title: Het propositum bij de moderne devoten
text: In meer algemene zin zijn ook de volgende omschrijvingen tot deze categorie te rekenen (zie ook de alinea direct na punt 3): proposito sancto
  (Augustinus Hipponensis, De civitate Dei, lib. 18 cap. 54 lin. 31 vv.); in
  bono proposito (Id., De gratia et libero arbitrio, col. 911 lin. 13 vv.); religiosum propositum (Fragmenta ariana, Expositio euangelii secundum
  Lucam fol. ms. 158r); in unum laudabili proposito (Cassiodorus, Variarum
  libri duodecim, lib. 9 epist. 23 lin. 10 vv.); contra ecclesiasticum propositum (Id., o.c., lib. 11 epist. 11 lin. 12 vv.).
  2. een voornemen tot deugdbeoefening in het algemeen:
  propositum uirtutis (Anonymus, Theodori Mopsuesteni Expositio in psalmos [epitome translationis], ps. 36 lin. 80 vv.); purioris uitae propositum
  (Primasius, Commentarius in apocalypsin, lib. 5 cap. 22 lin. 121 vv.); meliorandae uitae propositum (Gregorius Magnus, In librum primum Regum
  expositionum libri vi, lib. 3, cap. 99 lin. 1985 vv.); bonae uoluntatis
  propositum (Leo Magnus, In librum primum Regum expositionum libri vi,
  cap. 145, lin. 2908 vv.).
  3. een voornemen om een specifieke deugd te beoefenen:
  in castitatis permanere proposito (Maximus Taurinensis, Collectio sermonum antiqua, sermo 26, lin. 51 vv.); continentiae forti proposito (Id., o.c.,
  sermo 42 lin. 45 vv.); ut propositum uiolet ieiunantis (Petrus Chrysologus,
  sermo 13 lin. 65 vv.); propositum continentiae (Augustinus Hipponensis,
  De sancta uirginitate cap. 24, par. 24, pag. 259); propositum castitatis
  (Id., De ciuitate Dei, lib. 1 cap. 19 lin. 1 vv.); humilitatis propositum (Fulgentius Ruspensis, Epistolae XVIII, epist. 2 cap. 31 lin. 445 vv.); in proposito
  abstinentiae (Leo Magnus, Tractatus septem et nonaginta, recensio alpha,
  tract. 42, lin. 127 vv.); per penitentiae propositum (Id., In librum primum
  Regum expositionum libri vi, cap. 105 lin. 2145 vv.).
   In al deze gevallen heeft het propositum een religieuze betekenis die in de
  klassieke traditie in deze vorm ontbreekt. Het propositum kan een voornemen
  betekenen om tot een van de drie status van de vroege Kerk toe te treden:
  monachi, clerici, virgines. Het bijbehorend propositum heet dan respectievelijk propositum monasticum, propositum clericale en propositum virginitatis.
  Alledrie de status kunnen echter worden aangeduid met propositum religiosum
  of religionis. Bij bekeerlingen werd gesproken van een pium seu laudabile
  propositum of propositum conversationis.62 Maar evengoed kan het om een
  voornemen gaan tot een ommekeer in de levenswandel, die niet per se tot een
  monachaal of clericaal leven hoeft te leiden, zoals bij voorbeeld conversionis
  propositum, of zoals in het volgende citaat van Cassiodorus: ‘(…) tunc se
  aparuisse dicit ecclesia in sancto fidelique proposito, quando Christum uerum
  62
  Dit deel van de alinea is gebaseerd op Carlo Cicconetti, La regola del Carmelo. Origine Natura - Significato. Roma, 1973, p. 95. (=Textus et Studia Historica Carmelitana 12),
  
  HET PROPOSITUM BIJ DE MODERNE DEVOTEN
  
  161
  
  Deum esse cognouit.’63 In dit laatste geval gaat het om het erkennen van een
  centrale geloofswaarheid. Niettemin is het propositum in bepaalde gevallen
  vrijwel gelijk te stellen aan een gelofte, al is niet altijd duidelijk of het om een
  votum simplex gaat. Ook vinden we in de eerste concilies reeds aanzetten om
  een canonieke status aan het propositum te geven; daarbij zij opgemerkt dat
  het meestal om mensen gaat die met hun propositum reeds een bepaalde religieuze status hebben bereikt.64 Daarnaast zien we in het voorgaande overzicht
  — een aspect dat in de secundaire literatuur wat minder aandacht krijgt — dat
  het propositum gebruikt wordt als men zich tot een bepaalde deugd of tot
  deugdbeoefening in het algemeen wil verbinden.
   Het propositum na de vadertijd
  In de middeleeuwse periode na de vaders blijft het begrip propositum veel
  gebruikt, maar de betekenis- en vormenrijkdom zoals we die in de patristische
  geschriften tegenkomen verdwijnt. Het propositum slaat nu veelal op personen
  die reeds een duidelijk omschreven canonieke status hebben bereikt. Uitdrukkingen als propositum uiduitatis en abstinentiae komen in het onderzochte
  materiaal niet voor; waarschijnlijk doordat voor deze uitingen van vroomheid
  binnen de westerse Kerk inmiddels duidelijke structuren aanwezig waren. Het
  propositum kan nog steeds de meer algemene betekenis hebben van een besluit
  of voornemen, maar in het canonieke spraakgebruik betekent het een onherroepelijk dan wel moeilijk te herroepen besluit.65 De implicaties van een propositum
  kunnen met andere woorden sterk verschillend zijn. In Gratianus’ commentaar
  wordt dan ook gesteld: ‘Aliud est propositum corde concipere, et etiam ore
  enunciare; aliud est consequenti obligatione se reum voti facere.’66 Het gaat
  hier om de verschillen tussen een puur innerlijk voornemen (corde concipere),
  het publiekelijk uitspreken ervan (ore enunciare), en het doen van een daadwerkelijke gelofte in juridische zin (se reum voti facere). Als het propositum
  puur innerlijk is of daarenboven wordt uitgesproken, dan is er sprake van een
  simplex deliberatio, die echter bindend is ten opzichte van God zolang het een
  voornemen tot iets beters is. Veel verplichtender is indien ‘proponit se id firmiter
  facturum propositum.’ In dit geval hebben we vandoen met een votum simplex,
  zoals het intreden in een orde of het beloven van onthouding; deze verbiedt het
  huwelijk maar ontbindt een bestaand niet. Echter: ‘Si vero accedit obligatio
  63
  
  Cassiodorus, Expositio psalmorum, CC/SL 97, ps. 62, p. 551, lin. 76-79. se in dit citaat slaat
  op de geestelijke bruid die in het sanctuarium verschijnt.
  64
  Voor deze problematiek zie men Cathérine Capelle, Le voeu d’obéissance des origines au XIIe
  siècle. Strasbourg, 1965.
   65
  Het onderstaande is gebaseerd op Carlo Cicconetti, La regola del Carmelo…, p. 94-107, waar
  secundaire literatuur en verdere bewijsplaatsen zijn te vinden.
  66
  Zie Corpus Iuris canonici. Editio Lipsiensis secunda post Aemilii Ludouici Richeteri curas
  (…) Instruxit Aemelius Friedberg. I. Decretum magistri Gratiani. II. Decretalium collectiones.
  Graz, 1959 (reprint Leipzig, 1874), Causa XVII, quaestio 1, cap. 4, I, p. 813.
  162
  
