title: Een Dankbare Herinnering aan wat Prof. Dr S. P. Engelbrecht voor de goede betrekkingen tussen Zuid-Afrika en Nederland gedaan heeft
text: EEN D A N K BA R E H ERIN N ERIN G A A N W A T PROF. D R . S. P.
  EN G ELBREC H T V O O R
  
  D E G O E D E BET R EK K IN G EN
  
  T U SS E N
  
  ZUID-AFRIKA EN N E D E R LA N D G ED A A N HEEFT.
  Het feit, dat de Nederlandse Hervormde Kerk voor haar eerste ver­
  gadering van haar Generale Synode, welke 31 O ktober 1945 in het koor
  van de Nieuwe Kerk te Am sterdam werd gehouden, wel vertegenwoor­
  digers van kerken uit bijna de hele wereld had uitgenodigd, maar geen
  uitnodiging naar die Nederduitsch Hervormde Kerk van A frika had
  gezonden, is een droevig bewijs hoezeer Nederland en Zuid-Afrika en de
  zusterkerken elkaar waren kwijtgeraakt. O p suggestie van M r. Gratama,
  die een reis naar Zuid-Afrika ging maken, heeft het moderamen van de
  Synode van de Hervormde Kerk hem een brief meegegeven, waarin iets
  van de grote verandering, welke zich in de Hervormde Kerk begonnen
  was te voltrekken, werd medegedeeld.
  Het is tekenend dat M r Gratama, niet wetend aan wie hij de brief
  moest overhandigen, na informatie dadelijk verwezen werd naar Prof.
  Dr. S-P . Engelbrecht in Pretoria.
   In het gesprek, dat zich naar aanleiding van deze brief ontwikkelde,
  heeft Prof. Engelbrecht erop aangedrongen om te bevorderen, dat de
  secretaris van de Generale Synode van de Hervormde Kerk naar ZuidAfrika zou komen om de verslapte banden weer te versterken. Daarop
  volgde een uitnodiging van die Ned. Herv. Kerk van Afrika. D it verzoek
  is in onze Synode behandeld waarop mij de opdracht is gegeven naar
  Zuid-Afrika te gaan, contact te zoeken met de verschillende kerken daar,
  inlichtingen te geven over wat in Nederland en in de kerken gedurende de
  oorlog werd doorgemaakt en mij op de hoogte te stellen van de toestanden
  in Zuid-Afrika, in het bijzonder wat de kerken betreft, terwijl de geestelijke
  verzorging van de immigranten mijn bijzondere belangstelling moest
  hebben.
  Met grote dankbaarheid is de mededeling van dit besluit in ZuidAfrika ontvangen. Onder leiding van Prof. Engelbrecht heeft zich een
  commissie gevormd, welke een reis- en werkplan voor mij heeft opgesteld.
  Ik zal nooit vergeten de prachtige, heldere nacht, waarop ik met de
  „Klipfontein” in Februari 1947 de Tafelbaai binnenvoer en de twinkelende
  lichtjes van Kaapstad zag. Een onvergetelijk schouwspel. O p de kade
  werd ik begroet door de toenmalige gezant van Nederland, wijlen de heer
  Dr. Visser, en een vijftal leden van de Volksraad, welke behoorden tot die
  Nederduitsch Hervormde Kerk van Afrika. De volgende dag was Prof.
  Engelbrecht mij tegemoet gereisd en begroette mij in de trein te Germiston.
   Samen zijn we doorgegaan naar Pretoria, waar vijf theologische studenten
  klaar stonden om mij in alles behulpzaam te zijn. Ik heb toen eerst een
  eerbiedige groet gebracht aan het standbeeld van President Kruger, dat
  40
  
  toen nog voor het station stond. Het was een wondere belevenis voor mij,
  bij het standbeeld van de grote President te staan, wie ik bij zijn bezoek aan
  Utrecht, terwijl ik nog gymnasiast was, de hand heb mogen drukken. Hoe
  intens heb ik als jongen de Engelse oorlog mee doorleefd en het gebed van
  mijn vader (toentertijd predikant in Utrecht) dat G od recht mocht doen,
  meegebeden.
  Het stem t mij tot grote vreugde, dat thans in 1961 de Republiek van
  Zuid-Afrika tot stand is gekomen en dat ik dit nog beleven mag.
  M et dankbaarheid blijf ik denken aan de gastvrijheid van D s. S. Vermooten en zijn lieve echtgenote, reeds lang overleden, en de vele oriënte­
  rende gesprekken, waartoe ik door velen in de gelegenheid werd gesteld.
  Prof. Engelbrecht was vooral de man die mij heeft ingeleid in de
  problemen van Zuid-Afrika en de kerken van Zuid-Afrika. W ie kon dit
  beter doen dan hij, de wetenschappelijke vorser en de grondlegger van de
  beschrijving van de geschiedenis van de Nederduitsch Hervormde Kerk
  van A frika naast vele andere werken, welke handelen over belangrijke
  personen en zaken.
  De verhouding Nederland—Zuid-Afrika was na de oorlog bijzonder
  ingewikkeld en moeilijk. M en begreep in Zuid-Afrika niet de houding van
  Nederland, dat in bondgenootschap met Engeland tegen Duitsland streed.
