title: Chapitre 3. Vers une responsabilité partagée du patrimoine culturel
text: DAGVAARDING
  VERZOEKERS
  1. VZW Klimaatzaak, met maatschappelijke zetel in De Fiennestraat 77, 1070 Brussel en
  ingeschreven bij de KBO onder het nr. 0567.926.684,
  2. Alle personen die zijn vermeld op bijlage A, welke bijlage aan deze dagvaarding is
  gehecht en daar deel van uitmaakt
  Allen hebbende als raadsman
  1. meester Denis PHILIPPE, met kantoor te Terhulpsesteenweg 181/9, 1170 Brussel
  2. meester Roger H. J. Cox, met kantoor aan de Sint Pieterskade 26B, 6212 AD Maastricht,
  Nederland
  allen in deze zaak woonplaats kiezende op het kantoor van Philippe & Partners,
  Terhulpsesteenweg 181/9, 1170 Brussel
  
  GEDAAGDEN
  1. De federale overheid van het Koninkrijk België,
  Vertegenwoordigd door de Minister van
  Ontwikkeling, Marie-Christine Marghem,
  Wetstraat 51
  1040 BRUSSEL
  
  Energie,
  
  Leefmilieu
  
  en
  
  Duurzame
  
  2. Het Waals Gewest
  Vertegenwoordigd door de Waalse Minister van Lokale overheden, de Stad,
  Huisvesting en Energie, Paul Furlan
  Rue du Moulin de Meuse 4
  5000 BEEZ (NAMEN)
  3. Het Vlaams Gewest
  Vertegenwoordigd door de Vlaamse Minister van Omgeving, Natuur en Landbouw,
  Joke Schauvliege
  Koning Albert II-Laan 20 bus 1
  1000 BRUSSEL
  4. Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest
  Vertegenwoordigd door de Brusselse Minister van Huisvesting, Levenskwaliteit,
  Leefmilieu en Energie, Céline Fremault
  Kapitein Crespelstraat 35
  
  	
    
  
  	
    
  
  Inhoudstafel
  
  I	
    
  
  De rechtsvordering is ontvankelijk	
    ....................................	
    4	
    
  1	
    
  
  De verzoekers die individuen zijn hebben belang ............................................................. 4	
    
  
  2	
    
  
  Klimaatzaak VZW heeft belang ............................................................................................ 4	
    
  2.1	
    
  
  Evolutie cassatierechtspraak over belang van milieuverenigingen ........................ 4	
    
  
  2.2	
    
  
  Statuten van Klimaatzaak VZW ..................................................................................... 5	
    
  
  II	
     De feiten	
    ......................................................................................	
    6	
    
  1	
    
  
  Noodzakelijke basiskennis ................................................................................................... 6	
    
  
  2	
    
  
  Kern van de rechtszaak ........................................................................................................ 7	
    
  
  3	
    
  
  De bijzondere status van IPCC rapporten ........................................................................... 8	
    
  
  4	
    
  
  Specifieke gevolgen van klimaatverandering in België ................................................... 8	
    
  4.1	
    
  
  Studie UCL/Greenpeace ............................................................................................... 9	
    
  
  4.2	
    
  
  Studie Wetenschappelijk Instituut voor Volksgezondheid ....................................... 10	
    
  
  5	
    
  
  Concluderend ten aanzien van de feiten ......................................................................... 11	
    
  
  III	
    
  
  In rechte	
    .................................................................................	
    12	
    
  
  1	
    
  
  Verweten gedraging: niet-naleving van de zelf erkende doelstellingen ...................... 12	
    
  1.1	
    
  
  Vereiste reductiedoelstellingen: 40% in 2020 en 87,5% in 2050 (t.o.v. 1990) .......... 12	
    
  
  1.2	
    
  
  De omvang van de Belgische emissies ..................................................................... 15	
    
  
  2	
    
  
  De vorderingen van verzoekers: herstel in natura/preventieve maatregelen .............. 16	
    
  
  3	
    
  
  De nalatigheid van gedaagden schendt het recht ......................................................... 18	
    
  3.1	
    
  
  Schending van mensenrechten ................................................................................. 18	
    
  
  3.1.1	
    
  
  Recht op leven (art. 2 EVRM) ................................................................................ 18	
    
  
  3.1.2	
    
  
  Artikel 8 EVRM, artikel 7bis GW, artikel 22 en 23 GW .......................................... 19	
    
  
  3.2	
    
  
  Schending van het preventiebeginsel ....................................................................... 21	
    
  
  3.3	
    
  
  Schending van het voorzorgsbeginsel .......................................................................  Verzoekers hebben het vereiste belang bij het instellen van deze procedure, volgens
  de artikelen 17 en 18 van het Gerechtelijk Wetboek. De vordering van een eiser die
  zich op een subjectief recht beroept vertoont automatisch het vereiste belang, zelfs als
  het bestaan van dit recht betwist is.1 Het bestaan en de strekking van het recht
  betreffen immers de gegrondheid van de vordering.2
  
  2.
  Wanneer het risico op gevaarlijke klimaatverandering zich materialiseert, worden
  verzoekers blootgesteld aan materiële schade (vb. storm- of overstromingsschade) en
  aantasting van hun gezondheid en welzijn (verspreiding van nieuwe tropische ziektes,
  hittegolven, psychische en emotionele stress, …). Verzoekers zijn van mening dat
  klimaatverandering bijgevolg leidt tot een schending van hun subjectieve rechten,
  waaronder bijvoorbeeld:
  -
  
  Grondwet : Art. 23, 3e lid, 2° : recht op bescherming van de gezondheid; Art. 23,
  3e lid, 4° : recht op bescherming van een gezond leefmilieu
  EVRM : Art. 2 : recht op leven; Art. 8 : recht op eerbiediging van privé-, familie- en
  gezinsleven; Art. 13: recht op een daadwerkelijk rechtsmiddel
  Burgerlijk Wetboek: Art. 1382: recht op herstel van (toekomstige) schade ten
  gevolge van een fout; Art. 714: het subjectief recht op gebruik van niet
  toegeëigende milieubestanddelen
  
  2
  
  Klimaatzaak VZW heeft belang
  
  2.1
  
  Evolutie cassatierechtspraak over belang van milieuverenigingen
  
  3.
  Het Hof van Cassatie was sinds 1982 van mening dat een rechtspersoon geen
  vordering kan instellen louter ter nastreving van een statutair doel of ter nastreving van
  een algemeen belang (‘Eikendael-doctrine’).3 Deze rechtspraak werd geveld precies
  in de context van milieuverenigingen met als statutair doel de bescherming van het
  leefmilieu. Na verloop van tijd werden steeds meer uitspraken in milieuzaken geveld
  die afweken van de rechtspraak van het Hof van Cassatie, tot zelfs een ‘vrij constante
  rechtspraak contra het Hof van Cassatie’.4
  
  4.
   Op 11 juni 2013 heeft het Hof van Cassatie uiteindelijk haar rechtspraak aangepast,
  opnieuw in de context van een milieubeschermingszaak.5 Het Hof kwam tot deze
  
  Cass. 23 februari 2012, Pas. 2012, II, 429.
  Ibid.
  3 Cass. 19 november 1982 (“Eikendael-arrest”), Arr. Cass. 1982-83, 372, concl. E. KRINGS, Pas. 1983, I, 338 en RW 198384, 2029, noot J. LAENENS; K. WAGNER, “Collectieve acties in het Belgisch recht”, P&B/RDJP 2001, 161.
  4 G. VAN HOORICK, “Vergoeding van ecologische schade”, TMR 2000, 149 en de vele verwijzingen aldaar; vb. Corr.
  Eupen (2e k.) 22 november 1989, Amén. 1990, 41; Pol. Bastogne 6 mei 1991, Amén. 1991, 173.
  5 Zie vb. PDS, “Eikendael-doctrine niet langer houdbaar”, TMR 2013, 357-358; X, “Eikendael-rechtspraak geveld?”,
  TOO 2013, 463-465; H. SCHOUKENS, “Milieuverenigingen krijgen ruime toegang tot rechter”, Juristenkrant 25 september
  2013, 5.
  1
  2
  
  4	
    
  	
    
  
  	
