title: Vrije geleerde genootschappen voor geneeskunde in de Oostenrijkse Nederlanden.
text: Bij dit voorstel van de faculteit past nog een bijkomende bemerking. Men weet
  dat door de stichting van de academie het onderzoek van de universiteit was
  weggehaald. N a tien jaar had de medische faculteit echter vastgesteld dater voor
  geneeskunde niets ex professo ondemomen was. De Geheime Raad had de
  belangstelling ervoor zelfs als inutile van de handgewezen en daar was de
  faculteit klaarblijkelijk niet gelukkig mee. Haar voorstel omvatte dus tevens een
  impliciet principieel protest.
  Het voorstel van onderzoekscentra vanwege de faculteit werpt wellicht ook een
  Iicht op de weigering van twee van haar professoren deel uit te maken van dit
  vorstelijk genootschap. Men weet dat in 1769 onder de eerste acht benoemden
  uit het binnenland voor de vorstelijke societe litteraire er vier professoren
  benoemd waren, waarvan drie uit de medische faculteit. Nochtans heette de
  Academie noodzakelijk wegens de achterlijkheid van de universiteiten van haar
  professoren ...
  Twee van hen uit de medische faculteit namen uiteindelijk hun benoeming niet
  aan: Jean-Joseph Michaux (1717 -1793) en Adrien van Ross urn ( 1705-1789).
  Nochtans was er geld beschikbaar voor hen en zouden zij ten persoonlijken titel
  onder de adel ressorteren. De weigering kreeg in regeringskringen een zuur
  comrnentaar. Over Van Ross urn schreef toen voorzitter J. Crumpipen aan prins
  von Starhemberg: Des gens de cette espece, loin d'etre utiles, ne peuvent que
  
  26
  J. LAVALLEY, L' academie royale des sciences, des lettres et des beaux arts de
  Belgique 1772-1972. Esquisse historique. Brussel, 1973, p. 42. R. DARQUENNE, Mectecine
  et chirurgie hainuyeres au siecle des lurnieres, in Annales du cercle archeologique de
  Mons, 70, 1976-1977, p . 148-149. E. MAlLLY, o.c., I, p. 531-534.
   203
  
  PIET LENDERS
  nuire au progres de l'academie 27 • Toch werd dezelfde VanRossum door de
  minister in 1776 belast met een ad vies over het Gentse initiatief en was deze erg
  positief over het opzet.
  Er blijft tenslotte de vraag naar de herkomst van het voorstel van de faculteit.
  Twee gelijkaardige initiatieven gingen er immers aan vooraf. Hebben zij het
  voorstel belnvloed?
  In Frankrijk had Turgot in 1776 naar aanleiding van besmettelijke ziekten een
  Commission de M edecine opgericht. Met medewerking van de Societe royale de
  M edecine werd een eigentijdse permanente enquete over ziekten en hun verloop
  georganiseerd. De dokters werden verzocht elke maand vragenlijsten in te
  vullen en allerlei morbi de verschijnselen op te tekenen: symptomen en ernst van
  de aandoening, temperatuur, verstrekte zorgen, afloop. Zeldzame gevallen
  moesten soms op verzoek van die Academie uitvoeriger beschreven worden.
  Zonder er bewust van te zijn deed de geneeskunde hiermee een stap naar de
  volksgezondheid.
   Circa 150 dokters hebben daaraan meegewerkt. Het was de Acadernie die deze
  permanente enquete organiseerde, omdat te Parijs de faculteit niet verlangde iets
  in die richting te doen. In de Nederlanden wilde de faculteit wei zo iets op zich
  nemen, ook zonder dat besmettelijke ziekten haar daartoe dwongen. Heeft het
  Franse voorbeeld invloed uitgeoefend op het Leuvense voorstel?
  Anderzijds is er in het Projet de reglement nog iets dat de lezer verbaast. Het
  betreft de vermelding van de chirurgijn J.B. Jacobs, die zoals men zich herinneren zal, bij het Gentse genootschap Nobis et Ali is betrokken was. Hij is de enige
  persoon van buiten de universiteit die in dit document vermeld wordt. Hij trad
  er op als adviseur voor de taxa, het ereloon van de apothekers . Het is niet
  uitgesloten dat bij deze consultatie door de faculteit ook het plan van het Gentse
  medische genootschap van 1776 ter sprake gekomen is. In elk geval is het
  voorstel van de opgesplitste onderzoeksgroepen een hememen van het Gentse
  organigram en is geen sprake van een vragenlijst zoals in Frankrijk. Wel werd
  de organisatie nu gespreid over het hele land en stelde de faculteit zich op als
  overkoepelende mantel.
   In elk gevalleek het voorstel uit te gaan van de belangstelling voor studie en
  onderzoek van de universiteit. Maar zo iets kon de regering niet aanvaarden. De
  research moest voorbehouden blijven aan de vorstelijke Acadernie. Het voorstel
  van de faculteit was modemer dan de regering had gedacht. Er zou dan ook niets
  
  27
  
  E. MAILLY, o.c., I, p. 72. Toen over een derde professor, de vorstelijke
  geschiedschrijver Jean-Noel Paquot ( 1746-1803), rninder fraaie verhalen de ronde deden
  en de man ontheven werd van zijn opdracht aan de universiteit, luidde het commentaar
  van de vaste secretaris van de acadernie Georges Gerard (1734-1714) Victime d'une
  cabale de pedants, irrites de ce qu' iL avait subministre au gouvernement des moyens
  propres afairejleurir les bonnes etudes. Toch werd hij wegens het gerechtelijk verleden
  zeven jaar lang niet meer uitgenodigd voor de zittingen. Hij zetelde opnieuw in 1777-1780
  en daama niet meer. Cfr. E. MAILLY, o.c., I, p. 151-153 en 352. V. CHAUVIN, Jean Noel
  Paquot, Luik, 1901.
  204
  
