title: Eendere hoofden onder eendere pruiken? Het Latijns onderwijs te Gent en op het omliggende platteland rond het einde van het Ancien Régime.
text: 239
  
  DIRKLEYDER
  een van de vele organismen waren in de Arteveldestad die Latijns onderwijs
  verstrekten, en dat talrijke jongeren al een hele tijd v66r de oprichting van het
  staatscollege en de invoering van minervalia hun heil elders zochten. Philippe
  Marchand toonde alvast aan dat het Latijns onderwijs in de Franse
  Nederlanden (met steden als Rijsel, Douai, Roubaix en Valenciennes) veel
  vitaler was rond het einde van het Ancien Regime dan op basis van het collegebezoek kan worden verondersteld. En ook Dominique Julia gaf aan dat de
  forse terugval in de rekrutering van beide Bordeauxse colleges halverwege de
  18de eeuw niet moet worden toegeschreven aan fundamenteel gewijzigde
  onderwijsbehoeften bij de plaatselijke bevolking. Hij maakte duidelijk dat "de
  to us les jeunes gens qui etudient le latin, apeine la sixieme partie se rend( a it)
  dans les deux colleges". "Par divers artifices" werd de overgrote meerderheid
  van de latinisten "dans l'obscurite de(s) ecoles (privees)" gelokt en gehouden.I56 Als men voor ogen houdt dat Gent niet aileen een bloeiende handelsstad was, maar als hoofdstad van Vlaanderen ook een belangrijke administratieve functie vervulde, dat een uitgebreide ambtenarij in dienst stond van stedelijke bestuursinstellingen, en dat de aanwezigheid van een hoog gerechtshof als de Raad van Vlaanderen werk meebracht voor een pleiade universitair
  gediplomeerden, voor griffiers, schrijvers, deurwaarders, etc. dan kan men
  trouwens moeilijk volhouden dat er weinig behoefte was aan Latijns onderricht.
  4. Particulier onderricht in de taal van Cicero
  
  "Pourquoi des maitres particuliers ne feroient-ils pas ... ce qu 'ils ant fait presque partout avant le milieu du J6e siecle ?" Met deze retorische vraag opende
  Corneille-Fran~ois de Nelis eind 1774 in de Brusselse Academie het debat
  betreffende het aantal door de Staat op te richten en te financieren colleges.
   Hoewel de briljante geleerde begreep dat het beschikken over een gymnasium
  een erezaak was voor kleinere urbane centra die tot september 1773 een
  jezuletencollege hadden bezeten (e.g. Aalst, Oudenaarde), meende de Nelis
  dat "[les colleges ne] sont [pas] le seul moijen d'operer /'instruction de la
  jeunesse". Om zijn stelling kracht bij te zetten, verwees hij naar de roemrijke
  156
  Philippe Marchand, "Un modele educatif original a Ia veille de Ia
  Revolution : les maisons d' education particuliere", Revue d 'histoire modeme et contemporaine, 22 (1975), pp. 549-567: "Faire l'histoire de ['education en laissant de
  cote ces etablissements (prives qui proposent un enseignement du niveau du second
  degre) conduit a donner une image tronquee de la realite scolaire"; De Dainville,
  "Effectifs des colleges", pp. 97-98; Art, "Het lager onderwijs te Gent", p. 31;
  Dominique Julia, "Les revolutions pedagogiques ou !'equivoque des Lumieres", in:
  Chartier, Julia & Compere, L'education en France, p. 221: "Un 'marche' des pensions
  existe qui concurrence avec succes les colleges, et rend compte pour une part de la
  diminution de leurs effectifs"; ld., "L' education des negociants".
  240
  
