title: ICT-onderwijsmonitor studiejaar 2002/2003: Strategische keuzen bij ICT-innovatie van het Hoger onderwijs: Enige handreikingen vanuit internationale praktijkvoorbeelden. 2004. &#x27E8;hal-00190113&#x27E9;
text: 3.3 Samenwerking binnen consortia 3.3.1 Inleiding
  
  Rond de eeuwwisseling zijn er diverse consortia opgericht voor ict-innovatie van het hoger onderwijs. Datgene waar deze consortia zich mee bezig houden verschilt. Ook in hun organisatie, bijvoorbeeld in de manier waarop wordt samengewerkt, bestaan er verschillen tussen de consortia.
  
  3.3.2 Praktijkvoorbeelden - Het Finse consortium
  
  Finse virtuele universiteit (Fins Suomen virtuaaliyliopisto, Engels Finnish Virtual University; www.virtualuniversity.fi) is opgericht in januari 2001. In de Finse nationale informatiestrategie voor het onderwijs is vastgelegd dat er in 2004 een Virtuele Universiteit moet zijn opgezet, die gebaseerd is op een consortium van diverse universiteiten, bedrijven en onderzoeksinstituten. Alle 21 Finse universiteiten participeren in het consortium. - De Zweedse Netuniversiteit (Zweeds Nätuniversitetet, Engels Swedish Net University; www.netuniversity.se) bestaat sinds maart 2002. In de Zweedse Netuniversiteit worden op basis van reeds bestaande cursussen in het hoger onderwijs cursussen voor afstandsonderwijs ontwikkeld en bijeengebracht. De deelname van universiteiten en het hoger beroepsonderwijs vindt plaats op vrijwillige basis. Op dit moment participeren 31 Zweedse instellingen voor hoger onderwijs in de Netuniversiteit. 22 Internationale Praktijkvoorbeelden - De Britse UK e-university (www.ukeu.com) is opgericht in mei 2001, en is een joint venture tussen het hoger onderwijs en het bedrijfsleven. De UK e-university richt zich op het op afstand aanbieden van universitaire cursussen en opleidingen aan geïnteresseerden over de hele wereld. Universiteiten zijn verantwoordelijk voor accreditatie, het ontwikkelen van materiaal, het organiseren van ondersteuning voor lerenden en het verzorgen van trainingen. De website van de UK e-university noemt de mogelijkheid voor universiteiten om te participeren, en somt de voordelen hiervan op. - Het programma van de Zwitserse Virtuele campus (Swiss virtual campus (SVC); www.virtualcampus.ch) loopt van 2000 tot 2004. Doel van de SVC is het ontwikkelen en geschikt maken van cursussen voor leren op afstand via Internet. Binnen een project werken ten minste drie instellingen samen. Alle Zwitserse instellingen voor hoger onderwijs kunnen projectvoorstellen indienen.
  
  3.3.3 Lessen uit de praktijkvoorbeelden
  
  De recent opgerichte landelijke consortia voor ict-innovatie van het hoger onderwijs kennen ieder hun eigen regels voor lidmaatschap. In een enkel geval zijn alle instellingen voor hoger onderwijs van een land automatisch lid, in andere gevallen is lidmaatschap van het consortium niet verplicht, maar staat toetreding open voor iedereen.
  
  3.3.4 Belang van de praktijkvoorbeelden voor de Nederlandse situatie
  
  In Nederland bestaat sinds 2001 een groot consortium voor ict-innovatie van het hoger onderwijs, de Digitale Universiteit (www.digiuni.nl). Momenteel zijn tien instellingen voor hoger onderwijs aangesloten, die tezamen 35 % van de studentenpopulatie omvatten. Naast dit grote consortium bestaan er twee veel kleinere consortia, waarin een aantal andere instellingen participeren, E-merge (www.e-mergeconsortium.nl) en Apollo (www.apolloplatform.nl). De praktijkvoorbeelden laten zien dat de vorming van dergelijke consortia ook in andere landen in de eere ste jaren van de 21 eeuw volop plaatsvond.
  
  3.4 Samenwerking tussen instellingen voor hoger onderwijs en hun omgeving 3.4.1 Inleiding
  
  Instellingen kunnen op diverse manieren bijdragen aan de ontwikkeling van hun omgeving, aan het economische, sociale en culturele leven in de omgeving. Omgeving dient hier ruim opgevat te worden als ‘alles buiten de instelling’. Het kan daarbij gaan om de gemeente waar de instelling zich bevindt, de regio, om culturele instellingen en bedrijven in de omgeving van de instelling, en ook om ‘de rest van de maatschappij’, de burgers van het land. 3.
  
  4.2 Praktijkvoorbeelden - Een land met veel aandacht voor de relatie tussen instellingen voor hoger onderwijs en hun omgeving is Groot-Brittannië. In Engeland werden al in 1999 vanuit HEFCE (zie voor een Internationale Praktijkvoorbeelden 23 toelichting pagina 53) regionale ontwikkelcentra (Engels regional development agencies) opgezet, om de bijdragen van universiteiten en colleges aan het economisch, sociaal en culturele leven in hun regio te versterken. De regionale rol van de instellingen voor hoger onderwijs wordt hier geplaatst tegenover de internationale, nationale en lokale rol. Zie verder www.hefce.ac.uk/AboutUs/people/regional.htm. - Het Britse Resource discovery network (RDN) op www.rdn.ac.uk is een portal, een website met verwijzingen naar websites over allerlei wetenschappelijke en maatschappelijke onderwerpen. Deze website wordt onderhouden vanuit het Resource Discovery Network Centre (RDNC); bijdragen worden geleverd door een groot aantal Britse instellingen voor hoger onderwijs. De websites worden zorgvuldig geselecteerd door vakspecialisten. Het Resource discovery network is vrij toegankelijk en bestemd voor iedereen die op zoek is naar wetenschappelijke internetbronnen van hoge kwaliteit. De opgenomen verwijzingen zijn zeer divers, naar onder meer verzamelingen met afbeeldingen, verwijzingen naar genootschappen, verwijzingen naar websites van vakgroepen. - De Amerikaanse Drexel University in Philadelphia verzorgt de IT-voorzieningen en -systemen voor kleinere zusterinstellingen (Amerikaans colleges) in haar omgeving. Het idee hierachter is dat deze kleine instellingen, met zo’n 1000 tot 1500 studenten, te klein zijn om dergelijke grote systemen zelf te bekostigen en te beheren. Drexel is in deze de leidende partij, en bepaalt welke diensten aangeboden worden en hoe deze worden vormgegeven; het is een dienstverlening, en geen samenwerkingsverband. Zie verder http://www.edusite.nl/edutrip2002/verslagen_strategie/11097. - Eén van de bekendste voorbeelden van samenwerking tussen universiteiten en bedrijven is Silicon Valley. De locatie van de bestaande universiteiten van Stanford en Berkely was hier zelfs voor bedrijven een doorslaggevende factor om zich juist daar te vestigen. Zie verder http://www.oecr.nl/conference/abstracts%20and%20presentations/presentations/Keynote_Weiler.ppt - In Groot-Brittannië bestaat binnen het JISC-projectenprogramma ‘Teaching en learning’ een aparte groep van museumprojecten, waarbinnen tussen 2001 en 2003 vijf projecten hebben gelopen. Ook binnen de groep van projecten rond digitale afbeeldingen zijn er een aantal projecten waarin met musea wordt samengewerkt. Het gaat hierbij om samenwerking met allerlei soorten musea en culturele instellingen, niet alleen musea voor beeldende kunsten, maar ook historische musea, natuurwetenschappelijke musea enzovoorts. Ook wordt binnen dit cluster binnen dit cluster digitalisering van materiaal uit universiteitsmusea ondernomen. In de projecten worden diverse soorten materiaal gedigitaliseerd, zoals historische documenten, foto’s van beeldende kunst en 3D-weergaven van voorwerpen. Zie verder http://www.jisc.ac.uk/index.cfm?name=programme_learning_teaching - Het JISC-project ARTWORLD is gericht op het samenstellen van een grote digitale verzameling van visuele kunst ten behoeve van het onderwijs in wereldkunst. In dit project, dat loopt van 2000-2003, werken een groot aantal musea, galeries en hoger onderwijsinstellingen samen. Zie verder http://www.jisc.ac.uk/index.cfm?name=project_artworld&src=alpha - Aan de Zweedse Umeå University bestaat sinds 2000 het Educational Virtual Museumproject, mede gefinancierd door de Raad voor vernieuwing van het hoger onderwijs. Het doel van het project is het creëren van een virtueel museum, waarin studenten museologie ervaring kunnen opdoen met het werken in en managen van een museum, met inhoudelijke as- 24 Internationale Praktijkvoorbeelden pecten van classificatie, en met nieuwe digitale technieken. In dit project wordt samengewerkt met een aantal kleinere musea, die aan hun eigen regio gewijd zijn. Zie verder http://www.hgur.se/activities/projects/financed_projects/a-b/bjorkroth_maria_99.htm
  