  GENOOTSCHAPPEN VOOR GENEESKUNDE
  van in huis komen.
   Toch werd enkele jaren later nog een poging ondemomen. Door het overbrengen
  van de Leuvense universiteit naar Brussel in 1788 was die duidelijk een
  rijksinstelling geworden. Twee Jozefistische professoren, die mee naar de
  hoofdstad verhuisd waren, maar geen lid van de acadernie, probeerden een
  "amalgame" tot stand te brengen tussen onderwijs en onderzoek. Het waren de
  bekende fysicus Jan Minckelers en de vice-kanselier Frans Thijsbaert. Met
  voorweten en instemming van de Oostenrijkse provoost Nicolas du Four de
  Nickolsbourg drongen zij aan op een fusie van academie en universiteit. De
  keizer was nu immers inrichtende macht van heiden. Het wetenschappelijk
  onderzoek kon voortaan samen ondemomen worden. Ook deze poging van de
  universiteit zou geen succes kennen 28 •
  
  5.2 Geleerde besprekingen in stilte en afzondering
  Wie de meer ontwikkelde lagen van de bevolking in de tweede helft van de
  achttiende eeuw in ogenschouw neemt, kan zich niet van de indruk ontdoen dat
  het societyleven in de steden erg bloeide. Schutterijen floreerden, vrijmetselaarsloges werden opgericht, rederijkerskamers zwermden uit naar het platteland of
  werden gewone toneelgroepen. De meer gegoede klassen ontmoetten elkaar bij
  feesten, bals, concerten en toneelvertoningen. Naarmate de eeuw vorderde,
  groeide het aantallees- en politieke debatclubs.
  Hoe de kerkelijke en burgerlijke overheden er tegenover stonden is bekend.
  Mondaine feesten leverden geen bezwaar op, omdat overheidspersonen er van
  hoog tot laag bij betrokken waren. Wat niet totaal open was, werd gemakkelijk
  verdacht. Zo schafte Jozef II een aantal vrijmetselaarsloges af. Dat belette
  somrnigen van hen niet om achteraf nog samen te komen. Voor Gent werd dat
  weleer beweerd door de journalist Prosper Claeys. Clandestiene drukkingsgroepen konden in verborgenheid werken zoals Pro aris etfocis.
   Voor studie- en discussiegroepen op medisch gebied waren samenkomsten ook
  niet ondenkbaar, daar zij allicht bij de adrninistratieve collegia medica steun voor
  onderzoek konden vinden. Soms zelfs organiseerden deze besloten genootschappen besprekingen van medische aard, ondermeer met betrekking tot de
  epidemieen, de herziening of aanpassing van de farmacopees, de waarde van de
  pokkeninenting, e.d.
  Het feit dat zo vele artsen en chirurgijnen lid waren van gerenommeerde
  buitenlandse academies en eventueel bekroond werden voor hun studies wijst er
  ook op dat de medische wereld niet buiten het studiewerk en de uitwisseling van
  ideeen stond, die eigen waren aan dit soort genootschappen.
  Het treft ook dat in de voorafgaande eeuwen publicaties over geneeskunde alleen
  de zaak waren van enkele hoog gekwalificeerde artsen en dat het aantal van die
  28
  J.P. PETER, Malades et maladies ala fin du XVIIIe siecle. Une enquete de la
  societe royale de medecine (1774-1794), in Annales, economies, societes, civilisations,
  22, 1967, p. 711-751. E. MAILLY, o.c., p. 531-532.
  205
  
  PIET LENDERS
  studies na 1750 heel erg aangroeit. Dit bewijst op zichzelf niet direct dat erover
  vergaderd en gepraat werd. Toch lijkt dergelijke ruim verspreide belangstelling
  voor onderzoek te wijzen op een meer algemene aandacht voor het nieuwe en
  voor vorserswerk, die praktisch aileen in gesprekken en samenkomsten kan
  uitgebouwd worden.
  Ook buiten Gent bestond er belangstelling voor medische research en voor de
  bekendmaking van de resultaten.
  Een stad waarvan de belangstelling daaromtrent in het oog springt is Brugge.
   Daar werd in 1786 door dokter en chirurgijn Frans van Zandycke (1757-1803)
  het eerste medische tijdschrift van Belgie gelanceerd: Het geneeskundig Journael
  van Landen. De man had zijn opleiding vooral in het buitenland gekregen en was
  lid van Franse en Engelse wetenschappelijke genootschappen. Het tijdschrift,
  dat in Engeland al meer dan tien jaar bestond, werd opgesteld door dokter Samuel
  Foart Simmons (1750-1813), die zijn opleiding in Edinburg en Leiden gekregen
  had, maar ook in Frankrijk vertoefde. Hij was lid van Royal Society en een
  gereputeerd medisch auteur. Van Zandycke had de vertaling en de uitgave van
  het tijdschrift op zich genomen. Het is zo goed als onmogelijk zo iets te
  ondememen zonder voorafgaandelijke contacten met collegae, die aanvaardden
  een abonnement te nemen. Dat duidt dan weer op gesprekken tussen geleerden.
  Weliswaar moest de uitgave na zeven afleveringen -505 biz. copij- stopgezet
  worden wegens gebrek aan voldoende abonnees.
  Verder is Van Zandycke een zeer productieve auteur geweest. Zijn Dictionnaire
  der Gezondheyd veronderstelt ook weer groepsbelangstelling. Ook zijn talrijke
  vertalingen van Engelse studies over venerische ziekten, longkwalen en buikkrampen lijken resultanten te zijn van een ruim verspreide interesse.
   In de laatste tien jaar voor de Brabantse Omwenteling gingen de gesprekken in
  de gegoede kringen te Brugge niet aileen over de politieke ontwikkeling en de
  maatregelen van Jozef II maar ook over de ontwikkeling van de medische
  wetenschap. Vulgariserende werken verschenen in Franse of Nederlandse
  vertaling zoals van de Britse dokter Antony Fothergill Conseil pour les dames
  de quarante acinquante ans. Het tweedelige Tissots en Bickers Raedgevingen
  voor de gezondheyd van den gemeenen man kreeg twee drukken. De arts Prosper
  Florisoone schreef dan weer originele studies over Een nieuw geneesmiddel en
  Een gedenkweerdige consultatie, een werkje in verband met het wettig vaderschap van iemand die een limiet-overschrijdende dood had gekend voorafgaandelijk aan de geboorte van een kind. Dokter en chirurgijn Jan van Dorp ( 17 57-1803)
  publiceerde een Essai sur la dysenterie en Jean van Acker ( 17 57 -1845) over een
  "osteo-sarcoom". A1 deze activiteiten wijzen op een voor Brugge ongewone
  medische belangstelling. Zij lijkt niet zonder een of andere vorm van genootschap mogelijk29 •
  I.J. DE MEYER, Analectes medicaux ou recueil de faits qui ont rapport a l 'art
  de guerir et qui se sont passes dans le ressort de la ville et du franc de Bruges.
  Brugge, 1851, 2 dln. en Origine des apoticaires de Bruges, Brugge, 1842. passim. C.P.A.
   PIRON, Algemeene Levensbeschryving der mannen en vrouwen van Belgie die .... eenen
  29
  
