title: Inleiding tot de Theologie van Emil Brunner
text: INLEIDING T O T DE THEOLOGIE V A N EMIL BRU NNER1In gedachten neem ik u mee naar het begin van mijn Groningse
  studententijd in 1931. Een jongenskamp had mij in contact gebracht
  met de Groepbeweging, welker levende boodschap mij, jong student,
  zeer had gegrepen. In het studentencorps, meest uit volslagen a-kerkelijken bestaande, begonnen wij, zoals we dat in de Groep hadden geleerd,
  getuige te zijn van dat, wat Christus voor ons betekende. Dikwijls bleek,
  dat G od dit eenvoudige getuigenis gebruiken wilde en by vele „witte
  heidenen” vonden we open oor voor het verhaal, wat Christus in het
  studentenleven kon betekenen. Langzamerhand groeide er op de Groning­
  se studentensociëteit een evangeliserende studentenwerkgroep, die in
  nauwe samenwerking elkaar aanhield op het hoogste en voortdurend bezig
  was, medestudenten te bereiken met Christus’ boodschap.
   Inmiddels zat ik als theologisch student op de collegebanken aan
  de voeten van Prof. Haitjema. Deze leidde ons met grote helderheid en
  élan binnen in de gedachtenwereld van de dialectische, Zwitserse, theo­
  logie. Steeds weer was het een genot, op zo scherpzinnige wijze dit fors
  accent gelegd te horen op W oord en Openbaring tegenover een zuiver
  ménselijke religiositeit, die lange jaren W oord en Openbaring had ver­
  waarloosd. In de kring der theologische studenten, die verder nagenoeg
  geheel buiten het studentencorps stond heerste dan ook een volkomen
  barthiaanse geest, die in een studentikoos-overdreven zuiveringsactie aan
  alle waarde hechten aan menselijke ervaring een krachtig néen toeriep!
  Tussen deze twee werelden: de corpswereld, waar we alleen maar
  gehoor verkregen, als we nuchter, concreet en zakelijk vertelden, wat het
  geloof nü, voor óns betekende, én de theologenwereld, waarin met
  hartstocht gezocht werd naar theologische zuiverheid, maar die te veel
  het contact met andersdenkenden miste en daardoor een neiging tot
  zelf-bewuste onvruchtbaarheid vertoonde, was het ónse taak, de Woordtheologie en het Groepwerk, waarin o.i. beide een deel der Bijbelse
  werkelijkheid openbaar werd, tot een verantwoorde eenheid samen te
  brengen. De Groep bracht ons tot steeds diepere zelf- en zondekennis en
  daardoor tot uitlevering van onszelf op genade of ongenade aan Christus;
  de Zwitserse theologie zette ons, als we in ervaringen dreigden vast te
  lopen, in de bevrijdende troost van het objectieve Woord. Hoe konden
  deze beide, die ieder hun eigen, Bijbelse, betekenis voor ons hadden,
  naast elkaar bestaan 1
  In dit innerlijk conflict daagde een oplossing, toen Prof. Haitjema
  in een college voor jongerejaars een inleiding tot de Zwitserse theologie
  gaf, waarin hij Brunners juist verschenen boekje „G ott und Mensch”
  (1930) behandelde. Speciaal het hoofdstuk „Het rechtvaardigingsgeloof
  *) Lesingen, gegeven voor die leerlingen van het opleidingscentrum voor wika’s
  (werkers in kerkelijke arbeid: jeugdleiders, evangelisten, sociaal werkers ens.)
  op het instituut „K erk enW ereld” te Driebergen, Nederland.
   49
  
  en het probleem der ethiek” maakte grote indruk op me, want hier werden
  de beide accenten gehoord, die mijn denken tot nu toe verdeeld hadden
  gehouden. Nóg heb ik dit boekje, vol met strepen en kanttekeningen van
  een enthousiaste eerstejaars, die hier de oplossing voor zijn probleem had
  gevonden! Het was mogelijk, zendeling te zijn onder de „witte heidenen”
  en tegelijk theoloog, die letten moet op die zuiverheid der gebrachte
  boodschap!