   En dan ook kon men het samengaan met Rusland niet plaatsen. Met
  Duitsland had Zuid-Afrika in de loop der historie geen bepaalde m oeilijk­
  heden gehad, in tegendeel, er woonden in Zuid-Afrika veel zeer gewaar­
  deerde D uitse immigranten, waarvan velen in de Engelse oorlog zij aan
  zij met de Boeren tegen de Engelse indringers hadden gevochten.
  Nederland begreep van de verhoudingen in Zuid-Afrika niets. Hoe
  was het mogelijk dat daar sympathie voor Duitsland kon bestaan. Dit
  heeft tot grote spanningen geleid. In Nederland werden bittere verwijten
  gehoord, dat Zuid-Afrika nazi-gezind was en ook anti-semitisch. Men
  begreep niet dat vocral de nationaal-gezinden gedreven werden door
  liefde voor hun eigen vaderland en hoopten op herstel van het onrecht in
  de Engelse oorlog aangedaan. De situatie was uitermate m oeilijk door het
  strenge optreden van generaal Smuts, die de nationalen tot bitterheid had
  gestemd. Het is in deze tijd, dat Prof. Engelbrecht z’n dapperheid en z’n
  brede blik heeft getoond. Hij is zijn ideaal, samenbinding en samenwerking
  van Zuid-Afrika en Nederland, trouw gebleven, al heeft hem dat door
  misverstand en verdachtmaking temidden van zijn eigen volk veel
  wantrouwen besorgd. Men werd al spoedig als vriend van Engeland ge­
  doodverfd, maar Prof. Engelbrecht bleef standvastig en pal staan voor de
  goede zaak, daarbij krachtig gesteund door Prof. B. Gemser, Prof. van
  Selms en anderen.
  In deze barre tijd was Prof. Engelbrecht als het ware voorbestem d om
  leiding te geven, al kostte hem dat dikwijls lijden. W ant het moet hem
  41
  
  pijn hebben gedaan, dat hij, die stamde uit een echte Boerenfamilie, werd
  aangezien alsof hij geen goed vaderlander was.
   Bij een van mijn eerste bezoeken in zijn studeerkamer liet hij mij het
  vest, met bloed bevlekt, van zijn vader zien, die in de Engelse oorlog was
  gesneuveld door een schot in zijn borst. W at heb ik dikwijls op zijn grote
  studeerkamer temidden van zijn grote boekenschat en historische her­
  inneringen, genoten van zijn diepgaande besprekingen over de kerk­
  geschiedenis van Zuid-Afrika en over de politieke ontwikkeling. M et gloed
  kon hij spreken over generaal Hertzog met wie hij bevriend was, maar
  wiens inzichten hij toch niet geheel deelde.
  Ja, Prof. Engelbrecht was wel bijzonder voorbestemd om de traitd ’union te zijn tussen de broedervolken in Nederland en Zuid-Afrika. Ik
  moge enkele dingen noemen, al kan ik hierin niet volledig zijn.
  In de 2e Vrijheidsoorlog is niet alleen zijn vader de heldendood
  gestorven, maar is ook de familie Engelbrecht geruïneerd. Ongetwijfeld
  heeft de grote liefde en zorg, welke de uit Holland overgekomen invloed­
  rijke D s. Van Belkum hem heeft bewezen, belangstelling voor Holland in
  zijn hart gewekt. Het was dan oo k een m ooi moment voor hem, toen hij in
  Leeuwarden in het huis waar D s. Van Belkum was opgevoed, een gedenk­
  plaat kon onthullen. Het zijn vooral wijlen Prof. Dr. Muller, een groot
  vriend van Zuid-Afrika, die van 1904-1909 de kerk in Zuid-Afrika heeft
  gediend en zich beijverd heeft voor een eigen theologische opleiding van
  de Hervormde Kerk te Pretoria, en wijlen Prof. Dr. H. Th. Obbink,
  toentertijd hoogleraar in Utrecht welke pogingen hebben aangewend
  Engelbrecht een Dietse inslag te geven. Dit is volkomen gelukt. Engel­
  brecht is in de volste zin van het woord een vertegenwoordiger van Neder­
  land voor Zuid-Afrika geworden.
   Zij hebben hem ongetwijfeld de weg naar de Utrechtse Universiteit
  gewezen, waar hij serieus heeft gestudeerd en zich onder de studenten en
  bijzonder onder de leden van het theologische gezelschap Secor Dabar
  veel vrienden heeft verworven. Ik denk aan wijlen D s. Dijckmeester, Ds.
  de Haan, en D s. W olfensberger. Deze studie werd bekroond door een
  proefschrift, getiteld. „Geschiedenis van de Nederduitsch Hervormde Kerk
  in Zuid-Afrika” . Prof. Dr. H. Th. O bbink schrijft in „D ie Hervormer” van
  15 Augustus 1920, nadat hij gememoreerd heeft dat ook Dr. Leyds bij de
  prom otie tegenwoordig was, het volgende: „H et was mij een voorrecht
  hierbij als prom otor te mogen optreden en hem namens de Senaat der
  Universiteit de doctors-titel te verlenen. De heer Engelbrecht toch heeft
  niet alleen gedurende zijn zevenjarige studie aan onze Universiteit een zeer
  gunstige indruk gemaakt, maar heeft oo k door zijn hartelijke liefde voor
  zijn geboortegrond bij vele Hollanders belangstelling weten te wekken
  voor Zuid-Afrika.