  HET LATIJNS ONDERWIJS TE GENT
  humanisten die gedurende de 16de eeuw in onze streken tot eenieders bewondering particuliere lessen in de klassieke talen hadden gegeven. Vives,
  Joannes Despauterius ("le Priscien des Pays-Bas"), Cornelius Valerius en
  Simon Verepaeus waren slechts enkele iconen die hij ten tonele voerde.
   Specifiek voor Gent bracht de Nelis de pedagogische activiteiten van
  Adrianus Damantius (1565), Cornelius Musius, Eligius Eucharius (of
  Houcharius), Georgius Cassander (1545), Joannes Olivarius (1560), Joannes
  Otho (1540), Joannes Paludanus (1540) en Josse Kerckhovius (1570) in herinnering.157
  De metamorfose die de godsdienstoorlogen hadden teweeggebracht in het
  Latijns onderwijs had de humanistische aanpak volgens de redenaar in de vergeethoek gedrumd. Om de adolescenten te behoeden voor "infectie" met ketters gedachtegoed ontnamen de katholieke stadsbesturen die na 1585 overal
  werden gelnstalleerd hun vorming aan de humanisten die zich daar tot dan toe
  mee hadden ingelaten. Ze vertrouwden de jeugd daarop toe aan religieuze
  gemeenschappen die naast de begeerde continulteit ook de zekerheid boden
  de jongeren op orthodoxe wijze te vormen. Het historisch onderzoek van de
  Nelis naar de wortels van de humaniora bracht hem echter tot het inzicht dat
  Vives en zijn kompanen kwalitatief zeer hoogstaand onderwijs verstrekten, en
  dat dit grotendeels moest worden toegeschreven aan bet particuliere karakter
  van hun ondememing. Precies omdat de humanisten voor eigen rekening lesgaven, en de wet van vraag en aanbod dus vrij spel kreeg, deden ze volgens
  de Nelis al wat binnen hun bereik lag om hun onderwijs te verzorgen. 158
  Ook de Gevolmachtigde Minister toonde zich in het plan dat hij ter hervorming
  van het vervolgonderwijs naar Wenen stuurde een uitgesproken voorstander van
  particulier onderricht in de taal van Cicero (april 1776). Volgens de
  "Restaurateur des bonnes etudes" -een eretitel die de Starhemberg bij zijn
  afscheid in 1783 te beurt viei-159 bracht de vrijheid van onderwijs tijdens de 16de
  
  15 7 ARA, Manuscrits divers, nr. 2691, pp. 548-602: "Resume general des
  rejlexions et des principes au sujet des colleges et des ecoles d'humanites aux PaysBas"; KCS, nr. 2, fol. 74v-75v, protocol van 22 november 1777: Brief aan de princi-
  
  paal van het koninklijk college-pensionaat van Brugge. In die brief wordt de principaal
  door de Koninklijke Commissie voor de Studies aangespoord de lessen Latijn en
  Grieks te verzorgen. Daartoe wordt hem het voorbeeld van Brugse humanisten als
  Vives voorgehouden "qui ant enseigne ces deux langues dans votre ville pendant le
  seizieme siecle, avec le succes le plus marque, ainsi que l'applaudissement de toute
  l'Europe".
   158 Albertina, Handschriftenkabinet, Verzameling Van Hulthem, nr. 17756,
  
  pp. 83-180: Bij het begin van de 17de eeuw was het volgens de Nelis even moeilijk om
  in de Zuidelijke Nederlanden een Latijnse school te vinden die geleid werd door particulieren als drie decennia eerder dergelijke school te vinden die niet door particulieren werd geleid. Zie ook: Johan Decavele, "Gent in de contrareformatie van de 17de
  eeuw", in: De Block, 400 jaar Jezui"etencollege te Gent, pp. 19-26.
  159 Lesbroussart, De /'education Belgique, opdracht.
  241
  