  206
  
  GENOOTSCHAPPEN VOOR GENEESKUNDE
  Te Bergen in Henegouwen brachten de betwistingen rond de aanpassing van de
  farmacopee -de officiele lijst van de voorschriften voor de bereiding van
  geneesmiddelen- decennia lang dokters en apothekers samen in vrije groepen
  van belangstellenden. Dokter Roger Darquenne wijdde er een uitgebreid artikel
  aan. De stad, die geen collegium medicum bezat, had in de zeventiende eeuw
  vanuit Brussel een farmacopee voorgeschreven gekregen. In het midden van de
  achttiende eeuw voldeed die niet meer. Vier dokters van de stedelijke armendienst zetten zich aan het werk om een betere lijst op te stellen. Tot dat groepje
  hoorde de bekende dokter Nicolas Eloy (1714-1788). In 1754 werd deze lijst
  door de magistraat aan de bijeengeroepen dokters en apothekers voorgesteld en
  door hen aanvaard.
  Maar zodra de tekst in druk verscheen -zij omvatte enkele honderden bladzijdenkwam er verzet. Een dokter schreef een virulente kritiek en liet die in Frankrijk
  te Maubeuge drukken. Een tweede volgde zijn voorbeeld. Beiden deden een
  beroep op nieuwe Britse farmaceutische bereidingen. De discussie deinde uit en
  zou vijftienjaar in beslag nemen. Zij was erg technisch. Natuurlijk verlangden
  ook de apothekers een woord mee te spreken. Uiteindelijk dienden zeventien van
  hen en vier artsen te Brussel een verzoek in om de oude farmacopee opnieuw
  voor te schrijven rnits er een aantal veranderingen in aan te brengen.
   De regering ging er in 1769 op in. Het deed de discussies in alle hevigheid
  opnieuw losbarsten. Farmaceutische bereidingen uit de omliggende Ianden
  werden ter tafel gelegd. Niet alleen wetenschappelijke en scheikundige aspecten
  kwamen ter sprake. Ook financiele en commerciele aangelegenheden werden
  naar aanleiding van de taxa of erelonen behandeld. Uiteindelijk werd de
  Henegouwse raadsfiscaal bij de zaak betrokken. De farrnacopee berustte
  immers op een beslissing van de overheid en had kracht van wet.
  In 1784, na weer vijftien jaar besprekingen, diende een groep apothekers bij de
  Staten van Henegouwen een omstandig verzoek in. Zij vroegen hen een
  provinciaal laboratorium en een productiecentrum voor geneesrniddelen te
  mogen opzetten. Bepaalde producten uit Holland en Frankrijk voldeden immers
  niet meer. Ernaast moest een school voor farmacie gebouwd worden om de
  jongeren inzicht bij te brengen in les principes de l 'art en les raisons theoriques
  des meilleurs procedes.
  Toch was daarmee niet het laatste woord gezegd. Wanneer de voorstellen van
  de apothekers aan de dokters werden voorgelegd, eisten die dat voortaan het
  inspectieteam met grote regelmaat alle officinas zou bezoeken. Zo kwam men
  in 1786 tot een provinciale farmaceutische wetgeving, die door de Staten
  naam hebben verworven. Mechelen, 1860, p. 474. E.I. CARLYLE, Samuel Foart Simmons
  (1750-1813), in Dictionary of National Biography, VIII, p. 259-260. J. PAYNE, Antony
  Fothergill (1732-1813). Ibid., VII, p. 505-506. G. DE WAARD, Lambertus Bicker
  (1732-1801), in Nieuw Nederlandsch Biographisch Woordenboek, I, p. 346-348. De
  uitgave van het Medisch Journael wordt niet vermeld in R. VAN EENOO, De pers te Brugge.
  1792-1914. (Interuniversitair centrum voor hedendaagse geschiedenis. Bijdragen 20)
  Leuven-Parijs, 1961. Zij valt immers buiten het tijdsbestek en buiten het begrip pers.
  207
  