  3.4.3 Lessen uit de praktijkvoorbeelden
  
  Eén manier waarop instellingen voor hoger onderwijs kunnen bijdragen aan de ontwikkeling van hun omgeving, is door directe dienstverlening. Er zijn praktijkvoorbeelden waarin instellingen voor hoger onderwijs technische voorzieningen ter beschikking stellen aan andere onderwijsinstellingen die deze niet zelf kunnen beheren, bijvoorbeeld aan middelbare scholen. Ook is er een praktijkvoorbeeld waarin instellingen voor hoger onderwijs aan de buitenwereld informatie verschaffen over wetenschappelijke onderwerpen. Instellingen voor hoger onderwijs kunnen tevens aan hun omgeving bijdragen door met organisaties uit de omgeving samen te werken in projecten. Er zijn praktijkvoorbeelden waar instellingen voor hoger onderwijs samenwerking met musea in projecten op het gebied van onderwijskundige toepassingen van ict, en voorbeelden waarin instellingen samenwerken met bedrijven op het gebied van onderzoek. Tot slot zijn er praktijkvoorbeelden op bestuurlijk niveau waarbij instellingen voor hoger onderwijs door de overheid worden aangemoedigd en ondersteund worden in hun samenwerking met de omgeving.
  
  3.4.4 Belang van de praktijkvoorbeelden voor de Nederlandse situatie
  
  In Nederland vindt samenwerking tussen instellingen voor hoger onderwijs en hun omgeving op beperkte schaal plaats. Zo kunnen scholen in Noord-Nederland sinds september 2002 tegen betaling de digitale leeromgeving Blackboard van de Rijksuniversiteit Groningen gebruiken (zie http://www.edusite.nl/edusite/nieuws/10817). Ook is er sprake van samenwerking in onderzoek tussen instellingen voor hoger onderwijs en bedrijven. De praktijkvoorbeelden laten zien dat er meer samenwerkingsvormen mogelijk zijn. Zij verschaffen voorbeelden van het opzetten van projecten met musea en culturele instellingen, voorbeelden van informatievoorziening voor de buitenwereld, en laten manieren zien waarop de overheid dergelijke initiatieven kan ondersteunen.
  
  Implementatie 4.1 Inleiding
  
  Een goede implementatiestrategie is van levensbelang bij het realiseren van ict-innovatie van het hoger onderwijs. In Nederland wordt hierbij op landelijk niveau al jaren een belangrijke rol gespeeld door SURF ICT en Onderwijs (voorheen SURF Educatie<F>). Jaarlijks stelt SURF een paar miljoen euro ter beschikking voor het uitvoeren van ict-innovatieprojecten. Bij de implementatie op instellingsniveau wordt een belangrijke rol gespeeld door de centra voor ict in het onderwijs (ICTO-centra). Deze centra zijn veelal een aantal jaren geleden opgericht, en horen bij veel instellingen inmiddels tot de structurele voorzieningen. De praktijkvoorbeelden brengen drie onderwerpen naar voren op het gebied van implementatie: - subjectspecifieke netwerken als implementatiestrategie - de integratie van ict-innovatie en niet-ict-innovatie als implementatiestrategie - de implementatie van disseminatie. 4.2 Subjectspecifieke netwerken tussen instellingen 4.2.1 Inleiding
  
  Eén mogelijkheid voor het implementeren van ict-innovatie is via subjectspecifieke netwerken tussen instellingen. Via het netwerk kunnen mensen die zich met hetzelfde vakgebied of onderwerp bezighouden samenwerken aan ict-innovatie en ze kunnen kennis, ervaring en producten delen.
  
  4.2.2 Praktijkvoorbeeld
  
  
  
  -
  
  De Finse Virtuele universiteit ondersteunt de vorming van twee soorten netwerken: netwerken rond specifieke onderwerpen en regionale netwerken. In een netwerk rond een onderwerp wordt binnen een discipline of multidisciplinair gewerkt aan het ontwikkelen van online activiteiten rond dit onderwerp. Ieder netwerk heeft een website waarop informatie te vinden is over bijvoorbeeld cursussen, doctoraalprogramma’s en evenementen. Voorbeelden van netwerken met Engelstalige informatie op hun website zijn: - Virtual university of Literature (www.utu.fi/hum/virtuaalikirjallisuus/in english.htm) - Finland Future Academy www.tukkk.fi/tutu/tva/main_uk.htm
  
  4.2.3 Uitgewerkt praktijkvoorbeeld
  
  In het volgende praktijkvoorbeeld zijn netwerken van docenten (en studenten) in het hoger onderwijs opgericht die zich richten op één vakgebied. Daarmee spelen de netwerken op een slimme manier in op het feit dat docenten in het hoger onderwijs zichzelf vaak allereerst als Internationale Praktijkvoorbeelden 27 vakspecialist zien. Via een aantal ingebouwde mechanismen van halen en brengen wordt ervoor gezorgd dat het netwerk meer omvat dan informatieverstrekking, maar dat het echt door en voor vakgenoten in stand wordt gehouden.
  