  Sindsdien heb ik mij geworpen op alles, wat Brunner publiceerde,
  om zo steeds dieper in zijn gedachtenwereld door te dringen. En ik ben
  dankbaar, juist op „Kerk en Wereld” — maar evenzeer tot Zuid Afrika! —
  over Emil Brunner te mogen spreken omdat ik me hier richt tot de
  stcottroepen onzer kerk, wier taak het zal zijn als zéndeling te werken
  onder de „witte heidenen” van Nederland en dat op theologisch ver­
  antwoorde wijze. Want ik ben er diep van overtuigd, dat juist u bij uw
  voorbereiding daartoe enorm veel kunt hebben aan Brunner, die in vele
  landen ter wereld (ik noem slechts Zwitserland, Duitsland, de Scandi­
  navische landen, Engeland, Amerika en Japan) grote invloed heeft in
  zijn combinatie van Zwitsers theoloog én evangelist van deze tijd. Naast
  het monotoon-profetische geluid van K. Barth verdient juist in deze tijd
  van ontkerstening het geluid van E. Brunner gehoord te worden, die
  met zendingshartstocht bewogen zich geheel heeft ingezet voor het
  brengen van een theologisch verantwoorde Bijbelse boodschap in de taal
  en gedachtenwereld van de hedendaagse moderne mens.
   Nu is het een onmogelijkheid in enkele college-uren een volledig
  beeld te geven van Brunner als dogmaticus, ethicus en practicus, jaren
  college zouden daarvoor nodig zijn! Maar om zoveel mogelijk kanten
  van deze Zwitser naar voren te laten komen en daardoor aanknopings­
  punten te geven voor zelfstudie wil ek eerst een historisch beeld geven van
  de ontwikkelingsgang van Emil Brunner aan die hand van zijn werken
  om daarna wat dieper in te gaan op enkele betrekkelijk willekeurig gekozen
  gedachten uit het dogmatisch, ethisch en practisch werk van Emil Brunner.
  De betekenis der Zwitserse theologie is, naar uw leermeester, Dr.
   Berkhof, u geleerd zal hebben, alleen te begrijpen tegen de achtergrond
  van de kerkelijke inzinking van de vorige eeuw. Deze inzinking bestond
  hieruit, dat meer en meer het accent verlegd werd van Gods W oord en
  Openbaring naar het religieus gevoel van de mens. Schleiermacher
  (1768-1834) beschouwt in zijn „Reden über die Religion” de religie als
  een gevoel van het oneindige of gevoel van volstrekte afhankelijkheid
  van God en ziet de dogmata der christelijke kerk louter als beschrijving
  van subjectieve, vrome gemoedstoestanden, die bepaald zijn door de
  christelijke gemeenschap. Bijbel en belijdenis hebben bij hem geen gezag,
  omdat ze Gods openbaring bevatten, maar hun autoriteit gaat slechts zo
  ver, als ze meer of minder juiste beschrijvingen geven van de religieuze
  ervaringen of de christelijke vroomheid! Iets minder erg, hoewel altijd
  nog erg genoeg, maakt het Ritschl (1822-1889), die wel een sterkere
  50
  
  nadruk legt op de historie en daarmee op de persoon van Jezus, maar wie
  het toch blijft gaan om de historie, waarvan de mens en niet God subject
  is. Het gaat hem tenslotte toch niet om de grote heilsfeiten van de Bijbel,
  maar om innerlijke waarden. Een uiterste van deze subjectivistische
  richting is wel Ernst Troeltsch (1865-1923), die het christendom niet
  langer als de absolute godsdienst beschouwt, waarin de theoloog gelovig
  positie neemt, maar als een religie onder andere religies, welker waarde
  eerst door de mens moet worden onderzocht om te zien of zij andere
  religies aan innerlijke waarden overtreft! Dat hier van de absoluutheid
  der Christusopenbaring niets overblijft, is wel duidelijk. Steeds dieper
  zakte de theologie en daarmee de kerk in de vorige eeuw af in het volkomen
  subjectivisme, waarin de mens zichself als waardemeter van alle, ook
  religieuze, waarden beschouwde!
