title: M.C. Pitassi, Entre croire et savoir. Le problème de la méthode critique chez Jean Le Clerc
text: RECENSIES
  
  de vele gebeurtenissen, in de brieven genoemd en beschreven, overzichtelijk bij elkaar zijn
  gezet. Achter de tekst van de brieven zijn 43 bijlagen opgenomen, meest bijvoegsels bij brieven
  van andere diplomaten. Het kloeke boekwerk wordt afgesloten met enkele registers: lijsten van
  afkortingen en geraadpleegde werken (niet in vorige delen opgenomen publikaties); een register
  van brieven (de meest voorkomende correspondenten zijn Ludwig Camerarius, Willem de
  Groot, Georg Keller, Carl Marin, Axel Oxenstierna, Nicolaes van Reigersberch en Petter
  Spiring Silvercrona); een lijst van geciteerde plaatsen uit de klassieke literatuur en uit de bijbel;
  een zeer uitgebreid register van persoonsnamen, aardrijkskundige namen en boektitels (boektitels zijn nu in verkorte vorm opgenomen in het register en het aantal verwijzingen is aanzienlijk
  uitgebreid).
  Op het diplomatieke front bleef Grotius als ambassadeur van Zweden bij de koning van
  Frankrijk de belangen van de geallieerden behartigen. Hij spande zich in voor de verlenging van
  het Frans-Zweedse bondgenootschap, dat in maart 1641 zou aflopen. Hij hield zijn opdrachtgevers op de hoogte van de oorlogshandelingen en alles wat daarmee samenhing. Hij was daar nu
  persoonlijk meer bij betrokken, omdat twee van zijn zonen, Dirk en Cornelis, in krijgsdienst
  getreden waren. Naast zijn werk als diplomaat vond Grotius de tijd om te werken aan
  verscheidene publikaties. In 1641 verschenen onder andere de Annotationes in Libros
  Evangeliorum, de Annotata ad Consultationem Cassandri en een Appendix de Antichristo.
   Vooral de twee laatstgenoemde geschriften veroorzaakten nogal wat opschudding. Wat de
  auteur wilde bereiken, vrede en eenheid tussen de verschillende christelijke confessies, werd
  uitgelegd als boosaardige verloochening van de ware gereformeerde religie en zelfs als
  toetreding tot de kerk van Rome. Daarnaast voelde de ambassadeur zich beledigd door enkele
  correspondenten, die hem niet met de vereiste titulatuur aanschreven. Was er een samenzwering
  gaande om hem te laten degraderen of hem zijn post te laten ontnemen? Zelfs brieven van goede
  vrienden als Caspar Barlaeus en Joost van den Vondel beantwoordde hij niet en verbrandde hij,
  omdat de daarin gebruikte aanspreektitels niet het juiste niveau hadden (Brief 5141).
  De annotatie van de brieven beantwoordt nu uitstekend aan de eisen die men stellen mag en
  is geheel gericht op de brieven en de daarin genoemde personen en zaken. Daarbij wordt kort,
  maar zeer efficiënt verwezen naar de beste en meest recente literatuur. Hierdoor wordt deze
  uitgave steeds meer een onmisbaar naslagwerk voor heel die boeiende wereld, waarbinnen het
  'Delfts Orakel ' zich in zijn nadagen jachtig en opgejaagd bewoog. Dit deel, waarvoor uitgeverij
  Van Gorcum tekent, is op dezelfde fraaie wijze uitgevoerd als de voorafgaande delen, die op
  naam stonden van Martinus Nijhoff.
  C. S. M. Rademaker
  
  M. C. Pitassi, Entre croire et savoir. Le problème de la méthode critique chez Jean Le Clerc
  (Kerkhistorische Bijdragen XIV; Leiden: Brill, 1987, xv + 200 biz., ƒ84,-, ISBN 90 04 08091
  0).
   In 1683 ontvluchtte de zesentwintigjarige Geneefse theoloog Jean Le Clerc het steile calvinisme
  in zijn geboortestad en vestigde zich in de Republiek, waar hij bijna een halve eeuw lang als
  hoogleraar was verbonden aan het Amsterdamse Remonstrantse Seminarie. Hij ontwikkelde
  zich in die periode tot een veelzijdig en buitengewoon produktief geleerde, die behalve op zijn
  eigen vakgebieden theologie, wijsbegeerte en klassieke letterkunde, publiceerde op het terrein
  452
  
