title: WP 07-20 - Les branches clés de la R&D en Belgique - Évolutions structurelles et stratégie d’entreprise
text: WORKING PAPER 7-20
  Federaal
  Planbureau
  
  Economische analyses en vooruitzichten
  
  De belangrijkste
  bedrijfstakken voor O&O
  in België
  Structurele ontwikkelingen en bedrijfsstrategie
  
  December 2020
  Bernadette Biatour, bbi@plan.be
  Michel Dumont, dm@plan.be
  Chantal Kegels, ck@plan.be
  
  Belliardstraat 14-18
  1040 Brussel
  e-mail: contact@plan.be
  https://www.plan.be
  
  Federaal Planbureau
  Het Federaal Planbureau (FPB) is een instelling van openbaar nut die beleidsrelevante studies en
  vooruitzichten maakt over economische, socio-economische en milieuvraagstukken. Daarnaast
  bestudeert het de integratie van die vraagstukken in een context van duurzame ontwikkeling. Het stelt
  zijn wetenschappelijke expertise onder meer ter beschikking van de regering, het Parlement, de sociale
  gesprekspartners, nationale en internationale instellingen.
  De werkzaamheden van het FPB worden steeds gekenmerkt door een onafhankelijke benadering,
  transparantie en aandacht voor het algemeen welzijn. De kwaliteit van de gegevens, een
  wetenschappelijke methodologie en de empirische geldigheid van de analyses staan daarbij centraal.
  Tot slot zorgt het FPB voor een ruime verspreiding van de resultaten van zijn werkzaamheden en draagt
  zo bij tot het democratisch debat.
  Het Federaal Planbureau is EMAS en Ecodynamische Onderneming (drie sterren) gecertificeerd voor
  zijn milieubeheer.
  https://www.plan.be
  e-mail: contact@plan.be
  Overname wordt toegestaan, behalve voor handelsdoeleinden, mits bronvermelding.
  Verantwoordelijke uitgever: Philippe Donnay
  Wettelijk depot: D/2020/7433/?
  
  WORKING PAPER 7-20
  
  Federaal Planbureau
  Belliardstraat 14-18, 1040 Brussel
  tel.: +32-2-5077311
  e-mail: contact@plan.be
  https://www.plan.be
  
  De belangrijkste bedrijfstakken voor O&O in
  België
  Structurele ontwikkelingen en bedrijfsstrategie
  December 2020
  Bernadette Biatour, Michel Dumont, Chantal Kegels
  bbi@plan.be, dm@plan.be, ck@plan.be
  
  Abstract- Is het productieproces van de bedrijfstakken die het meest aan O&O doen in België de
  afgelopen tien jaar gewijzigd? Deze analyse tracht hierop een antwoord te formuleren aan de hand van
  zowel sectorale gegevens als bedrijfsgegevens.
  Jel Classification - L16, L22, L23, O32
  Keywords- O&O, productieproces, concentratie, bedrijfsstrategie
  
  WORKING PAPER 7-20
  
  WORKING PAPER 7-20
  
  Inhoudstafel
  Synthese ............................................................................................................ 1
  1.
  Inleiding ....................................................................................................... 3
  
  2.
  De keuze van de bedrijfstakken .......................................................................... 4
  
  3.
   Relatieve belang van de beschouwde bedrijfstakken ................................................ 7
  
  4.
  De structurele ontwikkelingen van de beschouwde bedrijfstakken ............................. 10
  
  4.1. De analyse van de sectorale gegevens
  Productie
  
  10
  
  Intermediair verbruik
  
  14
  
  Arbeid en de samenstelling ervan
  
  16
  
  Kapitaal en de samenstelling ervan
  
  19
  
  Impact van de veranderingen op de beloning van de productiefactoren
  
  22
  
  4.2. Analyse op basis van bedrijfsgegevens
  5.
   10
  
  24
  
  Conclusie .................................................................................................... 38
  
  Referenties ....................................................................................................... 41
  Bijlage 1:
  