  M.M. KORS
  
  dicitur votum’; deze verbiedt het huwelijk en ontbindt een bestaand. In dit
  geval is het propositum de facto gelijk aan het afleggen van eeuwige geloften.
  In geschreven vorm kan het gaan om een tekst die de verplichtingen van
  een professio bevat, of van een status anders dan die van reguliere kanunniken
  en monastieken, of van een rechtstekst als bijlage bij de regula. Voor nietregulieren spreekt men in zulke gevallen van een propositum conversationis,
  manuale propositi, memoriale propositi.67
  Voorbeelden van de canonieke implicaties
  van een schriftelijk propositum rond 1200:
  de humiliaten en de penitenten
  Met name Paus Innocentius III deed verwoede pogingen om de eenheid onder
  de hervormingsbewegingen en de verschillende bewegingen van bekeerlingen
  (bij voorbeeld in Litouwen) te bewerkstelligen.68 Hij wilde echter tegelijk
  voorkomen dat er een wildgroei in nieuwe ordes zou ontstaan. Vooral voor ons
  thema interessant zijn Innocentius’ interventies bij de humiliaten. Niet alleen
  omdat het hierbij om proposita gaat, maar evenzeer omdat de structuur van
  deze hervormingsbeweging wel enige verwantschap vertoont met die van de
  broeders en zusters van het gemene leven.
   In eerste instantie wilde Innocentius III de Proposita vestra van de humiliaten in unum honestum et regolare propositum onderbrengen.69 Hierdoor
  zou hun levensstaat tot een regel worden, maar de leden van de beweging
  zouden geen monniken of canonici worden noch de verplichting krijgen in een
  klooster te wonen of een habijt te dragen. Deze constructie bleek echter kerkrechtelijk niet haalbaar.70 De uiteindelijke oplossing was veel ingewikkelder:71
  Er werden drie groepen gevormd binnen de humiliatenbeweging, die alleen
  verbonden waren door een jaarlijks generaal kapittel. De eerste groep bestond
  uit leken, gehuwd of ongehuwd, die zich toeleggen op gebed en observantie
  van bepaalde evangelische raden. Zij heten fratres et sorores, maar zonder de
  toevoeging regulariter professi, d.w.z. zij zijn geen religiosi. Zij hebben een
  propositum en geen professio. Hun communiteit is een societas of fraternitas.
  De tweede groep bestond uit ongetrouwde leken. Zij hebben een gemeenschapsleven en hebben een regolare propositum. Zij leiden een religieus leven
  dat omschreven wordt in een formula et regula vitae. Zij waren dus wel echte
  religiosi evenwel zonder monniken te zijn of te vallen onder een bepaalde regel.72
  67
  
  Zie Carlo Cicconetti, op. cit., p. 96 en noot 40.
  Men zie Michele Maccarone, Studi su Innocenzo III. Padova, 1972, inz. hfdst. 3 ‘Riforme e
  innovazioni di Innocenzo III nella vita religiosa’, p. 221-337 (=Italia Sacra. Studi e documenti di
  storia ecclesiastica 17).
  69
  Op. cit., p. 285.
  70
  Op. cit., p. 287.
  71
  Op. cit., p. 287-288.
  72
  Op. cit., p. 288.
  68
  
  HET PROPOSITUM BIJ DE MODERNE DEVOTEN
  
  163
  
  De derde groep bestond uit clerici die eenvoudigweg reguliere kanunniken
  werden.
   In de loop van de dertiende eeuw springen soortgelijke pogingen tot regulering
  in het oog bij de orde van de penitenten. Vele hieraan verwante groepen kregen
  officieel goedgekeurde proposita, die echter geen nieuwe regula betekenden.73
  Ook sommige aan de penitenten verwante groeperingen hadden proposita.74
  Hoewel zo’n propositum niet als een kloosterregel bedoeld was, werd een
  beweging met een officieel propositum in de praktijk als een religio beschouwd,
  en de verbintenis aan een dergelijk propositum had kerkrechtelijke consequenties.75 Deze tendens zet zich met de systematisering van het kerkrecht steeds
  verder door; in het Decretum Gratiani vinden we bijzonder veel teksten
  waarin de status van het propositum duidelijk wordt vastgelegd.76
  Samenvattend kunnen we stellen dat de betekenis van het propositum in de
  traditie weliswaar nogal divers is, maar dat er niettemin een duidelijke lijn in
  de ontwikkeling is vast te stellen. In de vadertijd gaat het om persoonlijke
  voornemens die kunnen variëren van het aannemen van het christelijk geloof,
  het voornemen tot een bepaalde deugd of oefening, tot het toetreden tot een
  van de status van de kerk. Het gaat veelal om al dan niet mondeling geuite
  voornemens. Na de vadertijd wordt het propositum meer en meer beregeld en
  geformaliseerd. Het duidelijkst wordt dat in de periode waarin het canoniek
  recht werd uitgebouwd en een steeds belangrijker positie ging innemen. De
  proposita worden nu op schrift gesteld en gelden grotere groepen. Enigszins
  gechargeerd kan men zeggen dat het kloosterregels zijn die niet zo genoemd
  mochten worden.
   3. BETEKENIS EN ONTWIKKELING VAN HET PROPOSITUM
  BIJ DE MODERNE DEVOTEN
  
  Het propositum van de moderne devoten in het licht van de traditie
  Als we de voorgaande korte schets van de betekenisontwikkeling overzien,
  dan kunnen we vaststellen dat de moderne devoten terugkeren tot de oudchristelijke betekenis van het woord,77 en dat ze proberen te vermijden dat men aan
  het begrip canonieke implicaties toekent. Zeker in de dertiende eeuw werd de
  73
  Men zie G.G. Meersseman, Dossier de l’Ordre de la Pénitence au XIIIe siècle (=Spicilegium
  Friburgense 7) Fribourg, 1961, p. 88-112.
  74
  Op. cit., p. 276-289.
  75
  Cf. Michele Maccarone, op. cit., p. 289 nt. 1
  76
  Uiteraard wil hiermee niet gezegd zijn dat er voor de twaalfde eeuw niets rechtsgeldigs ten
  aanzien van het propositum bepaald zou zijn; het Decretum Gratiani steunt immers voor een
  belangrijk deel op vaderteksten en uitspraken van oecumenische en regionale concilies. Het
  Decretum Gratiani is wel de eerste verzameling van rechtgevende teksten die in de praktijk de
  status van een wetboek kreeg.
  77
  Het komt ook overeen met de betekenis ‘levensplan’ uit de klassieke latijnse traditie, maar we
  mogen wel uitsluiten dat we hierin de inspiratiebron voor de moderne devoten moeten zoeken.
   164
  