  Dissertaties worden gewoonlijk niet veel gelezen. M aar ik heb een
  sterk vermoeden dat deze dissertatie zowel in Nederland als in Zuid42
  
  Afrika vele belangstellende lezers zal vinden. En zij verdient dat ten volle.
  Vooral wanneer ook het 2de stuk met de vele belangrijke officiële be­
  scheiden zal zijn verschenen. En ik zou de Zuid-Afrikaners die hun Kerk
  en hun land liefhebben willen aanraden: lees dit belangrijke boek van Dr.
  Engelbrecht. Het zal U leren met eerbied en dankbaarheid op te zien tot
  die grote figuren uit Uw eigen volk, die de smarteweg hebben bewandeld
  om een plaats te vinden voor het Zuid-Afrikaanse volk.”
  Reed in 1917 had Prof. Engelbrecht, toen theol. cand., een belangrijk
  stuk geschreven in de „Stem m en voor W aarheid en V rede”.
   Dr. A . W . Bronsveld schrijft in een voetnoot bij dat stuk: „W ie zich
  tot de lectuur van dit artikel zet, zal ontdekken, dat hem hier vele belang­
  rijke en wetenswaardige feiten worden medegedeeld, en dat hier menige in
  om loop gebrachte onware voorstelling wordt weerlegd.”
  Later in 1920 schrijft dezelfde bekende Dr. Bronsveld; wanneer hij
  vermeldt dat op 2 Juli 1920 onze vriend S. P. Engelbrecht tot D octor in de
  Theologie werd bevorderd: „W ij maken daarvan gewag om dat hij ge­
  boortig is uit Transvaal en daarheen weldra hoopt terug te keren om er als
  predikant in de Nederduitsch Hervormde Kerk van Zuid-Afrika werkzaam
  te wezen. Onze beste wensen vergezellen hem. Hij is een hartelijk vriend
  van ons land en vclk, en waar hij kan zal hij voor Holland en wat echt
  Hollands is, pleiten.”
  Hier ware uit zijn jonge tijd meer te noemen, maar ik haal boven­
  staande passage aan om dat eruit blijkt, dat Prof. Engelbrecht toen reeds
  menige in om loop gebrachte onware voorstelling heeft weerlegd.
  D it weerleggen van onware geschiedkundige voorstellingen ten
  opzichte van de Nederduitsch Hervormde Kerk en die Nederduitsch
  Hervormde o f Gereformeerde Kerk heeft diep-wetenschappelijk onder­
  zoek van de door hem verzamelde bronnen gevergd.
   Ieder, die ook maar een beetje op de hoogte is van de kerkstrijd in
  Zuid-Afrika, weet hoeveel vijandschap dit Prof. Engelbrecht, die onweer­
  legbare feiten aan het licht bracht, heeft bezorgd. Immers was de naam
  Hervormd in diskrediet gebracht. Dat was de naam, zei men, welke hoorde
  bij het Hervorm de liberale genootschap in Nederland, en daartegenover
  moest de naam Gereformeerd uitdrukking geven aan de zuiverheid der
  leer. Zo werd ook D s. Dirk van der Hoff, de pionier-predikant van de
  Hervormde kerk der Voortrekkers, de grote vriend van Generaal Pretorius, de overwinnaar bij Bloedrivier, in een vals daglicht gesteld.
  Ik kan hier nu niet dieper op ingaan, de meeste lezers van dit stuk
  weten het alles beter dan ik, maar ik noem deze strijd, om dat juist het naar
  voren brengen van onweerlegbare gegevens, waardoor een zekere kerke­
  lijke rom antiek werd verstoord, een grote animositeit tegenover Prof.
  Engelbrecht heeft opgeroepen. Toch moest dit worden gezegd om dat de
  43
  
  animositeit ten opzichte van Prof. Engelbrecht zich ook richtte tegen de
  Nederlands Hervormde Kerk in Nederland, ja zelfs bij velen tegen Neder­
  land zelve, al zijn er ook zeer belangrijke mannen (ik denk o.a. aan Dr.
  D. F. Malan en Dr. A . J. v.d. Merwe), welke in Utrecht hebben gestudeerd.
  Toch zochten vooral later de meesten contact met de Vrije Universiteit
  en de Gereformeerde Kerken in Nederland.
  Het is dan oo k tekenend, dat in de Nederduitsch Hervormde o f
  Gereformeerde Kerk nooit een predikant uit de Hervormde Kerk in
  Nederland beroepen is, terwijl verschillende Hervormde predikanten in
  die Nederduitsch Hervormde Kerk van Zuid-Afrika met grote zegen en
  ere hebben gewerkt en nog werken.