  LTSN
  
  Het Britse Learning and Teaching Support Network (LTSN) is in Groot-Brittannië een belangrijke bron voor informatie en advies over leren en onderwijzen in het hoger onderwijs. Het doel van de LTSN is om onderwijs van hoge kwaliteit te bevorderen door het ontwikkelen en verspreiden van goede praktijkvoorbeelden in alle disciplines, en om een plek te zijn waar alle hulpmiddelen en informatie te vinden is over vernieuwing van het hoger onderwijs. De LTSN is een netwerk bestaande uit 24 subjectspecifieke centra, die zich bevinden in instellingen voor hoger onderwijs verspreid over Groot-Brittannië, en die subjectspecifieke expertise en informatie over leren en lesgeven bieden. De onderwerpen van de 24 subjectspecifieke centra zijn breed. Zo zijn er centra voor onder meer economie, techniek, filosofie en theologie. Ieder centrum heeft een eigen website waarop geïnteresseerden terecht kunnen voor leermaterialen, een overzicht van goede praktijkvoorbeelden, aankondiging van evenementen en een overzicht van projecten. De onderwerpen en vakgebieden zijn zo gekozen dat in principe het gehele Britse hoger onderwijs wordt bestreken, inclusief hoger onderwijscursussen die in het volwassenenonderwijs worden gegeven. Daarnaast is er een Algemeen centrum, dat disciplineoverstijgende expertise en informatie aanbiedt. De LTSN wordt gefinancierd door de vier financiële raden voor het hoger onderwijs van Engeland, Schotland, Wales en Noord-Ierland. De doelgroep van de LTSN omvat alle medewerkers van instellingen die betrokken zijn bij het onderwijs, waaronder de wetenschappelijke staf, senior managers, onderwijstechnologen, docentprofessionaliseerders en loopbaanbegeleiders. De LTSN streeft ernaar om voor deze groepen de belangrijkste informatievoorziening en adviesorgaan te worden. De LTSN betreft vernieuwing van het hoger onderwijs, zowel met als zonder ict. Geassocieerd aan de LTSN is het door JISC (zie de toelichting op pagina 53) gefinancierd Technologies Centre, bestaande uit TechDis, waarin onderzoek gedaan wordt naar alle aspecten van technologie en handicaps, en TechLearn, dat de toepassing van nieuwe technologieën in hoger en volwassenenonderwijs onderzoekt. Een voorbeeld van een netwerk binnen LTSN is het netwerk van de natuurwetenschappen. De website van het netwerk van natuurwetenschappen bevat een schat aan informatie op het gebied van het onderwijs in de natuurwetenschappen. Zo is er een overzicht van relevante bijeenkomsten, een overzicht van lopende vernieuwingsprojecten, een literatuuroverzicht, een nieuwsbrief, en diverse soorten handleidingen voor het onderwijzen van specifieke onderwerpen, variërend van korte stukjes over actuele onderwerpen tot complete handleidingen voor een specifiek onderwerp. Maar het netwerk is meer dan een informatieverstrekker. Deelnemers kunnen op verschillende manieren zelf bijdragen aan de informatie op het netwerk. Op het netwerk zijn bijvoorbeeld beoordelingen van studieboeken te vinden door medewerkers van de instellingen. De website bevat ook een lijst van informatiebronnen en hulpmiddelen. Betrokkenen kunnen zelf een bron of hulpmiddel (bijvoorbeeld een stuk educatieve software) voorleggen voor opname in de database. Als het verzoek wordt gehonoreerd, krijgt de indiener als beloning een boekenbon van 25 pond (± 35 euro). De website bevat ook een lijst van educatieve software, met informatie over hoe en waar die tegen welke prijs te verkrijgen is. Het netwerkkarakter blijkt verder uit de special interest groups. Tot slot worden binnen het netwerk een beperkt aantal onderwijsvernieuwingsprojecten uitgevoerd, en worden er bijeenkomsten georganiseerd voor medewerkers van de diverse lopende projecten. 4.2.4 Lessen uit de praktijkvoorbeelden
  
  In de twee praktijkvoorbeelden van subjectspecifieke netwerken is het onderwerp van het netwerk vrij breed. Zo zijn er Britse netwerken voor onder meer economie, techniek, filosofie en theologie. In de praktijkvoorbeelden wordt gezamenlijk gewerkt aan ict-innovatie. Een belangrijke rol vervult de website van het netwerk. Via deze website worden voor eindgebruikers in het hoger onderwijs, meestal docenten, leermiddelen beschikbaar gesteld. Ook bevat de website overzichten van bijvoorbeeld evenementen en projecten, en kunnen hier ervaringen uitgewisseld worden. Betrokkenen kunnen zelf aan het netwerk bijdragen door het leveren van hulpmiddelen en informatiebronnen, en door beoordelingen van hulpmiddelen en boeken te schrijven.
  
  4.2.5 Belang van de praktijkvoorbeelden voor de Nederlandse situatie
  
  In Nederland wordt bij ict-innovatie van het hoger onderwijs intensief samengewerkt tussen instellingen. De samenwerking is echter niet of nauwelijks georganiseerd via de lijnen van het vakgebied. Uitbreiding met netwerken per vakgebied kan een interessante optie zijn, mede omdat veel ict-hulpmiddelen wél vakspecifiek zijn (zie Schoonenboom e.a. 2003: 21-27). De Finse en Britse netwerken kunnen daarbij als voorbeeld dienen.
  
  4.3 De integratie van ict-innovatie en niet-ict-innovatie 4.3.1 Inleiding
  
  Bij ict-innovatie staat steeds de innovatie van het onderwijs voorop. Ict is daarbij nooit het einddoel, maar een middel om een onderwijsdoel te bereiken. Ict-innovatie is daarmee een specifieke vorm van onderwijsinnovatie, en heeft veel kenmerken gemeen met andere vormen van onderwijsinnovatie. In één praktijkvoorbeeld wordt die verwantschap gehonoreerd door projecten voor ict-innovatie en niet-ict-innovatie in een gezamenlijke organisatie onder te brengen. 4.3.2 Praktijkvoorbeeld
  
  
  
  -
  
  In 1990 is door het Zweedse parlement de Raad voor vernieuwing van het hoger onderwijs ingesteld (Zweeds Rådet för högere Utbildnung, Engels Council for the renewal of higher education; www.hgur.se). Het doel van de raad is het ondersteunen van de vernieuwing van het hoger onderwijs, zowel op doctoraal als postdoctoraal niveau. De taken van de raad omvatten: het ondersteunen van pedagogische vernieuwing aan universiteiten en colleges; beslissen en verdelen van subsidies voor vernieuwing en verbetering van het hoger onderwijs; Internationale Praktijkvoorbeelden 29 het monitoren van de resultaten; het vastleggen en verspreiden van informatie over onderzoek naar en ontwikkeling van het hoger onderwijs. De hoofdtaak is het verstrekken van subsidies voor projecten, die door docenten geïnitieerd worden. Een deel van deze projecten hebben betrekking op onderwijsvernieuwing met behulp van ict.
  
  4.3.3 Lessen uit de praktijkvoorbeelden
  
  Het Zweedse voorbeeld laat zien dat het mogelijk is om een landelijke, permanente organisatie in het leven te roepen die zich bezighoudt met vernieuwing van het hoger onderwijs.
  
  4.3.4 Belang van de praktijkvoorbeelden voor de Nederlandse situatie
  
  De Nederlandse Stichting SURF (www.surf.nl) is een organisatie voor onderwijsinnovatie die zich specifiek richt op ict. Er is in Nederland geen landelijk orgaan voor vernieuwing van het hoger onderwijs in het algemeen. Het is denkbaar dat het de eenheid en duurzaamheid van de vernieuwing van het hoger onderwijs in Nederland ten goede zou komen wanneer er een dergelijke organisatie of samenwerkingsverband in het leven zou worden geroepen. Daarbij zou SURF uiteraard een belangrijke rol moeten spelen. De Zweedse Raad voor vernieuwing van het hoger onderwijs kan hierbij tot voorbeeld dienen. 4.4 Betrokkenheid van studenten 4.4.1 Inleiding
  
  Ict-innovatie van het hoger onderwijs dient te leiden tot verbetering van het onderwijs. Het dient ertoe te leiden dat studenten beter of makkelijker gaan leren, of het leren leuker gaan vinden. Daarom is het van belang dat ict-innovaties goed aansluiten bij de wensen en mogelijkheden van studenten. In een praktijkvoorbeeld wordt dit gedaan door studenten nauwer te betrekken bij vernieuwingsprojecten.
  