  M.M. KORS
  
  canonieke status van het propositum steeds scherper omlijnd. Dit blijkt zoals
  gezien onder andere bij de proposita van de humiliaten en de penitenten. Het
  zal duidelijk zijn dat de broeders van het gemene leven met hun beweging nu
  juist geen nieuwe stichting beoogden, zowel om ideologische als praktische
  redenen. In de apologie van de levenswijze van de broeders van het gemene
  leven, Super modo vivendi hominum simul commorantium, toegeschreven aan
  Gerard Zerbolt van Zutphen (1367-1398), wordt duidelijk aangegeven dat de
  broeders geen nieuwe religio vormen. Want hoewel ze samenwonen leggen ze
  geen gelofte van gehoorzaamheid af en nemen ze evenmin een regel of habijt
  aan.78 De consuetudines, de leefregels van de fraters die per huis konden verschillen, hadden bovendien geen enkele rechtskracht, zo wordt benadrukt.79
  Op die wijze wilden de broeders voorkomen dat zij op enigerlei wijze met het
  kerkelijk of wereldlijk recht in aanvaring zouden komen.
  Het verbaast daarom niet dat de moderne devoten hun strikt persoonlijk propositum niet met canonieke, officieel goedgekeurde proposita wilden verward
  zien. Evenmin wilden zij de suggestie wekken dat men met zijn propositum de
  geloften aflegde. Zij streefden, zo mogen we concluderen, op generlei wijze
  naar een officieel erkend statuut voor hun vroomheid.
   Alleen in het licht van de traditie is daarom pas goed te begrijpen dat het
  propositum van Geert Grote, die goed onderlegd was in het kerkrecht, de titel
  meekreeg Conclusa et proposita non vota. De toevoeging non vota was nodig
  om bij voorbaat een canonieke implicatie uit te sluiten. Hetzelfde zien we verwoord in het propositum van Johannes Kessel, die zeer duidelijk onderscheidt
  tussen votum en het propositum:
  Et utique ante oculos tenere quod me ipsum resignavi in loco Dei et mei ipsius
  non sum: ad quod tamen me ipsum ex voto non obligavi, sed ex libera mera voluntate et proposito, quia spero quod mihi salubriter sit taliter stare et non facere
  secundum meum videre et velle.80
  
  Deze spanning tussen vota en propositum lijkt derhalve wel cruciaal te zijn.
  Een deel van de verklaring mag wellicht gezocht worden in het feit dat de
  vroege Moderne Devotie sterk georiënteerd was op een monastieke spiritualiteit, terwijl hun hervormingsprogram zich toch nadrukkelijk richtte op een
  vroomheid voor iedereen, dus zeker ook voor leken in de wereld. Dat sloot
  weliswaar uit dat men een nieuwe religio ging stichten, maar anderzijds sloot
  de gekozen levenswijze, met name die van de fraters, zo sterk aan bij de
  78
  
  ‘(…) isti homines propter hoc nequaquam dicendi sunt invenire vel constituere novam religionem, quia simul socialiter vivunt, cum non promittant alicui obedienciam, nec regulam aliquam
  assumant, nec professionem faciant, nec singularem habitum religionis assumant.’ (ed. A. Hyma,
  in: Archief voor de Geschiedenis van het Aartsbisdom Utrecht, 52 (1926), 1-100, citaat: p. 22).
  79
  ‘Capiendo vero consuetudinem primo modo, videlicet pro assuefactione seu moribus, vel actibus
  consuetis, non inducentibus ius huiusmodi consuetudines possunt habere et observare quecumque
  persone in privatis edibus conmorantes’ (op. cit., p. 90; cf. p. 87-93).
   80
  Thomae Hemerken a Kempis, Opera omnia, ed. Pohl, dl. VII, p. 313, r. 18-25 (cursivering
  van mij).
  HET PROPOSITUM BIJ DE MODERNE DEVOTEN
  
  165
  
  monastieke traditie dat de grens inhoudelijk zeer vaag zal zijn geweest, maar
  formeel natuurlijk strikt in stand moest worden gehouden.
  Ook degenen die binnen een klooster een propositum opstelden zullen de
  niet-canonieke betekenis van het woord propositum voor ogen hebben gehad;
  zij konden immers niet op eigen gezag verplichtingen op zich nemen naast of
  zelfs boven de vota, de kloosterregel en de statuten waaraan zij zich onderworpen hadden.
  Samenvattend kunnen we dus vaststellen dat de moderne devoten met hun
  opvatting van het propositum terugkeren tot de oudchristelijke betekenis, en
  zich daarmee nadrukkelijk distantiëren van de juridische implicaties en connotaties die het begrip in de veertiende eeuw had. Belangrijk verschil met het
  gebruik van het propositum in de patristiek is, dat het door de devoten ook
  wel op schrift werd gezet. In de patristiek lijkt het daarentegen veelal te gaan
  om niet gearticuleerde voornemens of om voornemens die slechts mondeling
  worden geformuleerd.
  De inhoudelijke betekenis van een propositum
  De betekenis van het propositum was voor de moderne devoten niet gelegen,
  zoveel is wel duidelijk geworden, in het juridische maar in het spirituele
  aspect. In dat opzicht sluit hun opvatting het meest aan bij die van de vaders,
  reden om te zien of er op inhoudelijk vlak overeenkomsten zijn te vinden.
   Het propositum wordt door enkele auteurs uit de Moderne Devotie nadrukkelijk met Christus verbonden. De relatie propositum - Christus vinden we
  reeds bij Augustinus, die voor ons onderzoek een interessante tekst levert:
  Finis ergo propositi nostri Christus est; quia quantumlibet conemur, in illo perficimur, et ab illo perficimur; et haec est perfectio nostra, ad illum peruenire;
  sed cum ad illum perueneris, ultra non quaeris: finis tuus est.81
  
  Het propositum heeft dus een uiteindelijk doel: in Hem en door Hem (in illo,
  ab illo), tot volmaaktheid te geraken. Men zou kunnen zeggen dat de onmiddellijke doelen, zoals het onderhouden van de armoede, het in liefde samenleven
  met de medebroeders — allemaal mogelijke onderdelen van een propositum
  — hun eigenlijke zin vinden in het einddoel, het ad illum peruenire. Dit onderscheid tussen onmiddellijk en uiteindelijk doel is uitgewerkt door Cassianus,
  die met dit idee de vroege Moderne Devotie diepgaand beïnvloed heeft. In zijn
  eerste Conlatio brengt hij het onderscheid aan tussen finis, het einddoel van
  het geestelijk leven, namelijk het verwerven van het eeuwige leven, en het
  onmiddelijke doel, de scopos, namelijk hetgeen nodig is om dit einddoel te
  bereiken, in de visie van Cassianus de puritas cordis:
  81
  
  Enarrationes in Psalmos. CC/SL 39, Ps. LVI,, p. 695, par. 2, lin. 9-12. Vertaling: ‘Het einddoel van ons propositum is derhalve Christus; want hoezeer wij ons ook beijveren, alleen in Hem
  en door Hem worden wij vervolmaakt; en onze volmaking is om tot Hem te geraken; maar als je
  tot Hem geraakt bent, zoek dan niet verder: Hij is je einddoel.’
  