  DIRKLEYDER
  eeuw mee dat "les choses alloient d 'elles-memes" (als het ware geregeld door
  een onzichtbare hand), en dat de overheid "n'avoit pas les embarras qu'(elle) a
  aujourd'hui.. .".De talrijke "maftres de pension" die tijdens Starbembergs eigen
  bewind in zowat alle steden actief waren (weliswaar "sans etre autorises d'une
  fa~on expresse" ), mocht zijns inziens dan ook niets in de weg worden gelegd. De
  concurrentie tussen publieke instellingen en prive-initiatieven beloofde "l'enseignement des humanites" immers ten goede te komen.160
  Maria-Theresia had oren naar de argumenten van haar Brusselse raadgevers.
   Om de gelukkige tijden te doen herleven waarin de Zuidelijke Nederlanden
  "abondoi( en)t en maftres excellents" werden particulieren die zich met Latijns
  onderricbt inlieten vanaf 1777 niet aileen moreel gesteund maar ook financieel aangemoedigd. Op aanraden van Corneille-Fran~ois de Nelis werd
  namelijk een fonds aangelegd waaruit de regering premies kon toekennen aan
  aile leraars die zicb buitengewoon verdienstelijk maakten. Particuliere leraars
  kwamen daar evengoed voor in aanmerking als leerkrachten van staatscoileges, van seculiere insteilingen en van kloostergymnasia. Talent, inzet en ijver
  golden als enige voorwaarden om een deel te kunnen innen van de 10.000 florijnen die jaarlijks voor de gratificaties op de staatsbegroting werden gereserveerd. 161 Daartegenover stond wei dat ook de prive-leraars zich dienden te
  schikken naar de richtlijnen van de regering en dat ze aan bet toezicbt van de
  Koninklijke Commissie voor de Studies werden onderworpen.l62
  Greep krijgen op een fenomeen als het particulier Latijns onderwijs te Gent is
  niet eenvoudig. Het archief van de prive-scholen is immers verdwenen.l63
  Ook bet overzicht dat aile stadsbesturen in april 1777 naar Brussel moesten
  sturen en waarin aangegeven diende te worden welke particulieren zich met
  Latijns onderricht inlieten, kon nergens worden teruggevonden. 164 N aar het
  ARA, S&O, nr. 1879/1, "Administration ecclesiastique".
  ARA, KCS, nr. 1, fol. 1-15, protocol van 10 maart 1777, §19, 21 & 24;
  ROPBA, 3de reeks, dl. 11, "Note" ; Albertina, Handschriftenkabinet, Verzameling Van
  Hulthem , nr. 17688; ARA, S&O, nr. 2128, plan van de Gevolmachtigde Minister,
  20 april 1776: de gratificaties zijn "meme pour d'autres maitres d'ecole qui sans avoir
  relation avec les etablissemens royaux tiendroient des ecoles particulieres" bedoeld.
  162 ARA, KCS, nr. 1, fol. 1-13, § 19; Leyder, "Het oog van de meester maakt
  bet paard vet".
   163 Zie ook: Julia, "L'ectucation des negociants": "L'historien ne peut se cacher
  que toute une partie des pratiques educatives lui echappe dans la me sure ou elle n 'est
  pasformalisee. Pour l'essentiel, il n 'atteint que ce qui est institutionnef'.
  164 ARA, S&O, nr. 2128: Op 14 april1777 werd de stadsbesturen gevraagd "de
  remettre une liste des maitres, qui dans l 'etendue de votre ressort tiennent des ecoles
  ou pensionnats particuliers: et vous y expliquez sur l'etat et les progres de ces ecoles
  ou etablissemens, sur les qualites personelles des maitres et sur la confiance que peut
  meriter l 'enseignement que Lajeunesse y recoit". Voor Mechelen werd de bewuste lijst
  wei teruggevonden (ARA, KCS, nr. 58B, 16 juni 1777: "Nous avons l 'honneur d'informer Votre Altesse que notre ville est bornee a un seul college soidisant pensionnat,
  sous la direction des pretres de l'Oratoire, ou l 'on n 'enseigne que le latin, sans retribution quelconque").
   160
  161
  
  242
  
  HET LATIJNS ONDERWIJS TE GENT
  voorbeeld van Philippe Marchand, Marcel Grandiere en Dominique Julia
  werd daarom nagegaan of particulieren advertenties plaatsten in de krant om
  ruchtbaarheid te geven aan hun activiteiten. 165 De "Gazette van Gent", die
  elke drie dagen verscheen en de meest uiteenlopende zak:en publiceerde (zoals
  stukken over internationale politieke aangelegenheden, handelsberichten,
  regeringsmededelingen, "waerschouwingen" allerhande en reclame voor
  wonderdokters, kwakzalvers en charlatans), werd van 1 januari 1773 tot en
  met 31 december 1785 systematisch doorgenomen. Via de Bibliographie
  Gantoise werd nagegaan of particulieren prospectussen lieten drukken om
  ouders ertoe te bewegen hen de vorming van hun zonen toe te vertrouwen. 166
  Het fonds "Vliegende Bladen" van de Gentse universiteitsbibliotheek werd
  vervolgens uitgeplozen in de hoop prospectus sen (die eventueel elders werden
  gedrukt) onder ogen te krijgen. En vermits de "Nieuwen almanach, curieux en
  util ... ofte den getrauwen weg-wyser der stad Gend, soo voor de Vreemdelingen als voor de inwoonders der selve Stad" niet aileen de naam maar ook
  de woonplaats bekend maak:te van al diegenen die in de stad "professie
  maek(t )en van eenige talenten", werd dit j aarboek van 1770 tot en met 1791
  doorgenomen.167 Vooral de hoofdingen "Noodige Onderwyzinge" en
  "Genoegelyke opvoedinge" waaronder Philippe Gimblet (boekdrukker en verkoper gevestigd op de Korenmarkt) naar eigen zeggen aile informatie
  weergaf betreffende het onderricht dat in de Arteveldestad werd verstrekt,
  werden daarbij gelnspecteerd.
  Veel concrete informatie leverde deze moeizame zoektocht echter niet op.
   Naast "Meesters in de vreemde taelen" (cf. supra) somde de Wegwijzer wel
  scrupuleus dansmeesters, "sang-meesters" en muzikanten op die een of ander
  instrument aanleerden, maar een exhaustieve lijst van de particulieren die zich
  te Gent met Latijns onderricht bezig hielden, drukte Gimblet niet af. l68 In de
  Gazette van Gent werden nauwelijks advertenties aangetroffen van personen
  