  Speur- en ontwikkelingswerk op wetenschappelijk gebied (M72) ....................  43 Lijst van tabellen Tabel 1 Bedrijfsuitgaven voor O&O (BERD) in 2017 in miljoenen koopkrachtpariteiten en de vier bedrijfstakken (niveau A38) met het grootste aandeel in die uitgaven ···························· 4 Tabel 2 O&O-uitgaven (miljoen euro) en -intensiteit (% TW) van de beschouwde bedrijfstakken ······· 6 Tabel 3 Belang van de beschouwde bedrijfstakken in de Belgische economie, 2019 ······················ 7 Tabel 4 Productie van de Vervaardiging van farmaceutische grondstoffen en producten (C21) per product ····································································································· 13 Tabel 5 Aandeel van het intermediair verbruik in de productie (P2/P1), 2009-2019 ····················· 14 Tabel 6 Aandeel van het binnenlands en ingevoerd intermediair verbruik (P2) in de binnenlandse productie (P1) ····························································································· 14 Tabel 7 Onderzoekers in VTE, 2009-2017········································································ 18 Tabel 8 Aandeel van de O&O-uitgaven van de Belgische bedrijfstak in de totale O&O-uitgaven van de bedrijfstak op Europees niveau (EU27), 1995-2018 ·················································· 21 WORKING PAPER 7-20 Lijst van figuren Figuur 1 Evolutie van de toegevoegde waarde in volume, 2009-2019 ········································· 8 Figuur 2 Evolutie van de werkgelegenheid (werkzame personen), 2009-2019 ······························· 9 Figuur 3 Evolutie van het arbeidsvolume (in uren), 2009-2019 ················································ 9 Figuur 4 Evolutie van de productie (P1) in volume, 2009-2019 ··············································· 10 Figuur 5 Aanbodtabellen, Vervaardiging van farmaceutische grondstoffen en producten (C21) en Vervaardiging van informaticaproducten en van elektronische producten (C26) ················ 11 Figuur 6 Aanbodtabellen, Informaticadiensten (J62-63) en Vervaardiging van informaticaproducten en Architecten en ingenieurs (M71) ········································································ 12 Figuur 7 Gebruikstabellen, Vervaardiging van farmaceutische grondstoffen en producten (C21) en Vervaardiging van informaticaproducten en van elektronische producten (C26) ················ 15 Figuur 8 Gebruikstabellen, Informaticadiensten (J62-63) en Architecten en ingenieurs (M71) ·········· 16 Figuur 9 Verdeling van de gewerkte uren naar kwalificatie, 2009 en 2018 ································· 17 Figuur 10 O&O-personeel in voltijds equivalenten (VTE), 2009-2017 ·········································· 18 Figuur 11 Evolutie van de kapitaalintensiteit (Netto kapitaalvoorraad/gewerkt uur) in volume, 20092019 ········································································································· 19 Figuur 12 Samenstelling van de netto voorraden in lopende prijzen, materiële en immateriële activa, 2009 en 2019······························································································· 20 Figuur 13 Samenstelling van de netto voorraden in lopende prijzen, ICT- en niet-ICT-activa, 2009 en 2019 ········································································································· 21 Figuur 14 Aandeel van de beloning van werknemers in de toegevoegde waarde (D1/B1G), 2009-2019 ·· 22 Figuur 15 Aandeel van de beloning van werknemers met inbegrip van werkgelegenheidssubsidies in de toegevoegde waarde ((D1 + werkgelegenheid deel van de D39)/B1G), 2009-2019 ·············· 23 Figuur 16 Aandeel van het bruto exploitatieoverschot in de toegevoegde waarde, 2009-2019 ············ 23 Figuur 17 Concentratie van de toegevoegde waarde, 2009-2017 ·············································· 25 Figuur 18 Concentratie van het aantal werknemers (VTE), 2009-2017 ········································ 25 Figuur 19 Concentratie van materiële vaste activa, 2009-2017 ················································ 26 Figuur 20 Concentratie van immateriële vaste activa, 2009-2017 ············································· 26 Figuur 21 Concentratie van intermediaire leveringen, 2009-2017 ············································· 27 Figuur 22 Fragmentering van de toegevoegde waardeketen, Mudambi (2008) ······························· 28 Figuur 23 Correlatie tussen toegevoegde waarde en andere variabelen (C21), 2009-2017 ················· 30 Figuur 24 Correlatie tussen toegevoegde waarde en andere variabelen (C26), 2009-2017 ················· 31 Figuur 25 Correlatie tussen toegevoegde waarde en andere variabelen (J62-63), 2009-2017 ············· 32 Figuur 26 Correlatie tussen toegevoegde waarde en andere variabelen (M71), 2009-2017 ················ 32 Figuur 27 Correlatie tussen toegevoegde waarde en immateriële vaste activa (C21), 2009-2017········· 33 Figuur 28 Correlatie tussen toegevoegde waarde en immateriële vaste activa (C26), 2009-2017········· 34 Figuur 29 Correlatie tussen toegevoegde waarde en immateriële vaste activa (J62-63), 2009-2017 ····· 34 Figuur 30 Correlatie tussen toegevoegde waarde en immateriële vaste activa (M71), 2009-2017 ········ 35 Figuur 31 Correlatie tussen O&O-uitgaven en materiële vaste activa, 2009-2017 ··························· 36 WORKING PAPER 7-20 Synthese Op verzoek van de sociale partners analyseert het Federaal Planbureau de bedrijfstakken die de voorbije jaren hun inspanningen voor onderzoek en ontwikkeling (O&O) hebben verhoogd. De vier bedrijfstakken die zijn gekozen om hun belang in de Belgische O&O, zijn ook bedrijfstakken
  waarvan de productie dynamischer was dan die van de totale economie. Twee van die bedrijfstakken,
  Vervaardiging van farmaceutische grondstoffen en producten (C21) en Vervaardiging van
  informaticaproducten en van elektronische en optische producten (C26), behoren tot de verwerkende
  nijverheid en de twee andere bedrijfstakken, Informaticadiensten (J62-63) en Architecten en ingenieurs
  (M71), behoren tot de diensten.
  Hoewel het aandeel van de productie van geneesmiddelen in de totale productie van de farmaceutische
  sector gestegen is, lijkt het productieproces tijdens de periode 2009-2019 wijzigingen te hebben
  ondergaan: het aandeel van het intermediair verbruik (vooral het ingevoerd intermediair verbruik
  waaronder O&O) is sterk gestegen, het al hoge aandeel van het hooggekwalificeerd personeel is blijven
  toenemen (vooral het O&O-personeel), de kapitaalintensiteit is gedaald vanaf 2015 met een
  verschuiving van de kapitaalvoorraad ten voordele van immateriële vaste activa (vooral O&O) en ten
  nadele van materiële vaste activa.
   De analyses op basis van bedrijfsgegevens geven een uiteenlopend beeld voor de vier beschouwde
  bedrijfstakken. Voor de bedrijfstak Vervaardiging van farmaceutische grondstoffen en producten (C21)
  zijn er aanwijzingen dat bedrijven zich specialiseren in kennisintensieve activiteiten, zoals O&O,
  waarbij immateriële vaste activa een belangrijkere rol zijn beginnen spelen en de aankopen van
  kapitaalgoederen, die nieuwe technologieën belichamen, aan belang inboeten. Dit lijkt te wijzen op een
  gedeeltelijke loskoppeling van O&O en productie. De concentratie van zowel O&O als toegevoegde
  waarde ligt in deze bedrijfstak veel hoger dan in de andere beschouwde bedrijfstakken. Bovendien
  behoren van de tien grootste bedrijven er negen tot een buitenlandse multinationale groep. Het meest
  opvallend is de sterke toename van het intermediair verbruik dat toe te schrijven is aan een beperkt
  aantal van de grootste bedrijven. Het is dan ook duidelijk dat de evolutie van deze bedrijfstak voor een
  groot deel verklaard wordt door de activiteiten van een beperkt aantal grote bedrijven waarvan het
  beslissingscentrum zich niet in België bevindt.
  De productie van Vervaardiging van informaticaproducten en van elektronische en optische producten
  (C26) heeft zich gediversifieerd met een toenemende integratie van diensten (vooral: Reparatie en
  installatie en O&O). Het aandeel van het intermediair verbruik is vrij stabiel gebleven, ook al is het
  ingevoerde deel van dat verbruik gestegen. Terwijl het aandeel van het hoogopgeleid personeel is
  toegenomen, is het aandeel van het O&O-personeel de laatste jaren gedaald. Ook de kapitaalintensiteit
  daalde sterk tot 2016 en stabiliseerde zich daarna op een relatief laag niveau. Net als bij de
  Vervaardiging van farmaceutische grondstoffen en producten is de samenstelling van de
  kapitaalvoorraad verschoven ten gunste van de immateriële vaste activa.
   1
  
  WORKING PAPER 7-20
  
  De productiegroei van de bedrijfstak Architecten en ingenieurs (M71) was tot 2014 zwakker dan die van
  de totale economie en nadien licht hoger. De samenstelling is echter nauwelijks veranderd: de productie
  van de bedrijfstak heeft vrijwel uitsluitend betrekking op product 71 - Architecten en ingenieurs;
  technische testen en toetsen. Het aandeel van het intermediair verbruik is ook stabiel gebleven over de
  beschouwde periode, maar alleen in deze bedrijfstak is het ingevoerde deel van dat verbruik gedaald.
  Het aandeel van het hoogopgeleid personeel, dat al zeer hoog was, is licht blijven toenemen met een
  stijging van het aandeel van het O&O-personeel.
  Voor de bedrijfstakken Vervaardiging van informaticaproducten en van elektronische en optische
  producten (C26) en Architecten en ingenieurs (M71) zijn er iets meer aanwijzingen voor een integratie
  van de verschillende activiteitensegmenten uit de waardeketen. Bijvoorbeeld een toename van de
  correlatie tussen O&O en materiële vaste activa. Voor deze bedrijfstakken lijken er dus aanwijzingen
  van een colocatie van O&O en productie. De voordelen van colocatie kunnen verschillen tussen
  bedrijfstakken. De analyse van bedrijfsgegevens in deze studie laat helaas niet toe om na te gaan in
  welke mate de evolutie vergelijkbaar is met die in dezelfde bedrijfstakken in andere landen. Wat wel
  opvalt is dat dit juist de twee bedrijfstakken zijn waar ‘slechts’ zes van de tien grootste bedrijven in
  buitenlandse handen zijn. De bedrijfstak Vervaardiging van informaticaproducten en van elektronische
  en optische producten (C26) die een redelijk sterke stijging van de toegevoegde waarde liet optekenen
  tussen 2009 en 2019, zag ook zijn aandeel in de totale O&O-uitgaven binnen de bedrijfstak in Europa
  toenemen tussen 2010 en 2017, ondanks een daling van de O&O-intensiteit.
   De productie van de Informaticadiensten (J62-63) is duidelijk gestegen zonder dat de samenstelling
  ervan wijzigt. De bedrijfstak produceert bijna uitsluitend product 62-63 - Computerprogrammering,
  consultancy en aanverwante activiteiten; dienstverlenende activiteiten op het gebied van informatie.
  Het aandeel van het intermediair verbruik is ook stabiel gebleven, ook al is het ingevoerde deel van dat
  verbruik gestegen. Het aandeel van het hoogopgeleid personeel, dat al hoog is zoals in bedrijfstak 71,
  neemt licht toe. Die bedrijfstak kent ook een toename van het aandeel van het O&O-personeel. Het is
  de enige beschouwde bedrijfstak waarin de kapitaalintensiteit stijgt, met name dankzij de accumulatie
  van immateriële vaste activa en in het bijzonder van O&O.
  Voor de bedrijfstak Informaticadiensten (J62-63) is er een toegenomen correlatie tussen toegevoegde
  waarde en materiële vaste activa, maar dit is duidelijk niet gelinkt aan O&O-activiteiten aangezien de
  correlatie tussen O&O en materiële vaste activa sterk is gedaald tussen 2009 en 2017. Dit lijkt erop te
  wijzen dat productieactiviteiten niet noodzakelijk meer stijgen in de bedrijven met de hoogste O&Ouitgaven.
  In de meeste bedrijfstakken, ook die waar de correlatie met materiële vaste activa is gestegen, lijkt de
  creatie van toegevoegde waarde minder samen te gaan met
  
  jobcreatie en blijkt het belang van
  
  immateriële vaste activa te zijn toegenomen.
  Samenvattend, uit de analyse blijken er voor de bedrijfstak vervaardiging van farmaceutische
  grondstoffen en producten aanwijzingen te zijn van specialisatie in Onderzoek en Ontwikkeling en een
  gedeeltelijke loskoppeling tussen O&O en productie. Voor de andere onderzochte bedrijfstakken zijn er
  meer aanwijzingen van een colocatie van O&O en productie in België.
   2
  