  RECENSIES
  
  van de bijbelexegese en de geschiedenis. Bekend werd hij ook als journalist en redacteur van
  een van de Franstalige geleerdentijdschriften in de Republiek, die door hun samenvattingen en
  recensies een grote rol speelden bij de verbreiding en popularisering van de toenmalige
  wetenschappelijke ontwikkelingen.
  Was Le Clerc in zijn eigen tijd een beroemd geleerde en een vooraanstaand lid van de Europese
  Republiek der Letteren — hij verkeerde en correspondeerde op voet van gelijkheid met
  grootheden als Bayle, Locke, Shaftesbury, Fénelon en Leibnitz — in modernere studies werd
  hij meestal gerekend tot de generatie erudiete, maar weinig oorspronkelijke 'polyhistors' tussen
  humanisme en Verlichting, wier voornaamste verdienste was dat zij de weg bereidden voor de
  achttiende-eeuwse philosophes en encyclopedisten.
  Sinds enige tijd is er sprake van een hernieuwde belangstelling voor Le Clercs verbindingen
  met de Europese geleerde wereld en voor zijn journalistieke werk, dat de laatste jaren onderwerp
  is geweest van verschillende studies van het Nijmeegse Instituut voor culturele betrekkingen
  tussen de Europese landen. Le Clercs werk als historicus, zowel op het terrein van de kerkelijke
  en politieke geschiedenis als op dat van de theorie van de geschiedschrijving, is er echter tot nu
  toe wat bekaaid afgekomen.
   Een deel van deze lacune is nu opgevuld door de dissertatie van de Italiaans-Zwitserse filosofe
  Pitassi. Zij belicht in haar studie weer een ander facet van Le Clercs veelzijdige werkzaamheden:
  die op het gebied van de historische tekstkritiek. In een ook voor historici boeiende analyse laat
  zij zien hoe Le Clerc laverend tussen en gebruikmakend van zowel de oude humanistischfilologische traditie als de nieuwe wetenschappelijke kaders van cartésianisme, spinozisme en
  de lockeaanse empirie en kennisleer, principes probeerde te formuleren die de historische kritiek
  een rationeel-wetenschappelijke basis moesten geven.
  Aan de hand van twee werken, Le Clercs commentaar op de Pentateuch (1693-1696) en zijn
  Ars critica (1697) analyseert de auteur hoe Le Clerc, in een periode waarin het bereiken van ware
  en zekere kennis aan geschiedschrijvers en oudheidkundigen lijkt te worden ontzegd, juist met
  gebruikmaking van de begrippen en technieken van de cartesiaanse methode — evidentie en
  helderheid, problemen eliminerend door te procederen van eenvoudige naar steeds complexere
  stappen in de redenering — richtlijnen uitwerkte voor de lexicale en conceptuele ontleding van
  historische teksten. Doel is niet alleen analyse en herstel van de oorspronkelijke tekst, maar ook
  een beredeneerde historische interpretatie ervan door een methodisch onderzoek van de
  historische context, de bedoelingen van de auteurs en historische geloofwaardigheid van de
  verhaalde gebeurtenissen.
   Le Clerc achtte zijn principes zonder onderscheid toepasbaar op gewijde en profane teksten,
  en wilde vooral de bijbelkritiek door toepassing van een rationele methode bevrijden van
  tekstvreemde, metafysische en dogmatische vooronderstellingen. Het leverde hem controverses op met Bayle, die immers rede en theologie twee strikt gescheiden terreinen achtte, en met
  Richard Simon, wiens kritiek op het Oude Testament volgens Le Clerc nog teveel leunde op de
  autoriteit van de traditie. Toch bleef ook voor Le Clerc het geloof in de bijbelse openbaring
  onaangetast. De titel van het proefschrift verwijst naar die spanning tussen geloof en rede.
  De Ars critica was is de eerste plaats bedoeld als leidraad voor Le Clercs studenten bij hun
  eerste schreden op het pad van de tekstkritiek. In het laatste hoofdstuk van haar dissertatie laat
  de auteur zien hoe Le Clerc in de praktijk van zijn eigen onderzoek — met name naar de
  oorsprong van Griekse mythen en naar de geschriften van de kerkvaders — verder ging dan de
  door hem in de Ars geformuleerde principes. In de praktijk bleek steeds meer het criterium van
  de historische waarschijnlijkheid van de tekstinhoud voor hem maatgevend voor het beoordelen
  van het waarheidsgehalte van een historische bron.
  453
  