  O ok gingen de theologen van die Nederduitsch Hervormde Kerk
  dikwijls hun studies aan een der Rijksuniversiteiten in Nederland vol­
  tooien.
   Hoeveel namen waren hier te noemen, welke voor Kerk en volk in
  Zuid-Afrika van zeer grote betekenis zijn geweest en nog zijn. Prof.
  Engelbrecht kan er trots op zijn dat door zijn onderwijs zijn studenten zo
  goed op de hoogte zijn van de geschiedenis van de Hervormde Kerk in
  Nederland.
  Prof. Engelbrecht heeft ook steeds het grote belang ingezien van
  universitaire en culturele bindingen. W at was het hem een vreugde dat
  Prof. B. Gemser en Prof. A . van Selms, corypheeën der wetenschap, aan de
  universiteit van Pretoria werden verbonden, en dat ook zijn opvolger,
  Prof. A. D. Pont, in Utrecht is gepromoveerd.
  Juist om dat Prof. Engelbrecht het grote belang inzag van taal- en cultuurbeinvloeding vanuit Nederland, heeft hij zich hiervoor de grootste
  moeite gegeven.
  W elke zegenrijke gevolgen heeft het gehad, dat Dr. B. W ypkema voor­
  treffelijk wetenschappelijk onderzoeker van de geschiedenis Zuid-Afrika—
  Nederland, na het voleindigen van zijn studies in Leiden, zich tot Prof.
  Engelbrecht heeft gewend om te komen tot een Vereniging tot bevordering
  der wederzijdse culturele betrekkingen der stamverwante landen.
  De Leidse hoogleraren van Dr. W ypkema hebben het belang van
  een dergelijke vereniging gezien en er o p aangedrongen. De toenmalige
  Nederlandse gezant, Dr. Lorentz, gaf aan dit streven zijn goedkeuring.
  Het was juist wat Prof. Engelbrecht van harte begeerde; dit was geheel
  volgens zijn visie en heiligste overtuiging. A l zijn invloed heeft Prof.
  Engelbrecht aangewend om in Zuid-Afrika een regerings-comité op te
  richten. Van dit comité was Dr. Bodenstein de eerste voorzitter. Daarna
  heeft hij in Nederland de stoot gegeven tot oprichting van het comité
  Beelaerts van Blokland. Dit was bij zijn bezoek aan Nederland in de jaren
  1937-1938.
   44
  
  M ede als gevolg van de oorlog zijn daar geen directe resultaten uit
  voortgevloeid. N a de oorlog hebben zijn bemoeienissen belangrijke
  gevolgen gehad. D e culturele commissie, waartoe reeds 18 Februarie 1938
  in een vergadering onder leiding van Z. E. Dr. J. R. Slotemaker de Bruïne
  en in tegenwoordigheid van Jhr. Mr. R. Beelaerts van Blokland, M r. P. J.
  Idenburg en M r. A . J. van Beeck Calkoen was besloten, kon wel niet
  dadelijk effectueren, maar heeft later zegenrijk werk kunnen doen. De
  uitwisseling van belangrijke figuren als dragers van de cultuur, is van niet
  te overschatten betekenis.
  In een onderhoud met een verslaggever van „D e Telegraaf” zegt hij
  voor zijn vertrek in 1938: „H et is een verheugend verschijnsel dat men in
  Zuid-Afrika onder de Nederlandse Afrikaners meer en meer een streven
  ziet opkom en tot nauwere orientering naar Nederland. Vroeger sprak men
  alleen van stam-verwantschap en legde daarop de nadruk, doch men moet
  niet enkel en alleen dit accentueren, doch tot praktische daden kom en”.
  En dan zegt hij verder: „Ik zie het zo, dat Nederland Zuid-Afrika en
  Vlaanderen (hij noem t er nog Nederlands Indië bij) elkaar nodig hebben
  als afzetgebied van onze wederkerige geestesprodukten. Hierbij m oet men
  echter alle politieke bemoeiingen achterwege laten. M en dient de econo­
  mische en culturele samenwerking te bevorderen en dit buiten alle politiek
  te houden”.
   O p 18 Junie 1938 terug in Zuid-Afrika heeft Prof. Engelbrecht aan
  Jhr. M r. F. Beelaerts van Blokland een brief geschreven waarin staat:
  „V an al datgene waaraan ik in Holland heb kunnen meewerken om tot
  nauwere relaties tussen Nederland en Zuid-Afrika op cultureel gebied en
  anderszins te geraken, is naar mijn mening de totstandkoming van de
  Com m issie van A dvies aan de Nederlandse regering in verband met ZuidAfrikaanse Zaken, van welke Com m issie uw Excellentie het voorzitter­
  schap aanvaard heeft, het belangrijkste. In verband hiermee meen ik toch
  zo vrij te mogen zijn een andere zaak onder uw aandacht te mogen brengen,
  en wel de wenselijkheid om in Nederland aan een o f ander Regeringsdepartement een afdeling voor culturele zaken in het Buitenland in het
  leven te roepen. Het valt altijd op in de historie hoe Nederland zich
  helaas al te dikwijls van zijn rechtmatige plaats heeft laten duwen, niet
  alleen op econom isch doch ook op cultureel gebied.”