    
  	
    
  beslissing op grond van de verplichtingen die België aangegaan is in het Verdrag van
  Aarhus.6 Volgens de nieuwe rechtspraak vertoont een rechtspersoon die
  milieubescherming tot maatschappelijk doel heeft, het nodige belang bij een
  rechtsvordering die ertoe strekt het handelen/nalaten van privépersonen en
  overheidsinstanties te betwisten, die strijdig zouden zijn met het milieurecht.7
  5.
  2.2
  6.
  Op grond van deze rechtspraak is het op heden dus mogelijk voor een vereniging
  zoals Klimaatzaak om een rechtsvordering in te stellen.
   Statuten van Klimaatzaak VZW
  Klimaatzaak VZW heeft als maatschappelijk doel:
  “Art. 3. De vereniging heeft tot doel om huidige en toekomstige generaties te
  beschermen tegen de door de mens veroorzaakte klimaatverandering en het
  biodiversiteitsverlies. De vereniging wil dit realiseren door een draagvlak te
  creëren bij de bevolking en de overheid. Dit doel kan door de vereniging
  gerealiseerd worden door onder meer (maar niet limitatief):
  1° Het voeren van rechtszaken, zowel in België als in voorkomend geval in het
  buitenland, die ertoe strekken om klimaatverandering tegen te gaan en/of die
  ertoe strekken dat de gevolgen daarvan zullen worden ondervangen.
  2° Het bevorderen van het beleid of het ondernemen van acties gericht op een
  volwaardig participatie van burgers en milieuverenigingen, alsmede gericht op
  een adequate toegang tot het gerecht voor deze, zowel binnen als buiten
  België.
  3° Het voeren van andere al dan niet gerechtelijke acties naar aanleiding van
  specifieke
  of
  algemene
  klimaat-,
  leefmilieu-,
  natuurbehoudof
  biodiversiteitsdossiers, zowel binnen als buiten België.”
  
  7.
  Er kan geen twijfel over bestaan dat deze procedure kadert in het maatschappelijk
  doel van Klimaatzaak VZW. Deze procedure heeft immers tot doel om gevaarlijke
  klimaatverandering (klimaat zijnde een onderdeel van het leefmilieu) te voorkomen
  door een bevel te laten opleggen aan gedaagden om de nodige reducties van
  broeikasgassen te realiseren.
  Verdrag van 25 juni 1998 betreffende toegang tot informatie, inspraak bij besluitvorming en toegang tot de rechter
  inzake milieuaangelegenheden, inwerking getreden op 30 oktober 2001.
  7 Cass. 11 juni 2013, nr. P.12.1389.N, www.juridat.be.
  6
  
  5	
    
  	
    
  
  	
    
  
  	
    
  
  II
  
  DE FEITEN
  
  1
  
  Noodzakelijke basiskennis
  
  8.
   Antropogene klimaatverandering. De aarde koerst af op een aanzienlijke, ingrijpende
  klimaatverandering met zeer ernstige gevolgen voor de bestaande ecosystemen – en
  daarmee ook voor verzoekers die van die ecosystemen afhankelijk zijn. De richting en
  de snelheid waartegen het klimaat veranderd is over de laatste 50 jaar is verre van
  natuurlijk. Deze recente klimaatverandering wordt veroorzaakt door de verbranding
  van fossiele brandstoffen, waardoor de mens broeikasgassen aan de atmosfeer
  toevoegt en de fysisch-chemische samenstelling van de atmosfeer verandert
  (‘antropogene klimaatverandering’). De mens gebruikt fossiele brandstoffen voor
  energie, industrie, transport of de verwarming van gebouwen. Bij het verbranden van
  de fossiele brandstoffen komt echter niet slechts energie vrij maar komen ook (als
  ‘afvalproduct’) broeikasgassen vrij, waarvan CO2 (koolstofdioxide) de belangrijkste is.8
  De causaliteit tussen menselijke activiteiten en klimaatverandering is volgens de laatste
  wetenschappelijke bevindingen onbetwistbaar.9
  
  9.
  Vastgestelde stijging 0,8° C. Er werd al een totale stijging van de gemiddelde
  temperatuur op aarde vastgesteld van ongeveer 0,8° Celsius. De gevolgen daarvan
  zijn duidelijk zichtbaar in de wereld, getuige onder meer de geconstateerde
  zeespiegelstijging en het smelten van het Noordpool zee-ijs en de ijskappen van
  Groenland en Antarctica. Ook beginnen veranderingen in neerslaghoeveelheden en –
  patronen, de aantasting van ecosystemen en het verlies aan biodiversiteit zichtbaar te
  worden, alsook de schadelijke gevolgen van deze veranderingen voor de mens.
  Omwille van deze negatieve gevolgen heeft het federale milieuagentschap in de
  Verenigde Staten (Environmental Protection Agency, EPA) in 2009 CO2 aangeduid als
  ‘air pollutant’ (luchtvervuiler).10
  
  10.
   Cumulatie van CO2 in de atmosfeer. Uitgestoten CO2 breekt, anders dan veel andere
  broeikasgassen, nauwelijks af. De wetenschap heeft vastgesteld dat CO2-moleculen
  pas na vele honderden jaren verdwijnen uit de atmosfeer, maar intussen hun
  opwarmende eigenschappen behouden. De huidige (40% hogere) CO2-concentratie
  in de atmosfeer is dus in feite een optelsom van antropogene CO2-emissies sinds 1750
  (start van de industriële revolutie) tot op heden.
  11.
  Stijging CO2-concentratie (ppm). Bij de start van de industriële revolutie bevond de
  CO2-concentratie zich op 280 ppm (parts per million).11 In 2013 bevindt de CO2-
  
  Koolstofdioxide vormt 80% van alle door de mens uitgestoten broeikasgassen. De belangrijkste andere
  broeikasgassen die de mens uitstoot zijn methaan en lachgas.
  9 Intergovernmental Panel on Climate Change, Fifth Assessment Report, Working Group I, Summary for Policymakers
  (hierna “IPCC, AR5, WG1, SFP”), 15: “Het is extreem waarschijnlijk dat menselijke invloed de dominante oorzaak is
  geweest van de vastgestelde opwarming sinds midden 20ste eeuw” (vrij vertaald). Extreem waarschijnlijk betekent
  meer dan 95%.
  10 EPA, Besluit van 15 december 2009, Endangerment and Cause or Contribute Findings for Greenhouse gases Under
  Section 202a) of the Clean Air Act (Vertaald: Gevaarzetting en bevindingen over de oorzaak of bijdrage van
  broeikasgassen onder sectie 202a). Het besluit is in 2012 onherroepelijk geworden nadat het zonder succes tot in
  hoogste rechterlijke instantie was aangevochten door de fossiele industrie.
  11 IPCC, AR4, WG1, SFP, 2.
  8
  
  6	
    
  	
    
  
  	
    
  	
    
  concentratie zich op het niveau van 400 ppm12 en met de huidige mondiale uitstoot
  verwacht de wetenschap dat de CO2-concentratie met meer dan 20 ppm per
  decennium toe zal nemen en rond 2030 op het niveau van 450 ppm zal zijn gekomen.
  Dit concentratieniveau beantwoordt aan een gemiddelde temperatuurstijging op
  aarde van 2 graden Celsius.
  12.
   Maximale toename in CO2-concentratie en temperatuur. Zoals verderop zal worden
  toegelicht mag het CO2-concentratieniveau van 450 ppm en bijbehorende
  verwachte stijging van de gemiddelde temperatuur op aarde van 2 graden Celsius
  niet overschreden worden, omdat dit een gevaar vormt voor de mondiale
  samenleving.13 Naarmate de CO2-concentratie en daardoor de gemiddelde
  temperatuur op aarde stijgt, nemen ook de schadelijke effecten voor de ecosystemen
  en de mensheid toe. Bovendien neemt de kans op zelfversterkende processen toe die
  op menselijke tijdschalen onomkeerbaar zijn (zogenaamde ‘positieve feedback’effecten).
  13.
  Sluipend en sluimerend schadebeeld. Antropogene klimaatverandering veroorzaakt
  een sluipende schade, waarbij de schade niet van het ene op het andere moment in
  volle omvang ontstaat, maar geleidelijk aan toeneemt als gevolg van het cumulatief
  effect (vgl. roken). De schade van broeikasgasemissies is niet alleen sluipend maar ook
  sluimerend. Dat wil zeggen dat de schade er wel al is (schade aan de chemische
  samenstelling van de atmosfeer in de vorm van een bovenmatige concentratie aan
  CO2), maar ze is nog niet zichtbaar of merkbaar omdat de resulterende opwarming
  zich pas met grote vertraging manifesteert (vgl. asbestziektes). Dit heeft te maken met
  het feit dat het klimaatsysteem vertraagd reageert op broeikasgasemissies. Het duurt
  namelijk 30 tot 50 jaar voordat uitgestoten broeikasgassen hun volledig opwarmende
  effect in de atmosfeer en op het land bereiken.14 De volle gevolgen van onze huidige
  emissies voor de opwarming van de atmosfeer en het land zullen dus pas na 2050
  zichtbaar worden.
  2
  