  PIET LENDERS
  aanvaard werd, maar wegens de troebele politieke omstandigheden nooit meer
  door de regering zou gebomologeerd worden.
   De geleerde discussies leidden hier tot institutionele veranderingen. Men mag
  ook niet verge ten dat bepaalde deelnemers een internationale naam hadden en lid
  waren van Franse ofEngels academies en er bekroond werden om hun publicaties,
  zoals de dokters Leopold Maury (1735-1826) en Jean Plancbon (1734- 1781).
  Vooral Nicolas Eloy (1714-1688) werd bekend. De tweede uitgave van zijn
  Dictionnaire historique de la medecine ancienne en mode me (Bergen 1778, vier
  delen) kreeg zelfs een Italiaanse vertaling 30 •
  In het niet zo ver afgelegen Doornik kwamen ook mensen uit de medische en
  farmaceutiscbe wereld af en toe samen. Sinds de annexatie bij Frankrijk onder
  Lodewijk XIV was men er gebonden aan de farmacopee van Rij sel. N og in 1772
  nam men er de vernieuwingen van deze lijst over. Of men op deze vergaderingen
  altijd en aileen sprak over kennis en wetenscbap is niet duidelijk. Wei dater ook
  over de taxa gepraat werd. In elk geval werden in 1784 de vergoedingen, die in
  1779 waren voorgesteld, door de overheid aanvaard31 •
  Ook te Antwerpen, Brussel en Gent werd in de tweede helft van de achttiende
  eeuw druk buiten bet institutionele kader vergaderd. Tocb zouden deze besprekingen overal leiden tot aanpassing van de oude instituties.
   Te Antwerpen ging het om de vooruitgang van de medische en farmaceutische
  wetenscbappen. Het leidde in 1786 tot een reorganisatie en verbetering van de
  opleiding van de cbirurgijns, een aanpassing van de farmacopee en een betere
  bediening van bet Sint-Elisabetbgastbuis. Men besliste tevens het werk van
  jonge cbirurgijnen te bekronen. Dokter Broeckx beeft er we leer een belangrijk
  deel van zijn studie over het Collegium Medicum van de stad aan besteed32 •
  In Brussel liepen de gesprekken over bet al dan niet aanhouden van de oude
  organisatie van de barbiers-chirurgijnen en de opening van een College voor
  Chirurgie zoals in Parijs. Waren de heelmeesters echte artsen en waren zij de
  primitieve kennissen ontgroeid? Het was een discussie zonder einde. Men kwam
  er niet mee klaar voor de Brabantse Omwenteling. Dokter 0. Muls heeft er een
  
  30
  
  GR 1224 A: Note sur Ies apoticaires de ville de Mons. 1225: Observations du
  medecin Eloy. 1227 B: Memoire sur la police de Ia pharmacie. Codex medicamentarius
  ad usum officinarum Hannoniae. R. DARQUENNE, Remous autour de Ia pharmacopee
  montoise (1755), in Memoires et publications de la societe des sciences, arts et lettres du
  Hainaut, 92, 1981-1982, p. 169-201 en verder IDEM,Medecins etchirurgiens, p. 139-176.
  IDEM, Medecine et societe. Ecrits et objets medicaux dans les collections hainuyeres du
  16e au 20e siecle. Morlanwelz, 1987. R. WELLENS, La litterature medicale a Mons au
  XVIIe et XVIIIe siecles, in Memoires et publications de la societe des sciences, arts et
  lettres du Hainaut, 88, 1977, p. 37-49.
  31
  L.J. VAN DE WIELE, Geschiedenis van defarmacie in Belgie. Beveren, 1981,
  p. 208.
  32
  J. BROECKX, o.c., 269-298. W.J. STEVENS, Notice historique sur l'ecole de
  chirurgie d' Anvers. Overdruk van Annates de la societe de medecine d'Anvers. Antwerpen, 1850.
   208
  
  GENOOTSCHAPPEN VOOR GENEESKUNDE
  beperkte studie aan gewijd 33 •
  In Gent moet men na de afwijzing van het verzoek van 1776 stiekem verder
  vergaderd hebben. Uit de besprekingen groeide de organisatie van een moderne
  opleiding voor vroedvrouwen, die heel het huidige Oost-Vlaanderen bereikte en
  kon rekenen op de hulp van de regionale en plaatselijke besturen. De chirurgijn
  J.B. Jacobs was er grote promotor van en wijdde er een aantal publicaties aan.
  Door dokter C. van Brabant en apotheker J.B. Coppens, twee andere initiatiefnemers van 1776, werd een nieuwe farmacopee voorbereid. Zij vonden de
  nieuwe scheikundige ingredienten belangrijk. Op 27 augustus 1786 kregen zij
  een gunstig attest van de Leuvense medische faculteit, al vond die dat sommige
  medicamina composita best uit de lijst zouden verwijderd worden. Het werd
  daarna door de raadsfiscaal van Vlaanderen gehomologeerd en door de stad
  gepubliceerd. Het document werd later door apotheker P. van Baveghem
  (1758-1835) bekritiseerd, iets wat na 1750 zo wat overal voor kwam34.
  6. Realisaties na de annexatie bij Frankrijk (1795)
  
  N a de vestiging van bet Franse gezag in ons land zouden er geleerde genootschappen als paddestoelen uit de grond opschieten: 'n twintigtal in nog geen tien
  jaar tijd! Het lijkt te wijzen op een vroegere ambitie, die nu ruimte kreeg. Zij
  werden vooral gesticht nadat de definitieve aanhechting bij Frankrijk beklonken
  was en een terugkeer van de Habsburgs uitgesloten. Aileen al te Brussel richtte
  men er tussen 1795 en 1802 zes op: een explosie van initiatieven en een weelde
  van interesses! Aile andere steden volgden. Er is plots geen sprake meer van de
  Zuidelijke Nederlanden als een wetenschappelijk achterlijk gewest.
   Volgens de officiele historicus van de Theresiaanse Academie E. Mailly was
  alles een gevolg van le grand vide, die te Brussel door de verdwijning van de
  officiele academie was ontstaan. Veel academici waren echter gevlucht. Wel
  heeft men enkele van hen bij wijze van erkenning voor hun verdiensten erelid
  gemaakt in een of ander genootschap.
  33
  G. MULS, Creation des ecoles de chirurgie aBruxelles, in Recueil de memoires
  de l'academie royale de medecine de Belgique, 23, 1924, p. 47-64. M . vAN RoY, De
  organisatie van de medische sector te Brussel, Licentiaatsverhandeling V.U.B., 1988, p.
  215, 261-262.
  34
  GR 1226 A: Attest van decaan van Leempoel27 augustus 1786. Recueil des
  ordonnances des Pays-Bas Autrichiens 1700-1794, XV, Brussel, 1942, p. 239-259. De
  achterdocht van de overheid betreffende samenkomsten van meer ontwikkelden -ook
  buiten die van geleerde genootschappen- komt nog tot uiting in de meticuleuse wetgeving
  betreffende de vrijmetselaarsloges: Ibid., XII, 1910, p. 463-464 en 530. Verder A. VAN
  DER EEKEN, De uitbouw van de medische sector te Gent in de achttiende eeuw. Licentiaatsverhandeling RUG, 1984, p. 141-148 en I. VAN GERMEERSCH, Studie over de
  sociaal-financiele status der beoefenaars van de geneeskundige professie te Gent in de
  achttiende eeuw aan de hand van een analyse van de staten van goed. Licentiaatsverhandeling RUG, 1997, p. 103-132. Over apotheker P. Van Baveghem: L. VANDEWIELE,
  Van Bavegehem P., in NBW, II, p. 35-36.
   209
  