  RECENSIES
  
  Het nieuwe aan Le Clercs theorie van de historische kritiek was dat hij bestaande technieken
  uit verschillende disciplines samenbracht voor de onderbouwing van een discipline die het nog
  ontbrak aan theoretische en methodische grondslagen, en zo probeerde de ogenschijnlijk
  gescheiden werelden van wetenschap en eruditie te verzoenen. Door gebruik te maken van een
  autonome, kritische rede was volgens Le Clerc dan wel geen mathematische zekerheid, maar
  wel het vaststellen van historische geloofwaardigheid en waarschijnlijkheid bereikbaar.
   De dissertatie van mevrouw Pitassi bevat voor de historicus op het gebied van de ideeëngeschiedenis en de geschiedenis van het historisch denken veel waardevols. Wel moet worden
  aangetekend dat de door haar geanalyseerde werken maar een bescheiden periode beslaan uit
  de lange loopbaan van Le Clerc, die daarna nog ruim dertig jaar verder publiceerde. Daarnaast
  wordt de lezer enigszins op de proef gesteld door het wel zeer omvangrijke notenapparaat, 74
  pagina's aantekeningen op 93 pagina's tekst, vol onvertaalde Latijnse en soms ook Griekse en
  Hebreeuwse citaten, die bovendien achterin het overigens mooi verzorgde boek zijn geplaatst.
  C. J. Misset
  
  C. Berkvens-Stevelinck, Prosper Marchand: la vie et l'oeuvre 1678-1756 (Leiden: Brill, 1987,
  vi + 254 blz., ISBN 90 04 08354 5).
   Meer dan een boekenwurm was Prosper Marchand: een echte bibliomaan. Men kan geen aspect
  van het boekwezen bedenken of hij heeft zich er wel mee beziggehouden: schrijven, uitgeven,
  corrigeren, verkopen, verzamelen, catalogiseren, vertalen en teksten bezorgen. Tien jaar na haar
  dissertatie Prosper Marchand et l'histoire du livre (UvA 1978) heeft C. Berkvens-Stevelinck
  nog eens zorgvuldig bij elkaar gebracht wat ons van deze fascinerende, zij het niet steeds even
  sympathieke figuur bekend is. Daarbij heeft zij ruim kunnen profiteren van het fonds Marchand
  in de Leidse UB (waarvan de catalogus, eveneens van haar hand, tegelijkertijd verschijnt) en van
  het zich thans stormenderhand ontwikkelende boekonderzoek, waaraan zij intussen trouwens
  zelf het nodige heeft bijgedragen. Behalve een overzicht van het leven van Marchand, van zijn
  gepubliceerde en ongepubliceerde werken en van zijn activiteiten als journalist en uitgever,
  vinden we in deze synthese een evaluatie van Marchands betekenis. Mevrouw Berkvens
  probeert daarbij het juiste midden te bewaren tussen de fascinatie die elke biograaf op een
  gegeven ogenblik aangrijpt en een historische plaatsbepaling van zijn werk dat, hoewel zeer
  omvangrijk en nog niet totaal overbodig geworden, toch duidelijk een niveau lager staat dan dat
  van zijn hoogvereerde voorganger en voorbeeld Pierre Bayle. Het boek wordt besloten met een
  uitgebreid bibliografisch apparaat, enkele appendices en een gedetailleerd personenregister, dat
  gelukkig ook de talrijke noten omvat.
   Marchand, zoon van een Frans hofmusicus, ging in Versailles naar school en leerde daar Latijn
  en Grieks. Daarmee was de basis gelegd voor een verdere ontwikkeling van zijn capaciteiten in
  het veld van de geleerde journalistiek. Wees geworden, begon hij op vijftienjarige leeftijd zijn
  leertijd bij de Parijse boekhandelaren Pépie, Guignard en Couterot, alvorens zich in 1698
  zelfstandig te vestigen in de rue Saint-Jacques, terwijl hij vanaf 1702 samenwerkte met zijn
  collega Gabriel Martin. Zijn dubbele roeping als boekenkenner en boekhandelaar blijkt al vanaf
  het prille begin: zijn bedrijfsfonds is voor hem tevens een schatkamer waaruit hij kostbare
  drukken voor zijn eigen verzameling put, die later weer de basis vormen voor geleerde
  verhandelingen, zoals bijvoorbeeld zijn Histoire de la Bible de Sixte-Quint (1725) waarbij een
  454.
  