  Kern van de rechtszaak
  
  14.
   De hierboven geschetste stand van zaken is voor verzoekers aanleiding om de
  onderhavige rechtszaak tegen gedaagden aan te spannen. De belangrijkste eis van
  verzoekers is dat de rechtbank aan gedaagden zou bevelen om de gezamenlijke
  Belgische uitstoot van broeikasgassen te (doen) verminderen (i) met 40%, althans
  minstens 25%, in 2020 ten opzichte van het jaar 1990 en (ii) met 87,5%, althans minstens
  80%, in 2050 ten opzichte van het jaar 1990 (over de noodzaak hiervan, zie verder
  nummers 35-43).
  400 ppm wil zeggen dat van elke 1 miljoen moleculen in de atmosfeer er 400 bestaan uit CO2.
  Omdat in de 450 ppm-eq naast CO2 ook andere broeikasgassen zoals methaan zijn opgenomen, ligt de niet te
  overschrijden grens van (uitsluitend) de cumulatieve hoeveelheid CO2 in de atmosfeer de facto lager dan 450
  ppm. Er wordt echter naast 450 ppm CO2-eq in de literatuur ook gesproken over een maximale cumulatie van 450
  ppm CO2, omdat een tijdelijke “overshoot” (overshot) (een tijdelijk hogere concentratie van 50 ppm) toegestaan is.
  De (tijdelijke) maximum concentratie zou dus op 450 ppm CO2 mogen uitkomen in plaats van 450 ppm CO2-eq.
  14 (en deze toegenomen warmte heeft vervolgens nog honderden jaren invloed op de opwarming van de zeeën
  en de ijsmassa’s als traagste opwarmende elementen in het klimaatsysteem).
  12
  13
  
  7	
    
  	
    
  
  15.
   Volgens verzoekers kan alleen nog de juridische verplichting tot voorzorg en het
  vermijden van gevaarzetting en mensenrechtenschending bescherming bieden tegen
  gevaarlijke klimaatverandering. Verzoekers willen niet dat ogenblik af te wachten dat
  hun leefmilieu een grillige omgeving is geworden: een omgeving waarin een
  substantieel deel van de biodiversiteit verdwenen zal zijn; een milieu waarin de
  ecosystemen, waarvan zij afhankelijk zijn voor voedsel, water en grondstoffen,
  overbelast zijn en deels bezweken zullen zijn; een omgeving waarin de grote toename
  van weersextremen delen van het land onveilig zal maken (vb. de kuststreek en
  rivieren) en waarin deze extremen in andere delen regelmatig tot grote schade en
  ontwrichtende gebeurtenissen als overstromingen aanleiding zullen geven. Op zo een
  nalatenschap hoeft niemand zich te verheugen.
  3
  
  De bijzondere status van IPCC rapporten
  
  16.
  Het voornaamste wetenschappelijk bewijs van klimaatverandering en de gevolgen
  daarvan is terug te vinden in de rapporten van het IPCC. Aan deze rapporten komt
  een zeer bijzondere juridische waarde toe. Verzoekers zullen zich voor de gevolgen in
  België voornamelijk beroepen op Belgische bronnen van bewijs, die zich op hun beurt
  baseren op de rapporten van het IPCC maar ook op andere onderzoeken.
  17.
  De wijze waarop de rapporten van het IPCC tot stand komen, heeft veel weg van het
  proces van tegenspraak in de juridische wereld. Het IPCC slaat ten eerste bij het
  opstellen van de conceptrapporten acht op alle beschikbare wetenschap, zodat dus
  bijvoorbeeld ook acht wordt geslagen op de wetenschap die het antropogene
  karakter van klimaatverandering in twijfel trekt.
  18.
   De bevindingen die het IPCC vervolgens op basis van alle beschikbare wetenschap in
  haar concepten neerlegt, worden vervolgens aan een dubbele externe toetsing
  onderworpen en waarbij opnieuw gelegenheid is voor het vernemen (horen) van
  afwijkende wetenschappelijke visies. Eerst wordt het conceptrapport voorgelegd aan
  een groep externe (niet bij het IPCC betrokken) experts. Zodra het concept de toets
  der kritiek van deze externe experts heeft doorstaan, moet het conceptdocument in
  een tweede controleronde worden voorgelegd aan de aangesloten landen. Deze
  landen sturen het concept dan vaak weer voor een second opinion door naar een
  groep nationale wetenschappers en (nationale) non-gouvernementele organisaties.
  Op die manier krijgen landen de gelegenheid aanbevelingen te doen of commentaar
  te geven op het conceptrapport. De aldus verkregen feedback moet door het IPCC
  dan nogmaals bestudeerd worden zodat waar nodig het rapport kan worden
  aangepast alvorens het in een plenaire vergadering kan worden vastgesteld.
  19.
  Er vindt dus uiteindelijk op drie niveaus een proces van tegenspraak van
  wetenschappelijke visies plaats, reden waarom aan de IPCC bevindingen een
  bijzondere status toekomt.
  4
  
  Specifieke gevolgen van klimaatverandering in België
  8	
    
  
  	
    
  
  	
    
  
  4.1
  
  	
    
  
  Studie UCL/Greenpeace15
  
  20.
  Verzoekers hernemen hierna enkele conclusies weer uit de studie uitgevoerd door de
  UCL in opdracht van Greenpeace. De studie is op zijn beurt gebaseerd op
  verscheidene andere bronnen, waaronder het IPCC maar ook Europese en Belgische
  studies.
  21.
   Gevolgen op vlak van het weer. Klimaatverandering zal verschillende gevolgen
  hebben op vlak van het weer. De temperatuur zal zowel in de winter (1,7 tot 4,9°C) als
  in de zomer (2,4 tot 6,6°C) substantieel stijgen tegen het einde van de 21e eeuw.16 Ook
  neerslag wordt verwacht te stijgen met 6 tot 23% in de winter en een evolutie voor de
  zomer gaande van een status quo tot een daling met 50%.17 Het is heel waarschijnlijk
  dat er vaker periodes met intense regenval zullen voorkomen.18 De kans groeit sterk op
  ernstige hittegolven en uitzonderlijk warme zomers. Tegen eind 20ste eeuw zou één
  zomer op twee tenminste zo warm zijn als de zomer van 2003, wat een jaar met
  extreme hitte was.19 Ook stormen kunnen in frequentie en/of intensiteit toenemen.20
  
  22.
  Watervoorraden en overstromingsrisico. In de zomer verhoogt het risico op droogte,
  doordat neerslag verwacht wordt af te nemen en verdamping zal toenemen.21 In de
  winter zal er een verhoogd overstromingsrisico zijn wegens de voorspelde toename
  van neerslag.22 Dit leidt tot onzekerheid over de watervoorziening voor bijvoorbeeld
  koeling van elektrische centrales, moeilijkheden voor de binnenscheepvaart,
  toenemende problemen met de waterkwaliteit, enz.23 Ook de kwaliteit van het
  oppervlaktewater kan achteruitgaan (wegens afnemende neerslag en toenemende
  verdamping).24
  
  23.
  Kuststreek. Bij stormen neemt het risico op overstroming toe, mede dankzij de
  combinatie met de stijging van de zeespiegel.25 De erosie aan de kust kan toenemen
  wegens de stijging van het zeepeil en wegens de toename in aantal stormen.26 Het
  grondwaterpeil kan toenemen en de bodem en het grondwater zouden kunnen
  verzilten.27 Zelfs met passende beschermende maatregelen zoals in Nederland, zal in
  elk geval het risico op grootschalige overstroming toenemen.28
  