  PIET LENDERS
  Eigenlijk is de vraag naar geleerde genootschappen te Brussel nooit afwezig
  geweest. A1 twintig jaar voordien, vanaf 1775, vroegen niet prive-personen
  maar de stadsmagistraat aan de regering toelating om een hogeschool voor
  chirurgie te mogen openen naar het voorbeeld van Parijs en daaraan een
  academie te verbinden. Telkens weer had de regering de beide verzoeken
  afgewezen35 •
  Daarbij komt het stichten van nieuwe geleerde genootschappen niet aileen voor
  in de Brabantse hoofdstad maar ook in andere steden, ofschoon daar nooit een
  officiele academie bestaan had. Ook dat wijst er op dat de nood niet zo maar
  afhankelijk was van het verdwijnen van de Brusselse instelling, maar dat men
  voortaan in vrijheid mocht ontplooien wat voordien in de clandestiniteit tot
  ontwikkeling moest komen.
   Te Antwerpen drukte voorzitter Pieter Kok -hij was in 1788-1789 door Jozef II
  tot professor aan de naar Brussel overgebrachte medische faculteit benoemdzich op de openingssessie van het Genootschap ter Bevordering van de Geneesen Heelkunde zich zo uit: "Aan Uwe ieverzucht wordt thans gelegenheid
  gegeven .... Gij had regt van het gemis te betreuren van zo een voordelig
  genootschap. De heelkunde, de uitwendige geneeskunst, die lijfeigene zuster
  van de inwendige, weende en weende dikwijls als zij haare weinige voorderingen
  bijzonder hier ten lande beschouwde. Zij had dan reden om te zuchten naar iets
  dat haar moest opbeuren en verheffen ... Nimmer had men durven hopen dat de
  wetgever aan de opbouw van deze pragtige plaats, van deze nuttige school, van
  dit leerzaam genootschap zoude meewerken". Het was een verhalen maar toch
  duidelijke verwijzing naar het gebrek aan vrijheid onder het Oostenrijks gezag
  door iemand die door dat regime bevoordeeld geweest was en tot Jozefistische
  professor benoemd36 •
  Onder de Franse republiek kon de wetenschappelijke belangstelling gelukkig al
  vlug opbloeien en kregen de initiatieven zelfs de steun van een overheid, die in
  het eigen land aanvankelijk aile academies had afgeschaft.
  Zo vanaf het begin die genootschappen prijsvragen uitschreven en lezingen
  publiceerden, kwamen tijdschriften veelal pas na enkele jaren tot stand. Zij
  vroegen immers een lange voorbereiding en een volgehouden inspanning. Zo
  verscheen pas in 1802 de Journal de chimie etde physique, die onder leiding van
  de apotheker-geneesheer J.B. van Mons (1765-1842) stond. Hij hield stand tot
  1814. In Gent kreeg men in 1805-1813 de Annales de litterature medicale
  etrangere.
  35
  
  M . VAN RoY, o.c., p. 134-143.
   E. MAILLY, Etudes pour servir a l'histoire de Ia culture intellectuelle a
  Bruxelles pendant Ia reunion de Ia Belgique a Ia France. (Memoires couronnes et autres
  memoires de I' Academie royale. Coil. in 8°, dl. 40) Brussel, 1887. Zie ook Hetculturele
  Ieven in onze provincies onder het Frans bewind. Brussel, 1989. C. SoRGELoos, De
  wetenschappen, in Belgie onder het Frans Rewind 1792-1815. Brussel, 1993, p. 301-321.
  G. VAN DE VIJVER & 1. REiss (ed.), Les savants et Ia politique a Ia fin du XV/Ile siecle.
  Brussel, 1991.
  36
  
  210
  
  GENOOTSCHAPPEN VOOR GENEESKUNDE
  Wij brengen hier alleen een lijstje van genootschappen, die in enkele steden
  gesticht zijn. Ofschoon onvolledig is zij toch indrukwekkend.
  Te Brussel werden tussen 1795 en 1802 gesticht:
  De Societe d' his to ire naturelle (1795-1798). De openingszitting had op 23
  juli 1795 plaats in aanwezigheid van vertegenwoordigers van de Franse
  bezetters. Het land was toen nog niet overgedragen aan de republiek.
  De Societe de mede cine, chirurgie et pharmacie de Bruxelles- Aegrotantibus
  werd in hetzelfde jaar gesticht na de annexatie bij Frankrijk. Het bleef met
  ups en downs bestaan tot 1814. Het genootschap was aanvankelijk van plan
  een Journal de l'art de guerir uit te geven en hiervan ook een Nederlandse
  vertaling uit te brengen. Er kwam echter niets van in huis.
  De Societe fibre des sciences, des arts, d'agriculture et de commerce werd
  op voorstel van de Franse overheid in 1799 opgericht. Zij omvatte drie
  klassen en ook een medische afdeling. Zij lijkt alleen maar een bestaan op
  papier gekend te hebben en haar openingszitting niet overleefd te hebben.
   De Societe de litterature de Bruxelles ging in 1800 van start en bestond tot
  1823. Zij gaf aan publicaties 20 boekdelen uit en werd door koning Willem
  I tegengewerkt omdat zij alleen de Franse cultuur wilde bevorderen.
  De Societe d'emulation des sciences physiques, chimiques et naturelles, die
  ook in 1800 werd opgericht, eiste van elk lid dat hij om het half jaar een stu die
  zou indienen. Dat ritme kon niet volgehouden worden, maar getuigt wei van
  een grote geestdrift.
  De Societe de jurisprudence werd in 1802 een geleerd genootschap. Zij was
  al vanaf 1799 voorbereid. Zij trok vooral juristen aan.
  Met de val van Napoleon verdween op een verrassende wijze ailes wat in de
  hoofdstad van het Dijledepartement nog bestond buiten de literaire vereniging,
  die pas onder Will em I werd opgeheven. N a 1815 zouden nieuwe genootschappen ontstaan. De Theresiaanse Academie werd terug opgericht.
  Ook te Antwerpen werden geleerde genootschappen opgericht. De voomaamste
  was het Genootschap ter bevordering van de genees- en heelkunde te Antwerpen
  "Occidit qui non servat". Zij werd in 1796 gesticht, vergaderde om de veertien
  dagen en gaf drie delen verhandelingen uit. In een jaar tijd kreeg zij 79
  corresponderende leden, waaronder bekende wetenschappers als J .B. van Mons,
  1. Kluyskens, en de arts P. van Baveghem. In 1801 moest zij fusioneren met de
  Societe d'emulation, omdat zij haar zittingen niet in het Frans wilde houden.
  In 1806 werd zij opnieuw opgericht als Societas medico-latina: men zou aile
  besprekingen in het Latijn houden: dat mocht wei! In 1811 hield zij op te bestaan.
  In 1798 werd met steun van de overheid de Societe fibre d' agriculture gesticht.
  Zij paste helemaal in het kader van de belangstelling voor de landbouw, die door
  het Franse bestuur aangemoedigd werd.
   Vanaf 1799 bezat de stad een Societe d 'emulation. Zij kreeg de steun van prefect
  d'Herbouville en had belangstelling voor kunsten en wetenschappen. Na zijn
  vertrek viel de activiteit stil. In 1800-1813 was er nog de Societe des amateurs de
  musique voor studie, discussies en audities. In 1813 ging de oude Konstmaetschappij
  opnieuw van start als Societe pour ['encouragement des beaux arts.
  211
  