  4.4.2 Praktijkvoorbeeld -
  
  In de projecten van de Zweedse Raad voor vernieuwing van het hoger onderwijs speelt studentparticipatie een belangrijke rol. Studentparticipatie in zowel de ontwikkeling als implementatie van een project is een voorwaarde om voor financiering in aanmerking te komen. Zie verder http://hgur.hsv.se/activities/ansokan/2004/Inf_about_application_engelska.pdf
  
  4.4.3 Belang van de praktijkvoorbeelden voor de Nederlandse situatie
  
  In de grote vernieuwingsprojecten van SURF is disseminatie van de resultaten in de richting van studenten één van de criteria voor toekenning van projecten. Het valt te overwegen om in navolging van de werkwijze van de Zweedse raad voor vernieuwing van het hoger onderwijs, de criteria voor deze projecten uit te breiden met het betrekken van studenten in de ontwikkeling en implementatie van het project.
  
  4.5 Disseminatie 4.5.1 Inleiding
  
  Een al oud probleem bij ict-innovatie vormt het feit dat ict-innovatie in instelling A vaak elders niet bekend is, en vaak in samenhang daarmee, dat de resultaten van de innovatie in instelling A niet gebruikt worden in instelling B. Dit is het probleem van disseminatie. De praktijkvoorbeelden laten diverse disseminatiemethoden zien. 4.5.2 Praktijkvoorbeelden - Een ‘eenvoudige’ vorm van disseminatie betreft disseminatie van onderwijsmateriaal. Hierbij gaat het slechts om het verspreiden van materiaal, van (het verspreiden) van ict-innovatie, van onderwijsvernieuwing, is hierbij geen sprake.
  
  In het OpenCourseWare project van het Massachusetts Institute of Technology wordt het cursusmateriaal van complete cursussen gratis toegankelijk voor iedereen op het web gezet. De beschikbaarheid betreft alleen het materiaal, het is niet mogelijk om met een docent in contact te treden of om de bij de cursus behorende kwalificatie te behalen. De officiële start is in september 2003; er zal dan materiaal van een paar honderd cursussen beschikbaar zijn op adres www.ocw.mit.edu. De cursussen bestrijken het brede terrein van de MIT opleidingen. Iedere cursus bevat verwijzingen naar de organisatorische en inhoudelijke informatie en hulpbronnen die bij die cursus horen. De indeling varieert per cursus. - Het Britse Learning and Teaching Support Network omvat 24 centra, dat zijn netwerken rond een specifieke vakgebied of onderwerp. Ieder centrum heeft een eigen website waarop geïnteresseerden onder meer leermaterialen kunnen vinden. Zie verder de bespreking op pagina 28 en www.ltsn.ac.uk. - De Britse financiële raad voor het hoger onderwijs in Engeland (HEFCE; www.hefce.ac.uk) kent vier directoraten (zie voor een toelichting pagina 53). Eén daarvan is geheel gewijd aan gewijd aan kennisoverdracht, wat laat zien dat de HEFCE groot belang hecht aan disseminatie. - Disseminatie van projectresultaten kan bevorderd worden door opname van disseminatieactiviteiten als een criterium voor projecten te hanteren. Dit gebeurt bij projecten van de Zweedse Raad voor vernieuwing van het hoger onderwijs. Zie verder http://www.hgur.se/activities/ansokan/2004/Inf_about_application_engelska.pdf
  
  4.5.3 Lessen uit de praktijkvoorbeelden
  
  De praktijkvoorbeelden laten diverse manieren zien waarop disseminatie bevorderd kan worden: - disseminatie van digitale materialen en cursussen via websites - disseminatie van kennis, ervaringen en materialen via subjectspecifieke netwerken - het hanteren van disseminatie als criterium voor de toekenning van ict-innovatieprojecten - het aanwijzen van disseminatie als speerpunt binnen landelijke organisaties die zich met (ictinnovatie van) het hoger onderwijs bezighouden.
  
  4.5.4 Belang van de praktijkvoorbeelden voor de Nederlandse situatie
  
  In Nederland wordt veel aandacht besteed aan disseminatie van ict-innovatie. Opname van disseminatie-activiteiten geldt als een criterium voor SURF-projecten. Veel disseminatie vindt plaats via de bijeenkomsten en websites van SURF ICT en Onderwijs. SURF beheert enkele thematische websites met informatie over leren met ict. Voorbeelden zijn Digit@le Did@ctiek, een website voor docenten (www.digitaledidactiek.nl); E-learning, over de implementatie van digitale leeromgevingen (http://e-learning.surf.nl); Good Practices, een website met praktijkvoorbeelden (http://goodpractices.surf.nl). De praktijkvoorbeelden geven een aantal mogelijkheden om de disseminatie verder te bevorderen. Een mogelijkheid voor de verspreiding van (kennis over) ict-innovaties is disseminatie van kennis, ervaring en materialen via subjectspecifieke netwerken. Een mogelijkheid voor de verspreiding van digitaal onderwijsmateriaal is dat instellingen in navolging van het Open Coursewareproject van het MIT via hun websites digitale cursusmaterialen gaan verstrekken. jkvoorbeelden 5 Professionalisering en ondersteuning
  
  5.1 Inleiding Een goed instellingsbeleid omvat professionalisering en ondersteuning van degenen die betrokken zijn bij ict-innovatie van het onderwijs. De praktijkvoorbeelden laten de volgende manieren van professionalisering en ondersteuning zien: - ondersteuning die landelijk of in ieder geval instellingsoverstijgend wordt georganiseerd - gerichte ondersteuning van specifieke doelgroepen - landelijke professionaliseringsactiviteiten
  
  5.2 Landelijke informatievoorziening 5.2.1 Inleiding
  
  Een belangrijke vorm van ondersteuning bij ict-innovatie van het hoger onderwijs bestaat uit het verschaffen van informatie. Daarbij is winst te behalen wanneer instellingen gezamenlijk informatie over ict-innovatie van het onderwijs verschaffen, zodat op die manier consistentere en meer informatie kan worden aangeboden. De praktijkvoorbeelden laten diverse vormen
  
  hiervan zien
  
  . 5.
  
  2.2 Praktijkvoorbeelden
  
  - De website van de Finse virtuele universiteit verschaft docenten informatie over leren met ict. Docenten vinden er hulpmiddelen voor het ontwikkelen van online cursussen en het verrijken van reguliere cursussen, voor het selecteren en gebruiken van technologie, voor het produceren van leermaterialen, en voor het evalueren van de bruikbaarheid van online cursussen. Ook verschaft de portal informatie over auteursrecht en over trainingen in ict in het onderwijs. Via de website van de Finse Virtuele universiteit hebben docenten toegang tot de PEDA FORUM website, een platform voor het uitwisselen van ervaringen met ict in het hoger onderwijs. Zie verder www.virtuaaliyliopisto.fi/index.php?profile=opetus&language=eng&pageref=0 - Het Britse JISC infonet verschaft informatie over leren met ict, waarbij opvalt dat men op deze website per discipline kan zoeken. Zie verder www.jiscinfonet.ac.uk. - De website van de Amerikaanse Teaching, Learning and Technology groep (www.tltgroup.org) bevat informatie die met name gericht is op het managen van de veranderingen in het onderwijs. - In een aantal landen bestaan websites die een overzicht bieden van cursussen die aan alle instellingen voor hoger onderwijs door het hele land worden aangeboden. Als onderdeel of los hiervan bestaan er websites die een overzicht geven van het landelijke aanbod aan online cursussen. Een Duits en Fins overzicht zijn te vinden op respectievelijk www.studieren-im-netz.de en Internationale Praktijkvoorbeelden 33 www.virtuaaliyliopisto.fi/?pageref=kurssitarjonta&profile=kurssitarjonta&language=eng - Overzichten van grootschalige onderwijsvernieuwingsprojecten en -programma’s met ict zijn te vinden op de websites van onder meer - JISC www.jisc.ac.uk/index.cfm?name=projects - De Zwitserse virtuele campus www.virtualcampus.ch/display.php?lang=1&zid=65 - Neue medien in der bildung, www.medien-bildung.net - De Zweedse Raad voor vernieuwing van het hoger onderwijs www.hgur.se/activities/projects/index_projects.htm
  