  166
  
  M.M.  Op die manier kon alles zin en betekenis ontlenen aan het perspectief waarin
  uiteindelijk het menselijk handelen en streven diende uit te monden: het eeuwige
  leven verwerven. Bij Hiëronymus treffen we een passus aan, die nauw aansluit
  bij Cassianus’ beeldspraak van de boogschutters en waarin bovendien het
  woord propositum voorkomt:
  Dicit se necdum comprehendisse et nequaquam esse perfectum, sed instar sagitarii
  ad propositum et ad signum iacula dirigere, quem significantius graeci skopon
  nominant, ne sagitta, ad partem declinans alteram, imperitum ostendat sagittarium85
  82
  Jean Cassien, Conférences. I: I-VII. Introduction, texte latin, traduction et notes par E. Pichery,
  Paris, 1955, I,III, p. 81 (=Sources Chrétiennes 42). Vertaling: ‘Het doel van onze levensstaat is,
  zoals ik zeide, het rijk Gods of het rijk der hemelen; het oogmerk echter, de opzet, is de zuiverheid des harten, zonder welke niemand tot dat doel kan geraken.’ (Joannes Cassianus, Gesprekken (I-X). Vertaling en inleiding van A. van de Kar. Bilthoven, 1968, p. 32)
  83
  Jean Cassien, op. cit., I,V, p. 80-82. Vertaling (Van de Kar, ibidem): ‘Het is ermee als met hen
  die wapens hanteren, wanneer zij voor een koning van deze wereld hun vaardigheid willen tonen.
  De prijzen staan afgebeeld op kleine schildjes. Zij trachten nu deze met hun spiezen of pijlen te
  treffen. Zij weten dat zij, als ze de roos niet raken, niet komen tot hun doel, de begeerde prijs;
  deze wordt immers slechts hun bezit, als zij erin slagen het gestelde doelwit te raken.’
  84
  Men zie b.v. Mathias Goossens, De meditatie in de eerste tijd van de Moderne Devotie. HaarlemAntwerpen, 1952 (diss. KUN), passim. Het traktaat Omnes inquit artes van Florens Radewijns
  begint met lange excerpten uit de eerste Conlatio van Cassianus, betreffende de betekenis van
  finis en scopos in het geestelijk leven.
   85
  Dialogus aduersus Pelagianos libri iii, CC/SL 80, lib. 1, par. 15, p. 18, lin. 26-30. Vertaling:
  ‘Hij [namelijk Paulus, wiens woorden in Fil. 3,12-15 hier worden verklaard, MMK] zegt dat hij het
  zich nog niet eigen heeft gemaakt en dat hij nog niet volmaakt is; maar dat hij als een boogschutter zijn pijlen richt op het doel en het mikpunt, wat de Grieken veelzeggend “skopon” noemen, om te vermijden dat de pijl, zo hij er naast gaat, een onbekwaam boogschutter zou laten
  zien.’ — Interessant is in dit licht nog de volgende passus uit Cassianus’ eerste Conlatio, die hij
  laat aansluiten op de beeldspraak van de boogschutters: ‘Ita igitur et nostri propositi finis quidem
  secundum apostolum uita aeterna est’ (Sources Chrétiennes 42, I,V, p. 82). Als einddoel van het
  propositum ziet Cassianus dus het eeuwige leven.
  HET PROPOSITUM BIJ DE MODERNE DEVOTEN
  
  167
  
  Een propositum is derhalve een doel waarop men als een boogschutter zijn
  pijlen kan richten. Daarmee wordt het uiteindelijk doel bereikt, namelijk
  Christus of het eeuwige leven.
   De anonieme kanunnik die het Propositum cuiusdam canonici schreef,
  noteerde aan het begin van zijn propositum: ‘Adjuva me, Christe, in bono
  proposito.’86 Hieruit blijkt duidelijk dat in de visie van de moderne devoten
  niet alleen het hebben van een propositum maar evenzeer het onderhouden
  ervan niet uitsluitend een zaak van de mens is, maar dat het ondersteund moet
  worden door Jezus. In een van zijn brieven — aan wie hij is gericht wordt niet
  duidelijk — schrijft Thomas a Kempis:
  (…) Christus qui tibi incipere donavit: ipse perficiet consolidabitque in finem
  propositum tuum.87
  
  We zien dat er nogal wat overeenkomst met de hierboven aangehaalde tekst
  van Augustinus is, vooral waar Christus als de causa finalis et efficiens wordt
  gezien in het bereiken van het einddoel. Bovendien wordt Hij als degene
  gezien die het veranderingsproces in de mens ter hand heeft genomen: ‘qui tibi
  incipere donavit.’88 Het einddoel van het propositum, zijn finis in de terminologie van Cassianus, is in de visie van Thomas a Kempis: samen met Jezus het
  hemels Jeruzalem bereiken:
  Nec umquam cessandum a labore est et a spirituali profectu, neque altera via
  eundum, sed in sancto proposito procedendum, donec te iuvante et ducente ad
  Ierusalem supernam veniatur, ubi pax est sempiterna.89
  86
  
  Zie de editie in Collationes Brugenses 14 (1909), p. 8. — Het inroepen van hulp bij God om
  het propositum te vervolmaken, treffen we al vroeg aan: ‘Respice domine propitius hanc famulam tuam, et uirginitatis suae propositum quod te inspirante suscepit, te gubernante custodiat’
  (Liber sacramentorum Gellonensis, CC/SL 159, p. 406, rubrica 2607, lin. 1-3); vgl. ook: ‘Pater
  luminum (…) da nobis sequi uestigia beatissimorum patrum in sancti propositi consummatione’
  (…) (Consuetudines canonicorum regul. Springirbacenses-Rodenses, CC/CM 86, p. 17, par. 35,
  lin. 1-9). Nog meer overeenkomst vinden we in de volgende tekst uit de Historia Compostellana:
  ‘Dominus Iesus Christus de cuius misericordia confidimus, ipse sua pietate, quod desideramus,
  adimpleat et propositi nostri deuotionem ad bonum finem perducere dignetur’ (CC/CM 70, lib. 1,
  p. 33, cap. 15, lin. 68-70). — Een andere tekst leveren de statuten van de zusterhuizen in
  Herford, Lemgo, Detmold, Eldagsen en Mengeringhausen: ‘(…) ut sicut Deus autor sui boni
  propositum est, ipsum in adiutorem spiritualis vite accipiant, ut sic in principium ac medium cum
  sancto de fine suo adiutorio perficiatur.’ Gerhard Rehm, Die Schwestern vom gemeinsamen
  Leben im nordwestlichen Deutschland. Berlin, 1985, p. 264.  88
  Dezelfde idee is, hoewel niet nadrukkelijk van Christus gesproken wordt, in het in voetnoot 86
  gegeven citaat aanwezig: ‘uirginitatis suae propositum quod te inspirante suscepit’
  89
  Thomas a Kempis, Orationes et Meditationes de Vita Christi, in: Thomae Hemerken a Kempis
  Opera omnia. Ed. M.I. Pohl, Freiburg i. Breisgau, 1902, I, Pars 1.1, cap. 22, p. 47, r. 5-10. —
  Ook in de patristische en post-patristische traditie wordt gewezen op de noodzaak in het propositum tot het einde toe te volharden, bij voorbeeld: ‘Vos autem, fratres, exhortamur in domino,
  ut propositum uestrum custodiatis et usque in finem perseueretis (…)’ (Augustinus Hipponensis,
  Epistola 48, CSEL vol. 34.2, par. 2, p. 138, lin. 1-2); ‘(…) sed in sancto proposito feliciter
  