  WORKING PAPER 7-20
  
  1. Inleiding
  Op verzoek van de sociale partners analyseert het Federaal Planbureau de bedrijfstakken die de voorbije
  jaren hun inspanningen voor onderzoek en ontwikkeling (O&O) hebben verhoogd. Daarbij wordt
  nagegaan of die evolutie gelinkt is aan de binnenlandse productie van nieuwe producten of aan de
  gewijzigde positie van België in de globale waardeketens ten gunste van onderzoeksactiviteiten en ten
  nadele van productieactiviteiten.
  De analyse is gebaseerd op de sectorale gegevens van de nationale rekeningen en op de
  bedrijfsgegevens volgens het register van de nationale rekeningen om zo coherent mogelijk te zijn.
  De sectorale analyse bestrijkt de periode 2009-2018/2019 aangezien de ramingen van de nationale
  rekeningen vanaf het jaar 2009 rechtstreeks in de huidige NACE 2008 verlopen. Voor de jaren vóór 2009
  zijn er nomenclatuurwijzigingen doorgevoerd. Ook vanaf 2009 werd het ondernemingsregister volgens
  de NACE-codes geharmoniseerd in de instanties die deel uitmaken van het INR, wat de nationale
  rekeningen per bedrijfstak heeft gewijzigd.
  De analyse van de microgegevens is gebaseerd op een intern gegevensbestand van het Federaal
  Planbureau dat ontwikkeld werd in het kader van de werkzaamheden van het Instituut voor de
  Nationale Rekeningen (INR) op basis van bronnen zoals de door vennootschappen neergelegde
  jaarrekeningen. Ze bestrijkt de periode 2009-2017.
  De analyse is als volgt gestructureerd: na de selectie van de bedrijfstakken die het meest bijdragen aan
  de Belgische O&O, wordt het relatieve belang ervan in de economie belicht alvorens indicaties te
  verzamelen over de lopende structurele veranderingen in die bedrijfstakken en die beknopt weer te
  geven in de conclusie.
   3
  
  WORKING PAPER 7-20
  
  2. De keuze van de bedrijfstakken
  De voorbije tien jaar is de Belgische O&O-intensiteit (O&O-uitgaven van de ondernemingen in procent
  van het bbp van het land) gestegen van 1,94 % in 2008 tot 2,66 % in 2017, wat overeenstemt met een
  toename van de O&O-uitgaven van 6,8 miljard euro in 2008 tot 11,9 miljard euro in 2017. De door de
  sector van de particuliere ondernemingen uitgevoerde O&O heeft bijgedragen aan die toename. Zo
  steeg de O&O-intensiteit van de sector van de Belgische particuliere ondernemingen van 1,32 % in 2008
  tot 1,87 % in 2017. Die toename is vrijwel een verdubbeling van de O&O-uitgaven door de
  ondernemingen van 4,7 miljard euro in 2008 tot 8,3 miljard euro in 2017. Die toename hangt samen met
  de introductie en uitbreiding van belastingvoordelen om de O&O-uitgaven van ondernemingen te
  verhogen.
  Om die evolutie correct te beoordelen, moeten de O&O-inspanningen van Belgische ondernemingen
  vergeleken worden met die van ondernemingen van Europese landen van vergelijkbare grootte. De
  Belgische prestaties worden dus vergeleken met Zweden, Nederland, Oostenrijk, Denemarken, Finland
  en Slovenië. En tot slot met Zwitserland, ook een klein land op het Europese continent waar de
  particuliere O&O-inspanningen bijzonder hoog zijn1.
   Tabel 1
  
  Bedrijfsuitgaven voor O&O in 2017 in miljoenen koopkrachtpariteiten en de vier bedrijfstakken (niveau A38)
  met het grootste aandeel in die uitgaven
  BE
  SE
  NL
  AT
  DK
  FI
  SL
  CH
  Miljoen KKP 7530,8
  8844,6
  7598,2
  7137,6
  4357,4
  3243,1
  736,1
  9261,4
  % bbp
  1,87
  2,4
  1,15
  2,13
  1,97
  1,78
  1,4
  2,34
  In % van de totale O&O-uitgaven van de ondernemingen
  C29C21
  26,7 30
  26,4 C28
  17,5 C28
  13,6 C21
  22,6 C26
  27,7 C21(2016) 29,3 C21
  35,5
  M72
  10,4 J61-63 18,0 J62-63 11,2 M72
  13,1 C28
  12,5 J62-63
  13,6 C27
  14,3 M72 14,1
  J62-63
  8,2 M72
  11,1 M72
  8,4 C27
  10,6 K64-66
  12,2 C28
  10,9 M72
  11,5 C28
  10,3
  M71
  7,6 C28
  7,4 C26
  8,0 C26
  10,5 M72
  10,8 M72
  5,8 J62-63
  6,7 C26
  12,3
  Concentratie
  53,0
  63,0
  63,0
  47,8
  58,1
  58,0
  61,7
  72,2
  
  Opmerking: C21: Vervaardiging van farmaceutische grondstoffen en producten, C26: Vervaardiging van informaticaproducten en van
  elektronische en optische producten, C27: Elektrische apparatuur, C28: Vervaardiging van machines, apparaten en werktuigen, C29-30:
  Transportmiddelen, J61: Telecommunicatie, J62-63: Informaticadiensten, K64-66: Financiële diensten, M71 (deel van de bedrijfstak A38 M6971): Architecten en ingenieurs, M72: Speur- en ontwikkelingswerk op wetenschappelijk gebied. De gegevens voor bedrijfstak A38 M69-71 zijn
  enkel beschikbaar voor deel M71. In Zweden worden de gegevens voor de bedrijfstakken J61 en J62-63 gegroepeerd.
  Bron: Eurostat.
  In termen van absolute bedragen van de O&O-uitgaven van ondernemingen (in KKP 2) bekleedt België
  in 2017 (laatste beschikbare jaar) de vierde plaats binnen de beschouwde referentiegroep van landen,
  net na Nederland en na Zweden en Zwitserland, die veruit de koplopers zijn.
  In termen van O&O-intensiteit verliest België één plaats en situeert het zich na Zwitserland, Zweden,
  Oostenrijk en Denemarken. De ondernemingen van Slovenië, Nederland en Finland hebben
  daarentegen een lagere O&O-intensiteit.
   Wat betreft de concentratie van O&O-activiteiten in de vier belangrijkste bedrijfstakken (niveau A38),
  is het percentage in België lager dan dat in de referentiegroep, met uitzondering van Oostenrijk. Die
  1 Er dient op gewezen te worden dat de internationale vergelijking wordt bemoeilijkt door verschillen in het sectoraal detailniveau
  
  van de informatie tussen landen en binnen elk land over de jaren.
  2 Volgens Eurostat zijn Koopkrachtpariteiten (KKP) indicatoren van verschillen in prijspeil tussen landen. Zij geven aan hoeveel
  
  valuta-eenheden een bepaalde hoeveelheid goederen of diensten in verschillende landen kost.
  4
  