  24.
   Biodiversiteit. Er komt een bijkomende druk op de biodiversiteit en er is een
  toenemende kans op uitroeiing van veel soorten.29 Nu reeds werd vastgesteld dat
  sommige biologische processen verschuiven, waardoor sommige soorten niet
  
  J.-P. VAN YPERSELE en P. MARBAIX (onder leiding van), “Impact van de klimaatverandering in België”, Greenpeace
  en UCL, Brussel, 2004, http://www.elic.ucl.ac.be/users/marbaix/impacts/docs/ImpactsGPvF-MR-NL.pdf. Hierna
  verkort “Studie UCL/Greenpeace”.
  16 Studie UCL/Greenpeace, 19.
  17 Studie UCL/Greenpeace, 19.
  18 Studie UCL/Greenpeace, 8 en 19.
  19 Studie UCL/Greenpeace, 19 en 37.
  20 Studie UCL/Greenpeace, 19.
  21 Studie UCL/Greenpeace, 32
  22 Studie UCL/Greenpeace, 32.
  23 Studie UCL/Greenpeace, 32.
  24 Studie UCL/Greenpeace, 33.
  25 Studie UCL/Greenpeace, 33.
  26 Studie UCL/Greenpeace, 33.
  27 Studie UCL/Greenpeace, 8.
  28 Studie UCL/Greenpeace, 34.
  29 Studie UCL/Greenpeace, 22.
  15
  
  9	
    
  	
    
  
  	
    
  	
    
  voldoende voedsel vinden.30 Sinds de laatste 30 jaar treedt de lente 6 dagen vroeger
  in dan vroeger en de herfst 4,8 dagen later.31 De structuur van de ecosystemen kan
  verder wijzigen (verdeling en relatieve overvloed van verschillende soorten).32
  
  4.2
  
  Studie Wetenschappelijk Instituut voor Volksgezondheid33
  
  25.
  Het Wetenschappelijke Instituut voor Volksgezondheid heeft in 2010 uitgebreid de
  gevolgen van klimaatverandering onderzocht voor de menselijke gezondheid. De
  studie werd gestaafd door andere, zowel buitenlandse als Belgische, onderzoeken.
  Hierna worden enkele bevindingen besproken.
  26.
  Hittegolven en warme dagen. De warme zomers van 2003 en 2006 hebben geleid tot
  een toename van de sterfte met respectievelijk 1230 en 1263 additionele doden ten
  opzichte van een normale zomer.34,35 Te veel hitte leidt tot aandoeningen zoals
  zonnesteek, hittekrampen, hitte-uitputting en hitteberoerte.36
  
  27.
  Koudegolven. Doordat er minder koude dagen en vriesdagen zullen zijn, zouden ziekte
  en sterfte wegens koude in principe afnemen in de volgende decennia.37 Nochtans
  beïnvloeden andere milieufactoren deze voorspelling. Het werd aangetoond dat een
  hoge concentratie aan stofdeeltjes in de lucht bijvoorbeeld extra sterfte veroorzaakt.38
  
  28.
   Extreme weersomstandigheden. De extreme weersfenomenen werden hoger al
  beschreven
  (overstromingen,
  droogte,
  stormen,
  …).
  Deze
  extreme
  weersomstandigheden kunnen leiden tot ernstige mentale gezondheidsproblemen,
  maar ook rechtstreeks tot verwondingen en tot de dood.39
  
  29.
  Luchtkwaliteit gerelateerde mortaliteit en morbiditeit. Klimaatverandering zal
  waarschijnlijk (> 66 %) de luchtkwaliteit in Europa beïnvloeden. De gevallen van cardioen luchtwegenziektes en sterftegevallen zullen stijgen ten gevolge van laaghangende
  ozondeeltjes.40 Bovendien zal de klimaatverandering ook effect hebben op de
  concentratie aan fijn stof. Blootstelling aan fijn stof kan leiden tot aandoeningen aan
  
  Studie UCL/Greenpeace, 9
  Studie UCL/Greenpeace, 22.
  32 Studie UCL/Greenpeace, 25.
  33 E. BRITS e.a., “Climate change and health. Set-up of monitoring of potential effects of climate change on human
  health and on the health of animals in Belgium”, Wetenschappelijk Instituut Volksgezondheid, 2010,
  https://www.belspo.be/belspo/organisation/Publ/pub_ostc/agora/ragjj146_en.pdf. Hierna ‘Studie WIV’.
  34 Studie WIV, 12; zie ook Studie UCL/Greenpeace, 36.
  35 Zie ook het Hittegolf- en ozonpiekenplan, opgesteld door de overheid in 2003, p. 3:
  “In augustus 2003 teisterde een nooit eerder geziene hittegolf heel het Europese continent. Deze hittegolf trof
  eveneens België: ze nam een aanvang op 31 juli of 1 augustus al naar gelang de regio om te eindigen op 13
  augustus. Gedurende verschillende dagen werden maximumtemperaturen boven de 37 °C geregistreerd in de
  diverse weerstations. Parallel daarmee, steeg ook de luchtverontreiniging door ozon tot zeer hoge waarden.
  Klimaatonderzoekers verwachten dat het aantal hittegolven in de 21ste eeuw groter wordt door de opwarming van
  de aarde: de zomer van 2006 heeft dit duidelijk aangetoond. Verschijnselen vergelijkbaar met de zomer van 2006
  zullen zich dus nog regelmatig herhalen… alleen weten we niet juist wanneer. Het is dan ook noodzakelijk om te
  beschikken over een duidelijk hitte- en ozonplan dat toelaat onmiddellijk te reageren wanneer een dergelijke
  situatie zich voordoet.”
  36 Studie WIV, 13; Hittegolf- en ozonpiekenplan, 2003, 4;.
   37 Studie WIV, 16.
  38 Studie WIV, 17.
  39 Studie WIV, 20; Zie ook studie UCL/Greenpeace, 36.
  40 Studie WIV, 22; Zie ook studie UCL/Greenpeace, 36.
  30
  31
  
  10	
    
  	
    
  
  	
    
  	
    
  de luchtwegen, cardiovasculaire ziektes, vroegtijdige dood en prenatale gevolgen.41
  Blootstelling aan ozon kan leiden tot afname van longfunctie, ontsteking van de
  luchtwegen, ademhalingssymptomen en vroegtijdige dood.42
  30.
  Ultraviolette straling. Klimaatverandering tast de gezondheid aan door wijziging van
  het niveau van UV-straling. Door een uitgeputte ozonlaag kan meer UV-straling het
  aardoppervlak bereiken.43 Alhoewel kleine hoeveelheden UV gezond is, leidt
  langdurige blootstelling tot acute en chronische gezondheidsproblemen wat betreft
  de huid, de ogen, en het immuunsysteem.44
  
  31.
  Voedsel- en watervergiftiging. Vele ziektes worden veroorzaakt door besmet voedsel
  en water. Door stijging van de temperatuur en neerslag stijgt het risico op door voedsel
  en water overgebrachte ziektes, omdat de persistentie, overleving, replicatie en
  overdracht van ziekteverwekkers daardoor worden beïnvloed.45 Volgende ziektes
  kunnen toenemen: Salmonella, E. Coli-infectie, campylobacteriose, cryptosporidiose, S.
  Aureus-infectie, shigellose, giardiases, yersiniose, amoebiase, cholera en legionella.46
  
  32.
  Vector-gerelateerde en zoönotische ziektes. Het IPCC heeft met een hoge mate van
  vertrouwen (‘high confidence’) vastgesteld dat klimaatverandering indirect het bereik
  van sommige besmettelijke vectoren verandert.47 Volgende ziektes kunnen toenemen
  of geïntroduceerd worden in België/Europa: leishmaniase, malaria, door teken
  overgedragen encephalitis, West-nijl koorts, knokkelkoorts, gele koorts, Krim-Congohemorragische koorts, hantavirus, Koorts van de Vallei van de Spleet (RVF),
  chikungunya, ziekte van Lyme, leptospirose, enz. 48
  
  33.
  Aëro-allergenen. Wetenschappelijk onderzoek, waaronder van het Amerikaans
  Environmental Protection Agency, bevestigt dat klimaatverandering impact zal
  hebben én reeds gehad heeft op allergenen.49 Hogere temperaturen en minder
  neerslag in het pollenseizoen zullen waarschijnlijk (> 66 %) resulteren in een hogere
  concentratie aan pollen tijdens het piekseizoen. Meer allergenen betekent een
  toename van het risico op allergische rhinitis en astmatische symptomen.50
  
