title: De selectiviteit van blijvers. Een reconstructie van de sociale positie van Duitse migranten in Rotterdam (1870-1885)
text: De selectiviteit van blijvers
  
  mensen die uit dezelfde regio afkomstig waren. Dit hing nauw samen met
  een aantal specifieke economische niches waarin Duitsers actief waren. Uit
  een eerdere vergelijking tussen Utrecht en Rotterdam, waarbij voor de Maasstad werd gekeken naar de relatie tussen de Duitse migranten en het hoofd
  van het huishouden waar zij als eerste terechtkwamen (dus in de jaren zeventig van de negentiende eeuw), bleken dit soort kettingmigratiepatronen veel
  60
  minder voor te komen dan in de Domstad. Aangezien we daarbij alleen naar
  het eerste adres hebben gekeken, is het niet uitgesloten dat een aantal van hen
  in een latere fase alsnog bij beroepsgenoten met een zelfde herkomst in huis
  is gekomen. Om dat te toetsen, vormen de huurwaarderegisters van 1885/6
  een goede bron. Hoewel deze geen herkomst vermelden,61 kan nichevorming
  zichtbaar worden door de overeenkomst in beroepen van de kostbaas en de
  migrant.
  Hoewel er geen noemswaardige verschillen zijn in de beroepsstructuur
  van de totale groep door ons geselecteerde Duitsers (tabel 1) en de kostbazen
  van de andere (niet als hoofd van het gezin gevonden) Duitse migranten, betekent dit niet dat de laatsten overwegend bij beroepsgenoten inwoonden. Wanneer we het beroep van de kostbaas vergelijken met dat van de bij hem of haar
  inwonende Duitse migrant, blijkt er slechts in vier procent van de gevallen
  sprake van een match, zoals een bakkersknecht die bij een bakker inwoonde.
  Als de beroepssector al overeenkwam, betrof het vooral de combinatie van een
  zeeman die inwoonde bij een tapper of koffiehuishouder; beroepen die beiden tot de sector ‘verkeer’ worden gerekend.
   Het tweede aspect waarop de kostbazen enig licht kunnen werpen, is de
  welstand van de bij hen inwonende Duitsers. Want hoewel deze migranten
  niet persoonlijk werden aangeslagen, kan de huurwaarde van de panden waar
  zij inwoonden ons – bij gebrek aan beter – inzicht bieden in hun sociaal-economische positie. Een vergelijking van tabellen 4 en 5 leert ons dat de huurwaarde van de huizen waarvan de Duitse migrant daadwerkelijk de hoofdbewoner was, het dubbele bedroeg van de panden waar de migrant in het
  meetjaar 1885/1886 inwoonde. De Duitse hoofdbewoners hadden dus een
  hogere maatschappelijke status dan de kostbazen van hun landgenoten. Veel
  van deze kostbazen waren weliswaar winkelier of tapper, maar hun zaken
  moeten bescheiden van omvang zijn geweest, gezien de relatief lage huurwaarde van de door hen bewoonde panden. Waar, zoals we zagen, in 1885/6
  
  60. Lesger, Lucassen en Schrover, ‘Is there life’.
  61. De enige vingerwijzing is de achternaam, die in een kwart van de gevallen een Duitse
  achtergrond doet vermoeden, maar een erg betrouwbare methode is dit niet. Als waarschijnlijk van Duitse oorsprong werden aangemerkt: Keuss, Pieck, Rickhoff, Rippe, Hartman, Schreuder, Dinger, Hannik, Helbers, Becker, Schram, Kalker, Doncker, Derkenne,
  Eichhorn, Hildesheim, Dunschen, Schnitzler, Lohman, Bebelman, Bergeman, Sohler.
   »
  
  111
  
  112
  
  »
  
  Leo Lucassen
  62
  
  de gemiddelde huurwaarde in Rotterdam 381 gulden bedroeg, kwamen de
  kostbazen van de inwonende Duitsers niet verder dan 261 gulden.63
  Deze bevindingen stroken aardig met de indeling van de beroepstitels in
  64
  de statusverdeling van Giele en Van Oenen. De op naam teruggevonden
  Duitsers met een gemiddeld genomen significant duurdere woning dan de
  inwonende Duitsers scoren ook hoger op de Giele en Van Oenen schaal. Dat
  betreft niet zozeer de eerste twee categorieën, maar vooral de geschoolde en
  ongeschoolde arbeiders. Met name gespecialiseerde en semi-geschoolde arbeiders treffen we in veel grotere getale aan bij de teruggevonden Duitsers,
  terwijl de inwonende Duitsers juist veel vaker ongeschoolde arbeid blijken te
  verrichten.
  Tabel 6. Procentuele verdeling van Duitse migranten over beroeps-statusgroepen in 1885/6
  Statusgroep
  
  gevonden
  Duitsers
  
  Duitsers
  met alleen adres
  
  niet gevonden
  Duitsers
  
  1 (ondernemers; vrije beroepen)
  2 (zelfstandigen)
  3 (gespecialiseerde arbeid)
  4 (landbouw)
  5 (semi-geschoold)
  6 (ongeschoold)
  Totaal
  
