in h e t tek en sto n d van de nieuw e stijlrichting w aar van
  O m m en een p ro tag o n ist van w as. L aatg otiek doen echter
  de lelieversieringen nog aan evenals de vierpassen (rondiolen vierhoucte g hem aect) m et de evangelisten-sym bolen aan
  d e k ru isu itein d en n . In d e beschrijving kom en specifieke
  term en v o o r die duid elijk w ijzen op renaissance ornam en­
  tiek : «den stan d a ert ende tcru u sh o u t becleedt en d e verch iert m et co m p artem en ten ....tw ee corbeelen becleedt m et
  ynghels tro ig n en m et vlueghelen, d e piedestalen oock be­
  cleedt en de verch iert in tviercan te m et schrijnw erckerie en ­
  de ch iraet en d e oock inghels troignen in tm id d en van den
  panneele....d e w ap en en ...m et om loopende cransen». D oor
  « co m p ertem en t» w o rd t in d ie tijd een ro lw erk kartouche
  bedoeld, een typisch renaissance m otief 13. H e t staat bekend
  d a t tijdens h e t laatste k w a rt v an d e 16° eeu w h e t arch itek ­
  tonisch b eslag ro lw erk beïnvloed w e rd do o r d e w erk en van
  de goudsm ederij. W aar h e t m eestvoorkom ende sierelem ent
  op vroeg barok kerkelijk edelsm eedw erk b estaat u it cherubs
  en serafs, zien w ij ook h ie r engelenkoppen m et vleugels v er­
  schijnen.
   H e t k o n tra k t b ren g t ons tevens h et an tw o o rd op de vraag
  n aar de aard en de beteken is van h e t paneel aan de voet
  12. Dit kruis staat afgebeeld op het (verloren gegaan?) votiefschilderij van Kan. Franciscus de Mamez dat een nauwkeurig binnen­
  zicht geeft van de katedraal in 1645 - reproductie hiervan o.m. in
  Album English a.a. blz. 96.
  13. Een van de meest verspreide modellenboeken door Jacques
  Floris (1564) droeg als titel: Veelderhande cierlijcke Compertementen... Over deze stijlperiode zie naast veel algemene werken: Fr.
  Ewerbeck, Le Renaissance en Belgique et en Hollande, Leipzig 1886­
  1889, 4 delen, waarin o.m. over het koorgestoelte van Taillebert. Dr J. Gabriels, Het nederlandse ornament in de Renaissance, Leuven
  (Davidsfonds) 1958.
   van h e t kruis. T hans w eten w ij d a t d it een so o rt retabeltafereel w as w aarop h et offer van A b raham — p rotop ype
  van C h ristu s’ kru iso ffer — sto n d afgebeeld. Bij de sloping
  van de trio m f groep (1 8 0 4 ) w erd d it schilderij n iet van de
  hand gedaan; in h et kerkin ventaris van 1857 staat geno­
  teerd als n 10 van de schilderijen: «P an n eau (H . 1.75 m . L. 1.20 m .) L e Sacrifice d A b ra h a m , p a r u n élève de
  C harles d ’Y pres» 14. H e t feit d at h e t schilderij h erk o m stig
  was van h et trio m fk ru is, d a t een so o rt geheel vorm de m et
  h et koordoksaal w aarvan m en de A p ostelfiguren had toege­
  schreven aan K arei van le p e r, zal aanleiding h ebben gegeven
  om d it w erk toe te k ennen aan een leerling van K arei de
  F o o rt 15. H e t enig b esluit d at w ij u it deze toekenning m o­
  gen trek k en is d a t h et tafereel behoorde to t de schooi van
  de M aniëristen of R om anisten. O f h e t schilderij nog in de
  k erk (o f sacristie) voo rk w am in 1914 is ons o nb ekend; in
  ieder geval ging h e t nadien voo r de k erk verloren.
