title: Een Herinnering aan Ds. Dirk van der Hoff
text: EEN
  
  H E R I N N E R I N G
  AAN
  
  DS.
  D IR K V A N D E R
  
  H O FF
  
  V O O R W O O R D
  Van verschillende zijden aangezocht, om iets te boek te stellen
  aangaande het leven van den eersten, nu ontslapen Leeraar der Ned.
  Hervormde Kerk in Transvaal, zoo wordt het volgende aan de vele
  vrienden van Ds. van der Hoff aangeboden, als een gedachtenis aan
  den man, die gedurende meer dan 28 jaren het Evangelie in Transvaal
  heeft verkondigd.
  v. W.
  Heidelberg, 24 October 1881.
  IN M E M O R IA M
  De Nederduitsch Hervormde Kerk in de Transvaal heeft een groot
  verlies geleden door het afsterven van den W elEerw . heer D. VAN
  DER HoPP, in leven predikant van de gemeente Potchefstroom. Hij
  stierf in de pastorie op den 9den October 1881, des namiddags ten
  vier ure, in den ouderdom van 67 jaar, 1 maand en 7 dagen. Reeds geruimen tijd was hij zoo verzwakt naar het lichaam, dat hij zijn dienst­
  werk niet meer behoorlijk konde verrichten, hoewel hij nog trachtte,
  acht dagen vóór zijnen dood, het Avondmaal te bedienen, nog 63 jonge
  lieden tot lidmaten aangenomen, en in de 50 kinderen gedoopt had.
   M aar hij was niet in staat zijn arbeid te voltooien, de laatste kerkeraadsvergadering, 3 October, kon hij niet meer houden, maar had
  zijne Ouderlingen en Diakenen bijeengeroepen, om op den 17 October
  bij elkander te komen, weinig denkende hoe hij dan reeds eenige dagen
  op het Kerkhof zoude rusten. Ook was er niemand, die zijn einde zoo
  nabij achtte, hij zelve ook niet; op V rijdag, 7 October kon hij zijn bed
  niet meer verlaten, zijn spraak was belemmerd, het was alsof zijn be­
  wustzijn niet geheel helder was; zoo bleef het tot Zondag middag, toen
  hij als in een sluimering viel, en des namiddags ten 4 ure, zachtjes en
  ongemerkt den geest gaf. Acht-en-twintig jaren en eenige maanden
  was hij in deze gewesten predikant, eerst van de geheele Transvaal,
  naderhand, toen er meer hulp kwam, van het district Potchefstroom.
  Daar is hij aangekomen, daar is hij gestorven, getrouw tot in den dood.
  W ij willen aan zijne nagedachtenis eene eervolle hulde toebrengen.
  Bij velen onzer zal hij in levendig aandenken blijven; hij is den weg
  van alle vleesch gegaan, maar heeft niet te vergeefs geleefd, en terwijl
  hij het loon der getrouwe dienstknechten van den Heer heeft ontvan­
  gen, zullen wij hem als onzen voorganger gedenken, ziende de uitkomst
  zijner wandeling.
   170
  