  5
  
  Concluderend ten aanzien van de feiten
  
  34.
   Met het voorgaande is volgens verzoekers overtuigend aangetoond dat vergaande
  emissiereducties vereist zijn omdat België zeer ver verwijderd is om haar aandeel te
  bereiken om klimaatverandering te beperken tot 2ºC. Het huidig klimaatbeleid van
  gedaagden draagt rechtstreeks bij tot een zeer gevaarlijke klimaatverandering, die
  nefast zal zijn voor de leefomgeving en de gezondheid van verzoekers gelet op de
  
  Studie WIV, 23.
  Studie WIV, 23; Hittegolf- en ozonpiekenplan, 2003, 5.
  43 Studie WIV, 25.
  44 Studie WIV, 25.
  45 Studie WIV, 29; Zie ook studie UCL/Greenpeace, 36.
  46 Studie WIV, 29-30.
  47 Studie WIV, 32; Zie ook studie UCL/Greenpeace, 36.
  48 Studie WIV, 33-34
  49 Studie WIV, 37; Zie ook studie UCL/Greenpeace, 36.
  50 Studie WIV, 37.
  41
  42
  
  11	
    
  	
    
  
  	
    
  	
    
  eerder beschreven ernstige risico’s en gevolgen. Verzoekers menen dat op de
  federale overheid en de gewesten – d.i. gedaagden - de juridische en individuele
  verplichting rust om binnen het eigen grondgebied te zorgen voor een emissiereductie,
  waarvoor zij zoals verder uiteengezet nog steeds in gebreke blijven. Verzoekers zullen
  de juridische grondslagen daartoe in de volgende hoofdstukken toelichten.
  III
  
  IN RECHTE
  
  1
  
  Verweten gedraging:
  doelstellingen
  
  1.1
  
  Vereiste reductiedoelstellingen: 40% in 2020 en 87,5% in 2050 (t.o.v.
  1990)
  
  35.
  België heeft samen met meer dan 190 landen (en de EU) het VN Klimaatverdrag
  geratificeerd, dat gesloten werd in 1992.51 Daarin hebben de Verdragsluitende Partijen
  het als hun verplichting aanvaard om een ‘gevaarlijke’ klimaatverandering te
  voorkomen.52 De geïndustrialiseerde landen (annex I-landen, waaronder België)
  hebben bovendien geaccepteerd om hierbij het voortouw te nemen vanwege hun
  historische broeikasgasuitstoot.
  niet-naleving
  
  van
  
  de
  
  zelf
  
  erkende
  
  	
    
  36.
   In de jaarlijkse bijeenkomsten in 2009 in Kopenhagen (COP15) en in 2010 in Cancun
  (COP16)53 werden de tot dan toe abstract geformuleerde verplichtingen uit het VN
  Klimaatverdrag nader geconcretiseerd, op basis van de wetenschappelijke
  bevindingen van het IPCC. Door de Verdragsluitende Partijen werd toen in de eerste
  plaats overeengekomen dat de aarde niet verder mag opwarmen dan 2 graden
  Celsius boven het pre-industriële niveau om een ‘gevaarlijke’ klimaatverandering te
  voorkomen:
  “Erkent verder dat diepe verminderingen in de globale uitstoot van
  broeikasgassen vereist zijn volgens de wetenschap, en zoals gedocumenteerd in
  het Fourth Assessment Report [vertaald: ‘Vierde Beoordelingsrapport’] van het
  International Panel on Climate Change, met het oog op de zodanige reductie
  van de globale uitstoot van broeikasgassen om de toename in de globale
  gemiddelde temperatuur onder 2°C boven het pre-industrieel niveau te houden,
  en dat de Partijen dringende actie moeten ondernemen om deze lange
  
  United Nations Framework Convention on Climate Change (‘UNFCCC’), Earth Summit, Rio de Janeiro.
  Artikel 2 VN-Klimaatverdrag.
  53 Respectievelijk de 15e en 16e Conferentie van Verdragspartijen bij het VN-Klimaatverdrag. Het VN-Klimaatverdrag
  telde toen 194 partijen.
   51
  52
  
  12	
    
  	
    
  
  	
    
  	
    
  termijndoelstelling te bereiken, consistent met de wetenschap en op basis van
  billijkheid”54
  In Kopenhagen en Cancun werd in de tweede plaats geconcretiseerd wat de
  reductieverplichting voor geïndustrialiseerde landen moet zijn om die tweegradendoelstelling te kunnen halen. Op basis van de conclusies van het IPCC werd berekend
  dat in ontwikkelde landen (waaronder België) een reductie van 25-40% van
  broeikasgassen in 2020 en een reductie van 80-95% van broeikasgassen in 2050
  noodzakelijk is ten opzichte van het basisjaar 1990.55 De marge in de percentages
  heeft te maken met de kans om onder de 2°C te kunnen blijven:
  25% reductie t.o.v. 1990
  40% reductie t.o.v. 1990
  
  50% kans om onder 2°C te blijven
  85% kans om onder 2°C te blijven
  
  Slechts met een reductie van 40% bestaat dus een kans die men werkelijk als
  ‘realistisch’ kan benoemen om onder de 2°C te blijven.
  37.
  De tweegraden-doelstelling en de bijbehorende noodzakelijke reductieverplichting
  van 25-40%, is mede op initiatief van België tot stand gekomen. Hierna worden als
  voorbeeld enkele officiële teksten aangehaald.
  ° De Kamer van Volksvertegenwoordigers vroeg in een resolutie van 9 december
  2009 dat de federale regering internationaal zou pleiten voor een reductie van de
  broeikasgassen met 25-40% tegen 2020 en 80-95% tegen 2050.56
  ° In haar strategische visie op lange termijn inzake duurzame ontwikkeling
  (goedgekeurd bij KB van 18.07.201357), pleitte de federale regering voor de
  goedkeuring van maatregelen die noodzakelijk zijn om de milieu-impact door
  menselijke activiteiten te voorkomen of te corrigeren, waaronder de beperking van
  de globale opwarming tot 1.5 - 2°C op lange termijn.
   ° In het Vlaams Parlement werd op dezelfde datum (9 december 2009) eveneens
  een resolutie aangenomen. Met uitdrukkelijke verwijzing naar het voorzorgsprincipe
  nam het Vlaams Parlement dezelfde reductiepercentages in acht en werd de
  
  UNFCCC, Report of the Conference of the Parties on its sixteenth session, held in Cancun from 29 November to 10
  December
  2010,
  FCCC/CP/2010/7/Add.1,
  decision
  1/CP.16,
  http://unfccc.int/resource/docs/2010/cop16/eng/07a01.pdf, 3, § 4: “Further recognizes that deep cuts in global
  greenhouse gas emissions are required according to science, and as documented in the Fourth Assessment Report
  of the Intergovernmental Panel on Climate Change, with a view to reducing global greenhouse gas emissions so as
  to hold the increase in global average temperature below 2 °C above pre-industrial levels, and that Parties should
  take urgent action to meet this long-term goal, consistent with science and on the basis of equity; also recognizes
  the need to consider, in the context of the first review, as referred to in paragraph 138 below, strengthening the
  long-term global goal on the basis of the best available scientific knowledge, including in relation to a global
  average temperature rise of 1.5 °C”.
  55 UNFCCC, Report of the Conference of the Parties serving as the meeting of the Parties to the Kyoto Protocol on its
  sixth session, held in Cancun from 29 November to 10 December 2010, 15 maart 2011, FCCC
  /KP/CMP/2010/12/Add.1, decision 1/CMP.6, p. 3, 6e voorafgaande overweging van de preambule,
  http://unfccc.int/resource/docs/2010/cmp6/eng/12a01.pdf; IPCC, 4th Assessment Report, Working Group 3, Climate
  Change 2007, Mitigation of Climate Change, 776.
  56 Resolutie van 3 december 2009 van de Belgische Kamer van Volksvertegenwoordigers met het oog op de VN
  conferentie van Kopenhagen inzake klimaatsverandering van 7 tot 18 december 2009, doc 52 2263/002, 4.
   57 Koninklijk besluit van 18 juli 2013 houdende vaststelling van de federale beleidsvisie op lange termijn inzake
  duurzame ontwikkeling, BS 8 oktober 2013.
  54
  