  WORKING PAPER 7-20
  
  concentratie
  
  schommelde
  
  in
  
  België
  
  rond
  
  49
  
  %
  
  sinds
  
  2008
  
  (eerste
  
  jaar
  
  waarvoor
  
  de
  
  activiteitennomenclatuur vergelijkbaar is) maar is tijdens de laatste twee beschikbare jaren toegenomen
  tot 53 % in 2017.
  In België zijn de O&O-inspanningen geconcentreerd in de volgende vier bedrijfstakken: Vervaardiging
  van
  
  farmaceutische
  
  grondstoffen
  
  en
  
  producten
  
  (C21),
  
  Speur-
  
  en
  
  ontwikkelingswerk
  
  op
  
  wetenschappelijk gebied (M72), Informaticadiensten (J62-63) en Architecten en ingenieurs (M71). Die
  bedrijfstakken bevinden zich ook in de top vier van andere landen uit de referentiegroep, behalve
  Architecten en ingenieurs (M71). Die laatste bedrijfstak verscheen in België in de top vier in 2014, in
  plaats van Vervaardiging van informaticaproducten en van elektronische en optische producten (C26).
  De Vervaardiging van farmaceutische grondstoffen en producten (C21) bekleedt de eerste plaats in de
  top vier in België, Zwitserland, Denemarken en Slovenië. Speur- en ontwikkelingswerk op
  wetenschappelijk gebied (M72), de tweede bedrijfstak in België, verschijnt in de top vier in alle landen.
   België heeft als bijzonder kenmerk dat in zijn top vier één bedrijfstak van de verwerkende nijverheid en
  drie bedrijfstakken van de diensten staan, terwijl de andere landen twee of drie bedrijfstakken van de
  verwerkende nijverheid in hun top vier hebben staan. Bij zes van de acht landen staat de Vervaardiging
  van machines, apparaten en werktuigen (C28) in de top vier. Dat is niet het geval voor België.
  In de periode 2009-2017 stegen de O&O-uitgaven van de Belgische ondernemingen met 3 759 miljoen
  euro. Dezelfde bedrijfstakken uit tabel 1 hebben de grootste bijdrage geleverd aan die toename. De
  Vervaardiging van farmaceutische grondstoffen en producten (C21) heeft haar uitgaven verhoogd met
  1 082 miljoen euro, Speur- en ontwikkelingswerk op wetenschappelijk gebied (M72) met 478 miljoen
  euro en Informaticadiensten (J62-63) met 449 miljoen euro. Die drie bedrijfstakken alleen verklaren meer
  dan de helft (53,4 %) van de totale stijging van de O&O-uitgaven van de ondernemingen over de
  beschouwde periode. Er is geen gedetailleerde informatie beschikbaar voor Architecten en ingenieurs
  (M71) in 2009.
  De rangschikking van de bedrijfstakken, niet langer gebaseerd op het absolute bedrag van de O&Ouitgaven maar op de O&O-intensiteit, gedefinieerd als de verhouding tussen die uitgaven en de
  toegevoegde waarde van de bedrijfstak, vertoont een licht verschil met de rangschikking in tabel 1. Met
  59,9 % bekleedt Speur- en ontwikkelingswerk op wetenschappelijk gebied (M72) de eerste plaats in
  2017 3 , gevolgd door Vervaardiging van informaticaproducten en van elektronische en optische
  producten (C26) met 35 %, Vervaardiging van farmaceutische grondstoffen en producten (C21) met 32
  % en Architecten en ingenieurs (M71) met 14,9 % (tabel 2).
   Op basis van die eerste vaststellingen moet een grondige analyse van de bedrijfstakken C21, C26, M72,
  J62-63 en M71 worden overwogen. Bedrijfstak M71 vormt slechts een onderdeel van bedrijfstak A38
  MA
  
  (M69-71)
  
  die
  
  ook
  
  Rechtskundige
  
  en
  
  boekhoudkundige
  
  dienstverlening,
  
  activiteiten
  
  van hoofdkantoren en adviesbureaus op het gebied van bedrijfsbeheer bevat. Die bedrijfstak kan enkel
  worden geanalyseerd wanneer de variabelen beschikbaar zijn op een meer gedetailleerd sectoraal
  niveau dan A38. De bedrijfstak Speur- en ontwikkelingswerk op wetenschappelijk gebied (M72) valt
  
  3 De verklaring voor die zeer hoge O&O-intensiteit houdt deels verband met de geringe toegevoegde waarde in die bedrijfstak
  
  door de aanwezigheid van veel jonge innoverende ondernemingen die verlies lijden omdat ze hun markt nog niet volledig
  hebben ontwikkeld.
  5
  
  WORKING PAPER 7-20
  
  niet rechtstreeks onder deze analyse, aangezien de hoofdproductie het O&O-product is. Niettemin
  bekleedt die bedrijfstak een belangrijke plaats in de Belgische O&O en kan die als input worden gebruikt
  in het productieproces van de andere bedrijfstakken. Bijlage 1 is om die reden gewijd aan de analyse
  van die specifieke bedrijfstak.
  Tabel 2
  
  O&O-uitgaven (miljoen euro) en -intensiteit (% Toegevoegde Waarde) van de beschouwde bedrijfstakken
  O&O miljoenen euro’s
  Aandeel in het totaal
  O&O-intensiteit (% TW)
  2009
  2017
  2009
  2017
  2009
  2017
  C21
  1145
  2227
  25,0
  26,7
  24,3
  32,0
  C26
  453
  529
  9,9
  6,4
  44,2
  35,0
  J62-63
  236
  685
  5,2
  8,2
  4,5
  8,1
  M71
  378
  637
  6,2
  7,6
  10,9
  14,9
  M72
  392
  870
  8,6
  10,4
  50,9
  59,9
  Totale economie
  4575
  8334
  100
  100
  1,5
  2,1
  
  Opmerking: Gegevens van 2012 voor M71.
  Bron: Eurostat.
  6
  
  WORKING PAPER 7-20
  
  3. Relatieve belang van de beschouwde bedrijfstakken
  De vier beschouwde bedrijfstakken verschillen in grootte. In 2019 is de bedrijfstak Informaticadiensten
  (J62-63) de grootste beschouwde bedrijfstak in termen van toegevoegde waarde en werkgelegenheid.
   Die bedrijfstak vertegenwoordigt 2,3 % van de Belgische toegevoegde waarde in waarde en 1,7 % van
  de totale werkgelegenheid per persoon (hetzij 81 900 personen). In termen van toegevoegde waarde is
  de Vervaardiging van farmaceutische grondstoffen en producten (C21) de tweede en vrijwel even grote
  bedrijfstak die in 2019 2,2 % van de totale toegevoegde waarde vertegenwoordigt. Nadien volgt de
  bedrijfstak Architecten en ingenieurs; technische testen en toetsen (M71) die 1,1 % van de totale
  toegevoegde waarde vertegenwoordigt. In termen van werkgelegenheid is de volgorde in deze twee
  bedrijfstakken omgekeerd. Bedrijfstak M71 vertegenwoordigt 1,3 % van de totale werkgelegenheid met
  63 700 personen. De Vervaardiging van farmaceutische grondstoffen en producten vertegenwoordigt
  0,6 % van de totale werkgelegenheid met 27 800 personen.
  Tot slot is Vervaardiging van informaticaproducten en van elektronische en optische producten (C26)
  de kleinste bedrijfstak in termen van toegevoegde waarde en werkgelegenheid. Deze bedrijfstak telt 11
  000 personen in 2019.
  Tabel 3
  
  C21
  C26
  J62-63
  M71
  
  Belang van de beschouwde bedrijfstakken in de Belgische economie, 2019
  Aandeel in de totale economie in %
  TW (waarde)
  Werkgelegenheid (personen)
  2,2
  0,6
  0,4
  0,2
  2,3
  1,7
  1,1*
  1,3
  
  Gewerkte uren
  0,6
  0,2
  1,9
  1,5
  
  *: Gegevens van 2018.
  Bron: INR.
  Over de periode 2009-2019 was de groeidynamiek in de vier beschouwde bedrijfstakken verschillend.
  Voor drie bedrijfstakken, met name Vervaardiging van farmaceutische grondstoffen en producten
  (C21), Vervaardiging van informaticaproducten en van elektronische en optische producten (C26) en
  Informaticadiensten (J62-63) lag de groei van de toegevoegde waarde in volume duidelijk hoger dan de
  groei van de totale economie (figuur 1). In die drie bedrijfstakken is de groei versneld na 2015. De
  bedrijfstak Architecten en ingenieurs (M71) kende tot 2016 een relatief lage groei (onder die van de
  totale economie) en knoopte nadien aan met het gemiddelde van de economie in 2018.
   7
  