   V ooraleer te beslu iten w illen w ij nog even trach ten de
  oorsprong en de fu n k tie van d it kruisvoet-tafereel n a te
  gaan. W ij k u n n en im m ers bezw aarlijk aannem en d at h et
  enkel bedoeld zou gew eest zijn als een visuele binding tu s­
  sen b alk en k ru is, een so o rt C alvarieterp aan de v o et van
  h e t kruis. W an n eer w ij d e bou w van h e t triom fkruis in de
  late M iddeleeuw en en na de R eform atie nagaan 16 d an stel­
  len w ij vast d at er hoofdzakelijk tw ee types voorkom en:
  14. Wellicht wordt hetzelfde schilderij bedoeld door A. Couvez,
  Inventaires des objets d’art...de la Flandre Occidentale, Brugge 1852,
  blz. 579 onder nc 13 «Toile (H. 1.95 m - L. 1.40 m) Zacharie im­
  mole l’Agneau. Moyaert, Hollandais naquit vers 1600 et fut en vogue
  vers 1624». Uit ervaring weten wij dat afmetingen in vroegere
  inventarissen vaak eerder benaderend dan juist worden weergegeven
  en dat bij veel toeschrijvingen achter de naam van de kunstenaar
  een vraagteken mag geplaatst.
  15. Over de werken toegeschreven aan Karei van leper zie onze
  studie: Schilderwerken van de Pseudo-Karel van leper (Frans De­
  nys ?) en zijn school. Uitgave Stedelijk Museum leper, 1962.
  16. Bij gebrek aan een degelijke historische studie over het triomf­
  kruis in de Nederlanden, hebben wij onze informatie hoofdzakelijk
  geput uit het werk van J. Steppe, Het koordoksaal in de Nederlan­
  den, Brussel 1952.
   het Brabantse, dat meer ophangt aan de moerboog of het
  gewelf dan het vertikaal steunt op het koordoksaal; het
  Vlaamse, dat staat op een lange horizontale balk ( boven de
  doksaaltribune ) en aan het gewelf is vastgehecht. Typisch
  voorbeeld van het eerste soort vormt de triomfgroep in de
  St.-Pieterskerk te Leuven (ca. 1490), waar onderaan het
  opgehangen kruis een stuk dwarsbalk voorkomt waarop het
  Maria- en Johannesbeeid prijken. Aan de onderkant van dit
  balkstuk is een houten retabel bevestigd dat langs weers­
  kanten opgesierd is met gesneden beelden en geschilderde
  figuren; zelfs komen nog aanduidingen voor waaruit kan
  opgemaakt dat vroeger hier zijluiken aan voorkwamen. Dit
  retabel verbindt op zeer gelukkige wijze de monumentale
  kruisgroep met de brede doksaaltribune waar het met twee
  steunen op rust. Soortgelijke triomfgroepen komen (o f kwa­
  men) o.m. voor te Aarsehot (O.-L.-Vrouwekerk), Diest
  ( St.-Sulpitius), Heverlee (Celestijnenkerk), Lier (St.-Gommarus), Walcourt ( St.-Maternus ). Van het tweede type,
  rustend op een lange dwarsbalk, zijn ons triomfkruisen be­
  kend in Brugge ( St.-Salvatorskerk, O.-L.-Vrouwekerk),
  Diksmuide en leper. Telkens komt hier het retabel voor
  tussen de balk en de kruisvoet, dus boven de dwarsbalk
  in tegenstelling met de vorige groep. In leper stelde dit
  retabel het offer van Abraham voor. In de Brugse St.-Sal­
  vatorskerk werd bij de heroprichting van het triomfkruis
  (1 5 9 5 ) het oude of vroegere tafereel «verbeeldende Adam
  en Eva met het serpent» teruggeplaatst nadat het door Pie­
  ter Claeyssens eerst hersteld en opgefrist was geworden 17.
  W elk tafereel in de Brugse Lievevrouwekerk en in Diks­
  muide voorkwamen is ons vooralsnog onbekend.
  