  5.2.3 Lessen uit de praktijkvoorbeelden
  
  De gezamenlijke informatieverstrekking in de praktijkvoorbeelden wordt vaak gedaan door de landelijke organisaties voor ict-innovatie van het hoger onderwijs en de grote consortia. De praktijkvoorbeelden laten verstrekking van twee typen informatie zien. Het eerste is informatie over ict-innovatie. Dit omvat informatie over leren en onderwijzen met ict, het managen van veranderingen gerelateerd aan ict en informatie over ict-innovatieprojecten. Het tweede type is informatie over studeren. Dit omvat overzichten van (online) studie-aanbod en informatie over permanente educatie.
  
  5.2.4 Belang van de praktijkvoorbeelden voor de Nederlandse situatie
  
  Nederland kent een goede informatievoorziening op het gebied van ict-innovatie. Zo beheert SURF enkele thematische websites met informatie over leren met ict. Voorbeelden zijn Digit@le Did@ctiek, een website voor docenten (www.digitaledidactiek.nl); E-learning, over de implementatie van digitale leeromgevingen (http://e-learning.surf.nl Good Practices, een website met praktijkvoorbeelden (http://goodpractices.surf.nl). Ook bieden zowel SURF als de Digitale Universiteit op hun websites overzichten van lopende en afgelopen ict-innovatieprojecten, op respectievelijk www.surf.nl/projecten/index_lijst.php?pfo=63 en www.digiuni.nl/digiuni//index.cfm/site/Internet/pageid/4F0E7322-508B-67D05E7A78349CAFC76C/index.cfm. Op de website van SURF worden zelfs projectdocumenten ter beschikking gesteld, een initiatief dat elders niet werd aangetroffen. Uit de praktijkvoorbeelden kunnen een aantal zinnige uitbreidingen van de informatievoorziening worden overgenomen. Dit betreft dan met name informatie over studeren. Vermoedelijk zou een landelijk overzicht van met name online cursussen een welkome service aan (potentiële) studenten vormen. Dergelijke overzichten zijn te vinden op de websites van het Duitse Studieren im Netz en de Finse Virtuele universiteit.
  
  5.3 Ondersteuning van verschillende doelgroepen 5.3.1 Inleiding
  
  In de praktijk van ict-innovatie van het hoger onderwijs richt veel van de ondersteuning zich op docenten. Andere groepen, zoals managers en studenten, krijgen doorgaans minder aandacht. Er zijn een aantal praktijkvoorbeelden die zich juist op deze groepen richten. 5.3.2
  
  Praktijkvoorbeelden
  
  - De Amerikaanse groep voor Teaching, Learning and Technology (TLT groep) biedt ondersteuning die zich met name richt op het managen van verandering van het onderwijs. Het Flashlight programma van de TLT groep (zie www.tltgroup.org/programs/flashlight.html) richt zich specifiek op de evaluatie van ictinnovatie van het hoger onderwijs, inclusief een kosten/batenanalyse. Ook eigen tools voor evaluatie kan men aanbieden voor review door de TLT groep. Hoewel vrijwel alle aangesloten instellingen Amerikaans zijn, staat het lidmaatschap ook open voor instellingen van buiten de Verenigde Staten. - De Finse virtuele universiteit verschaft ondersteuning aan zowel managers als docenten. Onderwijsmanagers op diverse niveaus vinden informatie op de website van de Finse virtuele universiteit (zie www.virtuaaliyliopisto.fi/index.php?profile=hallinto&language=eng&pageref=0. Op de website staat een nogal willekeurig ogende verzameling van summiere informatie met verdere verwijzingen naar informatie over de volgende onderwerpen: accreditatie van gevolgde virtuele cursussen, het bevorderen van studentmobiliteit tussen universiteiten, werkovereenkomsten met verwijzingen naar vakbonden, financiering van onderzoek, en het ministerie van onderwijs. - De OVI website van de Finse virtuele universiteit biedt (en docenten) materialen voor studieplanning en het oplossen van problemen hierbij, in de vorm van informatiepakketten, voorbeelden, oefeningen en zelftoetsen. 5.3.3 Uitgewerkt praktijkvoorbeeld
  
  Het volgende praktijkvoorbeeld is interessant omdat het zich als één van de weinig praktijkvoorbeelden direct op studenten richt. Het voorbeeld heeft betrekking op het ontwikkelen van twee zeer belangrijke vaardigheden. De eerste is de vaardigheid om de eigen ontwikkelen als student te kunnen monitoren en bij te kunnen sturen. De tweede is het vermogen om met anderen te kunnen samenwerken, face-to-face en via het web.
  
  IQ FORM
  
  Het Finse project IQ FORM heeft tot doel om een evaluatie- en ondersteuningssysteem te maken voor lerenden. IQ FORM staat voor: Intelligent Questionnaire platFORM. IQ FORM is een project van de Finse Virtuele Universiteit, en loopt van 2001 tot 2003. Het project wordt geleid door de Universiteit van Helsinki. Andere betrokken universiteiten zijn de universiteit van Oulu, de universiteit van Tampere en de universiteit van Joensuu. IQ FORM bestaat uit twee delen: IQ LEARN: hulpmiddelen om de individuele kwaliteiten van de student als leerder en de studievaardigheden te - meten en te ontwikkelen. IQ TEAM: hulpmiddelen om samenwerking en groepsprocessen te beoordelen en te ondersteunen. - IQ LEARN werd in mei 2003 gebruikt door zo’n 2000 studenten en 200 docenten. Pilots met IQ TEAM starten in september 2003. Het doel van de hulpmiddelen in IQ FORM is om de zelfkennis en zelfregulering van de student te vergroten, studenten te leren reflecteren en het eigen leren te beoordelen, studenten te activeren, leren te ondersteunen, samenwerking tussen studenten te bevorderen en docenten een algemeen model en tools voor begeleiding te verschaffen. In IQ FORM komen hulpmiddelen beschikbaar waarmee studenten zichzelf kunnen evalueren op de volgende punten: 1. Sterke en zwakke punten: wat zijn mijn sterke punten – wat moet ik ontwikkelen? 2. Studiemotivatie: mijn motivatie – wat verwacht ik van mijn studie? 3. Leerstrategieën: hoe kan ik mijn leerstrategieën verbeteren? 4. Studievaardigheden: op welke manieren kan ik studeren? Op deze punten worden verschillende vormen van hulp aangeboden, zoals een evaluatie van de stand van zaken, het geven van advies voor verbetering, het motiveren van studenten, het verschaffen van verwijzingen naar verdere informatie, het verschaffen van advies aan docenten over hoe zij met de verschillen tussen studenten op deze punten kunnen omgaan en deze kunnen uitbuiten. IQ TEAM bevat hulpmiddelen om samenwerking en groepsprocessen te beoordelen en te ondersteunen. Er zijn drie soorten hulpmiddelen: - zelfbeoordelingstests voor individuen, waarin zij kunnen testen hoe zij staan tegenover verschillende groepsrollen, onderling sociale afhankelijkheid, en groepsprocessen en kenniscreatie. - hulpmiddelen voor teams en groepsleden over webgroepen, studeren in webgroepen, individuen en communicatie in webgroepen. - een gezamenlijk leerdagboek en discussieforum website: www.edu.helsinki.fi/iqform/default_eng.htm
  
  5.3.4 Lessen uit de praktijkvoorbeelden
  
  In de praktijkvoorbeelden wordt op diverse manieren ondersteuning geboden aan onderwijsmanagers. De ondersteuning bevindt zich op het terrein van het managen van onderwijsverandering, en op het terrein van de evaluatie van ict-innovatie. Ondersteuning wordt geboden in de vorm van informatieverstrekking via websites, ondersteuning in de praktijk door experts, het 36 Internationale Praktijkvoorbeelden aanreiken van specifieke instrumenten en het beoordelen en eventueel verspreiden van zelfontwikkelde instrumenten. In de twee praktijkvoorbeelden van studentondersteuning wordt ondersteuning verschaft bij studieplanning en zelfevaluatie. In het eerste geval worden diverse materialen en instrumenten aangeboden via een website, voor zelfevaluatie wordt een compleet interactief ondersteuningssysteem aangereikt.
  