  Om wel te kunnen begrijpen, wat de verdiensten waren van den
  overleden predikant, en wat de reden is van den buitengewonen eer­
  bied, waarmede zijn naam door de leden der Ned. Hervormde Kerk
  wordt genoemd, is het noodig ons te verplaatsen in den tijd, toen de
  Transvaal nog slechts korten tijd bewoond was, een dertigtal jaren
  geleden. Het land was toen woest, de gemeenschap met naburige kolo­
  niën zeer beperkt, de inwoners worstelende met gevaren van allerlei
  aard om een bewoonbaar plekje te erlangen, hier en daar een pas aan­
  gelegd dorpje, een klein getal menschen over een onmetelijke opper­
  vlakte verstrooid, de wegen onveilig door wilde dieren, elk oogenblik
  een strijd met vijandige Kafferstammen. De Emigranten, van uit Natal
  en den V rijstaat zich hier nederzettende, waren, zooals algemeen be­
  kend en erkend is, een godsdienstig volk, prijs stellende op de verkon­
  diging van Gods W oord, en zeer gesteld op de behoorlijke toediening
  der heilige Sacramenten. M et den Bijbel onder den arm, met een
  attestatie van lidmaatschap der Ned. Hervormde Kerk in het bezit
  (vóór 1843 wist men van geen andere dan de Ned. Hervormde Kerk
  in Zuid-Afrika), hadden zij, met het verlaten van de Kaapkolonie, ook
  den overgeërfden zin van godsdienstigheid medegenomen, die hen
  smachtend deed uitzien naar de levende verkondiging van Gods woord,
  en de wensch deed geboren worden om een eigen Herder en Leeraar
  in hun midden te mogen bezitten. Zoo nu en dan kwamen wel eens
  predikanten der Kaapkolonie hun een bezoek brengen, maar het bleef
  bij een bezoek, niemand voelde zich aangegord om zich metterwoon
  hier te komen vestigen. En het is aandoenlijk, om de verhalen der
  voortrekkers te hooren, hoe zij hunne kinderen zagen groot worden,
  zonder gedoopt te zijn, hoe men reikhalzend uitzag naar een gelegen­
  heid om zonen en dochteren als lidmaten der Kerk te doen aannemen,
  om het Avondmaal te kunnen genieten enz. enz., en wanneer dan de
  bekendmaking rondging, dat een of meer predikanten de verschillende
  gemeenten zouden bezoeken, hoe het gansche land in rep en roer was,
  en alles werd aangewend om de hooge ingenomenheid te betuigen met
  het voorrecht, om wederom een geordend Leeraar te mogen aanschou­
  wen. Een volk dat zooveel prijs stelde op den openbaren eeredienst,
  moest wel alle middelen aanwenden, om een eigen Herder te bekomen.
   Men klopte aan de deur van de Kaapsche Kerk, en smeekte om hulp.
  Het was te vergeefs: wij willen niet de redenen gaan ontleden, waarom
  men weigerde aan een dringende bede gehoor te geven. In elk geval,
  er kwam geen hulp. Toen wendde men zich naar Holland, waar de­
  zelfde Ned. Hervormde Kerk was, met denzelfden Bijbel, dezelfde be­
  diening der Sacramenten, dezelfde taal, dezelfde formulieren. En zoo
  kwam dan ook de uitnoodiging tot D s. VAN DER H o F F , destijds Candidaat tot de Heilige Dienst bij een der Provinciale Kerkbesturen. Hij
  gevoelde zich aangegrepen door de voorstelling van den geestelijken
  nood, waarin de inwoners van de Transvaal verkeerden. En, zonder
  
  171
  
  zich lang te bedenken, gaf hij gehoor aan de dringende stem van zijne
  stam- en geloofsgenooten, nam afscheid van zijn vaderland en van al
  zijne vrienden, om ze nooit weer te zien, en begaf zich met vrouw en
  kinderen op reis naar de Kaap, een reis die 28 jaar geleden heel wat
  anders beteekende dan nu, toen men verplicht was van logge zeilvaartuigen gebruik te maken in plaats van de snelle, geriefelijk ingerichte
  stoombooten van tegenwoordig, die het reizen tot een genoegen maken.
  In het begin van November 1852 kwam Ds. VAN DER H o F F te
  Kaapstad, werd er hartelijk en gastvrij ontvangen en genoot er veel
  vriendschap en hulp. Kort daarna werd hij gelegitimeerd en dus be­
  roepbaar gesteld voor eenige gemeente, behoorende aan de Ned.
   Gereformeerde Kerk in Zuid-Afrika. V an een en ander gaf hij zoo
  spoedig mogelijk kennis aan de hier bestaande Kerkeraden en aan de
  Overheid, met name aan wijlen den Kommandant Generaal ANDRIES
  PRETO RIU S. De briefwisseling van uit de Kaapstad naar hier en terug
  ging toen niet zoo snel als nu; het duurde bijne 3 maanden eer hij
  eenig antwoord kreeg, maar dat antwoord was gunstig. Men zou naar
  Natal afzenden zooveel wagens als hij noodig had, en men zag met
  het grootste verlangen zijne komst tegemoet. Eerst in Februari 1853
  kwam hij te Durban, Natal, aan en reeds bij zijne aankomst gaf hij
  een bewijs, dat het hem ernst was met zijn voornemen, om zijn tijd en
  kracht ten behoeve zijner Transvaalsche broeders te besteden. T e
  Durban, namelijk aangekomen, ontving hij eene deputatie uit NewGermany, een volkplanting in Natal, bestaande uit een twaalftal heeren,
  die hem dringend uitnoodigden om hun leeraar te worden tegen een
  aanzienlijk salaris met vrije woning en andere voordeelen, hun verzoek
  daarenboven nog aandringende door hem mede te deelen, dat hij in
  New-Germany veel goedkooper en aangenamer kon leven dan in de
  Transvaal, dat hij bij hen zeker was van zijn salaris en in de Trans­
  vaal niet, dat hem daar allerlei moeilijkheden tot zelfs levensgevaar te
  wachten stonden enz enz. En tot eer van Ds. VAN DER H o F F moet
  worden gezegd, dat dit alles niets hielp; hoe uitlokkend het aanbod
  ook was en hoe afgrijselijk de toestand in de Transvaal werd afgeschilderd, hij had zijn hart op de Transvaal gezet en hij brandde letter­
  lijk van verlangen om daar reeds te zijn. T e Potchefstroom kwam hij
  aan in 't holle van den nacht, onder een bittere koude, en er was zoo
  goed als niets gereed voor zijne aankomst.
   W a t nu verder hier omtrent de aankomst te Potchefstroom en
  eerste lotgevallen vermeld wordt, is getrokken uit de rede, door Ds.
  VAN DER H o F F uitgesproken bij gelegenheid van de herdenking zijner
  25 jarige Evangeliedienst hier te lande, en gehouden op 28 Mei 1878.
  Het volgende is woordelijk overgenomen: „Het huis, dat men ons ter
  woning aanwees, was voor ons onbewoonbaar, en wij wilden er onzen
  