  WORKING PAPER 7-20
  
  Figuur 1
  
  200
  
  Evolutie van de toegevoegde waarde in volume, 2009-2019
  Index 2009=100
  
  180
  
  160
  
  140
  
  120
  
  100
  
  80
  2009
  
  2010
  
  2011
  C21
  
  2012
  
  2013
  C26
  
  2014
  J62-63
  
  2015
  
  2016
  M71
  
  2017
  
  2018
  
  2019
  
  Totaal
  
  Bron: INR.
  De jobcreatie over de periode 2009-2019 was ook dynamisch in drie van de bestudeerde bedrijfstakken.
  De Informaticadiensten (J62-63) bleken het meest dynamisch op het vlak van jobcreatie (figuur 2).
  Nadien volgen Vervaardiging van farmaceutische grondstoffen en producten (C21) en Architecten en
  ingenieurs (M71), waar de gecumuleerde werkgelegenheidsgroei duidelijk hoger lag dan de
  werkgelegenheidsgroei in de totale economie. Bedrijfstak M71 was dus veel dynamischer in termen van
  werkgelegenheid dan in toegevoegde waarde.
  Als gevolg van de financieel-economische crisis heeft de bedrijfstak Vervaardiging van
  informaticaproducten en van elektronische en optische producten (C26) jarenlang banen vernietigd. De
  gecumuleerde werkgelegenheidsgroei van bedrijfstak C26 over de periode 2009-2019 lag lager dan die
  van de totale economie.
  8
  
  WORKING PAPER 7-20
  
  Figuur 2
  
  150
  
  Evolutie van de werkgelegenheid (werkzame personen), 2009-2019
  Index 2009=100
  
  140
  
  130
  
  120
  
  110
  
  100
  
  90
  2009
  
  2010
  
  2011
  C21
  
  2012
  
  2013
  
  C26
  
  2014
  
  2015
  
  J62-63
  
  2016
  
  2017
  
  M71
  
  2018
  
  2019
  
  Totaal
  
  Bron: INR.
  De evolutie van de gewerkte uren over de periode 2009-2019 was vergelijkbaar met die van de
  werkgelegenheid in aantal personen. Dezelfde drie bedrijfstakken lieten een hogere groei optekenen
  dan die van de totale economie (figuur 3). De bedrijfstak Informaticadiensten (J62-63) die de grootste
  dynamiek vertoonde voor de werkgelegenheid in aantal personen is de derde bedrijfstak in termen van
  gewerkte uren. Net zoals voor de werkgelegenheid in aantal personen, liet bedrijfstak C26 een lagere
  gecumuleerde groei van de gewerkte uren optekenen dan die van de totale economie.
   Figuur 3
  
  135
  
  Evolutie van het arbeidsvolume (in uren), 2009-2019
  Index 2009=100
  
  130
  125
  120
  115
  110
  105
  100
  95
  90
  2009
  
  2010
  
  2011
  C21
  
  2012
  
  2013
  C26
  
  2014
  J62-63
  
  2015
  
  2016
  M71
  
  2017
  
  2018
  
  2019
  
  Totaal
  
  Bron: INR, FPB.
  9
  
  WORKING PAPER 7-20
  
  4. De structurele ontwikkelingen van de beschouwde
  bedrijfstakken
  4.1. De analyse van de sectorale gegevens
  De productiefunctie steunt op de combinatie van arbeid, kapitaal en intermediair verbruik.
  Veranderingen in de productiefunctie van de beschouwde bedrijfstakken worden weergegeven op basis
  van een analyse van de aard van de productie (P1) en het belang en de productsamenstelling van het
  intermediair verbruik (P2). Vervolgens worden de kenmerken van de arbeidskrachten, de evolutie van
  de kapitaalvoorraad en de samenstelling ervan in activa bestudeerd.
  Productie
  Over de periode 2009-2019 hebben de vier beschouwde bedrijfstakken een verschillende gecumuleerde
  groei van hun productie gerealiseerd, maar telkens hoger dan die van de totale economie. De
  Vervaardiging van farmaceutische grondstoffen en producten (C21) heeft de sterkste groei opgetekend.
  Nadien volgen Informaticadiensten (J62-63) en vervolgens Vervaardiging van informaticaproducten en
  van elektronische en optische producten (C26) die al drie jaar stagneert. Tot slot was de productiegroei
  van de bedrijfstak Architecten en ingenieurs (M71) tot in 2014 minder sterk dan die van de totale
  economie en lichtjes hoger vanaf 2015.
  Figuur 4
  
  Evolutie van de productie (P1) in volume, 2009-2019
  
  Index 2009=100
  
  230
  210
  190
  170
  150
  130
  110
  90
  2009
  
  2010
  
  2011
  C21
  
  2012
  
  2013
  C26
  
  2014
  J62-63
  
  2015
  
  2016
  M71
  
  2017
  
  2018
  
  2019
  
  Totaal
  
  Bron: INR.
   a. De productie per product
  Op basis van de aanbod- en gebruikstabellen (SUT in het Engels) is het mogelijk om de productie van
  elke bedrijfstak per type product te detailleren. Een verandering in de hoofdproductie of
  
  10
  
  WORKING PAPER 7-20
  
  nevenproducties kan een verandering in het productieproces van de bedrijfstak weerspiegelen. Het kan
  echter ook verband houden met een nieuwe indeling van ondernemingen binnen de bedrijfstak of de
  sluiting van een grote onderneming, veeleer dan met veranderingen binnen bestaande ondernemingen.
  Figuren 5 en 6 tonen de productie van de belangrijkste producten in de beschouwde bedrijfstakken over
  de periode 2010-2016, aangezien 2010 het jaar is van de eerste aanbod- en gebruikstabel in ESR2010.
  Uit figuur 5 blijkt dat Vervaardiging van farmaceutische grondstoffen en producten (C21) tussen 2010
  en 2016 haar hoofdproductie van product 21 - Farmaceutische basisproducten en farmaceutische
  bereidingen sneller heeft verhoogd dan haar totale productie. Die productie bedroeg in 2016 73 % van
  de totale productie van de bedrijfstak, tegenover 64 % in 2010. Het product 69-70 - Rechtskundige en
  boekhoudkundige diensten; diensten van hoofdkantoren, advies op het gebied van bedrijfsbeheer dat
  meer dan 10 % van de totale productie bedroeg in 2014, komt vrijwel niet meer voor op het einde van
  de periode. Het aandeel van product 72 - Speur- en ontwikkelingswerk op wetenschappelijk gebied
  schommelde tussen 13 % in 2013 en ongeveer 18 % in 2011, 2015 en 2016.
   In de bedrijfstak Vervaardiging van informaticaproducten en van elektronische en optische producten
  (C26) is de productie van het hoofdproduct 26 gedaald in procent van de totale productie in de loop
  van de tijd. Die productie bedroeg 70 % van het totaal in 2010, tegenover 62 % in 2016. Tegelijk zijn de
  aandelen van de producten 33 - Reparatie en installatie van machines en apparaten en 72 - Speur- en
  ontwikkelingswerk op wetenschappelijk gebied in de totale productie van de bedrijfstak respectievelijk
  met 2 en 4 procentpunt gestegen over de periode 2010-2016.
  Figuur 5
  
  Aanbodtabellen, Vervaardiging van farmaceutische grondstoffen en producten (C21) en Vervaardiging
  van informaticaproducten en van elektronische producten (C26)
  In % van de totale productie
  