  165 Marchand, "Un modete educatif original"; Grandiere, "Les 'maisons
  d'ectucation"'; Dominique Julia, "L'enfance entre absolutisme et Lumieres (16501800)", in: Egle Becchi & Dominique Julia (Dir.), Histoire de l'enfance en Occident,
  dl. 2: Du XVII/e siecle a nos jours (Parijs, 1998), pp. 72-82.
  166 Vanderhaeghen, Bibliographie Gantoise.
  167 Plaatselijke prominenten (leden van de Raad van Vlaanderen, gedeputeerden
  van de Staten van Vlaanderen, schepenen van de Keure en schepenen van Gedeele,
  advocaten en procureurs), kanunniken, pastoors en onderpastoors, leden van het
  "Collegie der Medecyne" , apothekers, drogisten, "chirurgiens" en "accoucheurs", bankiers, makelaars, "negocianten", "koopmans", ambachtslui, etc. werden er in vermeld.
  l 68 Abbe Henin, die bij de arme klaren resideerde, en een zekere Coppee, die
  buiten de Dampoort woonde, gaven naast Frans ook Latijn aan belangstellenden.
  Vaidale, een polyglot die eerst in het "Hof van St-Antone" verbleef maar zich vervolgens in de buurt van de recolletten vestigde, gaf lessen Latijn, Frans, ltaliaans, Duits
  en Engels. De beginselen van Cicero's taal werden ook door F.J. Heylbrouck (Ajuinlei)
  en P.G.F. van Hambach (St-Pieters) gedoceerd.
  243
  
  DIRKLEYDER
  die hun diensten aanboden in de stad.J69 En het uitvlooien van de veelbelovende Bibliographie Gantoise en van de rommelig(e) "Vliegende Bladen"
  leverde evenmin noemenswaardig resultaat op.
   Mag men hier uit afleiden dater te Gent helemaal geen prive-initiatieven werden genomen? Kan men hier uit concluderen dat het particulier onderricht in
  de taal van Cicero er lang niet zo welig tierde als zo-even werd gesteld?
  Aangezien elk van de gehanteerde bronnen en werkinstrumenten enkele
  tekortkomingen vertoont, hoeft het ontbreken van concrete vermeldingen,
  annonces en prospectussen niet te betekenen dat particuliere leraars Latijn
  niet actief waren in de Arteveldestad. Na 1774liet de Wegwijzer bijvoorbeeld
  aile informatie betreffende het augustijnencollege achterwege, hoewel deze
  instelling tot na de Franse Revolutie het grootste gymnasium van de stad
  bleef. Met betrekking tot kranten was reeds bekend dat ze hoogstens toelaten
  een benaderend overzicht van prive-scholen te maken, "car beaucoup de
  responsables de ces etablissements n'ont pas eprouve le besoin d'utiliser Ia
  pre sse pour leur publicite'' .170 En vermits Vanderhaeghen in zijn Bibliographie Gantoise evenmin programma's vermeldt die het koninklijk college naar
  aanleiding van de publieke oefeningen bij Petrus II de Goesin (keizerlijk
  drukker, gevestigd in de Veldstraat) liet vervaardigen, 171 is het niet onmogelijk dat ook prospectussen van prive-scholen door de mazen van zijn net zijn
  geglipt. Zolang de lijst die het stadsbestuur halverwege 1777 ten behoeve van
  de regering opstelde niet hoven water komt (cf. supra), zal het aantal particulieren dat op de Gentse onderwijsmarkt actief was onbekend blijven.I72
  Aangezien zelfs de leraars van het staatscollege buiten hun uren prive-les
  gaven (cf. supra), en aangezien zeker twee van de geseculariseerde jezu"ieten
  na 1773 als huisleraar fungeerden, 173 mag het echter wel duidelijk zijn dat het
  fenomeen de Arteveldestad niet vreemd was.
   Besluit: "L 'uniformite est une chimere, qu 'il n 'est ni apropos ni possible de
  realiser" 174
  Het uitblijven van een globale reglementering betreffende het Latijns onderwijs, het ontbreken van stedelijke bepalingen inzake voortgezet onderrichtl75
  169 A.J. Du Bois die de beginselen "der Latynsche taele" bij gelnteresseerden
  thuis kwam doceren, was zowat de enige die gebruik maakte van dit kanaal (25 mei 1780).
  170 Marchand, "Un modele ectucatif original", pp. 550-551.
  171
  Zie ondermeer : ARA, KCS, nr. 33A & nr. 50A; ARR, nr. 2383 & 2436.
  172 Ook over de "ambulanten" die elementair onderricht gaven bij hun pupillen
  thuis is zo goed als niets bekend. Zie: Art, "Het lager onderwijs te Gent", p. 28.
  173 ARA, Geheime Raad Oostenrijkse Periode, nr. 841/A.
  174 ARA, Manuscrits divers, nr. 2691, pp. 548-602, memoire van C.F. de Nelis.
  175
  SAG, reeks 110: "Stedelijke ordonnanties & reglementen": Het Gentse stadsbestuur vaardigde op 3 april 1780 wel een reglement uit aangaande de "lagere" scholen,
  maar omtrent bet Latijns onderwijs te Gent werd geen ordonnantie aangetroffen.
   244
  
