title: J.-M. Yante, Le Luxembourg mosellan. Productions et échange commerciaux, 1200-1560
text: Recensies
  
  581
  
  De taal en het typewerk zijn uitermate verzorgd. Foutjes of vergissingen moeten met een loep
  gezocht worden (bijvoorbeeld 'Monballyu, L.' in plaats van 'J.' in de bibliografie, 'seculiere'
  in plaats van 'reguliere' in noot 151 op pagina 89, identieke voetnoten pagina 188-189 noot
  289-290). De gehanteerde termen worden uitgebreid gedefinieerd en in hun historische context geplaatst (bijvoorbeeld een niet gebruikelijke zin van 'soevereiniteit', 106-110, of het
  onderscheid 'kasselrij/kastellenij', 180 noot 248). Het geheel is weliswaar geen leesboek, maar
  een naslagwerk, duidelijk opgebouwd en rijk gestoffeerd. Heirbaut voorzag zijn studie van een
  gevuld en zeer nauwkeurig voetnotenapparaat. De auteur slaagt erin de 'eigen' periode kritisch
  te vergelijken met de toestanden voor en na, alsook met de gelijktijdige evoluties in andere
  Europese regio's (zoals vele jonge academici weidt de schrijver wel eens uit over aanverwante
  problematieken, die voor de eigenlijke studie niet relevant zijn, maar alleen wat eruditie etaleren, zo bijvoorbeeld de afweging van Milsoms en Palmers visies op het ontstaan van de Engelse common law in voetnoot 17 op bladzijde 19 of de lotgevallen van Mitteis in Duitsland op
  bladzijde 23). Op minstens een tiental plaatsen worden aanvaardbare argumenten aangereikt
  om af te rekenen met stellingen van rechtshistorische autoriteiten als Godding (88 noot 142),
  Ganshof ( 156 noot 150), Gilissen ( 158-160) en Bloch (296 noot 211). Omwille van de honderden bronverwijzingen is het echter jammer dat een trefwoordenregister ontbreekt. Talrijke
  lokale geschiedenisvorsers zouden handig gebruik kunnen maken van de citaten en verwijzingen in de voetnoten, maar weinigen zullen ze wellicht vinden. Nochtans dient elke mediëvist
  en elke Vlaamse vorser minstens van het bestaan van dit boek op de hoogte te zijn. Samen met
  Opsommers opus vormt het de integrale beschrijving van het Vlaamse leenrecht, overzichtelijk, diepgaand en exhaustief. Het werk getuigt van historiografisch vakmanschap en juridische expertise.
   Georges Martyn
  
  J.-M. Yante, Le Luxembourg mosellan. Productions et échanges commerciaux 1200-1560
  (Mémoire de la Classe des lettres, 3e série XIII; Brussel: Académie royale de Belgique, 1996,
  539 blz.+l microfiche, 1850 BF, ISBN 2 8031 0137 8).
  Dit boek is de neerslag van een doctoraatverhandeling die in 1982 (!) in Louvain-la-Neuve,
  onder supervisie van de betreurde Leopold Génicot, godfather van een hele generatie Waalse
  historici, tot stand is gekomen. Wie publiceert in de reeks van de Belgische Koninklijke Academie verwerft uiteraard uitzicht op de eeuwigheid, maar om redenen van wetenschapsstrategische aard ware een wat vlugger publicatieritme welkom geweest. Ondertussen, in 1989,
  heeft de auteur nog een bijkomende thesis verdedigd aan de Parijse Ecole des Hautes Etudes
  (4e sectie) over de tol van Sierck-sur-Moselle (1424-1549), die met de bijhorende bronneneditie eveneens in 1996 verschenen is als nummer 30 in de reeks 'Veröffentlichungen' van de
  'Kommission für Saarländische Landesgeschichte und Volksforschung'. De voornaamste bevindingen uit deze publicatie worden nogmaals hernomen in het hier aan de orde zijnde boek.
   Dit draagt heel sterk het stempel van de jaren waarin het geconcipieerd is en is als dusdanig
  ongewild een illustratie van het feit dat historiografische modes en tradities wel vlug evolueren. Het Luxemburg van de heer Yante heeft een regionale monografie opgeleverd, die sterk
  beïnvloed is door de opvattingen terzake van Fernand Braudel zoals verwoord in diens 'les
  jeux de l'échange' (1979), een soort van economische geschiedschrijving waarin de concrete
  actoren bij momenten ver te zoeken zijn en hun rol overgenomen lijkt door handelsstromen,
  