  13	
    
  	
    
  
  	
    
  
  	
    
  
  Vlaamse Regering verzocht om het voortouw te nemen om een “gedragen,
  ambitieus en kwaliteitsvol internationaal klimaatakkoord” te bereiken.
  ° In Wallonië werden doelstellingen van 30% tegen 2020 en 80-95% wettelijk verankerd
  in het decreet “Klimaat” van 20 februari 2014 (verderop geciteerd).58
  ° Voor het Brussels Hoofdstedelijk Gewest werd geen officieel document
  teruggevonden, maar gelet op het bovenstaande moet besloten worden dat zij hier
  minstens impliciet mee ingestemd heeft.
  38.
  Er bestaat dus wereldwijd wetenschappelijke én politieke overeenstemming over de
  noodzakelijke reductiedoelstelling voor de Annex I landen (waaronder België): per
  2020 moet de uitstoot van CO2 ten opzichte van het basisjaar 1990 met 25-40%
  gereduceerd zijn (met daarna nog veel verdergaande reducties per 2050), om een
  gevaarlijke klimaatverandering (> 2°C) te vermijden. Deze normen werden volledig
  onderschreven door gedaagden. Op geen enkel moment hebben zij gesteld dat de
  noodzakelijke reducties technisch of economisch niet haalbaar zijn.
  39.
  Het rapport ‘Scenario’s voor een koolstofarm België tegen 2050’, onderschreven door
  Roland Moreau (Directeur-Generaal Leefmilieu) en Melchior Wathelet (toen
  Staatssecretaris voor Leefmilieu), heeft berekend hoe deze doelstellingen omgerekend
  moeten worden naar de Belgische context. Uit het rapport volgt dat België met ingang
  van 2010 een reductie van 5,1% per jaar moet realiseren om de klimaatdoelstellingen
  te halen. Dit komt uit op een reductie in 2020 ten opzichte van 1990 van 45%59 en een
  reductie in 2050 ten opzichte van 1990 van 87,5%:60
  
  Bron: Scenario’s voor een koolstofarm België tegen 2050
  
  	
    
  
  Artikel 4 Waals Decreet van 20 februari 2014 “Klimaat”, BS 10 maart 2014.
   Zonder “land-use, land-use change and forestry”. Berekening: 132 Mton CO2eq in 2010, telkens 5.1% afhouden:
  132 * (1-0,051)^5 = 78 Mton CO2eq in 2010; Proportioneel t.o.v. 1990: (78-143)/143 = -45%. Cijfers afkomstig van:
  www.klimaat.be/files/5313/9877/6128/NIR_Belgium_150414_final.pdf.
  60 Dienst Klimaatverandering van de Federale Overheidsdienst Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en
  Leefmilieu, in nauwe samenwerking met Climact en VITO, Scenario’s voor een koolstofarm België tegen 2050,
  november 2013, http://www.klimaat.be/2050/files/2413/8364/9705/brochure_2050_NLnew.pdf, 4.
  58
  59
  
  14	
    
  	
    
  
  	
    
  
  	
    
  
  	
    
  Rekening houdend met deze feiten en met de hiervoor genoemde bandbreedte van
  25-40% reductie in 2020, die in internationaal verband is vastgesteld als zijnde
  noodzakelijk, moet van België dan een reductie van 40%, althans minstens 25%, in 2020
  gevorderd kunnen worden en een reductie van 87,5% (op basis van het voormelde
  rapport), althans minstens 80%, in 2050 (ten opzichte van het jaar 1990).
  1.2
  
  De omvang van de Belgische emissies
  
  40.
  België was in 2011 verantwoordelijk voor 0,38 % van de mondiale uitstoot van
  broeikasgassen.61 België neemt daarmee de 42e plaats in de lijst van landen
  gerangschikt per grootste uitstoot. De uitstoot per capita bedraagt in 2011 11,82
  tCO₂e, waarmee België (net onder Nederland) op de 33e plaats staat wereldwijd.
  41.
   De Europese reductiedoelstelling voor België ligt op 15% voor niet-ETS sectoren in 2020
  t.o.v. 2005. Deze werd afgeleid van de Europese doelstelling om in de hele EU tegen
  2020 een vermindering met 20% te bereiken ten opzichte van 1990. Op basis van de
  IPCC rapporten gaf het Internationaal Energie Agentschap aan dat met de huidige
  beleidsvoornemens (waaronder deze van de EU en dus van België), de aarde
  substantieel veel verder zal opwarmen dan twee graden, waarschijnlijk eerder tussen
  de 3.6°C en 5.3°C (vergeleken met het pre-industrieel niveau).”62 Ook het United
  Nations Environment Programme (UNEP) geeft al sedert 2010 in haar jaarlijkse ‘Emission
  GAP Report’ aan dat zelfs met de hoogste voorwaardelijk beloften voor 2020 (onder
  voorwaarde dat andere landen ook meer CO2-emissies reduceren), de tweegradendoelstelling niet gehaald zal worden.63 Voor de EU gaat het dan bijvoorbeeld om de
  voorwaardelijke belofte van 30% reductie in 2020.
  42.
  Los van het feit dat de gezamenlijke Europese doelstelling van 20% reductie in 2020
  gelet op de voorgaande inzichten op zich onvoldoende is, is België momenteel zelfs
  niet op schema om de Europese drempels te halen. Het Europees Milieuagentschap
  stelde in 2013 vast dat zelfs bijkomende maatregelen in België niet voldoende zouden
  zijn om de uitstoot in 2020 onder de verplichte drempel te brengen.64 In het laatste
  
  Cijfer afkomstig van: http://cait2.wri.org/wri, laatst beschikbare informatie is 2011. Uitstoot van België
  (3.015,81MtCO₂e) vergeleken met de wereldwijde uitstoot (782.302,68 MtCO₂e) geeft een proportioneel aandeel
  van 0,38 % afgerond. Het betreft de uitstoot zonder de veranderingen in landgebruik en bosbouw (zogenaamde
  ‘LULUCF’).
   62 Internationaal Energie Agentschap, Redrawing the Energy-Climate Map, van 10 juni 2013, 9: “Policies that have
  been implemented, or are now being pursued, suggest that the long-term average temperature increase is more
  likely to be between 3.6 °C and 5.3 °C (compared with pre-industrial levels), with most of the increase occurring this
  century.”
  Vrij vertaald: “Beleiden die warden geïmplementeeerd, of die nu nagestreefd worden, suggereren dat de lange
  termijn gemiddelde temperatuurstijging waarschijnlijk tussen de 3.6°C en 5.3°C zal zijn (vergeleken met het
  preïndustrieel niveau), waarvan de grootste stijging zal gebeuren tijdens deze eeuw.”
  63 UNEP, Emission Gap Report 2010, www.unep.org/publications/ebooks/emissionsgapreport.
  64 Europees Milieuagentschap, rapport nr. 10/2013, Trends and Projections in Europe 2013, 11: “For six Member States
  (Austria, Belgium, Finland, Ireland, Luxembourg and Spain), the latest projections indicate that even additional
  measures planned at national level will not be sufficient to bring 2020 emissions below their respective 2020 target
  under the ESD. These Member States must therefore increase their efforts to design, adopt and implement emissionreducing policies and measures, and will need to consider the use of flexibility mechanisms.”
  Vrij vertaald: "Voor zes lidstaten (Oostenrijk, België, Finland, Ierland, Luxemburg en Spanje) geven de laatste
  projecties aan dat zelfs bijkomende maatregelen gepland op het nationaal niveau niet voldoende zijn om de
  emissies in 2020 te brengen beneden hun respectievelijke 2020 doestelling onder de ESD (‘Effort Sharing Decision’).
   Deze lidstaten moeten dus hun inspanningen verhogen om uitstootreducerende politieken en maatregelen te
  61
  
  15	
    
  	
    
  
  	