  168
  
  M.M. KORS
  
  Een propositum is te beschouwen als een voornemen waarvan Jezus de causa
  finalis et efficiens is. Dit propositum-begrip gaat tenminste terug tot Augustinus. In de geestelijke praktijk van de Moderne Devotie is het propositum een
  richtsnoer waaraan de dagelijkse praktijk getoetst kan worden, en dat tevens
  het einddoel van het geestelijk leven formuleert.
   De betekenis van het propositum als geschreven document
  Zoals gezegd, is er in de onderzochte literatuur geen duidelijke aanwijzing te
  vinden dat men in de periode voorafgaande aan de Moderne Devotie voor
  zichzelf een propositum schriftelijk opstelde. Een propositum in de vadertijd
  kan een geheel innerlijk proces zijn, dat niet ten overstaan van anderen hoeft
  te worden uitgesproken. Het afleggen van een professie gebeurde echter wel
  vaak schriftelijk en via geijkte formuleringen,90 waarin een persoonlijk element
  uiteraard ontbreekt. In deze zin is het propositum als persoonlijke articulatie
  op schrift van een voornemen tot een verdiept geestelijk leven wel degelijk iets
  bijzonders, dat we mogen zien binnen het streven van de devoten om via
  schrift en schrijven greep te krijgen op de innerlijke ontwikkeling van het
  geestelijk leven, zowel bij zichzelf als bij anderen.91 Het hangt dus nauw
  samen met hun proces van zelf-constituering.92 We zullen nu vanuit teksten
  perseuerant, perseuerantes autem uitam aeternam obtineant (…)’ (Aelredus Rievallensis, Oratio
  pastoralis, CC/CM 1, p. 763, lin. 226-228). — Na afsluiten van dit artikel wees prof. dr. Nikolaus
  Staubach (Münster) mij op het volgende artikel: Adolar Zumkeller, ‘‹Propositum› in seinem
  spezifisch christlichen und theologischen Verständnis bei Augustinus’, in: C. Mayer (ed.), Homo
  spiritalis. Festgave für Luc Verheijen osa zu seinem 70. Geburtstag. Würzburg, 1987, p. 295-310
  (=Cassiciacum, XXXVIII).
  90
  Men zie b.v. Ludwig Hertling, ‘Die Professio der Kleriker und die Entstehung der drei
  Gelübde’, in: Zeitschrift für katholische Theologie 56 (1932) 148-172, inz. 167-169; schriftelijke
  professieformules worden, zo blijkt hier, reeds door het tiende particuliere Concilie van Toledo
  (659) voorgeschreven.
  91
  Men zie het artikel van N. Staubach, ‘Pragmatische Schriftlichkeit im Bereich der Devotio
  moderna’, in: Frühmittelalterliche Studien 25 (1991) 418-461 en Thom Mertens, ‘Texte der
  modernen Devoten als Mittler zwischen kirchlicher und persönlicher Reform’, in: Niederdeutsches Wort 34 (1994), p. 63-74.
   92
  Aan de zelf-constitutie bij de Moderne Devoten heeft A.G. Weiler een aantal artikelen gewijd:
  ‘Recent historiography on the Modern Devotion: some debated questions’, in: Archief voor de
  Geschiedenis van Katholieke Kerk in Nederland 26 (1984) p. 161-179, inz. p. 173-176; ‘Over de
  geestelijke praktijk van de Moderne Devotie’, in: P. Bange, C. Graafland, A.J. Jelsma, A.G. Weiler
  (ed.), De doorwerking van de Moderne Devotie. Voordrachten gehouden tijdens het Windesheim
  Symposium Zwolle/Windesheim 15-17 oktober 1987. Hilversum, 1988, p. 29-45; ‘La construction
  du soi dans les milieux de la Devotio Moderna’, in: Jean-Marie Cauchies (ed.), La dévotion
  moderne dans les pays bourguignons et rhénans des origines a la fin du XIVe siècle. Neuchâtel,
  1989, p. 9-16 (=Publications du centre européen d’études bourguignonnes [XIVe-XVIe siècle], 29);
  ‘De betekenis van de Moderne Devotie voor de Europese cultuur’, in: Trajecta 1 (1992), p. 3348, inz. p. 41-46; ‘Soziale und sozial-psychologische Aspekte der Devotio Moderna’, in:
  Klaus Schreiner (ed.), Laienfrömmigkeit im späten Mittelalter. Formen, Funktionen, politischsoziale Zusammenhänge. München, 1992, p. 191-201 (=Schriften des Historischen Kollegs,
  Kolloquien 20).
  HET PROPOSITUM BIJ DE MODERNE DEVOTEN
  
  169
  
  van de devoten zelf proberen te zien wat zij met hun propositum beoogden,
  vooral binnen het geheel van de door hen beoefende schrijfcultuur.
   Ten aanzien van schrift-schrijven en propositum is er een interessante tekst
  bij de Windesheimer koorheer Hendrik Mande (†1431) te vinden. Hij spreekt
  hier over mensen die niets willen opschrijven,93 omdat dat teveel verplichting
  met zich meebrengt:
  Neen, ic en wil niet opsetten noch teikenen enich dinc als dat ic dat meen te
  doen. Want waert dat ic mi daer nae pijnde, of zulke dingen teikende, so most
  ic mi daer na pinen te regieren; ende als ic des niet en dede so soude ic daer
  swaerheit of voelen.94
  
  Het opschrijven, zo wordt duidelijk, maakt een besluit onherroepelijk en daarom
  zien sommigen er maar van af, omdat ze anders hun aangegane verplichtingen
  moeten nakomen. Uiteraard is Mande het met een dergelijke kleinmoedigheid
  oneens. Hoezeer een geschreven propositum richtinggevend voor het eigen
  leven is, blijkt ook uit een biografie van Griete van Nijenbeek (†1422), een
  zuster van het gemene leven in het Meester-Geertshuis in Deventer. Beschreven wordt hoe men na haar dood de aantekeningen vindt, die haar propositum
  vormen:
  Want doe si gestorven was, vonden die zusteren in oere taeflen ghescreven,
  dat si opgeset hadde in oeren herten, dat sie die guede gewoenten des huyses
  hoelden wolde, alsof si sie gelavet hadde, ende oec hadde si daerin gescreven:
  ‘All en hebbe ic ghiene professie gedaen, nochtant ghehorsomheit, reynicheit
  ende niet eygens te hebben, dat is mijn trouwelschat.’95
  