  582
  
  Recensies
  
  producten, geopolitieke strategieën en handelsplaatsen. De rurale onderbouw dient als basis
  voor de economische en commerciële uitbouw van de regio Luxemburg, die uiteraard samenvalt met het oude graafschap van die naam, maar in feite bepaald wordt door de marktsituatie
  gecreëerd door de aanwezigheid van Maas en Moezel 'deux vecteurs de civilisation' om de
  uitdrukking uit het soms wat gezwollen taalgebruik van de auteur aan te halen. Binnen dit
  kader is alles geteld wat, de niet altijd gelukkige bronnenoverlevering in acht genomen, telbaar
  was. Yante steekt zelf in zijn inleiding een waarschuwende vinger op wanneer hij het over
  kwantificatie ten allen prijze heeft (9-11), bewust als hij zich is dat de voorkeur voor een
  kwantitatieve benadering in de tussentijd in vraag is gesteld, maar gaandeweg laat hij alle
  teugels los. Dit voert tot een bijwijlen niet bepaald erg leesbaar betoog, maar het levert wel de
  zekerheid op dat men hier, in de beste positivistische traditie van de Belgische mediëvistiek
  (het voetnotenapparaat is bij momenten bloedstollend imposant), een erg volledig beeld krijgt
  van wat over de Luxemburgse economie kan geweten worden. Het lijkt ondenkbaar dat een
  belangrijke bron aan de aandacht van archivaris Yante zou zijn ontsnapt. Het boek kent dan
  ook een bijna voorspelbare klassieke opbouw: voorstelling en kritiek van de bronnen, gevolgd
  door een eerste gedeelte waarin de basisproductie wordt behandeld. Eerst in de agrarische
  sector, met de graanteelt op kop en de wijnbouw als verdienstelijke tweede, vervolgens in de
  secundaire sector met als belangrijkste sectoren: metallurgie, textiel en lederbewerking. In een
  tweede deel gaat Yante in op de circulatie van deze goederen: via waterweg (hoofdzakelijk de
  Moezel en enkele bijrivieren) en over land, waarbij Luxemburg lijkt te profiteren van zijn
  positie dwars over de verkeersassen tussen Vlaanderen en Noord-Italië en van Lotharingen
  naar het Rijnland (Aken en Keulen).  Deel drie behandelt de organisatie van de handel: het
  netwerk van handelsplaatsen, reglementering en kredietmogelijkheden (met enkele belangrijke aanvullende gegevens over het optreden van joden in de oude Nederlanden) en een 'conjuncturele' benadering van de handel aan de hand van indirecte indicatoren, die doorgaans op
  verschillende vormen van stedelijke assisen of heffingen op stedelijke infrastructuur (meetinstallaties, waag, verkoopstalletjes) terug te voeren zijn. Een apart en belangrijk hoofdstuk is
  voorbehouden aan de jaarmarkten, waarbij ook institutionele vernieuwende inzichten worden
  aangereikt. Een laatste deel gaat nader in op de handelsrelaties met de 'buitenwereld'. Dit deel
  is opvallend bescheidener dan de voorafgaande, wat uiteraard niet aan de auteur kan worden
  toegeschreven. Het weerspiegelt integendeel het uitgesproken bescheiden karakter van de
  Luxemburgse economie: een perifeer gebied dat bij momenten een graantje meepikt van de
  gunstige conjunctuur die in de aangrenzende gebieden heerst, maar in de feiten nog een sterk
  autarkisch en op zichzelf teruggeplooid karakter vertoont. In de bijlagen worden de metrologische en monetaire specificiteiten toegelicht. Het omvangrijke kwantitatieve dossier (opbrengsten van tollen, stedelijke accijnzen, prijzen en pachtopbrengsten) dat in het betoog hoofdzakelijk in synthetische tabellen wordt besproken, wordt exhaustief op een microfiche bijgeleverd. Uitvoerige indices op persoons- en plaatsnamen maken van dit boek een naslagwerk
  voor wie ooit met een aspect uit de geschiedenis van het oude Luxemburg wordt geconfronteerd. Als dusdanig verdient de auteur erg veel lof, ook veel waardering voor de aanhoudende
  moed om dit niet altijd dankbare dossier te hebben behandeld. Men moet ongetwijfeld iets van
  een Luxemburgs patriot in zich hebben om dit tot een goed einde te brengen. Want opwindend
  is het allemaal niet: op amper tweehonderd kilometer van de toenmalige handelsmetropool
  Brugge, reduceert het economische leven zich bij wijze van spreken tot het tellen van het
  aantal varkens dat via de tol van Sierck op de Moezel verhandeld wordt. Een en ander leidt er
  ook toe dat de auteur binnen zijn Luxemburgs denkkader soms wel erg zware uitdrukkingen
  aanwendt om op zich tamelijk onschuldige vaststellingen te omschrijven. Hyperbolen en een
  