  5.3.5 Belang van de praktijkvoorbeelden voor de Nederlandse situatie
  
  Nederland kent een goede informatievoorziening op het gebied van ict-innovatie in het hoger onderwijs. Deze voorziening richten zich voornamelijk op docenten. Landelijke voorzieningen voor managers en studenten zijn er nauwelijks. Bij het vormgeven van ondersteuning reiken de praktijkvoorbeelden een aantal interessante vormen aan. 5.4 Landelijke professionaliseringsinitiatieven 5.4.1 Inleiding
  
  Professionalisering van docenten is een belangrijke voorwaarde voor ict-innovatie van het hoger onderwijs. In één praktijkvoorbeeld wordt hiervoor een landelijk programma opgezet.
  
  5.4.2 Praktijkvoorbeeld - De Finse virtuele universiteit
  
  heeft in 2000 voor alle docenten van de Finse universiteiten een bijscholingsprogramma opgezet. Dit programma heeft twee onderdelen: een training in de didactiek van het onderwijzen met ict en de strategische planning van ict. Voor de didactiek van het onderwijzen met ict zijn drie vaardighedenniveaus gedefinieerd, waarbij het doel is dat alle docenten eind 2004 de ict-basisvaardigheden beheersen, dat de helft van alle docenten het tweede niveau beheerst en 10 % van de docenten het hoogste niveau.
  
  5.4.3 Belang van de praktijkvoorbeelden voor de Nederlandse situatie
  
  De professionalisering van docenten in het hoger onderwijs op het gebied van ict-innovatie is in Nederlandse instellingen voor hoger onderwijs doorgaans goed georganiseerd. De meest gebruikelijk vorm is dat professionaliseringsactiviteiten worden aangeboden door de ict&onderwijs (ICTO)-afdeling van de instelling. In enkele instellingen wordt bij de professionalisering het ECDL (Europees computer rijbewijs; zie www.ecdl.nl) al dan niet in aangepaste vorm als richtlijn gehanteerd. Een landelijk professionaliseringsaanbod zou hierop een goede aanvulling kunnen bieden. De grote kracht van het Finse programma zit in het vastleggen van streefcijfers voor verschillende niveaus van beheersing, zodat niet alleen het niveau van docenten in het algemeen verbetert, maar door het stellen van minimumeisen iedere docent een bepaalde basisvaardigheid moet bezitten. voorbeeld 6 Infrastructuur
  
  6.1 Inleiding Ict-innovatie van het hoger onderwijs is deels ook technische innovatie, innovatie van de infrastructuur. Uit de praktijkvoorbeelden kwamen drie terreinen naar voren als gebieden waar momenteel veel geïnnoveerd wordt: - integratie van systemen - de digitale bibliotheek - mobiele technologie
  
  6.2 Integratie van systemen 6.2.1 Inleiding
  
  De in het hoger onderwijs gebruikte systemen worden steeds meer met elkaar geïntegreerd. Het gaat hierbij om inschrijvingssystemen, bibliotheeksystemen, systemen voor het registreren van tentamenresultaten en de digitale leeromgeving. Om een dergelijke integratie goed uit te voeren heeft een instelling een complete architectuur nodig, waarin de systemen en hun onderlinge afhankelijkheid beschreven worden.
  
  6.2.2 Uitgewerkt praktijkvoorbeeld
  
  Het volgende praktijkvoorbeeld richt zich op het ontwikkelen van standaarden, waarmee uitwisseling van allerlei soorten elektronische data binnen en buiten instellingen vergemakkelijkt wordt. De standaarden hebben betrekking op software, de opslag van data en de manier waarop data tussen verschillende softwaresystemen worden uitgewisseld. Het voorbeeld is interessant omdat het zich richt op een groot probleem, en dit ook groots aanpakt. Verder wordt in het voorbeeld gebruik gemaakt van een licentiesysteem dat gebruik en verdere ontwikkeling van de standaarden door de academische gemeenschap stimuleert, en dat ervoor zorgt dat het werken met de standaarden en de software die op basis van de standaarden wordt ontwikkeld voor instellingen zeer betaalbaar is. Tot slot zoekt men samenwerking met andere organisaties die zich met ict-gerelateerde standaarden bezighouden.
  
  Open Knowledge Initiative
  
  Het Open Knowledge Initiative (OKI) is begin 2001 gestart is door het Amerikaanse Massachusetts Institute of Technology en Stanford University. Het Open Knowledge Initiative is een samenwerking tussen topuniversiteiten en instituten die zich bezighouden met specificaties en standaardisatie om het gebruik van innovatieve leertechnologieen in het hoger onderwijs te bevorderen. Het project loopt tot 2006. Het idee achter het OKI is te komen tot een geïntegreerd systeem van in het onderwijs gebruikte software, centrale administratieve systemen en overige instellingssystemen, zoals de bibliotheek en databases met onderwijs- en onderzoeksmateriaal. In het OKI wordt hiertoe een modulaire, open en uitbreidbare architectuur ontwikkeld waarin is vastgelegd hoe de componenten van de in het onderwijs gebruikte software communiceren met elkaar en met de andere instellingssystemen. Een dergelijke architectuur heeft de volgende voordelen boven de bestaande situatie: - Verschillende softwareprogramma’s binnen de architectuur kunnen met elkaar communiceren, en gegevens kunnen uitgewisseld worden. - Als iemand nieuwe software maakt volgens de richtlijnen van de architectuur, dan kan deze makkelijk aan de bestaande omgeving toegevoegd worden, waardoor de software makkelijk verspreid wordt binnen en tussen instellingen. Dit bevordert tevens de ontwikkeling van specifieke software voor de behoeftes van specifieke vakgebieden. - Veranderingen zijn mogelijk zonder dat het hele systeem geheel herzien hoeft te worden. Het OKI legt de standaarden en specificaties voor zo’n architectuur vast. In de eerste fase van het project zijn een aantal open service interface definitions (OSIDs) ontwikkeld, die de interacties tussen modules, programma’s en systemen binnen en tussen instellingen vastleggen. Er zijn OSIDs ontwikkeld voor onder meer het toekennen van verschillende rechten aan verschillende gebruikers, het inloggen, het vastleggen van data in databases, het opslaan van bestanden, het vastleggen van gebruikersgegevens en hoe en wanneer die te gebruiken, het gebruik van gedeelde agenda’s, en de communicatie met gebruikers. Het OKI wordt ontworpen met als doel brede adoptie in het hoger onderwijs. Door samenwerking met wereldwijde consortia als het IMS global learning consortium hoopt men vanuit het OKI het werk aan de wereldstandaarden voor leertechnologie te beïnvloeden door de eisen vanuit het hoger onderwijs naar voren te brengen. De brede adoptie wordt bevorderd door het open licensie-systeem dat men hanteert. Voor de OSID definities zelf geldt dat iedereen die gratis mag gebruiken en verspreiden; verandering is alleen toegestaan voor intern gebruik. Software die op basis van de definities wordt ontwikkeld, mag door iedereen vrij gebruikt en aangepast worden. website: http://web.mit.edu/oki
  
  6.2.3 Lessen uit de praktijkvoorbeelden
  
  Het OKI laat de potentiële voordelen zien van een modulair platform voor de integratie van instellingssystemen, dat gebaseerd is op vaste standaarden en specificaties. Door te werken met open standaarden en specificatie wordt het tevens mogelijk dat in de toekomst alle instellingen voor hoger onderwijs hiermee kunnen gaan werken.
  