  PIET LENDERS
  Ook elders komt men geleerde genootschappen tegen. Te Gent was er in
  1796- 1797 een Societe medicale de Gand tot stand gekomen. Ruzie onder de
  leden leidde echter al vlug tot ontbinding. Zij werd drie jaar later opnieuw
  opgericht. Er kwam ook een Societe d'agriculture et de botanique tot lev en met
  wetenschappelijke en organisatorische bekommemissen. In elk geval bloeide
  ook te Gent het geleerd genootschapsleven zoals elders. J. Neve wijdde een heel
  hoofdstuk aan de Societes intellectuelles in zijn hoek Gand sous fa domination
  franraise 37 •
  Te Bergen en te Doomik richtte men analoge societes op soms -zoals in de
  hoofdstad van het departement te Jemappes- onder de ietwat verrassende titel
  Societe philomatique om de literaire en patriottische bedoelingen uit te drukken.
  Zelfs het verre Luxemburg kreeg in 1799 een Commission voor landbouw,
  handel en kunsten, die in 1801 werd omvormd tot een meer vrije Societe fibre
  pour l' agriculture, le commerce et les arts met 20 leden en 31 corresponderende
  leden. In 1806 richtte zij in elke arrondissement een regionale afdeling op.
   Besluit
  De aanvraag door de initiatiefnemers van het emstig opgezette Gentse project
  om onder de zinspreuk Nobis et aliis een geleerd genootschap te starten is
  wellicht een testcase geweest. De weigering van de Brusselse instanties om de
  vereniging als zodanig te erkennen moet al vlug de medische wereld, die het
  meest in beweging was, en andere suppoosten van fa republique des lettres
  bereikt hebben. Er komen, voor zover bekend, geen andere aanvragen meer naar
  voor om een zuivere vorm van geleerd genootschap te mogen opzetten. Wei
  probeerde men nog eens met een gemengde vorm, ook zonder resultaat. De rush
  naar buitenlandse genootschappen is wellicht een gevolg van dit afremmen in het
  binnenland geweest. Daar ligt wellicht een schaduwzijde van de oprichting van
  de Theresiaanse Academie 225 jaar geleden.
  Men moet ook voorzichtiger zijn met de uitspraken over Le peu de savants qui
  residaient en Belgique en de bewering "Het is een feit dat in die tijd de
  geschiedenis van de kunsten, wetenschappen en letteren samenloopt met die van
  de Academie" 38 • De rijke verzameling medische studies, die te Brugge in de jaren
  tachtig van de pers kwam, en de publicaties van een figuur als de Bergense dokter
  Nicolas Eloy, die in het buitenland zo veel weerklank von den en niet via de
  Academie tot stand kwamen, zet aan tot nuancering.
  Het lijkt dus wel duidelijk dat zowel aan samenwerkende groepen in deprivesector als aan de universiteit onderzoek en interesse voor nieuwe vondsten en
  proefnemingen ontzegd werden. Nochtans was de medische faculteit van
  37
  J. NEVE, Gand sous Ia dominationfran~aise 1792-1814. Gent, 1927, p. 224
  -241, vooral p. 238-241.
  38
  A. QuETELET, Premier siecle de 1' Academie roy ale de Belgique, in Histoire des
  sciences, des lettres etdes beaux arts en Belgique ( 1772-1872). Brussel, 1879, p.l2. M.A.
   NAUWELAERTS, De geleerden, in Flandria Nostra, III, Brussel, 1959, p. 287.
  212
  
  GENOOTSCHAPPEN VOOR GENEESKUNDE
  Leuven met haar onderzoek geen concurrent van de Academie, want de regering
  was weleer niet ingegaan op het verzoek van Needham om een klasse van
  geneeskunde uit te bouwen . Van de voorstellen van de faculteit werd aileen
  aanvaard dat studenten chirurgie, farmacie en obstetrica voortaan een universitaire vorming moesten krijgen . De Jozefinische ordonnantie van 30 september
  1788 zou dat zo vastleggen 39 • Ook de opinie dat de hele Leuvense universiteit
  achterlijk was en zich conservatief opstelde moet dus herzien worden.
  Soms stelt men zich de vraag of het land niet slachtoffer geweest is van een
  gewiekste voorlichting vanwege de regering betreffende een politiek, die haar
  verdiensten had maar een aantal talentvolle figuren geen keus in vrijheid gunde
  en eindigde in een aantal mislukkingen zoals die van de hervorming van de
  universiteit, van de theologische scholing, van de normaalscholen en van de
  veeartsenopleiding. In elk geval kan de bewering dat de Zuidelijke Nederlanden
  in de tweede helft van de achttiende eeuw op wetenschappelijk gebied achtergebleven zijn en niettegenstaande het gunstige economische klimaat geen belangstelling hadden voor onderzoek en wetenschappelijke vooruitgang niet zo maar
  waar gemaakt worden.
  BIJLAGEN
  