  172
  
  intrek niet in nemen; weldra echter kregen wij eene andere en betere
  woning, maar alles was ons hier zoo ongewoon en vreemd, dat het ons
  zwaar en moeilijk viel om aan onzen nieuwen toestand te gewennen.
   Ik preekte reeds des Zondags in de kerk en doopte een kind van den
  heer DANIEL T A L jA A R D , het eerste wat ik hier in 't land doopte, 's M aan­
  dags daarop hield ik al katechisatie en dag voor dag kreeg ik bezoekers,
  die ik te woord moest staan. Onder de laatsten was er vooral een, die
  mij de wonderlijkste vragen deed. Onder andere, welk teeken Kaïn
  aan zijn hoofd had gedragen, en waar van daan de vrouwen in 't land
  van Noth gekomen waren; wat de eigenlijke beteekenis was van den
  appel, dien Eva gegeten had; of het duizendjarige rijk al voorbij was
  of nog komen moest enz enz. En dat alles moest ik beantwoorden, ik,
  die nooit over zulke vragen had nagedacht, en het zal dus niemand
  verwonderen als ik zeg, dat ik in die soort van katechisatie er gewoon­
  lijk het slechtste afkwam, om rede men mij óf niet geloofde óf niet be­
  greep. Dat alles was echter niets in vergelijking van hetgeen mij toen
  reeds boven het hoofd zweefde. E r was al sedert geruimen tijd een
  gemompel in het dorp, dat ik een Romein was. Een Romein, dat was
  in die dagen een ernstige beschuldiging voor een predikant, erger nog
  wellicht dan die beschuldiging van liberaal, die in lateren tijd opkwam.
  M et een Romein toch bedoelde men, als men van een leeraar zoo
  sprak, iemand die een zendeling was van den Paus van Rome, en de
  Kerk hier Roomsch wilde maken. W elk een gruwel! Ik kwam echter
  spoedig te weten wat aanleiding tot die beschuldiging had gegeven.
   Ik had te Ladysmith een preekbeurt waargenomen voor D s. VAN
  V E L D E N . M ijn tekst was het bekende woord: „Zoo wie den wil doen
  van mijnen Vader, die in de Hemelen is, die zijn mijn broeders en
  zusters." Nu had ik in de toepassing van mijn preek op dat Joen van
  den wil des hemelschen Vader nog al sterk aangedrongen en beweerd
  dat in dat doen het onbetwistbare kenmerk te vinden was van de ware
  broeders en zusters van Jezus. Daarop was de aanmerking gemaakt,
  dat ik niet gesproken had van het geloof in Jezus, noch van zijn ver­
  zoeningsdood enz., dat ik alleen maar had aangedrongen op goede
  werken en alzoo eigen verdienste tot grondslag van 's-menschen zalig­
  heid had gelegd, en dat alles, zoo beweerde men, was Romeinsche leer.
   Breedvoerig heb ik aan dezen en genen, die mij over die beschuldiging
  kwam aanspreken, uiteengezet wat Roomsch en zuiver Gereformeerd
  was op dat punt, hetgeen ik hier nu niet herhalen kan; alleen dit, dat
  ik steeds daarbij aanmerkte, dat ik voor mij overtuigd was in den geest
  van Jezus gesproken te hebben, en wel in dien geest, als hem zelf bezield
  had toen hij die woorden sprak, en dat mijne beschuldigers als zij
  durfden, liever Jezus zelven moesten beschuldigen, want dat ik slechts
  zijne woorden herhaald en in zijn geest uiteengezet had. Op deze en
  dergelijke manier wist ik dat gepraat over mijn Romeinschap nog al
  spoedig tegen te gaan, zoo dat men er langzamerhand bijna en later in
  173
  