  Het is tegenover deze gemoeds- en ervaringsreligieusiteit van Schleiermacher en zijn collega’s, dat de Zwitserse theologie in het strijdperk treedt
  en ruim baan vraagt voor de erkenning van de doorbraak, die God door
  Zijn "Woord in deze wereld bewerkt. Zij zet zich in, om religie, theologie
  en kerk te verlossen uit de banden van menselijk denken en gevoelen en
  ze weer alleen afhankelijk te maken van God, Zijn W oord en Zijn wil.
   En wanneer dan nu in de twintigste eeuw het theologisch accent in ver­
  gelijking met de vorige totaal is gewijzigd en men van alle kanten, uit
  modernisme, piëtisme en andere subjectivismen steeds meer komt tot
  het nadruk leggen op Gód, Zijn W oord en Zijn werk alleen, dan is dit
  menselijk gesproken te danken aan de invloed der Zwitserse theologie.
  Dieper gezegd: God heeft mannen als Barth, Brunner, Thurneysen enz.
  willen gebruiken om Zijn openbaringsboodschap in Christus weer cen­
  traal te doen worden in het leven en denken der gemeente.
  Dit sterke accent op God en Zijn W oord en niet op menselijke ge­
  voelens en inzichten komt reeds terstond uit in Brunners, eerste, in 1923
  en 1924 verschenen, grotere werken „Erlebnis, Erkenntnis und Glaube”
  en „D ie Mystik und dasW ort” . Bewust keert Brunner zich hierin tegen
  het Schleiermacheriaanse die nadruk leggen op het gevoel en de ervaring
  als maatstaven voor het godsdienstig kennen. Ook de in 1926 verschenen
  brochure „Die Absolutheit Jesu” is hiertegen een sterke tegenstoot:
  Jezus is niet een heilige of een genie, zij het dan ook een religieus genie,
  maar Gods openbaring in deze wereld. Dan verschijnt in 1927 Brunners
  grote Christologie „D er Mitler” , waarin hij inplaats van de (door de
  godsdiensthistorische school geschilderde) menselijke godsdienstleraar en
  stichter Jezus van Nazareth, verkondigt de vleesgeworden Zoon Gods als
  enige en algenoegzame Godsopenbaring. Niet om menselijke, al dan niet
  christelijk geverfde, gevoelsreligiositeit gaat het Brunner — het gaat hem
  om de levende God, Die in Christus mens wordt en Zich aan de wereld
  openbaart. Het gaat hem tegenover alle menselijk subjectivisme erom,
  dat het de wérkelijke G od is, Die wérkelijk doorbreekt tot in deze wereld.
   Het gaat Brunner in „der Mittler” om de Godheid van de Middelaar,
  51
  
  Die mens geworden op deze aarde heeft geleeft. Het gaat hem erom,
  dát God in Christus werkelijk mens werd. En nu valt bij hem hier heel
  het accent op het dát dezer menswording en niet op het hóe; het gaat
  hem om de kern en niet om de schaal, om de inhoud en niet om (z.i.)
  de verpakking, waarin deze wordt aangeboden. Daarom kan hij b.v.
  tegenover de gedachte der maagdelijke geboorte, die enkel in de tekstcritisch niet sterk staande gedeelten Mt. 1: 18-25 en Luc. 1: 35 tot uit­
  drukking wordt gebracht, betrekkelijk onverschillig staan; het gaat hem
  erom, dát God werkelijk mens wordt, niet, of dit nu mét of zónder de
  rechtstreekse inschakeling van Jozef gebeurt. Hoewel hij de gedachte der
  maagdelijke geboorte niet wil bestrijden, verklaart hij toch op pag. 288—
  292 van „der Mittler” , dat hij deze, tevens omdat hierop in de rest der
  Evangeliën evenmin als in de brieven ooit teruggegrepen wordt, niet als
  zonder meer verbonden met het Kertsgebeuren wil aanvaarden.