  I. Projet de reglement pour la societe de medecine en Ia ville de Gand
  
  1.
  2.
  3.
  4.
  5.
  6.
  7.
  La societe sera composee de medecins, d'apoticaires et de chirurgiens
  
  residant dans la ville de Gand sans que le nombre en soit limite et elle
  pourra se choisir quelques membres non residants.
  Les medecins formeront la premiere classe de la societe, les apoticaires la
  seconde et les chirurgiens la troisieme.
   La societe elira tous les deux ansa la pluralite des voix un president, un ou
  plusieurs directeurs, un tresorier et un secretaire. Les autres membres
  auront rang et seance chacun dans la classe selon l 'anciennete de leur
  reception dans la societe.
  La societe s 'assemblera le premier jour ouvrier de chaque mois a dix
  heures du matin et les seances seront au moins de deux heures.
  Si le bien-etre de la societe exige qu 'on s' assemble extraordinairement, le
  president enfera avertir les membres et designera le jour et l'heure de 1'
  assemblee.
  Personne ne pourra etre admis membre de la societe, so it comme residant,
  so it comme externe, s 'if n 'ales deux tiers des voix des membres presents le
  jour de l 'election.
  Les associes seront assidus a tous les }ours d'assemblee et celui qui
  s'absentera sans excuse legitime payera au tresorier unflorin d'amende.
  39
  Recueil des ordonnances des Pays-Bas Autrichiens 1700-1794. XIII, Brussel,
  1914, p. 204-206.
  213
  
  PIET LENDERS
  
  8.
  La societe veillera exactement a ce que dans les occasions ou quelques
  membres seront d' opinions dif.ferentes ils n'emploient aucun terme de
  mepris ni d'aigreur l'un contre ['autre soit dans leurs discours, soit dans
  leurs ecrits.
  9. La societe chargera quelqu'un de ses membres de lire les ouvrages
  importants de medecine, pharmacie, chimie, physique ou chirurgie qui
  paraftront et celui qu'elle aura charge de cette lecture enfera son rapport
  ala societe sans enfaire la critique en marquant seulement s'il y a des vues
  dont on puisse profiter.
  10. La societe reiterera les experiences de consideration, qui lui seront
  communiquees, et marquera dans ses registres la conformite ou la difference
  des siennes a celles dont il est question.
   11. Chaque membre sera tenu de fournir annuellement un memo ire ala societe
  et de le laisser entre les mains du secretaire.
  12. Ce memo ire traitera uniquement l 'anatomie, la medecine, pharmacie,
  chimie et chirurgie.
  13. Les membres, soit residants ou non,fourniront ala societe des cas tires de
  leur propre pratique et denues de tous systemes et raisonnements. Ils ne
  decriront que ce que la nature leur aura simplement demontre et les
  remedes qu 'ils auront administres y ajoutant, s 'il est possible, l' inspection
  du cadavre.
  14. Ceux des membres qui negligeront de fournir leur memoire endeans l'an
  payeront au tresorier quarante-quatre florins d'amende pour subvenir aux
  frais de la societe.
  15. Les membres auront la faculte d 'ecrire en latin, fran(:ais et flamand.
  16. Le secretaire aura lafaculte de corriger l'orthographe et meme la phrase
  du memoire fourni sans rien changer cependant au fond du discours ou
  observation.
  17. Tousles memo ires, observations et cas communiques ala societe qui seront
  juges dignes d' impression, seront annuellement imp rimes enflamand aux
  depens de la societe et, si le cas le demande, on y ajoutera des planches.
  18. On donnera a lafin de chaque volume une courte exposition des progres et
  decouvertesfaites dans l 'anatomie, mede cine, pharmacie, chimie et chirurgie en quelqu'endroit qu'ils paraissent. On y ajoutera une liste de livres d'
  anatomie, medecine, pharmacie, chimie et chirurgie publies pendant le
  cours de l 'annee et de ceux qui sont proposes ou promis.
  19. La societe choisira pour imprimer ses memoires tel imprimeur admis
  qu 'elle trouvera convenir, suppliant Sa Majeste qu 'Elle daigne l 'agreer et
  l 'octroyer a ce exclusivement.
   20. Pour subvenir aux frais que la societe sera dans le cas de faire pour 1'
  impression des memoires, observations etc., soit pour se procurer une
  collection de livres, soit pour d'autres besoins chaque membre residant
  payera annuellement six florins ou unefois nonanteflorins.
  21. La societe examinera les ouvrages que les associes se proposeront de faire
  imp rimer. Elle n 'y donnera son approbation qu 'apres une lecture entiere
  214
  