  het geheel niet meer van hoorde. Het was mij echter alles behalve aan­
  genaam, om zoo iets, en dat zoo kort na mijne aankomst alhier, te
  moeten ondervinden. Doch later heb ik ondervonden, dat het nog maar
  een beginsel was der smarten die mij te wachten stonden, een sombere
  profecy van de dingen, die nog komen zouden."
  T ot zoo ver uit de feestrede.
   Een der beschuldigingen, die D s. VAN DER H o F F naar het hoofd
  geworpen werd, en waar onder hij veel geleden heeft, is geweest dat
  hij de oorzaak was van de scheiding tusschen de Transvaalsche en
  Kaapsche Kerk, en het is nu de tijd om die beschuldiging voor goed van
  den overleden predikant weg te nemen. Toen D s. VAN DER Hopp nog
  slechts korten tijd te Potchefstroom woonachtig was, kreeg hij een
  bezoek van den Kommandant-Generaal, wijlen den heer ANDRIES
  PR ETO R IU S, die toen, zwak naar het lichaam, die reis ondernam om den
  pas aangekomen predikant te verwelkomen, en hem met raad en daad
  bij te staan. Onder het bespreken van verscheidene belangrike onder­
  werpen gaf de Generaal te kennen, dat het zijn wensch was en van
  velen met hem, om in het kerkelijke afgescheiden te zijn van de kerk
  der Kaapkolonie. V ele en velerlei redenen werden aangevoerd om het
  wenschelijke daarvan te betoogen, voornamelijk om dat men bevreesd
  was voor de gelijkstelling, en ook om dat men zich de bedreiging her­
  innerde van „het geestelijke zwaard" waarvan Sir H ARRY SM ITH had
  gesproken. De predikant VAN DER H o F F evenwel gevoelde zich teleur­
  gesteld in zijne eigene verwachtingen door de kennisgeving van dezen
  wensch, omdat hij zich tijdens zijn verblijf te Kaapstad, in verbindtenis
  had gesteld met D s. A . M U RRA Y JR ., toen predikant te Bloemfontein,
  en met hem had afgesproken, dat er bericht zou gezonden worden naar
  Bloemfontein, zoodra de zaken zoo ver geregeld waren, dat de bevesti­
  ging van D s. VAN DER H o F F als Leeraar zou kunnen plaats hebben.
   Persoonlijk was D s. VAN DER H o F F ten gunste eener vereeniging met
  de Kaapsche Kerk, veral ook om het bezit der kerkelijke voorrechten,
  die daaraan verbonden waren. M aar het algemeen uitgedrukte ver­
  langen van mannen van invloed, van het grootste deel des volks, had
  een geheel andere strekking, en na rijp beraad, met opoffering van eigen
  gevoelen, kwam men overeen de gemeenten van de Transvaal te ver­
  zamelen op een groote bijeenkomst te Rustenburg, dan het gevoelen
  der meerderheid te vernemen, en dienovereenkomstig te handelen. En
  zoo geschiedde het. De zamenkomst had plaats, de zaak werd rijpelijk
  overwogen en breedvoerig besproken, en het gevolg was dat er werd
  vastgesteld om den predikant VAN DER H o F F , buiten de Synode om,
  als Herder en Leeraar te bevestigen. In het bijzijn van een ontelbare
  schare had die plechtigheid der bevestiging plaats, en wel door den
  ouderling W O LM A RA N S. D s. VAN DER H o F F schikte zich naar de zoo
  174
  