  Het was voornamelijk Prof. Engelbrecht, die bij de Nederlandse
  vertegenwoordigers in Pretoria, van wie met name onze voortreffelijke
  am bassadeur, Z. E. J. v.d. Berg, moge worden genoemd, de noodzakelijk­
  heid van een cultureel accoord bepleitte.
  Het is opvallend en méér dan dat, dat Prof. Engelbrecht, hoewel hij
  nog wel enige malen in Nederland geweest is, nog nooit officieel werd
  uitgenodigd, onder auspiciën van het cultureel accoord naar Nederland te
  komen.
  45
  
  Degenen, die met mij achter de schermen hebben kunnen kijken,
  weten wél hoe dit komt. De dappere, fiere houding van Prof. Engelbrecht,
  die zijn critiek niet spaarde, oo k ten opzichte van de overheid niet, en
  zijn ontdekkend wetenschappelijk werk stonden hem in de weg.
   Maar daar het Prof. Engelbrecht bovenal gaat, niet om zijn persoon,
  maar om zijn land en zijn volk, dat hij zo lief heeft, moet het hem een diepe
  voldoening hebben gegeven, dat het cultureel accoord mede als kroon op
  zijn werk is tot stand gekomen. Het fundament is door Prof. Engelbrecht
  gelegd.
  De grote afstand, welke Nederland en Zuid-Afrika scheidt, is een
  grote belemmering voor het geregeld persoonlijk contact en juist dit is zo
  uitermate belangrijk. Het ligt dan oo k geheel in de lijn van de visie van
  Prof. Engelbrecht, dat hij contact heeft gezocht met die K .L .M . en met Dr.
  Plesman verschillende besprekingen heeft gevoerd. Het resultaat van deze
  besprekingen is geweest dat die K .L .M . een vlucht naar Zuid-Afrika heeft
  geregeld, samenvallend met de hoeksteenlegging van het Voortrekkermonument in Pretoria en de viering van de 100-jarige herdenking van de
  beslissende slag van Bloedrivier, waar de Voortrekkers de wrede Dingaan
  hebben verslagen op 16 december 1838. D it is het begin geweest van de
  prachtige K.L.M.-verbinding met Zuid-Afrika, welke verbinding mede van
  grote betekenis is voor de culturele betrekkingen. De K .L.M . heeft ook in
  Zuid-Afrika een zeer goede naam.
  Maar Prof. Engelbrecht heeft nog meer pionierswerk gedaan. Tijdens
  zijn wel zeer vruchtbaar besoek aan Nederland in 1937-1938 heeft hij in
  opdracht van de Zuid-Afrikaanse Uitsaaikorporasie contact gezocht met
  Philips in Eindhoven en met de om roep PHOHI. De bedoeling was om
  steun te zoeken ten opzichte van culturele ontwikkelingsmogelijkheden
  gelijk deze door de radio worden geboden. En dit weer in verband met de
  bevordering van de Afrikaanse culturele belangen.
   U it hetgeen ik reeds geschreven heb, is wel duidelijk geworden, welk
  een grote betekenis Prof. Engelbrecht heeft gehecht aaii een nauwe binding
  tussen de Nederlandse Hervormde Kerk in Nederland en die Nederduitsch
  Hervormde Kerk van Afrika.
  In zijn baanbrekend werk met betrekking tot de geschiedenis van de
  kerk in Zuid-Afrika heeft hij laten zien, welk een zegenrijke arbeid door
  Nederlandse Hervormde predikanten in zijn kerk is verricht. O ok heeft
  hij niet verzwegen wanneer hun optreden niet gelukkig is geweest. Zoveel
  in zijn vermogen was heeft hij de theologische beïnvloeding vanuit
  Nederland bevorderd, gelijk boven reeds is aangetoond, maar ook zag hij
  het grote belang dat Nederlandse predikanten naar Zuid-Afrika zouden
  blijven komen. Hij is steeds een groot voorstander geweest van de immi­
  gratie van Nederlanders naar zijn vaderland en bevorderde gaarne dat zijn
  studenten in Nederland hun studies voltooiden. Het is dan ook bijna
  46
  
  vanzelfsprekend dat zijn zoon in Delft zijn studie heeft voltooid en huwde
  met een voortreffelijke Hollandse vrouw. Zijn enige dochter is gehuwd
  met een predikant uit Nederland, die in de kerk van Zuid Afrika een be­
  langrijke plaats inneemt.
  Het is dan ook treffend welk een belangrijke plaats theologen, die,
  hetzij geboren Nederlanders, hetzij Afrikaners, welke in Nederland zijn
  komen studeren, zowel in de kerk als aan de universiteit hebben inge­
  nomen en innemen.
  In het voorgaande heb ik reeds enkele namen genoemd, maar ik kan
  niet nalaten, al ga ik node vele anderen voorbij, om met name de tweeling­
  broeders D s. Joh. Dreijer en D s. T. Dreijer te noemen. D s. T. Dreijer is na
  jaren zegenrijke arbeid in de kerk, hoofdlegerpredikant en tevens skriba
  van die Algemene Kerkvergadering.