  C21
  
  100%
  90%
  
  90%
  
  80%
  
  80%
  
  70%
  
  70%
  
  60%
  
  60%
  
  50%
  
  50%
  
  40%
  
  40%
  
  30%
  
  30%
  
  20%
  
  20%
  
  10%
  
  10%
  
  0%
  
  2010
  
  2011
  20
  
  2012
  21
  
  69-70
  
  2013
  72
  
  C26
  
  100%
  
  2014
  77
  
  2015
  Anderen
  
  2016
  
  0%
  
  2010
  
  2011
  26
  
  27
  
  2012
  
  2013
  
  28
  
  33
  
  2014
  72
  
  2015
  
  2016
  
  Anderen
  
  Bron: INR, Berekeningen FPB.
  De productie van de bedrijfstak 62-63 had bijna uitsluitend betrekking op product 62-63 Computerprogrammering, consultancy en aanverwante activiteiten; dienstverlenende activiteiten op
  het gebied van informatie dat op het einde van de periode 90 % van de totale productie bedroeg (figuur
  6). Het product 72 - Speur- en ontwikkelingswerk op wetenschappelijk gebied vertegenwoordigt
  gemiddeld 4 % van de totale productie van de bedrijfstak over de periode.
   11
  
  WORKING PAPER 7-20
  
  Voor Architecten en ingenieurs (M71) zijn er weinig veranderingen op het niveau van de productie van
  de bedrijfstak. De productie van de bedrijfstak had vrijwel uitsluitend betrekking op product 71 Architecten en ingenieurs; technische testen en toetsen waarvan het aandeel in de totale productie met
  4 procentpunt steeg tussen 2010 en 2016. De productie van product 72 - Speur- en ontwikkelingswerk
  op wetenschappelijk gebied bedroeg 4 % over de periode.
  Figuur 6
  
  Aanbodtabellen, Informaticadiensten (J62-63) en Vervaardiging van informaticaproducten en Architecten en
  ingenieurs (M71)
  In % van de totale productie
  
  J62-63
  
  M71
  
  100%
  
  100%
  
  90%
  
  90%
  
  80%
  
  80%
  
  70%
  
  70%
  
  60%
  
  60%
  
  50%
  
  50%
  
  40%
  
  40%
  
  30%
  
  30%
  
  20%
  
  20%
  
  10%
  
  10%
  
  0%
  
  2010
  
  2011
  
  2012
  
  58
  
  62-63
  
  2013
  72
  
  2014
  
  2015
  
  Anderen
  
  2016
  
  0%
  
  2010
  
  2011
  
  2012
  71
  
  2013
  72
  
  2014
  
  2015
  
  2016
  
  Anderen
  
  Bron: INR, Berekeningen FPB.
  b. Situering op mondiaal niveau
  Om de productie van de Belgische bedrijfstakken op mondiaal niveau te kunnen situeren, worden de
  gegevens van het WIOD-project (World Input-Output Database) van de Europese Commissie gebruikt.
  Het WIOD 2016-project levert internationale SUT die betrekking hebben op 28 Europese landen en 15
  andere belangrijke landen over de periode 2000-2014. De onderstaande tabellen geven voor elke
  Belgische bedrijfstak de producten waarvoor de door de Belgische bedrijfstak gerealiseerde productie
  in het mondiale totaal met minstens 0,5 procentpunt schommelde tussen 2010 en 2014 (beschikbare
  matrices in ESR2010). Om te voorkomen dat er een mengelmoes aan producten verschijnt, bevatten de
  tabellen alleen de producten waarvoor een significante productie 4 in België plaatsvindt.
   Tabel 4 toont de productie van de Belgische bedrijfstak Vervaardiging van farmaceutische grondstoffen
  en producten (C21) per type product in procent van de productie van de mondiale bedrijfstak C21. Het
  is niet de hoofdproductie van deze bedrijfstak die tussen die twee jaren veranderingen heeft ondergaan.
  De productie van farmaceutische producten bedroeg gemiddeld 1,3 % van de productie van
  farmaceutische producten van de mondiale bedrijfstak C21 over die twee jaren. Het is op het niveau
  van de nevenproducties dat de aandelen van de Belgische farmaceutische sector het sterkst gestegen
  zijn. Het betreft de producten 20 - Vervaardiging van chemische producten; 69-70 - Rechtskundige en
  boekhoudkundige diensten; diensten van hoofdkantoren, advies op het gebied van bedrijfsbeheer; 72 Speur- en ontwikkelingswerk op wetenschappelijk gebied en N - Administratieve en ondersteunende
  
  4
  
  12
  
  Productie hoger dan 1 % van de totale productie van de bedrijfstak over de bestudeerde periode.
  WORKING PAPER 7-20
  
  diensten en meer bepaald product 77 - Verhuur en lease. De productie van product 77 bedraagt slechts
  3 % van de totale productie van de Belgische bedrijfstak C21 in 2014.
  Tabel 4 Productie van de Vervaardiging van farmaceutische grondstoffen en producten (C21) per product
  Aandeel in de mondiale productie van elk product door bedrijfstak 21 (in %)
  2010
  2014
  CPA_C20
  1,6
  2,9
  CPA_M69_M70
  24,7
  27,0
  CPA_M72
  17,3
  19,5
  CPA_N
  22,6
  27,8
  Bron: WIOD, 2016 Release.
  De productie van de Belgische bedrijfstak Vervaardiging van informaticaproducten en van
  elektronische en optische producten (C26) in procent van de productie van de mondiale bedrijfstak C26
  schommelde voor geen enkel product met minstens 0,5 procentpunt. De productie van product 72
  Speur- en ontwikkelingswerk op wetenschappelijk gebied bedroeg 0,8 % van het mondiale totaal in
  2010 en 2014.
   De productie van de Belgische bedrijfstak Informaticadiensten (J62-63) in procent van het mondiale
  totaal schommelde slechts voor één product met meer dan 0,5 procentpunt, namelijk 72 - Speur- en
  ontwikkelingswerk op wetenschappelijk gebied. Het aandeel ervan is gedaald van 4,9 % in 2010 tot
  4,1 % in 2014.
  De productie van de bedrijfstak Architecten en ingenieurs (M71) schommelde met niet meer dan 0,5
  procentpunt voor geen enkel product waarvoor een significante productie is in België. De productie van
  product 72 - Speur- en ontwikkelingswerk op wetenschappelijk gebied bereikte een aandeel van bijna 6
  % van de totale productie van product 72 door de mondiale bedrijfstak M71 in 2010 en 2014.
  Kortom, bedrijfstak C21 kende een sterke groei van zijn productie over de periode 2009-2019. Die groei
  is nog ruim versneld na 2015. De productie per product is in de loop van de tijd lichtjes gewijzigd ten
  gunste van de hoofdproductie. Het aandeel van product 72 - Speur- en ontwikkelingswerk op
  wetenschappelijk gebied in de totale productie schommelde tussen 13 % en 18 %. De Belgische
  bedrijfstak heeft zijn aandeel verhoogd in de totale productie van product 72 door de mondiale
  farmaceutische sector.
  Voor Vervaardiging van informaticaproducten en van elektronische en optische producten (C26) lag de
  gecumuleerde productiegroei hoger dan voor de totale economie over de periode 2009-2019, maar de
  groei kent de laatste drie jaren een stagnering. De productie per product is in de loop van de tijd lichtjes
  gewijzigd ten gunste van een groter aandeel voor de diensten. Het aandeel van product 72 - Speur- en
  ontwikkelingswerk op wetenschappelijk gebied in de totale productie van de bedrijfstak is licht
  gestegen.
   De Informaticadiensten (J62-63) hebben een gecumuleerde productiegroei laten optekenen die hoger
  lag dan voor de totale economie over de periode 2009-2019. Er worden weinig veranderingen
  waargenomen op het niveau van de productie van de bedrijfstak per type product.
  13
  
  WORKING PAPER 7-20
  
  Tot slot was de gecumuleerde productiegroei van de bedrijfstak Architecten en ingenieurs (M71)
  zwakker dan die van de totale economie tot in 2014 en nadien lichtjes hoger. Er worden weinig
  veranderingen waargenomen op het niveau van de productie van de bedrijfstak per type product.
  Intermediair verbruik
  a. Het aandeel van het intermediair verbruik in de productie
  De stijging van het aandeel van het intermediair verbruik in de productie resulteert in een daling van
  het aandeel van de toegevoegde waarde in de productie. Die stijging gaat dus gepaard met een daling
  van de binnenlandse toegevoegde waarde van de producten van de bedrijfstakken.
  De Vervaardiging van farmaceutische grondstoffen en producten (C21) onderscheidt zich door een
  belangrijke toename van het aandeel van het intermediair verbruik in de productie tussen 2013 en 2019
  (tabel 5). Het aandeel groeit in deze bedrijfstak met bijna 10 procentpunt over die periode. De drie
  andere bedrijfstakken hebben vrij stabiele aandelen.
  Tabel 5
  