  HET LATUNS ONDERWIJS TE GENT
  en bet geleidelijk aan verslappen van de greep die de Kerk had op de samenleving, bood gedurende de 18de eeuw ruimte voor allerhande educatieve initiatieven. Tevens verloor bet contrareformatorische idee terrein dat enkel bij
  clerici de kennis en de "aptitude" konden worden aangetroffen die noodzakelijk waren voor de instructie van de jeugd. Zelfs al werd in een anoniem zoekertje in de Gazette van Gent een "geestelyke" persoon nog "geprefereert voor
  een weireldlyke" om zich als precepteur te belasten met de opvoeding van
  twee jonge lieden (15 oktober 1781), dan nog geeft dit aan dat onderlegde en
  welgemanierde leken wei degelijk (terug) in aanmerking kwamen voor dergelijke opdracht.l76
  De centrale overheid was niet aileen op de hoogte van bet bestaan van priveonderricht in de taal van Cicero, maar moedigde particulieren tijdens bet laatste kwart van de 18de eeuw ook aan zich daarmee in te Iaten. Steunend op de
  gedachte dat concurrentie ("la mere de l'industrie") bet onderricht slechts ten
  goede kon komen, kregen prive-leraars bijvoorbeeld toegang tot de premies
  die de regering in 1777 in bet Ieven riep als spoorslag voor exemplarische
  leerkrachten. 177
  Hoewel bet stimuleren van prive-onderwijs onverenigbaar lijkt te zijn met bet
  mentaal stroomlijnen van de toekomstige elite (de voomaamste bekommernis
  van de centrale overheid) werd dit probleem in de Oostenrijkse Nederlanden,
  althans in theorie, omzeild door particulieren te verplichten de marsorders van
  de regering te volgen, en hen te onderwerpen aan haar toezicht. 178 Onderzoek
  naar bet inspectiesysteem dat door de Koninklijke Commissie voor de Studies
  op poten werd gezet, heeft echter uitgewezen dat weinig of geen particuliere
  Latijnse scholen werden gecontroleerd. En de premies die de regering
  gebruikte om alle leraars aan te zetten bet officiele studieplan te verwezenlijken, werden in de praktijk niet aan particulieren toegekend. 179 Het is bijgevolg
  weinig waarschijnlijk dat prive-leraars zich uitsloofden om de centraal
  gestuurde onderrichtingen na te Ieven. Nog minder waarschijnlijk werd de
  beoogde uniformiteit tussen prive- en publiek onderricht dan ook gerealiseerd.
   l76 Gazet van Gent, 15 oktober 1781 (met herhaling op 5 november 1781):
  "Men zoude geirn hebben eenen vryen persoon binnen deze stad Gend, bezittende de
  vlaemsche, fransche en latynsche taelen, wel konnende schryven, en bequaem, om zig
  te belasten met de opvoedinge van twee jonge luyden, moetende den zelven gekend ofte
  voorzien zyn van goede bewys-schriften. De geestelyke zullen geprefereert worden
  voor den weireldlyke, en men vereyscht de wooninge niet ten huyze van de gemelde
  twee jonge luyden gedurende den winter. Men kan zig daer toe addresseeren by den
  drukker dezer".
  177 Marcel Van Hamme, "Jean des Roches (1740-1787)", Paedagogica
  Historica, 8 (1968), pp. 508-510: Jean Des Roches had vroeger zelfles gegeven in een
  prive-school.
  l78 Grandiere, "Les 'maisons d' education"', pp. 460-461 : In Frankrijk botste
  de intentie van de centrale overheid met het particulier initiatief.
  179 Leyder, "Het oog van de meester maakt het paard vet".
   245
  