   D s. Joh. Dreijer is predikant in die belangrijke gemeente Potchefstroom , hoofdredacteur van „D ie Hervormer” , tweede voorzitter van de
  Algemene Kerkvergadering en van de Raad Kerk en Israel, en nog zo veel
  meer.
  Het is tekenend voor de sfeer in deze gezinnen, dat een zoon van D s.
  Dreijer uit Potchefstroom thans aan de universiteit in Utrecht zich voor
  zijn dissertatie voorbereidt.
  M en moet, gelijk ik, lang in deze kringen vertoefd hebben en de
  intense gesprekken hebben meegemaakt, om te doorzien welk een groot
  belang zij het achten, dat beide landen, Nederland en Zuid-Afrika, nauw
  verbonden blijven. M en moet niet vergeten, dat de Engelse taal en de
  Engelse cultuur in Zuid-Afrika grote invloed hebben. V oor het zuiver
  houden van de m ooie Afrikaanse taal achten zij terecht contact met de
  Nederlandse taal noodzakelijk en verwachten, mede terecht, verdieping van
  hun cultuur door contact met de oude cultuur van Nederland.
  Al is
  stamverwantschap belangrijk, de geestelijke en culturele bindingen zijn
  belangrijker.
  Boven heb ik reeds geschreven dat de Generale Synode bij mijn eerste
  bezoek aan Zuid-Afrika in 1947 mij had opgedragen inlichtingen te geven
  over wat in Nederland en in de kerken gedurende de oorlog werd doorge­
  maakt.
  Toen ik begreep, dat Zuid-Afrika, vooral de jongeren, gedurende d a
  oorlog waren blootgesteld aan een op de toestanden in Zuid-Afrika gerichte
  geraffineerde propaganda van het nationaal-socialisme, heb ik daar op vele
  plaatsen in openbare vergaderingen tegen gesproken en de gevaren en de
  verleiding van dit moderne heidendom aangewezen. Overal lokte ik uit tot
  debat, om nog eens goed de puntjes op de i te kunnen zetten.
   Ik heb me daarbij kunnen realiseren, hoe m oeilijk Prof. Engelbrecht
  en Prof. G em ser en anderen het dikwijls zullen hebben gehad, wanneer
  47
  
  door een kleine groep fanatici hun bedoelingen werden verdacht gemaakt,
  maar ook hierbij is begrip van de hele situatie geboden.
  Met nadruk moet worden gezegd, dat het nationaal-socialisme in
  Zuid-Afrika geen wortel heeft geschoten. Hulde aan degenen, waaronder
  vooral cok Prof. Engelbrecht, die pal hebben gestaan voor de goede zaak.
  Het is onkunde o f misdadige laster, wanneer men op de Zuid-Afrikaanse
  regering en het Zuid-Afrikaanse volk een nationaalsocialistisch stempel
  drukt.
  Ik heb tot mijn vreugde in Zuid-Afrika in de Hervormde Kerk een
  warme liefde en belangstelling voor het volk Israël aangetroffen. Het deed
  me goed bij een van mijn reizen in Israël een nederzetting aan te treffen,
  welke door Zuid-Afrikaners was gesticht. Ik heb gemerk dat Zuid-Afrikaners, en vooral ook predikanten, gaarne bij hun bezoek aan Nederland
  en Europa, een uitstapje maken naar Israël. Het Zuid-Afrika van Dr.
  Malan was die eerste staat die de Staat Israël officieel erkende.
  Vanzelfsprekend heb ik uitgebreid gehandeld over wat zich gedurende
  en na de oorlog in de Nederlands Hervormde Kerk had voltrokken. Ik
  heb aan de M oderamina van de Hollandse kerken een exemplaar van die
  nieuwe Kerkorde ter hand gesteld en de gelegenheid aangegrepen om de
  achtergronden te laten zien. V ooral heb ik in de kringen van de Nederduitsch Hervormde o f Gereformeerde kerk en de Gereformeerde kerk er de
  nadruk op gelegd, dat men na de radicale doorbraak van de synodale
  organisatie van 1816 géén recht had te blijven spreken van het Hervormd
  Liberaal Genootschap.
   Weer is het treffend, dat Prof. Engelbrecht en anderen hebben inge­
  zien, dat zijn kerk, welker organisatie veel overeenkomst had met onze
  Orde van 1816, de weg van de Hervormde kerk moest volgen en tot een
  soortgelijke organisatie komen.
  Na arbeid van verschillende kloeke mannen is dit gelukt en heeft de
  nieuwe Kerkorde in de Hervormde Kerk van Zuid-Afrika, opgesteld door
  een commissie onder voorzitterschap van D s Joh. Dreyer, waarvan Prof.
  Engelbrecht ook lid was, inderdaad wegen geopend om tot een zegenrijke
  ontplooiing te komen.