  C21
  C26
  J62-63
  M71
  
  Aandeel van het intermediair verbruik in de productie (P2/P1), 2009-2019
  In %
  2009
  2010
  2011
  2012
  2013
  2014
  2015
  2016
  52,2
  50,7
  56,2
  55,4
  52,9
  57,6
  63,7
  66,0
  61,5
  63,3
  62,8
  62,6
  59,8
  58,9
  61,9
  63,1
  53,3
  52,7
  52,5
  50,4
  51,1
  52,0
  51,7
  51,6
  60,7
  60,2
  58,9
  60,2
  60,7
  60,9
  62,9
  61,9
  
  2017
  63,4
  63,1
  52,4
  62,6
  
  2018
  59,9
  62,8
  53,3
  61,6
  
  2019
  61,7
  62,9
  52,9
  :
  
  Bron: INR.
   De aanbod- en gebruikstabellen geven een indicatie van de binnenlandse of geïmporteerde oorsprong
  van het intermediair verbruik. Tabel 6 geeft het aandeel van het binnenlands intermediair verbruik en
  het aandeel van het ingevoerd intermediair verbruik in de binnenlandse productie van de
  bedrijfstakken voor de twee jaren waarvoor die tabellen beschikbaar zijn in ESR2010. Het aandeel van
  het binnenlands intermediair verbruik is gedaald in alle bedrijfstakken, behalve in bedrijfstak 71 Architecten en ingenieurs. Dit betekent dat de lokale verankering van de productie in deze
  bedrijfstakken is gedaald tussen 2010 en 2015.
  Het aandeel van het ingevoerde intermediair verbruik in de binnenlandse productie is daarentegen
  gestegen in alle beschouwde bedrijfstakken, behalve in bedrijfstak 71 - Architecten en ingenieurs. Dat
  aandeel is zelfs bijna verdubbeld in Vervaardiging van farmaceutische grondstoffen en producten (C21)
  en in Informaticadiensten (J62-63).
  Tabel 6 Aandeel van het binnenlands en ingevoerd intermediair verbruik (P2) in de binnenlandse productie (P1)
  In % van de binnenlandse productie
  Binnenlandse P2/P1
  Ingevoerde P2/P1
  2010
  2015
  2010
  2015
  C21
  28,8
  21,6
  23,0
  41,9
  C26
  30,4
  28,2
  33,9
  35,3
  J62-63
  44,0
  36,8
  8,6
  14,9
  M71
  47,0
  53,3
  13,2
  8,8
  Bron: FPB, Gebruikstabel van de binnenlandse productie tegen basisprijzen.
  14
  
  WORKING PAPER 7-20
  
  b. Het binnenlands verbruik per product
  De aanbod- en gebruikstabellen geven voor elke bedrijfstak, het intermediair verbruik per type product.
  Een verandering in de producten die als input worden gebruikt, kan duiden op een verandering in het
  productieproces van de bedrijfstak. De figuren 7 en 8 geven het intermediair verbruik van de
  belangrijkste producten in de beschouwde bedrijfstakken.
   Uit figuur 7 blijkt dat het intermediair verbruik van Vervaardiging van farmaceutische grondstoffen en
  producten (C21), dat zeer gevarieerd was, in de loop van de tijd veranderd is. Tussen 2010 en 2016 daalt
  het aandeel van de producten 20 - Vervaardiging van chemische producten (-15 procentpunt) en 21 Farmaceutische basisproducten en farmaceutische bereidingen (-7 procentpunt), terwijl het aandeel van
  de producten 69-70 - Rechtskundige en boekhoudkundige diensten; diensten van hoofdkantoren,
  advies op het gebied van bedrijfsbeheer en 77 - Huur en leasing de afgelopen twee jaar is toegenomen.
  Het intermediair verbruik van Vervaardiging van informaticaproducten en van elektronische en
  optische
  
  producten
  
  (C26)
  
  is
  
  licht
  
  gewijzigd.
  Het
  
  belang
  
  van
  
  het
  
  hoofdproduct
  
  26
  
  -
  
  Informaticaproducten, elektronische en optische producten in de input is toegenomen (+ 6 procentpunt)
  en bedraagt de helft van het intermediair verbruik, terwijl dat van 20 - Vervaardiging van chemische
  producten gedaald is (- 6 procentpunt over de periode 2010-2016).
  Figuur 7
  
  Gebruikstabellen, Vervaardiging van farmaceutische grondstoffen en producten (C21) en Vervaardiging
  van informaticaproducten en van elektronische producten (C26)
  In % van het totale intermediair verbruik
  
  C21
  
  100%
  90%
  
  90%
  
  80%
  
  80%
  
  70%
  
  70%
  
  60%
  
  60%
  
  50%
  
  50%
  
  40%
  
  40%
  
  30%
  
  30%
  
  20%
  
  20%
  
  10%
  
  10%
  
  0%
  
  2010
  
  2011
  
  2012
  
  20
  
  22
  
  21
  
  2013
  69-70
  
  C26
  
  100%
  
  2014
  72
  
  73
  
  2015
  77
  
  78
  
  2016
  Anderen
  
  0%
  
  2010
  
  2011
  
  2012
  
  20
  
  24
  
  22
  
  2013
  25
  
  26
  
  2014
  27
  
  69-70
  
  2015
  
  2016
  
  Anderen
  
  Bron: INR, Berekeningen FBP.
  Het intermediair verbruik van bedrijfstak 62-63 Informaticadiensten is weinig veranderd. Enkel het
  aandeel van het hoofdproduct 62-63 - Computerprogrammering, consultancy en aanverwante
  activiteiten; dienstverlenende activiteiten op het gebied van informatie in de totale inputs is gedaald (7 procentpunt tussen 2010 en 2016).
   Ook voor Architecten en ingenieurs (M71) worden weinig veranderingen waargenomen op het niveau
  van het intermediair verbruik. Iets minder dan de helft van het intermediair verbruik is toe te schrijven
  aan product 71 - Architecten en ingenieurs; technische testen en toetsen. Een andere belangrijke input
  is het product 69-70 - Rechtskundige en boekhoudkundige diensten; diensten van hoofdkantoren,
  
  15
  
  WORKING PAPER 7-20
  
  advies op het gebied van bedrijfsbeheer waarvan het aandeel met 4 procentpunt gestegen is in het totaal,
  net zoals het product 78 - Arbeidsbemiddeling en personeelswerk.
  Figuur 8
  
  Gebruikstabellen, Informaticadiensten (J62-63) en Architecten en ingenieurs (M71)
  