  sterk uitgesproken begeerte, en heeft zich daardoor veel nadeel en
  velerlei onaangenaamheden op den hals gehaald. Hij kon nu niet
  deelen in de voorrechten, die er voor een leeraar aan het lidmaatschap
  van de Kaapsche Synode verbonden waren, en de kerkelijke scheuring,
  die door het opvolgen van dien raad en naderhand door bijkomende
  oorzaken alhier ontstaan is, heeft hem veel vervolging bezorgd en
  veel verdriet gekost. Z elfs jaren later, in het jaar 1872, toen de predi­
  kanten Du P L E S S IS en S T E Y T L E R door de Kaapsche Synode afgevaar­
  digd waren naar de Transvaal, om de oorzaken der kerkelijke scheuring
  te onderzoeken, werd die oude zaak weder opgewarmd, maar toen ook,
  voor goed en voor altijd, beslissend uitgemaakt. Niet D s. VAN DER
  H o F F , maar het volk is oorzaak van de afscheiding der Kaapsche
  Synode. Hierbij moet nog worden herinnerd, dat er daarna een V olks­
  raad te Potchefstroom werd bijeengeroepen, zijnde in het laatst van
  1853, welk lichaam alles wat te Rustenburg besloten en gedaan was,
  goedkeurde en bekrachtigde
  Na dien tijd ging D s. VAN DER H o F F reizen, om orde in den kerkelijken toestand te brengen, kennis te maken met de verschillende ge­
  meenten, en te voorzien in den zoo diep gevoelden geestelijken nood.
   Op een dezer reizen kwam hij in aanraking met een landgenoot, die
  zich niet ontzag om de hatelijkste beschuldigingen tegen den rondgaanden Leeraar in te brengen. Als bijdrage tot de kennis van de zeden
  van dien tijd dient gemeld, dat die lasteraar voor de bevoegde magten
  heeft terecht gestaan, en over hem het vonnis der verbanning uitge­
  sproken en voltrokken werd. V raagt men, aan welke verschrikkelijke
  misdaad hij zich dan had schuldig gemaakt, dan wordt er geantwoord:
  hij had uitgestrooid dat D s. VAN DER H o F P geen geordend Leeraar was,
  een in de oogen der gemeente vreeselijke beschuldiging. Toen dan ook
  door documenten de onwaarheid van die beschuldiging was bewezen,
  werd de zware straf van verbanning als boete voor het misdrijf geeischt. En in elk geval, ziet men, dat het pad van D s. VAN DER H o F F
  in deze gewesten ongemakkelijk werd gemaakt door het steken van
  vele doornen. Toch bleef hij, was werkzaam, en de gemeente waar­
  deert dat.
   Kort na de gebeurtenissen, zoo even verhaald, was er een kleine
  partij ontevredenen, die tóch het gezag der Kaapsche Synode wilde
  erkennen ,en daarin niet kunnende slagen, vormde zij een afgescheidene
  gemeente, bekend onder de naam van Hartebeestfontein. T ot recht
  verstand van de latere gebeurtenissen is het noodig, dit alles in het oog
  te houden. Spoedig na de aankomst van D s. VAN DER H o F F te Potchef­
  stroom zijn de eerste zaden der kerkelijke verdeeldheid reeds uitge­
  strooid, de scheuring werd teweeg gebracht door het opvolgen van den
  raad van den Kommandant-Generaal PRETO RIU S, werd grooter door de
  lasteringen van welbekende personen, nam toe in uitgebreidheid en
  