  Toen ik in 1953 voor zeven weken in Nederland was, heb ik op 10
  juli een zitting van de Generale Synode kunnen bijwonen en daar voor­
  gesteld een brief aan de Hervormde Kerk van Zuid-Afrika te zenden,
  bij gelegenheid van de herdenking dat de kerk van Zuid-Afrika voor het
  eerst bijeenkwam te Rustenburg. D it voorstel is aanvaard. V oor zover ik
  weet is toen een goede brief naar Zuid-Afrika’s kerk gezonden.
  O p mijn aandringen heeft het M oderamen van de Generale Synode
  Prof. Engelbrecht uitgenodigd, om weer naar Nederland te komen. Met
  hem (hij werd toen vergezeld van zijn lieve echtgenote) ben ik 1 mei
  48
  
  1954 definitief uit A frika teruggekeerd naar Nederland. O p 10 mei 1954
  werden wij ontvangen in de vergadering van de Generale Synode en het is
  merkwaardig de vriendelijke waarderende woorden te lezen, welke door
  de praeses tot Prof. Engelbrecht werden gericht.
   O nder de belangrijke dingen welke Prof. Engelbrecht in zijn antwoord
  heeft gezegd treft mij, dat in de acta van de vergadering op pag. 499 staat:
  „D e Hervorm de Kerk in Zuid-Afrika is oecumenisch ingesteld en is niet
  bang voor het buitenland; zij was de eerste die zich aansloot bij de W ereld
  raad van Kerken.”
  O ok doet hij mededeling, dat de Hervormde Kerk in Zuid-Afrika
  haar kerkwet met de kerkorde van 1951 van de Nederlandse Hervormde
  kerk als leidraad, heeft herzien.
  Dat hij, met zijn echtgenote, door Koningin Juliana tot een gesprek
  werd uitgenodigd, heeft hem tot grote dankbaarheid gestemd.
  O p verzoek van de Theologische Faculteit van de universiteit in
  Utrecht en met medewerking van verschillende instanties, is Prof. Engel­
  brecht ook in 1957-1959 in Nederland geweest om aan verschillende universiteiten een gastcollege te geven en besprekingen te houden in verband
  met de opbouw van zijn Nederlands-Afrikaans Kerkarchief en Kerkmuseum te Pretoria. In 1957 kreeg hij een speciale opdracht voor archiefonlerzoek, ook in Engeland.
  De eerste-steenlegging van het gebou, waarin het museum wordt
  gevestigd, was voor hem een grote gebeurtenis in zijn leven. Lange jaren
  heeft hij gezwoegd en gewerkt om de zeer belangrijke zaken voor dit
  m useum en dit archief bij elkaar te brengen.
   Al hebben hem bij deze bezoeken de houding van veel Nederlandse
  kerkmensen reden tot zorg gegeven, toch is hij hoopvol naar Zuid-Afrika
  teruggekeerd. Helaas zou hij in deze hoop spoedig ernstig worden teleur­
  gesteld. Het hysterisch geroep tegen de z.g. apartheidspolitiek, waardoor
  men in Zuid-Afrika een verantwoorde oplossing voor zwart en wit zoekt,
  is onder leiding van bepaalde voorzangers zó sterk geworden, dat ook het
  M oderamen van onze Generale Synode meende zich daarmee te moeten
  bemoeien. Het kennen van de situatie van de Hervormde Kerk in Neder­
  land kan dit enigszins verklaren.
  Het is immers wel duidelijk gebleken, dat reorganisatie nog geen
  reformatie der kerk is. De Hervormde Kerk in Nederland wordt gesteld
  voor diepgaande beslissingen ten opzichte van het ware belijden van het
  verlossend Evangelie van Jezus Christus. M aar zij zoekt het in allerlei
  activiteiten, som s wel belangrijk, maar niet de belangrijkste; vooral op
  deelname aan de W ereldraad der kerken word bijzondere nadruk gelegd en
  aandacht gegeven.
  49
  
  De W ereldraad der kerken worstelt ook met zware problemen. Zij
  kan nog steeds de plaats naast Israël niet vinden, zonder hetwelk geen ware
  oecumene kan bestaan, omdat zij meent dat de kerk in plaats van Israël is
  gekomen. In meerdere Pinksterbooschappen van het Presidium van de
  Wereldraad wordt de Pinksterdag dan ook genoemd: de geboortedag van
  de kerk, zodat dan Israël helemaal uit zicht is.
  Hoe te betreuren ook, is dit weer te verstaan uit de vijandschap van de
  deelnemende jonge Arabische kerken, welke het hele z.g. O ude Testament
  verwerpen en van de G od van Abraham, Isaac en Jacob niet willen horen.
   O ok meent de leiding van de W ereldraad dat aan de vijandschap van
  verschillende jonge staten in Afrika, (welke vijandschap ook in de kerken
  leeft) tegenover Zuid-Afrika m oet worden toegegeven . Men is van mening,
  dat daardoor een open deur voor de Zending wordt verkregen, al is dit
  ten koste van het bestaan van de inheemse blanke bevolking van ZuidAfrika.
  Daarom is een deputatie uit de W ereldraad naar Zuid-Afrika gegaan
  en heeft daar zeer afkeurend over de apartheidspolitiek en in het bijzonder
  over de ondersteuning welke deze in de kerken vindt, gesproken. Dit
  heeft tot zo’n zware repercussie geleid, dat de Hervormde Kerk van ZuidA frika zich uit de W ereldraad heeft teruggetrokken.