  3
  40
  28
  17
  13
  100
  
  2
  46
  11
  9
  32
  100
  
  10
  36
  29
  10
  17
  100
  
  Onbekend (N=)
  N Totaal=
  
  9
  49
  
  13
  69
  
  12
  55
  
  Noot: Bij gehuwde vrouwen zonder beroep is het beroep van de man (in 1885) als proxy
  genomen. Bron: hsn dataset DVI , release duc1g1.04.
  Nemen we de economische sector als uitgangspunt (tabel 7), dan komt het
  verschil tussen teruggevonden en niet teruggevonden Duitse migranten nog
  pregnanter naar voren. De eersten zijn sterk oververtegenwoordigd in de handel en hadden naar verhouding veel minder vaak een beroep in de sector verkeer en nijverheid. Opnieuw lijkt dit erop te wijzen dat de gegoede immigranten vooral als handelaar, koopman en winkelier hun brood verdienden en dat
  degenen in de nijverheid en verkeer werkzaam waren genoegen moesten
  nemen met minder (goed) betalende banen.
   62. Op grond van gar, nsa, Financiën, 443.01, inv. nr.’s 1051 en 4052. In totaal komen hier
  12.190 verschillende adressen in voor met de bijbehorende huurwaarde.
  63. Ook de mediaan van de aangeslagen Rotterdammers (f 250,-) was een stuk hoger dan
  die van de kostbazen van de inwonende Duitsers (f 165,-).
  64. Giele en Van Oenen, ‘De sociale structuur’.
  De selectiviteit van blijvers
  Tabel 7. Procentuele verdeling van Duitse migranten over economische sectoren in 1885
  Beroepssector
  
  gevonden
  Duitsers
  
  Duitsers met alleen
  adres
  
  niet gevonden
  Duitsers
  
  Nijverheid
  
  24
  
  43
  
  43
  
  – voeding
  – metaal/bouw
  – rest
  Handel
  
  11
  5
  8
  49
  
  14
  16
  13
  9
  
  9
  31
  3
  24
  
  – handel
  – winkel
  Verkeer
  
  31
  18
  18
  
  7
  2
  41
  
  17
  7
  26
  
  – vervoer
  – horeca
  Diensten
  
  12
  6
  2
  
  34
  7
  2
  
  17
  9
  2
  
  Totaal
  
  100
  
  100
  
  100
  
  Onbekend (N=)
  N=
  
  9
  49
  
  13
  69
  
  12
  55
  
  Bron: hsn dataset DVI , release duc1g1.04.
  Tot slot bleek een derde van de adressen van de Duitsers in 1885 in het geheel
  niet in de huurwaarderegisters voor te komen. Dit zou betekenen dat deze panden te miserabel en armoedig waren om de ondergrens van f 100,- te halen.
   Gezien de status van de door hen uitgeoefende beroepen (tabel 6), schiet deze
  verklaring echter tekort. Zo lijkt de spreiding over de zes statusgroepen meer op
  die van de gevonden dan op die van de inwonende Duitsers. Anderzijds komt
  de verdeling over economische sectoren (tabel 7) weer meer overeen met de inwonenden, met een hoog aandeel voor de nijverheid en een laag percentage in
  de handel. Mogelijk ging het om personen die nog maar recent tot de klasse der
  zelfstandigen waren toegetreden en zich dus nog geen betere woning konden
  veroorloven, maar dit blijft voor het moment niet meer dan een vermoeden.
   Conclusie
  In dit artikel heb ik mij afgevraagd welke selectiviteit er optrad bij de migratie
  van Duitsers naar Rotterdam in de jaren zeventig en tachtig van de negentiende eeuw en in hoeverre zij er in slaagden zich een goede sociale positie te
  verwerven. Op grond van de beschikbare gegevens lijkt het erop dat deze groep
  het opvallend goed heeft gedaan. We wisten weliswaar dat een klein aantal
  Duitse winkeliers, ondernemers en kooplieden deel uitmaakte van de (hogere) stedelijke middenklasse, maar dat ook de maatschappelijke status van
  Duitse nieuwkomers die zich definitief vestigden over het geheel genomen
  
  »
  
  113
  
  114
  
  »
  