  Het wonder van Gods menswording blijft hem ook zonder maagde­
  lijke geboorte precies even groot. Persoonlijk zie ik hier reeds een aan­
  wijzing van de tendenz, die wij ook later in de werken van de:e „witteheidenen-zendeling” zullen vinden, het niet-absoluut-noodzakelijke van
  de schaal der Bijbelse boodschap voor de moderne mens weg te laten,
  opdat deze moderne mens, ongehinderd door niet absoluut-essentiële
  dingen, geheel voor de kern der Evangelieboodschap te staan komt. Al
  moet hierbij gezegd worden, dat deze afpelmethode wel haar gevaren
  heeft, omdat men gemakkelijk met de bast ook iets van de kern wegpelt;
  en hoezeer ik Brunners zendingsdrang ook weet te waarderen, toch lijkt
  het mij, dat hij op dit punt wel te ver gaat.
   Zeer belangrijk zijn in „der Mittler” ook de bladzijden, waarin
  Brunner onder het hoofd „Het werk van de Middelaar” zijn gedachten
  over de verzoening weergeeft. Hij legt hier sterk de nadruk op de eer en
  de majesteit Gods, die door de zonde zijn aangetast, zodat Gods toorn,
  de negatieve zijde van Gods heiligheid, het oordeel over en de vernietiging
  van de zondige mens vraagt. Gods heilig wezen toom t tegen ons zondig
  wezen, heiligheid toom t tegen de zonde, heiligheid en zonde kunnen even
  min samen bestaan als water en vuur samen kunnen bestaan. Maar God
  God bezit, om bij te terminologie van Dr. Berkhof te blijven, twee gronddeugden: heiligheid en liefde. En waar heiligheid vraagt, dat de schuld
  der zonde wordt geboet, is het de Liefde, die die boete doet: de Zoon
  Gods gaat zelf in het brandpunt van Gods toom staan op de Golgotha om
  daardoor ons uit dat brandpunt te verlossen. Het kruis van Golgotha
  moet gezien worden als de selfofTerande Gods voor de zonde der wereld,
  waardoor tussen de vroegere vijanden God en mens verzoening geschiedt,
  zodat er voortaan vrede is tussen hen. In dit verzoeningswerk is het God,
  Die het subject der verzoening blijft; God blijft Dezelfde; vóor, tijdens
  en ná Golgotha is Hij de heilige Liefde. God verzoent Zich in Christus
  met de mens. En deze zelf-overgave Gods op Golgotha is Zijn hoogste
  openbaring van heiligheid en liefde beide, waardoor de mens tot kennis
  komt van de zwaarte van zijn zonde, die alleen door die zelf-overgave kan
  52
  
  worden geboet — en tot kennis van de barmhartigheid Gods, die ook
  tot in zo diepe diepte, tot het kruis, de mens heeft willen nagaan in zijn
  verlorenheid. Het accent ligt ook bij de verzoening op Gód en op Gód
  alleen.
   Met opzet heb ik zo bij ,,der Mittler” wat langer stil gestaan, omdat
  deze grote Christologie van 1927 in Brunners theologisch denken onge­
  twijfeld een mijlpaal is. Als ik het goed zie, eindigt hiermee de eerste
  periode van zijn werk: de periode van de felle strijd tegen het Schleiermacheriaanse subjectivisme. En begint een nieuwe periode, waarin
  Brunner met scherpe zelfcritiek zijn eigen theologische positie onder de
  loupe neemt en open oog krijgt voor de tekorten, die aan zijn eigen theo­
  logie en aan de Zwitserse theologie in het algemeen verbonden zijn.