  Zuster Griete had dus het voornemen om de consuetudines van haar huis te
  onderhouden alsof zij daarop haar geloften gedaan had (alsof si sie gelavet
  hadde), en uit het citaat uit haar propositum blijkt dat zij de evangelische raden
  wilde onderhouden alsof zij professie gedaan had. Nogmaals zien we hier het
  reeds eerder gesignaleerde spanningsveld tussen propositum en geloften. De
  anonieme biograaf voegt daar aan toe:
  Hieruut is te merken, wat oer myeninge ende waeromme [=streven en oogmerk]
  geweest heeft in al oeren werken.96
  
  De aantekeningen werpen dus posthuum, zowel voor de zusters die ze vonden
  als voor de lezers van haar biografie, licht op het leven dat zuster Griete heeft
  93
  Mande doelt hier niet alleen op proposita, maar ze maken wel deel uit van het soort teksten dat
  hij op het oog heeft.
   94
  Hendrik Mande, Vanden licht der waerheit. Uitgegeven en toegelicht door Th. Mertens. Erftstadt, 1984, p. 23, rr. 301-305 (=Veröffentlichungen des Instituts für Niederländische Philologie
  der Universität zu Köln 8).
  95
  D. de Man, Hier beghinnen sommige stichtige punten van onsen oelden susteren. Naar het te
  Arnhem berustende handschrift met inleiding en aanteekeningen uitgegeven door —. ’s-Gravenhage,
  1919. (Diss. UvA), p. 50-51.
  96
  Op. cit., p. 51.
   170
  
  M.M. KORS
  
  geleid; zo sterk bleken haar opgeschreven levensnormen de levenspraktijk te
  beïnvloeden. Deze werkelijkheid ten volle verstaan, kan echter alleen degene
  die het geschrevene ook dagelijks in de praktijk brengt:
  Ende wattet inne heeft, dat si in oer taefel gescreven hadde, dat weet diegene
  alrebest, die daer dagelix in arbeidende is mitten werken te volbrengen.97
  
  Het propositum in de geestelijke praktijk van de Moderne Devotie
  Op dit punt raken wij aan een belangrijk aspect van het propositum. Het propositum is niet alleen een referentiepunt, maar evenzeer een vertrekpunt voor
  voortdurende verdieping. De levenspraktijk dient namelijk bij voortduring
  getoetst te worden aan de levensnorm die in het propositum is vastgelegd. Zo
  lezen we in het hiervoor besproken Breuiloquium van Gerlach Peters († 1411),
  hoe de lectuur ten dienste kan staan van het propositum:
  Non diu una uice legere, sed ex lectione affectum elicere et orationem formare,
  ac sic interim sepius breuiter orando lectionem interrumpere, aut aliquid ex lectione signando memorie commendare, propositi sui sancti aliquid dictitare (…)98
  
  Florens Radewijns beveelt aan om een passus in de lectuur die in het bijzonder
  bij het propositum aansluit op te schrijven, om daarna door ruminatio te overdenken en er de memoria mee bezig te houden:
  Unum eciam punctum, quod sibi suo proposito magis conveniat, homo debet
  excipere, quod postea ruminat, et memoriam per illum occupet.99
  
  Ook Hendrik Mande, tijdgenoot en confrater van Gerlach Peters, benadrukt in
  een van zijn werken, dat het schrijven dienstig kan zijn aan het propositum:
  (…) hierom heb ic opgeset ende begrepen van dijnre genaden als dat ic die
  dingen die mi (…) gheopenbaert ende vertoget werden ende mi behulpelic sijn
  tot mynen opset ende voertganc in doechden, in scriften setten wille.100
  
  Omgekeerd is ook het geschreven propositum weer een bron van lectuur en
  meditatie, zoals Geert Grote in zijn Conclusa et proposita non vota schrijft:
  Item sit tibi hora ad perlegenda ea quae scribis in hoc libro quia hoc ordinat
  statum tuum.101
  97
  
  Op. cit, l.c.
   Gerlacus Petri, Opera omnia…, p. 261, r. 206-209.
  99
  Florens Radewijns, Tractatulus devotus; ed. in: Mathias Goossens, De meditatie in de eerste
  tijd der Moderne Devotie. Haarlem-Antwerpen, [1952], p. 219, r. 31-33. [diss. KUN].
  100
  Hendrik Mande, Een spiegel der waerheit. Uitgegeven en toegelicht door Th. Mertens. Erftstadt, 1984, p. 14, r. 53-58 (=Veröffentlichungen des Instituts für Niederländische Philologie der
  Universität zu Köln 7).
  101
  Thomas a Kempis, Opera omnia, ed. Pohl, dl. VII, p. 105, r. 21-23.
  98
  
  HET PROPOSITUM BIJ DE MODERNE DEVOTEN
  
  171
  
  En op hun beurt moeten oratio en meditatio getoetst worden aan het propositum:
  Assuescere sepissime breuiter orare et hos versus: ‘Tibi derelictus est pauper.
  Vides tu, quoniam laborem et dolorem consideras. Perfice gressus meos in semitis
  tuis’, et consimiles quasi innumerabiles proposito suo vicinius conuenientes,
  dulciter et frequenter ruminare.102
  
  Het propositum is dus een referentiepunt, waarin het besluit een geestelijk
  leven te leiden concreet vorm krijgt, maar dat ook op zijn beurt dat geestelijk leven vorm moet geven.103 Lectio en meditatio worden in belangrijke
  mate bepaald door het propositum; het schrijven kan in dienst van het propositum staan en als geschreven tekst is het op zijn beurt object van lectio en
  meditatio.
   Daarom verbaast het niet dat we meermalen de idee aantreffen dat het voornemen dagelijks moet worden hernieuwd, bij voorbeeld bij Thomas a Kempis:104
  Omni die renovare debemus propositum nostrum, et ad fervorem nos excitare:
  quasi hodie primum ad conversionem venissemus (…)105
  
  De meeste geschreven proposita bieden zoals we hebben gezien een duidelijke
  leidraad voor het geestelijk leven van dag tot dag. Het verwondert derhalve
  niet dat er de praktijk bestond van het dagelijks propositum, dat niet per se
  schriftelijk gefixeerd hoefde te worden. Zo was het niet ongebruikelijk dat in
  de avondlijke collatie gevraagd werd naar hetgeen een ieder ‘indien dage (…)
  guets opgeset hadde, daer hi omme Gods willen in sterven wolde of dat hi om
  Gods wille doen wolde.’106 Dat het hier kennelijk om een normale geestelijke
  praktijk ging, blijkt uit het feit dat deze formulering enkele malen herhaald
  102
  