    
  	
    
  rapport van 2014 werd aangegeven dat België maar liefst voor twee van de drie 2020-20-doelstellingen niet op schema is (reductie van uitstoot en voor het verbeteren
  van energie-efficiëntie).65 Één en ander is te wijten aan het feit dat binnen België geen
  gepast en coherent klimaatbeleid bestaat bij gedaagden. Het meest frappante
  voorbeeld is dat er nog steeds geen akkoord is over een interne lastenverdeling bij
  gedaagden voor de periode 2013-2020 (we zijn 2015).
  43.
  Gelet op het feit dat het beleid van gedaagden niet de hoger uitgelegde
  noodzakelijke doelstelling tot uitgangspunt neemt, handelen gedaagden
  onrechtmatig en schenden zij het recht: Hun gedrag vormt een schending van (i) de
  mensenrechten, (ii) het preventiebeginsel, (iii) het voorzorgsbeginsel, (iv) de
  zorgvuldigheidsnorm en (v) van het recht op gebruik van niet-toegeëigende
  milieubestanddelen (art. 714 BW). Gedaagden hebben nochtans deze doelstelling zelf
  erkend en mede tot stand gebracht in het kader van hun verplichting om het
  voortouw te nemen. Gedaagden reduceren aldus willens en wetens minder de uitstoot
  van broeikasgassen dan zij zelf als noodzakelijk hebben beoordeeld.
  2
  
  De vorderingen van verzoekers: herstel in natura/preventieve
  maatregelen
  
  44.
  De schending van de mensenrechten vormt een autonome rechtsgrond voor de
  toekenning van de vorderingen van verzoekers. Deze onderscheidt zich van de
  burgerlijke aansprakelijkheid met klassieke elementen van fout, schade en oorzakelijk
  verband.
  45.
   Ook het preventiebeginsel en het voorzorgsbeginsel vormen autonome rechtsgronden
  die de vorderingen van verzoekers gronden. Dit blijkt in het bijzonder uit rechtspraak
  van het hof van beroep te Gent, dat oordeelde dat “in het licht van de in de
  milieuwetgeving opgenomen beginselen van het preventief handelen en het
  voorzorgsbeginsel een rechtelijk ingrijpen zich opdringt”.66 Bijzonder belangrijk is dat het
  hof een inbreuk op de milieuwetgeving niet bewezen achtte, maar zich uitsluitend
  baseerde op een ernstige bedreiging voor het leefmilieu en de gezondheid van de
  eisers.
  46.
  Ook de schending van de zorgvuldigheidsnorm door gedaagden geeft aanleiding tot
  een sanctie. Een slachtoffer van een onrechtmatige daad heeft het recht om herstel in
  natura te vorderen in plaats van geldelijke schadevergoeding.67 In het kader van het
  herstel in natura kan de rechter eigenlijk talrijke uiteenlopende specifieke maatregelen
  treffen om het slachtoffer te herstellen in de toestand waarin hij gebleven of gekomen
  zou zijn had de schade zich niet voorgedaan.68 Reeds in 1980 besloot het Hof van
  
  ontwerpen, aan te nemen en te implementeren, en zullen het gebruik van flexibiliteitsmechanismen moeten
  overwegen.”
  65 Europees Milieuagentschap, rapport nr. 6/2014, Tracking progress towards Europe's climate and energy targets for
  2020, p. 12.
  66 Gent 26 juni 2001 en 20 november 2001, AJT 2001-02, 828.
  67 H. BOCKEN,”Herstel in natura en rechterlijk bevel of verbod. Nog enkele bedenkingen bij het cassatie-arrest van 26
  juni 1980”, in Liber Amicorum Jan Ronse, Brussel, Story-Scientia, 1986, 500.
  68 H. BOCKEN,”Herstel in natura en rechterlijk bevel of verbod. Nog enkele bedenkingen bij het cassatie-arrest van 26
  juni 1980”, in Liber Amicorum Jan Ronse, Brussel, Story-Scientia, 1986, 501.
  16	
    
  	
    
  
  	
    
  	
    
  Cassatie dat het mogelijk is om ook aan de overheid het herstel in natura te bevelen
  om een schadeverwekkende toestand te doen ophouden.69
  47.
   Hoewel artikel 1382 BW enkel spreekt over herstel van de schade, kan de rechter
  daarnaast preventieve maatregelen nemen om dreigend onrechtmatig handelen en
  de schade welke eruit kan voortvloeien, te voorkomen.70 Artikel 1382 BW is eigenlijk de
  toepassing van een zeer algemene regel, namelijk dat er een vooraf bestaande
  rechtsplicht bestaat die verbiedt om onrechtmatig schade te veroorzaken.71 Als een
  rechter tot schadeloosstelling mag besluiten op basis daarvan, mag hij ook
  maatregelen bevelen om deze vooraf bestaande rechtsplicht na te leven.72 Het is dus
  zeker niet vereist dat er al sprake is van een fout of dat de schade al ontstaan is eer de
  rechter preventieve maatregelen kan opleggen.
  48.
  Deze conclusie vindt steun in de rechtspraak van het Hof van Cassatie, dat stelt dat de
  rechterlijke macht bevoegd is om de onrechtmatige aantasting van een subjectief
  recht zowel te voorkomen als te vergoeden, die werd begaan door het bestuur bij de
  uitoefening van zijn niet-gebonden bevoegdheid.73 In twee arresten overwoog het Hof
  van Cassatie inderdaad dat krachtens het burgerlijk recht de rechter mag bevelen dat
  de verplichting om ‘geen nadeel toe te brengen’ in natura wordt uitgevoerd en dat
  daarvoor ‘alle werken worden gedaan in een gevaarlijke, ongezonde of hinderlijke
  inrichting, die niet strijdig zijn met diewelke door de administratieve overheid in het
  algemeen belang werden voorgeschreven en die het bestaan zelf van de inrichting
  niet in het gedrang brengen’.74
  
  49.
  Verzoekers zijn van mening dat het in deze procedure gaat over een actuele fout en
  belangenkrenking, die zowel huidige schade als toekomstig schade met zich
  meebrengt. Beide soorten schade werd voorheen reeds uiteengezet en aangetoond.
   De vorderingen van verzoekers zijn bijgevolg verantwoord: het opleggen van een
  rechterlijk bevel om de uitstoot van broeikasgassen te beperken moet tegelijk
  beschouwd worden als het herstel in natura van de actuele schade àls het opleggen
  van een preventieve maatregel om toekomstige schade te vermijden.
  50.
  Mocht Uw rechtbank echter oordelen dat ofwel
  (i)
  gedaagden nog geen actuele fout begaan, maar dit slechts in de toekomst het
  geval zou zijn, bijvoorbeeld wanneer gedaagden tegen 2020 niet de
  broeikasgassen met 40% gereduceerd zou hebben
  (ii) er nog geen sprake is van actuele schade maar slechts toekomstige schade
  (iii) er slechts een dreiging op een toekomstige fout en/of toekomstige schade is,
  moet geconcludeerd worden dat niets de rechter weerhoudt om alsnog preventieve
  maatregelen op te leggen.
  Cass. 26 juni 1980, Pas. 1980, I, 1342, RW 1980-81, 1661, concl. Advocaat-Generaal VELU.
  H. BOCKEN,”Herstel in natura en rechterlijk bevel of verbod. Nog enkele bedenkingen bij het cassatie-arrest van 26
  juni 1980”, in Liber Amicorum Jan Ronse, Brussel, Story-Scientia, 1986, 504-506.
  71 J. RONSE, Schade en schadeloosstelling, Gent, Story-Scientia, 1984, 95, nr. 122. RONSE wordt hierin gevolgd door
  BOCKEN.
  72 Ibid.
  73 Cass. 4 maart 2003, nrs. C030346N en C030448N, www.juridat.be.
  74 Cass. 27 april 1962, Pas. 1961-62, 938; Cass. 27 november 1974, Arr. Cass. 1975, 370.
  69
  70
  
  17	
    
  	
    
  
  51.
  Bovendien is de rechter niet gebonden door de strikte vereisten van schade en
  oorzakelijk verband en causaliteit uit het burgerlijk aansprakelijkheidsrecht als zij tot een
  schending van mensenrechten zou besluiten.
  3
  
  De nalatigheid van gedaagden schendt het recht
  
  3.1
  
  Schending van mensenrechten
  
  3.1.1
  
  Recht op leven (art. 2 EVRM)
  