  6.2.4 Belang van de praktijkvoorbeelden voor de Nederlandse situatie
  
  Voor Nederlandse instellingen is het ontwikkelen van een architectuur waarin onderwijssoftware en andere systemen geïntegreerd zijn van groot belang. In het Amerikaanse Open Knowledge Initiative wordt een dergelijke architectuur ontwikkeld, die mogelijk als voorbeeld kan dienen.
  
  6.3 De digitale bibliotheek 6.3.1 Inleiding
  
  De veranderende rol van de bibliotheek is een mondiale trend. Bibliotheken beheren in toenemende mate ook collecties van gedigitaliseerd materiaal, wat de noodzaak oproept om te werken met standaarden voor het opslaan van materiaal en om de problemen rond auteursrecht op te lossen. Een aspect dat in de praktijkvoorbeelden naar voren komt is de integratie van de bibliotheek met andere voorzieningen. 6.3.2 Praktijkvoorbeelden
  
  
  
  -
  
  Aan het Amerikaanse Georgia Institute of technology wordt gewerkt om bibliotheek, IT-dienst, onderwijskundige ondersteuning en onderwijskundige ondersteuning met ict (ICTO) te integreren tot één dienst, met één gebouw. Op deze manier kunnen ook de diensten geïntegreerd worden aangeboden. Zie verder www.edusite.nl/edutrip2002/verslagen_innovatie/11194 - Integratie geschiedt ook op het niveau van de voorzieningen zelf. Wereldwijd worden in universiteitsbibliotheken studielandschappen ingericht, waarin boeken, naslagwerken, computers en netwerkdiensten en plekken voor groepswerk te vinden zijn. Voorbeelden zijn het Amerikaanse Georgia Institute of technology (www.educause.edu/asp/conf/function.asp?PRODUCT_CODE=E02/SESS018&MEETING=E 02) en het Britse Sheffield Hallam (www.shu.ac.uk/services/lc/).
  
  6.3.3 Lessen uit de praktijkvoorbeelden
  
  In de praktijkvoorbeelden is integratie van de bibliotheek te zien op twee niveaus. Het eerste niveau is dat van de organisatie. De bibliotheekdienst wordt dan geïntegreerd met andere diensten, bijvoorbeeld de onderwijskundige ondersteuning of de IT-dienst. Het tweede niveau is dat van de voorzieningen zelf, waar in studielandschappen boeken, computers en voorzieningen voor groepswerk zich in dezelfde ruimte bevinden.
  
  6.3.4 Belang van de praktijkvoorbeelden voor de Nederlandse situatie
  
  In Nederland wordt op veel instellingen gewerkt aan de integratie van de bibliotheek, zowel de integratie met andere diensten als de integratie van voorzieningen. Een voorbeeld van dat eerste is de recente samenvoeging van het instituut voor onderwijskundige ondersteuning en de bibliotheek aan de Universiteit Twente (www.utwente.nl/itbe). Studielandschappen zijn te vinden aan veel Nederlandse instellingen voor hoger onderwijs. Een voorbeeld van een recent ingericht studielandschap is te vinden in de Sittardse vestiging van Fontys (www.fontys.nl/mediatheek). Welke diensten worden samengevoegd, en welke voorzieningen bij elkaar in één ruimte geplaatst, verschilt in de praktijkvoorbeelden. De praktijkvoorbeelden kunnen behulpzaam zijn bij deze twee vormen van integratie, omdat het instellingen bewust maakt dat deze verschillen- Internationale Praktijkvoorbeelden 41 de keuzen bestaan. Tevens kunnen op basis van verschillende praktijkvoorbeelden diverse modellen van integratie worden ontworpen. 6.4 Mobiele technologie 6.4.1 Inleiding
  
  In het hoger onderwijs neemt de inzet van mobiele technologie, zoals mobiele telefoons en handheld computers, toe. In de praktijkvoorbeelden wordt winst verkregen door mobiele apparaten te koppelen aan ‘vaste’ informatiesystemen. 6.4.2 Praktijkvoorbeelden - Een Amerikaans voorbeeld is de Wake Forest University of Medicine. Tijdens hun stage in het ziekenhuis gebruiken medische studenten hun handheld computer om tijdens hun ronde medische patiëntgegevens te kunnen noteren, en snel informatie over medicijnen te kunnen bekijken. Het gebruik van de handheld computer is geïntegreerd met de digitale leeromgeving. In de digitale leeromgeving worden patiëntendossiers geplaatst. Begeleiders van de stages kunnen zien of de studenten voldoende gevarieerde ziektebeelden te zien krijgen en zonodig bijsturen. Zie verder www.edusite.nl/edutrip2002/verslagen_innovatie/11101 - Een Fins voorbeeld is het Uniwap mobiele platform, dat ontwikkeld is aan het Educational Tech-nology Centre. Het mobiele platform is in pilots ingezet voor de overdracht van informatie, voor het maken van mini-verslagen, voor het versturen van digitale afbeeldingen als onderdeel van het supervisie- en evaluatieproces (in een pilot economie), en als onderdeel van een oefening met geografische informatiesystemen (in een studie naar natuurlijke hulpbronnen in bossen), alsmede voor algemene ondersteuning van het leerproces. Het platform maakt het ook mogelijk om groeps-SMSjes te versturen. Zie verder www.aln.org/effective/details2.asp?ACC_ID=22. 6.4.3 Lessen uit de praktijkvoorbeelden
  
  De pilots laten zien dat het gebruik van mobiele technologie tijdens diverse vormen van veldwerk meerdere functies kan vervullen. Mobiele technologie wordt tijdens veldwerk ingezet omdat het gebruik van een aan een netwerk aangesloten pc of laptop niet mogelijk of te onhandig is. Voorafgaand aan het veldwerk wordt in de praktijkvoorbeelden informatie van een ‘vast’ computersysteem op het mobiele apparaat gezet. Tijdens het veldwerk wordt het mobiele apparaat gebruikt om die informatie te bekijken, om observaties te noteren, voor het verkrijgen van actuele informatie en voor communicatie. Het mobiele apparaat wordt ook gebruikt om resultaten van het veldwerk, zoals verslagen en afbeeldingen, naar het vaste computersysteem te versturen.
  