  DIRKLEYDER
  Ook de werkzaamheden op de talrijke colleges die het land rijk was, kunnen
  bezwaarlijk bestempeld worden als eenvormig. Zoals gezegd, kregen aile
  onderwijzende religieuzen half april 1777 te lezen dat de keizerin en haar
  administratie zich voomamen het onderricht op de "oude" colleges bij te sturen "d'apres le meme systeme qui sera suivi pour les colleges royaux".180
  Hoewel de Gevolmachtigde Minister dit besluit toen voorstelde als een middel
  om de paters in staat te stellen opnieuw aanzien te verwerven, waren de religieuzen helemaal niet opgezet met het overheidsingrijpen. Zonder te zijn
  geraadpleegd en zonder er zelf om gevraagd te hebben, werd hen immers een
  totaal nieuwe manier van werken opgedrongen. Na enkele schooljaren (1780)
  bleek de implementatie van het nieuwe programma in de reguliere colleges
  dan ook problematisch te verlopen. Volgens kanunnik de Nelis waren de franciscanen en de dominicanen, die een beperkt aantal dunbevolkte gymnasia
  leidden, gewoon niet in staat de marsorders van de regering nate leven. Net
  als de oratorianen hadden ze wel goede bedoelingen, maar ontbrak het hen aan
  degelijke leerkrachten. De augustijnen bleken zich daarentegen koppig te verzetten tegen de hervorming. Zo weigerden ze de "sciences accessoires (a l 'etude du latin)" de plaats te geven die men voor die vakken had ingeruimd in
  het nieuwe curriculum. Daarop dreigde de Koninklijke Commissie voor de
  Studies er mee een aantal gymnasia te sluiten indien de augustijnen de intenties van de regering met de voeten bleven treden. Begin oktober 1780 werd
  hun provinciaal zelfs persoonlijk verantwoordelijk gesteld voor het optreden
  van zijn paters. Hoewel de Gentse augustijnen zich vervolgens schikten naar
  de richtlijnen van de overheid (cf. supra), en daar niet aileen intern maar ook
  officieel voor werden geprezen, bleek uit de (gebrekkige) controles die de
  Koninklijke Commissie voor de Studies na die datum uitvoerde dat het educatief handel en op andere colleges lang niet overeenstemde met de voorschriften
  van de regering. Zowel betreffende het programma als inzake de gehanteerde
  handboeken en het disciplinair optreden bestonden er aanzienlijke verschillen
  tussen de talrijke gymnasia van de Oostenrijkse Nederlanden.l81
  Zelfs al was het de regering gelukt overal een identiek programma in te voeren, zelfs al had ze alle leraars dezelfde handboeken kunnen doen gebruiken,
  en zelfs al waren de vier vuistregels voor het optreden van leraars van staatscolleges, reguliere instellingen en seculiere gymnasia eensluidend (cf.  246
  
  ROPBA, 3de reeks, dl. 11 : "Note".
   Leyder, "Snoeien om te bloeien"; ld., "Het oog van de meester maakt het
  
  HET LATIJNS ONDERWIJS TE GENT
  
  het einde van de rit over van het Gentse augustijnencollege naar het koninklijk lyceum (cf. supra)?l82 Jean-Baptiste Lesbroussart, die er de retorica voor
  zijn rekening nam en een uitstekende reputatie genoot (Precies daarom werd
  hij enige tijd later door de Koninklijke Commissie voor de Studies naar
  Brussel geroepen), beloofde van het laatste jaar immers iets anders te maken
  dan pater Daaldorp (?) in de Academiestraat. 183
  Bekijken we onze probleemstelling vanuit het perspectief van ouders die
  een educatief traject samenstelden voor hun zoon(s) dan blijkt de door de
  regering nagestreefde eenvormigheid trouwens nog een stapje verder af te
  staan van de werkelijkheid. De sociale positie, de economische mogelijkheden en de toekomstverwachtingen van ouders bepaalden, in samenhang met
  conjunctuurschommelingen, de opvoedkundige strategie die ze voor hun
  oogappel(s) uitdokterden.l84 Daarbij stond hen een brede waaier aan keuzemogelijkheden ter beschikking. In functie van hun affiniteit en van de faam
  van bepaalde leerkrachten konden ze in Gent hun zoon bijvoorbeeld enkele
  jaren college Iaten Iopen bij de augustijnen en hem de humaniora af Iaten sluiten op het koninklijk college (cf. supra).185 N aar gelang van hun mogelijkheden konden ze daarbij een repetitor inschakelen die na schooltijd de in de klas
  behandelde leerstof met de jongeman doomam en inoefende.186 lndien ouders
  dat wensten kon hun zoon 's avonds de gratis toegankelijke "Academie der
  Teeken-, Schilder- en Bouwkunde" bezoeken aan de Korenmarkt, 187 of de lessen volgen aan de "Academie van Commercie (ofte Koopmanschap )", die in
  april 1781 werd opgericht om de handel ("de waere zenuwe van den Staet en
  de Bron van het geluk en rykdom der Onderdaenen") te stimuleren.188 Verder
  konden ze in functie van hun behoeften en middelen een beroep doen op de
  diensten van scherm-, zang- en dansmeesters.189 Ze konden ook muziekle-
  