  Gerlacus Petri, Opera omnia…, p. 291, r. 521-525.
  Ook in de patristische traditie vinden we de idee dat aan het propositum voortdurend gewerkt
  en het voorgenomene in de praktijk gebracht moet worden: ‘(…) quia sancto proposito
  non sufficiebat tantum bona uelle, nisi etiam desiderium suum continuo pioque labore satiaret.’
  (Cassiodorus, Expositio psalmorum, SL 97, ps. 1, p. 182, lin. 184); ‘(…) cotidie uitam suam ad
  augmentum melioris propositi prouehebat’ (Anonymus, Vita sancti Desiderii, CC/SL 117, cap. 7,
  p. 352, lin. 7-8).
  104
  Andere voorbeelden: Thomas a Kempis, Epistula ad quendam a ministerio suo absolutum de
  recommendatione solitudinis et custodia silentii: ‘(…) studeant saepe innovare propositum hodie
  silendi propter amorem Christi (…)’ (in: Thomae Hemerken a Kempis Opera omnia. Ed.
   M.I. Pohl, Freiburg i. Breisgau, 1918, dl. IV, p. 429, r. 22-24); Sermones ad novicios regulares,
  Sermo 18: ‘Acuat gladium suum frequenter innovando primum propositum suum quod accepit
  (…)’ (op. cit., Freiburg i. Breisgau, 1905, dl. VI, p. 144, r. 17-19). En in de statuten van enkele
  Duitse zusterhuizen lezen we: ‘Postquam surrexerint [scil. sorores], spiritum suum mores bonos
  acquirendo renovent et sic per totam diem proposito suo satisfacere studeant’ (Gerhard Rehm,
  Die Schwestern vom gemeinsamen Leben im nordwestlichen Deutschland. Berlin, 1985, p. 259.
  (=Berliner Historische Studien, Band 11, Ordensstudien V). ’s Avonds moeten de zusters weer
  overdenken in hoeverre ze gedurende de dag in overeenstemming met hun propositum geleefd
  hebben (op. cit., p. 261). — Andere bewijsplaatsen zijn niet moeilijk te vinden, b.v. in MNW,
  VII, 1842, s.v. OPSET, 2) & kol. 1849, s.v. OPSETTEN, 13g).
  105
  Thomas a Kempis, De Imitatione Christi, in: Thomae Hemerken a Kempis Opera omnia.
  Ed. M.I. Pohl, I, Freiburg i. Breisgau, 1904, lib. 1, cap. 19, p. 32, r. 20-23.
  106
  D. de Man, Hier beghinnen sommige stichtige punten…, p. 46/47.
   103
  
  172
  
  M.M. KORS
  
  wordt.107 Een voorbeeld van een dergelijk goed voornemen, levert wellicht de
  volgende passus: ‘Ende als sijt onsen lieven Heren aldus beclaget ende beliet
  hadde, dan plach sie een guet opset te maken, dat si oer mitter hulpen Gods
  geerne beteren solde.’108 Hoewel zeker niet blijkt dat dit dagelijks herhaald
  wordt, zit er toch een repetitief element in. Bovendien is het een beperkt voornemen, dat we in de woorden van Leo Magnus als een meliorandae uitae
  propositum kunnen omschrijven. Ook in het Florentii parvum et simplex exercitium treffen we het voorschrift voor een dagelijks propositum aan:
  Deinde facies bonum propositum, qualiter per totam diem intendis te habere hoc
  modo.109
  
  Er wordt voorgesteld dit dagelijks propositum een aantal elementen te laten
  bevatten:110
  — het opdragen van zichzelf en de eigen werken;
  — ‘deinde die et semper propone quod velis te exhibere verecundum, taciturnum
  et obedientem’;111
  — het belijden van de zonden;
  — het opsporen van een of meer passiones;
  — tot God vaak te bidden en minzaam met de broeders om te gaan;
  — gebed om bijstand bij het propositum, ‘vt confirment illud et faciant te exequi
  iuxta propositum, ymmo ultra propositum’.112
  In de praktijk komt dit neer op wat je een gewoon propositum zou noemen.
   Hetzelfde fenomeen treffen we aan in een handschrift uit Salzburg, Erzabtei
  St. Peter, a.III.8, waar de volgende tekst in voorkomt:
  [rubriek:] Quottidiana innovacio propositi emendandi
  In omnia solius dei laudem et gloriam in omnibus et super omnia querere. Ab
  omni offensa eius velle precauere. Concupiscencijs malis viriliter resistere et
  vicia eradicare. In virtutibus proficere. Secundum dei precepta, concilia, regulam
  et statuta et proposita viuere. (f. 239r)
  
  De tekst is zo algemeen omdat het hier gaat om een dagelijkse reflectie op het
  propositum, waarvan kennelijk de hoofdpunten worden opgesomd.113
  Daarnaast lijkt de praktijk te hebben bestaan om samen met anderen een
  gemeenschappelijk propositum te hebben (waarbij het niet gaat om een algemene leefregel, zoals we hiervoor zagen bij de penitenten of humiliaten). Het
  107
  
  Op. cit., p. 88/89 en 104.
  Op. cit., p. 55, biografie van Eefce Negels, overl. 1423.
  109
  D.J.M. Wüstenhoff, ‘Florentii parvum et simplex exercitium’, in: Archief voor Nederlandsche Kerkgeschiedenis 5 (1895), inz. p. 95-103.
  110
  Op. cit., p. 97-98.
  111
  Op. cit., p. 98.
  112
  Idem.
  113
  Een gedeelte van het hiervoor besproken propositum uit een Wolfenbüttels handschrift luidt:
  ‘Domine deus, sancte pater, hodie propono (…)’ (zie de tekstuitgave in bijlage). Het gaat hier
  mijns inziens niet om een dagelijks propositum, maar betekent hodie in dit geval dat de opsteller
  van het propositum zich ‘vanaf vandaag’ bepaalde zaken voorneemt.
   108
  
  HET PROPOSITUM BIJ DE MODERNE DEVOTEN
  
  173
  
  verschijnsel is mij alleen bekend uit het Meester-Geertshuis. Veelal kwam
  het erop neer, dat men door onderlinge vermaning en steun wilde trachten de
  leefregels van het huis zo goed mogelijk te onderhouden en in de praktijk te
  brengen, bij voorbeeld ‘Sij [sc. Katharina van Arkel, bijgenaamd ‘die blijnde’,
  † 1451, MMK] was sonderlinge vuerich ende levendich een guet opset mit
  yemende te maken, als dat si hem voer achtersprake hueden wolden, ende dat
  si die guede gewoente trouwelike hoelden wolden, ende anders vele vueriger
  punten (…).’114
  
  Het propositum in relatie met andere teksten:
  ontwikkeling van het genre
  Tussen proposita onderling treffen we overeenkomsten aan die waarschijnlijk
  maken dat men uit elkaars proposita weer stof voor nieuwe putte. Zo vinden
  we enkele duidelijke parallellen tussen het Propositum cuiusdam canonici en
  de Conclusa et proposita non vota van Geert Grote.115 Het ligt het meest voor
  de hand Geert Grote als de brontekst te beschouwen:
  Propositum cuiusdam canonici: (…) numquam ponam spem vel fiduciam in
  aliquam rem temporalem (…)116
  Conclusa et proposita non vota: (…) nec spem nec desiderium in aliquod
  lucrum temporale ponere de futuro117
  