   Zoëven definieerde ik Brunners theologische positie in de eerste periode
  met de woorden: het gaat hem erom, dat het Gód is, Die doorbreekt tot
  in deze zondige wereld — voor de twede periode zou ik dezelfde zin
  willen gebruiken, maar dan het accent leggen op beide delen van deze
  zin: het gaat hem erom, dat het werkelijk Gód is, maar ook, dat die God
  wérkelijk doorbreekt tot in deze zondige wereld. En een aanwijzing van
  deze „nieuwe koers” vind ik in de titel van het aan het begin reeds ge­
  noemde en in 1930 verschenen boekje „G ott und Mensch” . Is dit een
  teruggang tot de vroeger zo bestreden koers van Schleiermacher en ander­
  en? neen! Want Schleiermacher gaat bij zijn theolgisch denken uit van
  het religieuze gevoel van de mens — Brunner daarentegen van die open­
  baring G ods! En het is een stap verder op de rechte weg van Brunners
  theologisch denken, als hij van nu af aan er de nadruk op gaat leggen, dat
  deze werkelijke openbaring G ods nu ook werkelijk in-breekt in de zondige
  mens en zijn wereld!
  Het zijn vooral twee hoofdstukken in het genoemde werkje „G ott und
  Mensch” , die ons in dit opzicht bijzonder aanspreken. Ik denk aan het
  reeds aangehaalde „H et rechtvaardigingsgeloof en het probleem der
  ethiek” , waarin Brunner licht laat vallen op de wijze, waarop vanuit het
  rechtvaardigingsgeloof de menselijk-ethische daad gedaan moet worden,
  een accent dus op de partner-verhouding tussen God en mens (waarbij
  natuurlijk geen gelijkwaardig partnerschap wordt bedoeld!). O ok denk
  ik aan het hoofdstuk („Bijbelse psychologie” , waarin een vanuit de
  Bijbel bepaalde interesse voor het mens-zijn wordt weergegeven.) Brunner
  tracht hier voor het theologisch denken een weg te banen voor de door­
  braak van de werkelijkheid G ods middenin het zondige leven van deze
  aarde; deze volgende stap, het werkelijk ingaan in de mens-realiteit, is
  voor hem een consequentie van zijn openbaringsgeloof en -theologie.
   Maar toch is het met deze stap, dat hij begint, éen van zijn theologische
  vrienden te verliezen, met wie hij destijds op weg is gegaan om de theologie
  uit haar Schleiermacheriaanse boeien te verlossen en daar weer waarlijk
  tot Woordtheologie te maken. Ik doel op Karl Barth, die zich profetischmonotoon blijft vastbijten in het oorspronkelijk accent op God en God
  53
  
  alleen, terwijl Brunner de volgende stap doet en hierbij nu het accent gaat
  leggen, dat deze werkelijke, levende God komt tot de werkelijke, levende
  mens. Bij Barth slechts dit ene accent, bij Brunner dit ene en het twede.
  Gottlob Spoerri schreef hierover: „het gaat er beide kerkleraren om, de
  doorbraak Gods te verkondigen in een wereld, die er hardnekkig op uit
  is, zich in zichzelf op te sluiten — maar Barth waakt aan het buitenste
  einde van de doorbraak ijverig voor het totaal-anderszijn van God, ter­
  wijl Brunner even ijverig aan de binnenkant van de doorbraak waakt bij
  de leer, dat G od werkelijk in deze wereld is binnengekomen”.