  182 Voor het gebruik van de term "lycee", zie: ARA, KCS, nr. 50A; ARR, nr.
   2383 & 2436.
  183
  K.reins & Leyder , "Renouveler ou renouer ?".
  184 Julia, "Les strategies ectucatives", p. 175.
  185 Ook J.B. Hellebaut, die in 1793 primus werd aan de Leuvense universiteit,
  liep in Gent zowel college bij de augustijnen als in het koninklijk lyceum.
  186 ARA, KCS, nr. 2, fol. 39v-40; Manuscrits divers, nr. 2691, p. 134: GasparJoseph Antoine was in 1777 werkzaam als repetitor in de hoofdstad ("/l habite a
  Bruxelles, ou il fait le Repetiteur").
  187 Gazet van Gent, 14 oktober 1773; ARA, KCS, nr. 50A; Albertina,
  Handschriftenkabinet, Verzameling Van Hulthem, nr. 17687: Charles Van Hulthem
  leerde gedurende enkele jaren tekenen bij een van de voomaamste kunstschilders van
  Gent, Pierre Van Rysschoot; Gazet van Gent, 31 oktober 1774: Adriaen van de Capelle,
  meester metser, geeft "openbaere lessen in de Bouw-Kunde" van 's morgens tot
  's avonds 20.00 uur.
  188 Gazet van Gent, 16 april 1781. De lessen van de "Academie van
  Commercie" werden van 17u tot 19u gegeven onder het belfort.
  l89 De schermschool bevond zich bij het belfort (Gazet van Gent, 10 maart
  1785).
  247
  
  DIRKLEYDER
  raars inhuren en particulieren aanspreken die hun zoon een vreemde taal konden aanleren, die hun spruit konden wegwijs maken in het handelsrekenen en
  het (Italiaans) boekhouden, die zijn kennis van astronornie en heraldiek konden bijspijkeren, of die zijn hand konden vormen om de 4 soorten schrift ("Ia
  .financiere, Ia batarde, Ia ronde et l'ltalienne") 190 onder de knie te krijgen (cf.
  Wegwijzer, Gazet van Gent). Zelfs de "directeur" van de Academie de
  Commerce kwam de zaken die op zijn instelling werden onderwezen (e.g.
   wisselkoersen, maten en gewichten) op eenvoudig verzoek thuis onderwijzen.I91 Kneedbare "collegiens" die uiteindelijk, athankelijk van de wil en de
  beurs van hun vader, allemaal een verschillend vorrningsparcours aflegden
  (zij het met een gemeenschappelijke stam), en die gedurende hun opleiding in
  zodanig veel verschillende handen terecht kwamen (vrij van toezicht door de
  centrale overheid), konden onmogelijk tot uniforme eindproducten worden
  geboetseerd.l92
  Daarbij dient tot slot nog gewezen te worden op de zelfstudie die rond het
  einde van het Ancien Regime intens werd beoefend, en die evenrnin de eenvorrnigheid van de aanstormende elite bevorderde. 193 In de Gazette van Gent
  werd bijvoorbeeld om de haverklap reclame gemaakt voor handboeken die
  eenieder in staat beloofden te stellen de materie die er in vervat lag zonder
  hulp van buitenstaanders onder de knie te krijgen. 194 Bij Judocus Begyn, een
  boekhandelaar gevestigd aan de Appelbrug, was op 2 augustus 1773 "La theorie et Ia pratique de I' arithmetique des Marchands. Ouvrage utile a ceux, qui
  veulent apprendre cette Science sans le secours des maftres" te koop. Op hetzelfde adres waren de "Grond-regels der latynsche taele, op eene klaere en
  gemakkelyke wyze voorgesteld'' te verkrijgen (30 oktober 1777), evenals het
  succesboek van Charles Rollin, "La maniere d'enseigner & d'etudier les
  Belles-Lettres, par rapport a /'esprit & au .coeur" (Parijs, 1740, met talrijke
  latere uitgaven). Begyn verkocht verder ook de "Deure ofte lngang tot de
  Nederduydsche Taele, des zelfs Letter-greep, Schryf- en Uytspraek-Konste, tot
  geestbewerkinge geopend aen aile leerzuchtige Woordgrondige lveraeren ... "
  (25 april 1774) en het werk van J.P. Aubert, "Kort onderwys van het
  /taliaensch boekhouden, waer door imand niet aileen zonder behulp van eenigen Meester de Gronden van die wetenschap kan leeren, maer zig zelve met
  weynige oeffeningen in die Konste kan volmaecken" (Amsterdam, 1778)
  (1 maart 1779). Op 15 april 1779 plaatste hij een "Kort begryp van de naturelyke historie der Dieren, ofte leerzaeme samenspraeken over eenige vier-
  