  Het M oderamen van de Generale Synode van de Hervormde Kerk in
  Nederland heeft daarop een brief gericht tot de Algemene Kerkvergadering
  van de Hervormde Kerk in Zuid-Afrika, waarbij het zich aansluit bij de
  zienswijze van de W ereldraad, en uit de verslagen in de courant van de
  laaste Synode-vergadering zou men kunnen opmaken, dat men de band
  met de Hervormde Kerk in Zuid-Afrika maar het liefst zou verbreken.
  Achter deze betreurenswaardige ontwikkeling ligt naar mijn mening een
  ernstige dwaling ten opzichte van de plaats en betrekking der volken.
   Het is in de kringen van de midden-orthodoxie, welke de meerderheid
  heeft in de Hervormde Kerk, gewoonte geworden om veel te spreken over
  de kom st van Het Rijk. M en hoort vrijwel nooit over de kom st van
  Christus, welke naar het apostolisch belijden, zal wederkomen om te
  oordelen de levenden en de doden. M en ziet in de opstand der opgeruide
  volken een teken van de toekom stige eenheid met uitwissen van alle
  verschillen. Men bouwt druk mee aan het Babel der volkeren om dat men
  geen oog heeft voor het volk Israël en het accent, dat de Bijbel geeft aan de
  eigen aard der verschillende volken, niet onderkent.
  Men leeft uit een bepaald idealisme, meer humanistisch dan Bijbels
  gericht en al eindigt het ook in bloed en ellende, de idee van de eenheid
  der volkeren m oet worden doorgezet ten koste van alles. De Bijbel kent
  alleen de eenheid van degenen die in Christus Jezus zijn; een eenheid, welke
  de verschillen hier op aarde niet wegneemt maar wel in goede verhoudingen
  brengt. Zo zoekte men in Zuid-Afrika naar de goede verhouding van de
  verschillende bevolkingstypen, waarbij de inheemse blanke bevolking haar
  verantwoordelijkheid ten volle bewust is en verdisconteerd.
  50
  
  Veel ware hier nog over te zeggen, maar ik zal dat nu niet kunnen doen.
  Alleen wil ik opmerken, dat het mij veel waard zou zijn, wanneer men in
  plaats van de afgodische verering van de democratie, weer oog kreeg voor
  de Bijbelse theocratie.
   Het is mij bekend, dat de houding van de W ereldraad en de -Neder­
  lands Hervormde Kerk voor Prof. Engelbrecht een grote droefheid op­
  roept. Zoals hijzelf het mij eens schreef: „M ijn levensroeping om de
  zusterkerken samen te brengen, tot heil en zegen van beide, is „k ap o t”
  gemaakt. Ik moge hem herinneren aan Spinoza’s w oord: „N o n irasci, non
  indignari, sed intelligere, res est”.
  De Bijbel spreekt van een wereldomvattende eenheid onder leiding
  van de antichrist. Er zijn reeds vele tekenen, welke naar de totstandkoming
  van deze eenheid wijzen. M aar toch zal het Koningschap van Jezus
  Christus triomferen. Hij is het H oofd van Zijn Gemeente en tevens Over­
  winnaar over alle machten die Hem tegenstaan, als Koning der Koningen.
  Dit moge ik tot bemoediging aan mijn 70-jarige vriend Prof. Engel­
  brecht en mijn vele vrienden in Zuid-Afrika zeggen.
  Wanneer Israël de M essiasboodschap zal verstaan en aan de volkeren
  brengen, zal dwars door alle nood het geloof en de hoop van de Israëli­
  tische zanger vervuld w orden:
  „D e bergen zullen vrede dragen,
  de heuvels heilig recht.
  Hij zal hun vrolijk op doen dagen
  het heil, hun toegezegd.”
  K. H. E. G R A V EM EIJE R ,
  Oud-secretaris en oud-algemeen gedelegeerde van die Nederlandse Her­
  vormde Kerk.
  BY D IE 70-JARIGE V E R JA A R SD A G V A N PRO F. D R. S. P.
  EN G ELBREC H T.
  A an die versoek van die Redaksie van „H ervorm de Teologiese
  Studies” om ’n bydrae by geleentheid van die 70-jarige verjaarsdag van
  Prof. S. P. Engelbrecht, voldoen ek geredelik.
   D it het weinig in die Suid-Afrikaanse Kerkgeskiedenis gebeur dat ’n
  outoriteit op die geskiedenis van sy eie kerk so o p hoogte is van die
  geskiedenis van ’n ander kerk, as juis prof. Engelbrecht. Tewens SuidAfrikaanse kerkgeskiedenis het maar die intense voorliefde en belang­
  stelling van slegs enkeles. V ir baie is geskiedenis en veral kerkgeskiedenis
  maar ’n droë en oninteressante studie. W ie hom wil verdiep in die SuidAfrikaanse kerkgeskiedenis moet behalwe ’n voorliefde en interesse vir
  51.
  