  52.
   In artikel 2 van het EVRM wordt het recht op leven beschermd. Het EHRM erkende dat
  uit artikel 2 EVRM ook positieve verplichtingen voortvloeien voor staten om het leven
  van personen onder hun rechtsmacht te beschermen.75 In de zaak Öneryildiz t. Turkije
  maakt het Hof in bredere zin duidelijk dat deze positieve verplichtingen gelden ten
  aanzien van alle mogelijke levensbedreigende risico’s, inclusief milieurisico’s.76 In de
  Budayeva-uitspraak is voorts overwogen dat de positieve verplichting om het leven
  van burgers binnen de jurisdictie te beschermen ziet op: “elke activiteit, zowel publiek
  als niet publiek, in dewelke het recht op leven op het spel kan staan”.77
  
  53.
  Uit deze jurisprudentie kan afgeleid worden dat de overheid alle maatregelen moet
  nemen die gelet op de haar toekomende bevoegdheden redelijkerwijs kunnen
  worden gevergd, om te voorkomen dat een reële en directe levensbedreiging
  waarvan zij op de hoogte is of zou behoren te zijn, zich verwezenlijkt. Daarbij maakt het
  niet uit of het gaat om (milieu)bedreigingen veroorzaakt door overheidsdiensten of
  door derden.
  54.
  De staat is niet ontlast van haar positieve verplichting wanneer niet exact voorspeld
  kan worden wanneer een natuurramp zal plaatsvinden.78 In de context van natuurlijke
  rampen en noodhulp hangt de draagwijdte van de positieve verplichtingen van een
  Staat in het bijzonder af van de oorsprong van de bedreiging en de mate waarin een
  risico vatbaar is voor mitigatie (matiging).79
  
  55.
   Deze laatste overweging is heel belangrijk voor deze procedure. Niettegenstaande de
  ‘natuur’ bepaalde schade zal veroorzaken via bijvoorbeeld extreme weersfenomenen,
  is de oorzaak van deze abnormaal frequent wordende extreme weersfenomenen te
  vinden in de uitstoot van broeikasgassen door menselijke activiteiten. Deze
  antropogene oorzaak is inderdaad vatbaar voor mitigatie door het verminderen van
  uitstoot van broeikasgassen. Zonder uitstootvermindering zullen het aantal en de
  intensiteit van abnormale, onnatuurlijke weersfenomenen niet afnemen. Het is dan ook
  hierin dat verzoekers de positieve verplichting van gedaagden zien in het licht van
  artikel 2 EVRM.
  EHRM 9 juni 1998, L.C.B. t. Verenigd Koninkrijk, § 36.
  EHRM 18 juni 2002, Öneryildiz t. Turkije, § 59-94.
  77 EHRM 20 maart 2008, Budayeva t. Rusland, § 130.
  78 EHRM 20 maart 2008, Budayeva t. Rusland, § 149-152.
  79 EHRM 20 maart 2008, Budayeva t. Rusland, § 137.
  75
  76
  
  18	
    
  	
    
  
  56.
  3.1.2
  
  	
    
  	
    
  Verder volgt uit artikel 2 EVRM de verplichting om burgers te informeren over
  (potentieel) gevaarlijke situaties.80
  Artikel 8 EVRM, artikel 7bis GW, artikel 22 en 23 GW
  Wisselwerking tussen artikel 8 EVRM en de Grondwet
  
  57.
  Artikel 8 EVRM beschermt het recht op eerbiediging van privéleven, familie- en
  gezinsleven, woning en correspondentie. De bescherming die het Europees Hof voor
  de Rechten van de Mens toekent onder dit artikel is zeer ruim en behelst verschillende
  aspecten, zoals onder andere een gezonde omgeving en bescherming van de
  gezondheid. De verschillende aspecten die onder dit ene EVRM-artikel vallen, worden
  in de Belgische rechtsorde beschermd door meerdere bepalingen, namelijk (i) het
  recht op eerbiediging van het privé- en gezinsleven in de strikte zin (beschermd in art.
  22 GW), maar ook (ii) het recht op bescherming van de gezondheid (art. 23, 2° GW) en
  (iii) het recht op bescherming van een gezond leefmilieu (art. 23, 4° GW).
  58.
   Artikel 22 GW moet geïnterpreteerd worden in het licht van het analoge grondrecht
  dat door artikel 8 EVRM wordt gewaarborgd, zodat beide grondrechten dezelfde
  lading dekken.81 Bovendien lijkt er geen reden te zijn om artikel 23 GW dezelfde
  werking te ontzeggen.82 In een aantal Belgische vonnissen en arresten werd al
  uitdrukkelijk een subjectief recht op bescherming van een gezond leefmilieu erkend.83
  Daarnaast aanvaardde het hof van beroep te Brussel de combinatie van artikel 23, 2°
  GW (recht op bescherming van de gezondheid) en artikel 8 EVRM, in het kader van de
  verhoging van het aantal dag- en nachtvluchten boven een bepaald woongebied.84
  Meer nog, gedaagden dienen bij hun beleid rekening te houden met artikel 7bis GW
  (streven naar een duurzame ontwikkeling bij het uitoefenen van de respectieve
  bevoegdheden). Dit houdt onmiskenbaar ook verband met het recht op een gezond
  leefmilieu.
  59.
  Er kan bijgevolg geen twijfel bestaan dat de rechter bevoegd is om het gedrag van
  gedaagden te toetsen aan zowel artikel 8 EVRM als aan artikel 7bis, 22 en 23 (2° en 4°)
  GW. Hierna gaan verzoekers voornamelijk in op artikel 8 EVRM, dat zoals gezegd ook
  kan dienen om de Belgische grondwet te interpreteren.
  Positieve plicht tot maatregelen, ook bij verhoogd risico
  
  60.
  Het EHRM heeft in de zaak López Ostra t. Spanje uit artikel 8 EVRM de positieve
  verplichting van staten afgeleid om burgers te beschermen tegen de gevolgen van
  
  EHRM 20 maart 2008, Budayeva t. Rusland, § 132.
  Parl.St. Kamer 1993-94, 997/5, 2; Zie bijv. Arbitragehof 30 april 2003, nr. 2003/50, B.8.3; Arbitragehof 30 april 2003, nr.
  2003/51, B.4.5; Arbitragehof 2 juli 2003, nr. 2003/94, B.27.4; Arbitragehof 26 november 2003, nr. 2003/151, B.15.4.
   82 Arbitragehof 1 juni 2005, nr. 101/2005, B.2.4-B.5. Het Arbitragehof besloot om niet meer de schending van artikel 23
  GW te onderzoeken, omdat de reeds tot een schending van artikel 22 GW in combinatie met artikel 8 EVRM werd
  besloten.
  83 Luik 29 januari 1998, JLMB 1998, 470; Brussel 15 januari 1998, JLMB 1998, 268; Voorz. Rb. Verviers 11 juli 1996, JLMB
  1996, 1094; Voorz. Rb. Namen, 31 juli 2000, JLMB 2000, 1225.
  84 Brussel 10 juni 2003, A.R. 2003/KR/44, RABG 2004, 63, § 43-44. Alhoewel dit arrest vernietigd werd door het arrest van
  het Hof van Cassatie van 4 maart 2004, gingen de cassatiemiddelen niet over artikel 8 EVRM en artikel 23, 2° GW.
  80
  81
  
  19	
    
  	
    
  
  	
    
  	
    
  milieuvervuiling, ook als deze niet levensbedreigend is.85 De positieve verplichting voor
  de Staat geldt ook wanneer het gevaar van niet-statelijke activiteiten afkomstig is,
  zoals bedrijven en medeburgers veroorzaakt wordt.86
  61.
  Uit de uitspraken inzake Tatar t. Roemenië87, Storck t. Duitsland88 en Oneryildiz t. Turkije89
  volgt dat reeds bij een verhoogd risico op inbreuk van het recht op leven of het recht
  op eerbiediging van het privéleven, de verplichting tot het nemen van maatregelen
  ontstaat. De positieve verplichting van de Staat wordt dus niet aangetast bij
  wetenschappelijke onzekerheid en indien de schade nog niet is ontstaan.90 De
  uitspraak inzake Tatar verwees zelfs expliciet naar het voorzorgsbeginsel. De link tussen
  het voorzorgsbeginsel en artikel 23 GW wordt evenzeer bevestigd door de Raad van
  State, die het voorzorgsbeginsel beschouwt als deel uitmakend van het grondwettelijk
  recht op een gezond leefmilieu.91
  
  62.
  