  Leo Lucassen
  
  gunstig afstak bij die van de autochtone Rotterdammers, is opmerkelijk. Het
  bevestigt tevens de uitkomsten van Delger die op grond van beroepstitels hun
  sociale mobiliteit berekende.65 In aanmerking genomen dat het om relatief
  jonge migranten ging die nog maar kort de tijd hadden gehad in de Rotterdamse samenleving te integreren, nuanceren en complementeren deze uitkomsten het beeld van de Duitse immigratiepopulatie dat oprijst uit studies
  over het negentiende-eeuwse Rotterdam en Amsterdam, waarin het zoeklicht
  vooral is gericht op de tijdelijke migranten aan de onderkant van de sociale
  ladder. De conclusies over Duitsers in Rotterdam sluiten daarentegen veel
  beter aan bij de grondige en veelomvattende analyse die Schrover maakte van
  hun landgenoten in Utrecht. Daaruit blijkt onder meer dat een aantal succesvolle Duitse ondernemers, zoals Sinkel en Van der Sandt, zich – net als in Rotterdam – tot de elite van de Domstad mochten rekenen en ook vele anderen
  66
  het niet slecht deden. Bij gebrek aan belastinggegevens is het helaas onmogelijk vast te stellen hoe representatief zij waren en hoe zij zich verhielden tot
  de Utrechts bevolking als geheel. Bovendien heeft Schrover geen onderscheid
  gemaakt binnen haar populatie tussen blijvers en tijdelijken.
   Minder rooskleurig was de situatie van de Duitsers die slechts tijdelijk in
  Nederland bleven, al dan niet gepland. De Oldenburgse stukadoors, prostituées, dienstboden, en zeelui, om een paar bekende categorieën te noemen,
  hadden aanzienlijk minder mogelijkheden om hogerop te komen.67 Een deel
  van hen beantwoordt eerder aan het beeld dat Sewell schetste van de grote
  vlottende groep immigranten in Marseille, die veelal aan de marge van de
  samenleving terechtkwamen. Deze exercitie onderstreept daarom het belang
  van een systematisch onderscheid tussen blijvers en passanten. Uiteraard vormen de Duitsers die in dit artikel als uitgangspunt zijn genomen een selectieve groep, maar ze zijn wèl representatief voor degenen die zich blijvend in
  Nederland vestigden. Als we bijvoorbeeld willen weten of hedendaagse immigrantengroepen, zoals de gastarbeiders die in de jaren zestig en zeventig naar
  Nederland zijn gekomen en hier zijn gebleven, het beter of slechter doen dan
  Duitsers in de negentiende eeuw, dan zal de analyse zich grotendeels dienen
  te beperken op de blijvers van toen en de tijdelijke migranten buiten beschouwing moeten laten. Een van de uitkomsten van zo’n vergelijking zal dan zijn
  dat deze Duitsers, wat human capital betreft, een veel betere uitgangspositie
  hadden. De passanten daarentegen zijn interessant als we willen nagaan
  welke factoren bepaalden of Duitsers zich definitief vestigden en een aardige
  
  65. Delger, ‘Chancen’. Een zelfde beeld schetst Panikos Panayi voor Engeland: German
  immigrants in Britain during the 19th century, 1815-1914 (Oxford 1995).
  66. Schrover, Een kolonie van Duitsers, 259-286.
  67. Zie bijvoorbeeld Knotter, Economische transformatie; Manneke, ‘Reacties van Rotterdamse burgers op de migratie rond 1900’ en Martin Bossenbroek, Volk voor Indië: de werving van Europese militairen voor de Nederlandse koloniale dienst 1814-1909 (Amsterdam 1992).
   De selectiviteit van blijvers
  
  kans op opwaartse sociale mobiliteit maakten. Om hier echt de vinger achter
  te krijgen zouden we echter ook de levensloop van degenen die zijn teruggekeerd moeten analyseren.
  Rest de vraag waarom buitenstaanders zoals de hier bestudeerde Duitse
  migranten het relatief goed deden. Hoewel zij zullen hebben beschikt over
  relatief veel en goed ontwikkeld human capital, kunnen ook culturele factoren
  een rol hebben gespeeld. In navolging van de eerder genoemde studie van
  Sewell over, voornamelijk binnenlandse, migratie naar Marseille, is het heel
  wel mogelijk dat de Duitsers juist als buitenstaanders eerder kansen zagen en
  grepen die de expanderende economie te bieden had.68 Niet gehinderd door
  ingesleten lokale patronen en conservatieve sociale praktijken stonden zij
  meer open voor innovaties, zoals het winkelbedrijf69 en de transito-handel. In
  70
  die zin kunnen zij, net als veel binnenlandse migranten, een belangrijke rol
  hebben gespeeld in de transformatie die de Maasstad in het laatste kwart van
  de negentiende eeuw onderging.71
  
  Over de auteur
  Leo Lucassen is als Universitair Hoofddocent verbonden aan de leerstoelgroep sociale en economische geschiedenis van de opleiding Geschiedenis,
  Archeologie en Regiostudies van de Universiteit van Amsterdam. Hij is tevens verbonden aan het Centrum voor de Geschiedenis van Migranten (cgm)
  en leidt het nwo-Pionierproject ‘De determinanten van de vestiging van immigranten in Nederland 1860-1960’.
  Adres: Opleiding Geschiedenis, Archeologie en Regiostudies, Spuistraat
  134, 1012 vb Amsterdam, e-mail: L.A.C.J.Lucassen@uva.nl
  
  68. Sewell, Structure and mobility, 313-316.
  69. Zie hierover met name Schrover, Een kolonie van Duitsers.
  70. Uit het lopende promotieonderzoek van Gerard van der Harst over Brabantse en
  Zeeuwse migranten naar Rotterdam blijkt eveneens dat het hier om een (in gunstige zin)
  zeer selectieve groep ging.
  71. Over die transitie zie: Paul van de Laar, Stad van formaat: geschiedenis van Rotterdam in de
  negentiende en twintigste eeuw (Zwolle 2000).
  »
  
  115.
  