  GENOOTSCHAPPEN VOOR GENEESKUNDE
  
  22.
  23.
  24.
  25.
  26.
  27.
  28.
  29.
  30.
  31.
  32.
  33.
  faite dans les assemblees ou du mains qu 'apres un examen et rapport fait
  par ceux que la societe aura commis a cet examen. Et nul des associes ne
  pourra mettre aux ouvrages qu 'ilfait imp rimer le titre d' associe, s 'ils n 'ont
  ete ainsi approuves par la societe.
  Toutes les deliberations, lorsqu 'il s 'agira d 'election ou d'affaires concernant
  la societe, se feront par scrutin.
  Le president et les directeurs seront au haut bout de la table, ensuite les
  associes selon leur rang et anciennete dans la societe.
  Le president sera tres attentiface que le bon ordre soitfidelement observe
  dans chaque assemblee et dans ce qui concerne la societe.
  Dans toutes asssemblees il fera deliberer sur les differentes matieres,
  prendra les avis des associes selon l'ordre de leur seance et prononcera les
  resolutions.
  En l' absence du president le premier directeur occupera sa place.
  Le secretaire sera exact a recueillir en substance tout ce qui aura ete
  propose, agite, examine et resolu dans la societe, a l'ecrire dans son
  registre par rapport a chaque jour d' assemblee et il signera tousles actes
  qui en seront delivres, soit a ceux de la societe soit a d'autres qui auront
  interet d' en avoir. En son absence le second directeur prendra sa place.
   Les registres, titres et papiers concernant la societe demeure rant entre les
  mains du secretaire. I 1 en sera dresse un inventaire par le president et to us
  les ans le president le recolera et augmentera de ce qui se trouvera y a voir
  ete ajoute durant toute l 'annee.
  Le tresorier aura en sa garde les livres, meubles, instruments et machines
  appartenant ala societe desquels le secretaire dress era un inventaire signe
  du president et de lui, secretaire, lequel ils recoleront et augmenteront to us
  les ans de ce qui aura ete ajoute durant toute l 'annee.
  Le tresorier recevra l 'argent appartenant a la societe, fer a le paiement de
  ce qui sera du par la societe sur l 'ordonnance signee du president et du
  secretaire et rendra to us les ans un compte exact aux associes de sa recette
  et debours.
  Si la societe par la suite du temps parvient afaire unpetitfonds, soit livres,
  meubles, intruments, machines ou argent, il restera en propriete a la
  societe, meme jus que la que si le fonds est trouve suffisant, la societe pourra
  employer une certaine somme a fonder un ou plusieurs prix pour ceux qui
  au jugement de la societe auront fourni le meilleur memoire sur les
  questions proposees par la dite societe.
  Si par le malheur des temps ou autres circonstances non prevues, la societe
  se trouva quelque temps dans l'impossibilite de tenir regulierement ses
  assemblees, les dits meubles, instruments etc. resteront a ceux qui releveront
  de la societe.
  La societe prendra pour embleme une ruche et pour devise Nobis et aliis.
  (GR 1226 A)
  
  215
  
  PIET LENDERS
  II. Vorstelijk decreet van 2 december 1776 aan de raadsfiscaal van Vlaanderen,
  J.F.X. Dierickx (1), met beslissing betreffende de Gentse Societe litteraire en
  richtlijnen voor de eventuele werking.
   L'Imperatrice-Reine etc.
  Sur le compte qui nous ete rendu de votre avis sur la requete de Jacques Louis
  van Cutsem, Pierre Corneille de Brabant et consorts Nous vous faisons la
  presente pour vous dire que nous ne trouvons point convenable de revetir de
  Notre autorite la societe que les suppliants veuillent etablir et dont l'utilite est
  douteuse et Notre Intention est que vous vous bornez a leur declarer que rien
  n 'empeche qu 'ils ne forment une societe entre eux pour remplir le but qu 'ils se
  proposent. Mais comme il ne peut qu 'etre interessant que cet essai eut du succes
  Nous vous chargeons de leur suggerer comme de vous meme les observations
  suivantes, que le docteur de Louvain van Rossum afaites sur leur requete et sur
  le projet de reglement qui y etait joint.
  1 o La consideration des causes externes ainsi que la disposition particuliere de
  chaque malade pourrait faire un des objets des observations qu 'ils se proposent
  defaire.
  2 °La physique experimentale relative ala medecine pourrait aussi devoir faire
  un objet de leurs etudes.
  3° Si les observations qu'ils se proposent de publier l'etaient en latin ou en
  fram;;ais, elles seraient d'une utilite plus etendue qu'elles ne peuvent etre dans
  la langue flamande, qui est moins universellement entendue.
  No us vous chargeons au surplus de faire entrevoir de vive voix aux suppliants
  -et toujours comme de vous meme- que ce ne serait que pour autant que leur
  societe aurait du succes et prendrait une consistence susceptible de solidite,
  qu 'il pourrait etre question de quelque disposition positive de la part du
  gouvernement sur leur demande.
  Finalement Nous vous ordonnons de Nous rendre compte au bout de deux ans
  des progres de cette societe en cas qu 'elle s 'etablisse.
  A tant etc.
   Bruxelles le 2 decembre 1776.
  Au Conseiller Fiscal de Flandre.
  Getekend: P. Maria. Geparafeerd: Ne(ny).
  (GR 1224 B)
  (1) Raadsfiscaal ridder J.F.X. Dierickx (1721-1798) werd in 1781 voorzitter van
  de Raad van Vlaanderen. Hij had volgens de normale procedure het onderzoek
  te Gent geleid en werd belast met de kennisgeving van de beslissing. Zie 0. DE
  KERCHOVE DE DENTERGHEM, J.F.X. Dierickx, in BN VI, p. 57-58.
  216
  
  GENOOTSCHAPPEN VOOR GENEESKUNDE
  III. Verzoek van de medische faculteit van Leuven aan de regering in het "Projet
  de reglement general sur l'exercice des differentes parties de la medecine dans
  les Pays-Bas de la domination de Sa Majeste l'Empereur et Roi".
  Que dans toutes les villes, bourgs etc., ou il y aura trois medecins etablis, il
  conviendrait d'ordonner que ceux-ci devraient s' assembler au moins unefois
  par mois et conferer ensemble sur les cas qu'ils auront rencontres, soit en
  particulier, so it en consulte etc. et s 'y communiquer mutuellement leurs
  observations. Et ils seront obliges de rendre compte a l 'etroite faculte de
  medecine ( 1) au moins une fois par an des cas -et des observations les plus
  particulieres et interessantes- qu'ils auront discutes pendant l'annee.
  ( 1) De etroite faculte of stricta facultas was een faculteitsraad die uit de groep
  lesgevende professoren was samengesteld met uitsluiting van de doctores non
  legentes.
  (GR 1226 A)
  
  217.
  