   Wanneer Emil Brunner nu in de lijn van zijn denken voortgaat en
  zo ver gekomen is, dat hij ook in zijn theologisch denken uitgedrukt wil
  zien, dat de werkelijke G od ook de werkelijke mens bereikt, volgt daaruit
  zijn belangstelling voor dat, wat er op deze aarde, die toch sinds de schep­
  ping Gods aarde is, na de zondeval nog van Gods oorspronkelijke gaven
  is overgebleven. Vanuit zijn door Gods W oord en Openbaring beheerste
  denken vraagt hij, of er op deze aarde nog iets van Gods scheppingsgaven
  over is. En wanneer dan in 1932 Brunners belangrijke grote ethiek “ Das
  Gebot und die Ordnungen” verschijnt, is deze ethiek gegrond op de
  gedachte, dat God in deze wereld bepaalde ordeningen heeft neergelegd,
  die ondanks de zondeval gebleven zijn, doch enkel vanuit het geloof in
  Christus in hun ware zin en betekenis worden gegrepen. Als eerste dezer
  ordeningen, omdat zij oorspronkelijke, nog aan de zondeval vooraf­
  gaande scheppingsordening is, noemt Brunner huwelijk en gezin, dat in
  zijn historische prioriteit ook wezenlijke prioriteit krijgt en daardoor
  voorrang heeft boven de verdere ordeningen, waarvan ik als ordening
  om der zonde wil na de zondeval vooral de staat noem. God heeft als
  rem op de zonde der mensen de ordening staat gegeven, opdat deze in
  een verzondigde wereld toch een enigszins dragelijke verhouding tussen
  de mensen zou kunnen handhaven. Gewaakt moet echter worden tegen
  een verabsolutering dezer ordening, waardoor de mensen van Gods
  genade-ordening de staat, de absolute, totale staat zouden maken (Brunner
  is een fel tegenstander van het communisme en nationaal-socialisme);
  het gezin heeft als scheppingsordening voorrang boven de zonde-ordening
  staat. Maar hoezeer Brunner ook over in de wereld neergelegde orde­
  ningen spreekt op grond van wat wij in Nederland plegen te noemen Gods
  algemene genade, bovenal legt hij er de nadruk op, dat deze ordeningen
  pas zuiver te kennen zijn door de openbaring in Christus, door Wie
  ons door zonde verblind oog voor de in de schepping neergelegde gaven
  Gods opengaat, waaraan buiten Christus slechts een vage herinnering en
  vermoeden bestaan. Brunners ethiek legt er de nadruk op, dat wij in
  gehoorzaamheid aan Zijn ordeningen zullen leven, maar, hierin staande,
  Zijn gebod horen, dat geen algemene zedewet, maar in alle omstandigheden
  wisselend concreet gebod is.  (Wordt vervolgd)
  G. J. H. Gijmink.
  Rotterdam
  
  BOEKBESPREKINGS
  Prof. H. du Plessis, DIE M ISSIOLOGIE A S ’N TEOLOGIESE W ETEN­
  SKAP, Potchefstroom, 1960.
  Hierdie brosjure bevat die inaugurele rede wat Prof. du Plessis uitgespreek het by geleentheid van die aanvaarding van die professoraat in
  Sendingswetenskap aan die Potchefstroomse Universiteit waar die teolo­
  giese skool van die Gereformeerde Kerk gevestig is. Die instelling van
  hierdie leerstoel in die sendingswetenskap, lewer ongetwyfeld verdere
  getuienis van die besondere em s waarmee genoemde kerk hom veral in die
  afgelope jare wy aan die sending hier in ons land.
  Die skrywer verdeel die veld wat hy in hierdie studie wil dek onder
  drie hoofde: die erkenning van die missiologie, die teologiese karakter,
  en die ensiklopediese plek daarvan, terwyl die tweede aspek, n.l. die
  teologiese fundering, die eintlike klem ontvang. In aansluiting by die
  diskussies van die dag, word agtereenvolgens die trinitariese, die christologiese en die eskatologiese fundering behandel. Die hele studie is goed
  gefundeer en gedokumenteer, soos blyk uit die 234 verwysings in die
  bestek van 28 bladsye.
  Waar die skrywer hom veral oor verheug, is die feit dat na soveel
  verwaarlosing en gevolglike vergissings, daar eindelik weer gevra word na
  ’n teologiese fundering van die sending, maar is tog ook weer erg bevrees
  dat net „op die klank af suiwer skriftuurlike geluide gehoor word”.
   Die kritiek wat hy uitoefen op al die pogings tot ’n teologiese fundering van
  die sending, is gegrond op een basiese beswaar n.l. dat die missiologie nie
  waarlik teologie is nie as die oorsprong en die fundering van die sending
  geplaas word in die werk van die Triniteit in die geskiedenis. Om waarlik
  teologie te wees moet die missiologie gefundeer wees in die ewige Raad,
  wil besluit van God, soos veral Kuyper en Voetius dit dan suiwer sou
  gesien het.
  55.
  