  Een ander voorbeeld. Het leesprogram dat beiden zich voorstellen, biedt frappante overeenkomsten in de keuze van te lezen werken; gelijkluidende titels
  zijn hieronder gecursiveerd:
  Propositum cuiusdam canonici: Studium meum erit evangelium sanctum, quia
  ibi est vita Christi; epistole Pauli; epistole canonice; et libri quattuor doctorum
  et libri devoti, videlicet meditaciones Bernardi, Speculum monachorum, Speculum
  Bernardi, Epistole Bernardi ad Fratres de monte Dei, Profectus religiosorum,
  Horologium eterne sapientie, Instituta sanctorum Patrum, Collaciones Patrum,
  Soliloquium Augustini, Moralia Gregorii, Omelie Gregorii et ceteri libri devoti.118
  Conclusa et proposita non vota: Radix studii tui et speculum vitae sint primo
  evangelium Christi: quia ibi est vita Christi. Deinde vitae et collationes patrum.
   Deinde epistulae Pauli et canonicae et actus apostolorum. Deinde libri devoti,
  ut Meditationes Bernardi et Anselmi Horologium. De conscientia Bernardi,
  Soliloquia Augustini et consimiles libri. Item Legenda et Flores sanctorum.
  114
  
  D. de Man, Hier beghinnen sommige stichtige punten…, p. 218; andere voorbeelden op
  p. 203 en 250).
  115
  De uitgever van het Propositum cujusdam canonici heeft in zijn uitgave reeds de belangrijkste
  parallellen aangegeven.
  116
  Ed. propositum kanunnik, p. 8.
  117
  Thomas a Kempis, Opera omnia, ed. Pohl, dl. VII, p. 88, r. 10-12.
  118
  Ed. propositum kanunnik, p. 8-9.
   174
  
  M.M. KORS
  
  Instructiones patrum ad mores sicut Pastorale Gregorii. De opere monachali
  beati Augustini, Gregorius Super lob et similia. Homiliae evangeliorum sanctorum patrum et quattuor doctorum (…)119
  
  Overigens blijkt dat de auteur niet altijd dezelfde keuzes keuzes maakt als
  Grote:
  Et morales libros120 gentilium et poetarum omnino vitabo, quia fabule et vani
  sunt, etc.121
  
  Geert Grote zegt evenwel:
  Inter omnes scientias gentilium, moralia minus abhorrenda sunt: quae sepe sunt
  multum utilia et proficua, et tam in propria persona quam in docendo alios122
  
  Hij komt met dit standpunt in de buurt van Hiëronymus, die een in dit verband
  opmerkelijke tekst schreef. Hierin komt niet alleen het woord propositum
  voor, het gaat eveneens om een leesprogram dat tot doel heeft de antieke cultuur waar mogelijk voor de christelijke in te zetten:
  Meum propositum est antiquos legere, probare singulare, retinere, quae bona
  sunt, et a fide ecclesiae catholicae non recedere.123
  
  Ik zou zelfs een rechtstreekse invloed van deze tekst op Geert Grote niet
  willen uitsluiten, daar deze in het bezit was van een handschrift met de brieven
  van Hiëronymus.124 Zo zien we dus dat degene die Geert Grotes tekst als
  uitgangspunt neemt, toch zijn eigen accenten legt en zo de tekst naar zichzelf
  toeschrijft; natuurlijk een bekend procédé bij de devoten.125
  Maar ook het omgekeerde treffen we aan, namelijk het formaliseren van
  het genre. Het reeds geciteerde Florentii parvum et simplex exercitium wordt
  in het colofon als volgt omschreven: ‘Explicit quotidianum breue et vtile pro
  nouiciis instituendis ex deuotorum dictis copulatum.’126 Het gaat, zo blijkt,
  om een compilatorische tekst, die voor een breder publiek is geschreven —
  de toeschrijving aan Florens Radewijns in de rubriek lijkt me op zijn minst
  dubieus. In de tekst wordt een dagelijks propositum voorgesteld, dat zoals
  we hiervoor zagen in weinig verschilt van een gewoon (dus niet-dagelijks)
  propositum:
  119
  
  Ed. Pohl, VII, p. 96-97.
   Zoals reeds opgemerkt (zie voetnoot 22) biedt het Keulse afschrift van deze tekst hier een
  betere lezing: Morales vero libros.
  121
  Ed. propositum kanunnik, p. 9.
  122
  Ed. Pohl, VII, p. 91, r. 24-28.
  123
  Hiëronymus, Epistola 119, CSEL vol. 54, p. 468, par. 11, lin. 18-20.
  124
  Zie Gerardi Magni Epistolae Ed. W. Muller. Antwerpen 1933, p. 16. (=Tekstuitgaven van
  Ons Geestelijk Erf III).
  125
  Zie hierover ook: Thom Mertens, ‘Texte der modernen Devoten als Mittler zwischen kirchlicher
  und persönlicher Reform’, in: Niederdeutsches Wort 34 (1994), p. 63-74.
  126
  Ed. Wüstenhoff, op. cit., p. 103.
   120
  
  HET PROPOSITUM BIJ DE MODERNE DEVOTEN
  
  175
  
  Deinde facies bonum propositum, qualiter per totam diem intendis te habere hoc
  modo.127
  
  Belangrijke elementen van geestelijk leven — de werken, het zelfonderzoek,
  de omgang met de broeders, het gebed — zijn binnen een klein bestek weergegeven. Uit de formulering blijkt dat dit propositum weliswaar dagelijks
  geoefend moet worden, maar kennelijk altijd deze onderdelen bevat, zoals af
  te leiden is uit de formulering deinde die et semper. De interiorisering is in
  deze tekst opgelegd, want in de gebeden die de lezer vervolgens worden
  gesuggereerd, wordt de naam van de biddende met .N. [=nomen] aangeduid,
  bij voorbeeld ‘Rege, quasi domine, famulum tuum .N.’ Op die manier is het
  propositum geformaliseerd en is het eigenlijke, persoonsgebonden en -gerichte
  karakter verdwenen. Deze tendens tot formalisering is bij de moderne devoten
  ook te zien bij een ander bij uitstek persoonsgebonden genre, het rapiarium,
  dat aan het begin van het artikel reeds kort werd besproken. De beroemde
  rector van de Zwolse stadsschool te Zwolle, Johannes Cele, leerde zijn leerlingen
  niet alleen hoe een rapiarium moest worden gemaakt en gebruikt, maar dicteerde
  ook de inhoud.128 Op deze wijze is men niet meer zelf de regulator van het
  geestelijk leven; deze formalisering is in feite strijdig met de wortels en
  bedoelingen van de vroege Moderne Devotie.
  