  6.4.4 Belang van de praktijkvoorbeelden voor de Nederlandse situatie
  
  In Nederland wordt in verschillende projecten mobiele technologie ingezet in het hoger onderwijs. Een voorbeeld is het SURF-project GIPSY (Katholieke Universiteit Nijmegen, Wageningen Universiteit en Vrije Universiteit), waar studenten tijdens veldwerk informatie halen uit geoinformatiesystemen (zie www.surf.nl/projecten/index2.php?oid=63). Uit de praktijkvoorbeelden blijkt dat mobiele technologie ingezet wordt bij diverse vormen van veldwerk. De mobiele technologie wordt tijdens het veldwerk gebruikt voor het bekijken van vooraf opgeslagen informatie, voor het noteren van observaties, voor het verkrijgen van actuele informatie en voor communicatie. Deze bevindingen uit de praktijkvoorbeelden zouden gebruikt kunnen worden om systematischer na te gaan bij welke vormen van veldwerk mobiele technologie inzetbaar is.
  
  Innovatief onderwijs 7.1 Inleiding
  
  Een belangrijke vraag bij ict-innovatie is in hoeverre het leidt tot daadwerkelijke vernieuwing van het onderwijs. Eén onderdeel van onderwijsvernieuwing is dat studenten niet langer alleen van de docent leren, maar ook van en met elkaar. De internationale praktijkvoorbeelden laten een aantal manieren zien waarop studenten van el kunnen leren. 7.2 Studenten leren van elkaar 7.2.1 Inleiding
  
  De laatste jaren is er steeds meer aandacht voor manieren waarop studenten van elkaar kunnen leren. Deze aandacht heeft verschillende achtergronden. De eerste is de aandacht voor de constructie van kennis door studenten. Een tweede achtergrond is extensivering van het onderwijs, waarbij het verschuiven van traditionele docenttaken naar de student dient als middel om de onderwijslast voor de docent omlaag te brengen. Een derde is de trend om student meer verantwoordelijk te maken voor het eigen leerproces. Wanneer studenten met elkaar leren en elkaar in het leren ondersteunen, is sprake van (1) gezamenlijke kennisconstructie, (2) wordt de traditionele docentrol van het geven van hulp overgenomen door studenten en (3) zijn studenten verantwoordelijk voor het leren in de eigen groep. 7.2.2 Praktijkvoorbeelden
  
  - Drie projecten van de Zweedse Council for the renewal of education zijn gewijd aan studenten die elkaar ondersteunen (Engels peer support) en elkaar onderwijzen (Engels peer teaching). Het project Peer teaching and co-operation between different acacemic study programmes brengt verschillende vormen van peer teaching in praktijk als een manier om docenttijd te sparen én om studenten hiermee meer invloed over en verantwoordelijkheid voor hun eigen leerproces te geven. Zie verder www.hgur.se/activities/projects/financed_projects/f-h/granstrom_kjell_99.htm - In het oudere project Technical writing courses using peer support on the WWW vormen studen ten van verschillende studierichtingen virtuele groepen, die gezamenlijk aan hun schriftelijke vaardigheden werken. Studenten lezen en beoordelen elkaars producten voordat een docent ze te zien krijgt. Het project probeert hiervoor verschillende modellen, schrijftaken en hulpmiddelen te ontwikkelen. Zie verder www.hgur.se/activities/projects/financed_projects/c-e/ekberg_karin_96.htm - Het project Peer teaching a way to enhance learning on Enterprising and Business Development laat zes studenten van drie verschillende studiejaren samenwerken, en probeert zo geschikte modellen voor peer teaching te ontwikkelen. Zie verder www.hgur.se/activities/projects/financed_projects/t-z/tidasen_christine_G02.htm
  
  7.2.3 Uitgewerkt praktijkvoorbeeld
  
  Kenmerkend voor het volgende voorbeeld is de unieke mogelijkheid die wordt geboden door de inzet van ict: samenwerking op afstand tussen studenten van verschillende nationaliteiten. Dit biedt studenten de unieke gelegenheid om kennis te maken en samen te werken met studenten met een andere taal- en culturele achtergrond, zonder de enorme kosten die reizen met zich mee zouden brengen. Het voorbeeld kent daarnaast een interdisciplinaire aanpak en een moderne didactiek, waarbij samenwerking aan een gezamenlijk rapport centraal staat. Studenten leren hierdoor om in interdisciplinaire, interculturele groepen in een vreemde taal tot een gezamenlijk eindproduct te komen. Global Seminar en European Virtual Seminar
  
  Het Global Seminar is een sinds 1997 bestaand initiatief. In ieder seminar werken studenten van universiteiten uit verschillende werelddelen gedurende enkele maanden aan case-studies op het gebied van duurzaamheid (studielast circa 100 uur). Elke deelnemende groep kijkt vanuit het eigen (regionaal) perspectief naar de vraagstukken op het gebied van voedsel en milieu, en komt met eigen oplossingen. Vanuit Nederland doen de Open Universiteit en Wageningen Universiteit mee. Het seminar wordt ondersteund met video-conferencing en computerconferencing waardoor een soort wereldwijd digitaal klaslokaal ontstaat. Het Global Seminar is zeer succesvol. In 2001 is het Global Seminar door het American Distant Education Consortium onderscheiden met een prijs voor ‘the most outstanding distance-learning course’. Website: http://www.global.cornell.edu In het verlengde van deze ervaring wordt sinds najaar 2001 ook het European Virtual Seminar gegeven, waaraan in Nederland de Open Universiteit, Vrije Universiteit en Universiteit van Amsterdam participeren, en dat gaat over duurzaamheidsaspecten gerelateerd aan de geplande uitbreiding van de Europese Unie. In het European Virtual Seminar werken kleine groepjes van ongeveer vijf studenten met verschillende nationaliteiten en van verschillende studierichtingen samen aan een complex vraagstuk, bijvoorbeeld de ontwikkeling van de landbouw in Polen in relatie tot het EU-beleid. Het eindrapport dat elke studentengroep opstelt moet te beschouwen zijn als een ongevraagd beleidsadvies voor de Europese Unie. Ook voor het European Virtual Seminar geldt dat de studenten elkaar in de meeste gevallen niet kennen. De studenten (en docenten) ontmoeten elkaar virtueel in een elektronische leeromgeving en beschikken daarbij over verschillende tools voor communicatie, zoals een elektronisch discussiebord, chat- en e-mailfaciliteiten en een tool voor het uitwisselen van bestanden. Elke studentengroep wordt begeleid door een docent (coach) van één van de betrokken onderwijsinstellingen. De studentengroepen kunnen ook contact zoeken met experts (meestal onderzoekers) op het terrein van het vraagstuk waarmee men aan de slag is. Website: http://blackboard2.ou.nl/evs (uit: Schoonenboom e.a. 2003: 33-34)
  
  7.2.4 Lessen uit de praktijkvoorbeelden
  
  De praktijkvoorbeelden laten verschillende manieren zijn waarop studenten met elkaar samenwerken, bijvoorbeeld door elkaars producenten te lezen en te beoordelen. Daarnaast blijkt in de drie praktijkvoorbeelden dat met name verschillen tussen studenten worden uitgebuit. Hierbij kan het gaan om verschillen in studierichting, locatie en cultuur, en verschillende studiejaren.
  
  7.2.5 Belang van de praktijkvoorbeelden voor de Nederlandse situatie
  
  In Nederland zijn gezamenlijke kennisconstructie door studenten, verantwoordelijkheid voor het eigen (groeps)leerproces en extensivering van het onderwijs actuele thema’s, waaraan op diverse manieren wordt gewerkt. Studenten samen laten werken is één onderwijsvorm die hieraan bijdraagt. De praktijkvoorbeelden laten zien dat het goed is om de verschillen tussen studenten in ogenschouw te nemen, en hiervan te profiteren. Concreet gaat het om verschillen in studierichting, locatie en cultuur en studiejaar. De praktijkvoorbeelden kunnen bijdragen aan het verder ontwikkelen van modellen voor gezamenlijk leren.