  190
  191
  192
  193
  
  Gazet van Gent, 14 november 1785.
   Gazet van Gent, 28 maart 1782.
  Zie ook: Julia, "L'education des negociants": "mille experiences diverses".
  Van Hamme, "Jean Des Roches", p. 508: Jean Des Roches was zelf een
  
  autodidact.
  194 Voor verdere inlichtingen betreffende het fenomeen van de zelfstudie, zie:
  Willem Frijhoff (Dir.), Autodidaxies XV/e-XIXe siecles, speciaal nummer van Histoire
  de I' education, 70 (1996).
   248
  
  HET LATUNS ONDERWIJS TE GENT
  
  voetige dieren, vogels, insecten en visschen, geschikt na de vatbaerheyd der
  Jeugd'' (Amsterdam, 1778) in het uitstalraam, en op 16 december 1783 vervoegde "La nouvelle boussole des jeunes marchands" (Brussel, 1783) zijn
  collectie. "La Science des Negocians & Teneurs des Livres" van de hand van
  Mr. De la Porte (Amsterdam, 1781 ), werd vanaf 12 november 1781 verkocht
  door de gebroeders Gimblet. Jan Gimblet bood op 12 december 1783 bovendien een "Kleynen atlas, ofte curieuse beschruyvinge van de geheele weireid, ... vermeerderd met een byvoegsel, inhoudende de wetenschappen der
  geographie en historien tot gebruyk van het algemeyn, en besonderlyk voor
  aenkomende jongelingen" te koop aan; en Philippe Gimblet verhandelde
  vanaf 26 augustus 1784 een "Handleydinge tot den Hollandschen en
  Nederlandschen koophandel", waarin ondermeer werd duidelijk gemaakt hoe
  een jongeman tot dit edel beroep moest worden opgevoed.l95
  Het failliet van de totalitaire aspiraties van Maria-Theresia, Jozef II en hun
  raadgevers blijkt wellicht nog het best uit de Omwenteling die de Oostenrijkse
  Nederlanden begin 1787 in rep en roer zette. Tien jaar na de start van het
  ambitieuse project van de keizerin bleken haar onderdanen zich heel anders te
  gedragen dan verwacht. In plaats van zich op te stellen als volgzame cohorten
  intellectuelen, die zich eendrachtig en respectvo1 achter de bannieren van de
  voortvarende vorst schaarden, verzetten de clerus en de burgers van dit gewest
  zich tegen de bestuurlijke, gerechtelijke en kerkelijke hervormingen die Jozef
  II ongevraagd doorvoerde. Nog enkele jaren later (1790) bleek de "uniformite
  de pensee" en de "morale commune" die de Oostenrijkse landsheren hier middels het Latijns onderwijs hadden trachten te bewerkstelligen, helemaal een
  droom te zijn geweest. De verdeeldheid tussen Jozefisten, Vonckisten en
  Statisten omtrent het in te stellen staatkundig regime en het bijhorende straatgeweld geven pijnlijk aan dat de door de Koninklijke Commissie voor de
  Studies betrachte uniformiteit een hersenschim was uit de koker van denkers
  die weliswaar geloofden in de maakbaarheid van Mens en Maatschappij, maar
  die in hun teruggetrokken vervoering voorbijgingen aan bezwaren van practische en financiele aard. Met een knipoog naar Jan Art en Emile Durkheim
  krijgt de institutionele aanpak van deze bijdrage dan toch een sociaal-cultureel staartje ...
   l95 Eind 1785 werd bij de gebroeders Gimblet dan weer de tweedelige
  "Nieuwen Nederlandschen Negociant van Vlaenderen, Braband etc" verkocht (24
  november 1785). Het eerste deel van dit boek bevatte een overzicht van alle mateo en
  gewichten die gehanteerd werden in de verschillende provincies van de Nederlanden
  en in de verschillende handelssteden van Europa, een lijst van mateo voor graan, haver,
  gerst, hop, zout, kolen, ... en vijf geproportioneerde tafels voor kooplieden die handel
  dreven in olie, zijde en wol. In deel 2 werd de lezer verhandelingen voorgeschoteld
  over de koophandel van de 82 voomaamste handelssteden en -gewesten op het oude
  continent (wisselkoersen, boekhouding, etc) en werd een glossarium aangeboden van
  vreemde termen die negocianten al dan niet in hun dagelijkse omgang gebruikten.
  249.
  