  In % van het totale intermediair verbruik
  
  J62-63
  
  100%
  90%
  
  90%
  
  80%
  
  80%
  
  70%
  
  70%
  
  60%
  
  60%
  
  50%
  
  50%
  
  40%
  
  40%
  
  30%
  
  30%
  
  20%
  
  20%
  
  10%
  
  10%
  
  0%
  
  2010
  61
  
  2011
  62-63
  
  2012
  68
  
  69-70
  
  M71
  
  100%
  
  2013
  
  2014
  
  71
  
  77
  
  2015
  80-82
  
  2016
  Anderen
  
  0%
  
  2010
  29
  
  2011
  68
  
  2012
  69-70
  
  2013
  71
  
  2014
  78
  
  2015
  
  80-82
  
  2016
  Anderen
  
  Bron: INR, Berekeningen FPB.
  Samengevat is het aandeel van het intermediair verbruik in de productie van de farmaceutische
  industrie tijdens de periode aanzienlijk toegenomen, wat resulteerde in een daling van het aandeel van
  de toegevoegde waarde. Het ingevoerd intermediair verbruik dat steeds meer voorkomt, werd
  dominant in 2015, het laatste beschikbare jaar. Het intermediair verbruik van de Vervaardiging van
  farmaceutische grondstoffen en producten (C21), dat zeer gevarieerd was, is in de loop van de tijd
  veranderd.
  In de drie andere bedrijfstakken is het aandeel van het intermediair verbruik in de productie veeleer
  stabiel gebleven over de periode.
  Het intermediair verbruik is steeds meer van geïmporteerde
  
  oorsprong voor Vervaardiging van informaticaproducten en van elektronische en optische producten
  (C26) en Informaticadiensten (J62-63). Dat is niet het geval voor bedrijfstak 71 - Architecten en
  ingenieurs die steeds meer gebruikt maakt van binnenlandse intermediaire producten.
   Arbeid en de samenstelling ervan
  Een verandering in de samenstelling van de arbeid, en in het bijzonder in de kwalificaties van de
  werknemers, kan veranderingen in het productieproces weerspiegelen. Om die veranderingen te
  begrijpen, wordt de sectorale EUKLEMS-databank gebruikt. Ze geeft de gewerkte uren per
  kwalificatieniveau. Figuur 9 toont duidelijk dat de beschouwde bedrijfstakken bijzonder intensief zijn
  aan hooggekwalificeerde arbeid, ten opzichte van de totale economie. Over de beschikbare periode
  2009-2018 wordt in alle bedrijfstakken een toename van het aantal gewerkte uren van de
  hoogopgeleiden waargenomen. Die gewerkte uren overschrijden in 2018 60 % van het totale aantal uren
  in de twee verwerkende bedrijfstakken en bereiken 80 % in de twee beschouwde dienstentakken. Die
  trend is ook merkbaar voor de totale economie. Alleen bedrijfstak C26 laat een sterkere groei van het
  
  16
  
  WORKING PAPER 7-20
  
  aandeel hoogopgeleide werknemers zien dan de totale economie. Het is ook de beschouwde bedrijfstak
  die het minst intensief is aan hoogopgeleide arbeid.
  Figuur 9
  
  100%
  
  Verdeling van de gewerkte uren naar kwalificatie, 2009 en 2018
  In %
  
  90%
  80%
  70%
  60%
  50%
  40%
  30%
  20%
  10%
  0%
  
  2009
  
  2018
  C21
  
  2009
  
  C26
  Hoog opleidingsniveau
  
  2018
  
  2009
  2018
  2009
  2018
  2009
  2018
  J62-63
  M71
  Totaal
  Gemiddeld opleidingsniveau
  Laag opleidingsniveau
  
  Bron: EUKLEMS
  
  De toename van het belang van de O&O-activiteiten in de ondernemingen kan worden bevestigd door
  het aandeel van het O&O-personeel in de totale werkgelegenheid. Het O&O-personeel kan worden
  gemeten in voltijds equivalenten (VTE) of in aantal personen. In de verwerkende bedrijfstakken zijn de
  twee metingen vrijwel gelijkwaardig aangezien het personeel in VTE bijna 90 % van het personeel in
  aantal personen bedraagt. Dat aandeel is echter lager voor Architecten en ingenieurs en
  Informaticadiensten en bedraagt 60 %. Om de beschouwde bedrijfstakken te kunnen vergelijken, wordt
  het O&O-personeel in VTE geteld.
   Over de periode 2009-2017 stijgt het aandeel van het O&O-personeel in Vervaardiging van
  farmaceutische grondstoffen en producten (C21) (+7 procentpunt), Informaticadiensten (J62-63) (+5
  procentpunt) en Architecten en ingenieurs (M71) (+3 procentpunt over de periode 2013-2017). Voor
  Vervaardiging van informaticaproducten en van elektronische en optische producten (C26) daalt het
  aandeel tot 2013 (-6 procentpunt) gevolgd door een lichte stijging, maar die volstaat niet om opnieuw
  het niveau van 2009 te bereiken.
  17
  
  WORKING PAPER 7-20
  
  Figuur 10
  
  35
  
  O&O-personeel in voltijds equivalenten (VTE), 2009-2017
  In % van de totale werkgelegenheid
  
  30
  25
  20
  15
  10
  5
  0
  2009
  
  2010
  C21
  
  2011
  
  2012
  
  2013
  
  C26
  
  2014
  
  J62-63
  
  2015
  
  2016
  
  M71
  
  2017
  
  Totaal
  
  Opmerkingen: De gegevens voor M71 zijn pas vanaf 2013 beschikbaar. Gegevens voor J62-63 zijn niet beschikbaar in 2014 en 2015.
  Bron: Belspo, INR.
  Het O&O-personeel bestaat uit onderzoekers die deskundigen zijn die hun taak vinden in het
  concipiëren of scheppen van nieuwe kennis en die onderzoeksactiviteiten uitvoeren, technici die
  deelnemen aan O&O door het verrichten van wetenschappelijke en technische taken en ondersteunend
  personeel. Een toename van het aantal VTE- onderzoekers in procent van de totale werkgelegenheid
  wordt waargenomen in Vervaardiging van farmaceutische grondstoffen en producten (C21),
  Architecten en ingenieurs (M71) en Informaticadiensten (J62-63).
  In Vervaardiging van
  
  informaticaproducten en van elektronische en optische producten (C26) daalt het aandeel van de
  onderzoekers in de werkgelegenheid op het einde van de periode.
  Tabel 7
  
  C21
  C26
  J62-63
  M71
  Totaal
  
  Onderzoekers in VTE, 2009-2017
  In % van de totale werkgelegenheid
  2009
  2010
  7,0
  8,8
  24,8
  24,4
  3,2
  3,5
  :
  :
  0,4
  0,4
  
  2011
  9,0
  23,5
  3,9
  :
  0,5
  
  2013
  10,3
  19,9
  4,1
  3,8
  0,5
  
  2015
  14,2
  23,7
  :
  4,1
  0,6
  
  2017
  15,5
  18,5
  5,1
  5,5
  0,6
  
  Opmerking: De gegevens zijn slechts om de twee jaar beschikbaar vanaf 2011.
  Bron: Belspo, INR.
   Samenvattend kan worden gesteld dat de samenstelling van de arbeid is verschoven ten gunste van de
  hoogopgeleiden in alle beschouwde bedrijfstakken en in het bijzonder ten gunste van het O&Opersoneel, met uitzondering van bedrijfstak C26 waar het aandeel van het O&O-personeel is gedaald.
  18
  
  WORKING PAPER 7-20
  
  Kapitaal en de samenstelling ervan
  Een wijziging van de kapitaalintensiteit (gedefinieerd als de kapitaalvoorraad per gewerkt uur) van het
  productieproces of een wijziging in de samenstelling van de activa die de kapitaalvoorraad vormen,
  kan duiden op een eventuele wijziging van de productie.
  Figuur 11 die de kapitaalintensiteit van de beschouwde bedrijfstakken bevat, toont dat de netto
  kapitaalvoorraad per gewerkt uur in Informaticadiensten (J62-63) sterk toenam tot 2016 en nadien
  stagneerde. In Vervaardiging van farmaceutische grondstoffen en producten (C21) is de netto
  kapitaalvoorraad per gewerkt uur stabiel gebleven tot 2014. Sinds 2015 wordt een daling waargenomen.
  Tot slot liet Vervaardiging van informaticaproducten en van elektronische en optische producten (C26)
  een sterke daling van de kapitaalvoorraad per gewerkt uur optekenen tot 2016. Na 2016 wordt een
  stagnering waargenomen.
  Figuur 11
  160
  
  Evolutie van de kapitaalintensiteit (Netto kapitaalvoorraad/gewerkt uur) in volume, 2009-2019
  
  Index 2009=100
  
  140
  
  120
  
  100
  
  80
  
  60
  
  40
  2009
  
  2010
  
  2011
  
  2012
  
  C21
  
  2013
  C26
  
  2014
  
  2015
  J62-63
  
  2016
  
  2017
  
  2018
  
  2019
  
  Totaal
  
  Opmerking: Er zijn geen gegevens beschikbaar voor M71.
  Bron: INR.
  