  Recensies
  
  583
  
  zekere myopie zijn nooit veraf. Zo vernemen we op pagina 122 dat de laatmiddeleeuwse crisis
  ook in de stad Luxemburg tot een exodus aanleiding heeft gegeven. Bron hiervoor is het voorkomen van twee wevers in Genua en nog eens twee inschrijvingen van Luxemburgers (met
  maar liefst 25 jaar interval) in het Florentijnse lakenambacht...  Marc Boone
  
  J. Mertens, ed., Crux et arma. Kruistochten, ridderorden en Duitse Orde (Bijdragen tot de
  geschiedenis van de Duitse Orde in de balije Biesen, IV; Bilzen: Historisch studiecentrum
  Alden Biesen vzw, 1997, 281 blz., ISBN 90 802208 3 3).
  Sinds 1994 geeft het Historisch Studiecentrum Alden Biesen de reeks Bijdragen tot de geschiedenis van de Duitse Orde in de balije Biesen uit. De vierde publicatie in deze reeks is de
  bundel Crux et arma. Dit werk is de neerslag van twee congressen over de architectuur van de
  Duitse Orde en haar aanwezigheid in West-Europa. Niet alle bijdragen in deze bundel hebben
  echter betrekking op een van deze twee thema's. In de artikelen van U. Vermeulen en H.
  Samsonowicz staan respectievelijk de kruistochten naar het Heilige Land en de kruistochten in
  Oost-Europa centraal. K. Elm en J. Fleckenstein concentreren zich op de ridderorden in het
  algemeen.
  Ruim de helft van de bijdragen in deze bundel besteedt aandacht aan de Duitse Orde in WestEuropa. H. Samsonowicz neemt, in een tweede bijdrage van zijn hand, de handel van de Pruisische ordestaat onder de loep. Hij onderscheidt hierbij een vijftal regio's waarmee de orde
  handelscontacten onderhield. De afbakening van enkele van deze regio's is echter niet altijd
  even gelukkig gekozen. Zo kunnen Schotland, Frankrijk, Denemarken en Lübeck gezamenlijk
  toch moeilijk als een regio beschouwd worden, maar zijn het veeleer aparte afzetmarkten.
  Veruit de belangrijkste afzetmarkt voor de Duitse Orde was Vlaanderen, waar de orde een
  eigen handelscentrum in Brugge bezat.
  Deze plaats speelde ook een rol in de financiering van de Pruisenreizen van de Europese adel.
   W. Paravicini laat zien dat de Pruisenvaarders hun reis konden financieren door middel van
  leningen die zij in Pruisen sloten en pas bij terugkomst in Brugge aflosten. Een probleem dat
  Paravicini in het begin noemt is de 'geografische paradox' tussen de herkomst van deze
  Pruisenvaarders en de verspreiding van de Duitse Orde. Hij legt een verband tussen de aanwe-.
  