  175
  
  omvang door de oprichting eener gemeente te Hartebeestfontein, en
  kreeg eindelijk haar volle beslag door onderscheidene Leeraars, die
  van elders hier inkwamen.
  Een enkel woordje nu over het woordje „Hervormd", waarvan
  ook een steen gemaakt werd om er den predikant VAN DER H o F p mede
  te werpen. En er zou in het geheel niet van deze zaak gesproken
  worden ware het niet, dat wij het aan de nagedachtenis van dien
  predikant verschuldigd zijn, hem van eenigen blaam te ontheffen, die
  onverdiend op hem rust. De zaak is hoogst eenvoudig.
   Toen men bezig was om een Grondwet op te stellen ten behoeve
  van de Zuid-Afrikaansche Republiek, gaf de overheid last, om zooveel
  mogelijk het gebruik van vreemde, van bastaardwoorden te vermijden
  en zich van zuiver Hollandsche uitdrukkingen te bedienen. Toen de
  vervaardiger nu de artikelen van kerk en staat behandelde, waarbij
  bepaald moest worden, wat de naam, van de Staatskerk zijn zou, ge­
  bruikte hij het zuiver Hollandsche woord: „Nederduitsch Hervormd",
  zoo als ook op het titelblad van onze Bijbels en Psalm- en Gezang­
  boeken te lezen staat. De Volksraad bekrachtigde dien naam. Na ver­
  loop van eenigen tijd waren de predikanten VAN DER H o F F en SM IT S
  bezig om een wet op te stellen voor het bestuur der kerk, en in over­
  eenstemming met de Grondwet, hielden zij zich aan de benaming
  „Nederduitsch Hervormd", welke naam ook gevonden wordt op het
  certificaat, waarbij een Candidaat werd toegelaten door eenig Pro­
  vinciaal Kerkbestuur in Holland, en als beroepbaar erkend in eenige
  gemeente der Ned. Herv. Kerk, en welke naam ten overvloede te lezen
  was op een tal van attestatiën, door de oude emigranten uit de Kaap­
  kolonie medegebracht. M eer zullen wij er niet van zeggen, evenmin
  als van de oprichting der Gereformeerde en der Ned. Geref. Kerk hier
  te lande. Ons eenig doel was omtrent den persoon van D s. VAN DER
  H o F F het een en ander te boek te stellen, overtuigd zijnde dat zulks
  aan velen zijner vrienden aangenaam zijn zal. Staatkundige verwikke­
  lingen, kerkelijke beroeringen zullen wij ter zijde laten; vooreerst is
  het geen aangenaam onderwerp, ten andere beginnen de wonden, die
  daardoor in der tijd geslagen zijn, thans zoo goed als te genezen.
   Karakteristiek is de uitdrukking van D s. VAN DER H o F F , dat de wonden,
  aan de Herv. Kerk toegebracht, haar wel sterk hebben doen bloeden,
  maar zij zijn slechts aderlatingen geweest, die haar volstrekt geen
  kwaad, maar veeleer goed gedaan hebben.
  Als een bewijs hoe uitgestrekt zijn arbeidsveld was diene, dat hij,
  in het begin van zijn predikantschap de geheele Transvaal voor zijne
  rekening had. Hij moest gemeenten stichten, kerkeraden aanstellen,
  wetten en bepalingen maken. De getallen der door hem gedoopten,
  aangenomen en gehuwden zijn verbazend.
  176
  
  Door D s. VAN DER H o F F zijn gedurende zijn verblijf in de T rans­
  vaal:
  13,720 kinderen gedoopt,
  6,114 jongelieden aangenomen,
  1,486 paren gehuwd.
  Toen hij het feest zijner 25 jarige ambtsbediening vierde op 28 Mei
  1878 (waarvan reeds melding is gemaakt), werd door de talrijke schare,
  die opgekomen was om zijne feestrede te hooren, getuigenis afgelegd
  van de hooge achting, waarin zijn dienstwerk werd gehouden. Die rede
  zelve was een waardig product van D s. VAN DER H o F F . Schoone taal,
  schoone gedachten in grooten overvloed, ernst en luim afgewisseld.
  „Van waar komt g ij," was zijn tekst. Z ijn antwoord w a s: Ik kom
  van een lange reis, 25 jaren lang, en toen begon hij het een en ander
  van zijn wedervaren te verhalen. M et aandacht luisterde men tot het
  einde toe. Het laatste gedeelte vooral was aandoenlijk, toen hij wees
  op de vele voorrechten, die hem met de Herv. Kerk waren ten deel
  gevallen.
  Als mensch, in den dagelijkschen omgang, had hij zijne gebreken.
  Hij was kort gebonden, een kwaal die met de jaren niet verminderde.
   M aar, zooals bijna algemeen gezegd werd, hij mocht een foutje maken;
  het werd hem vergeven, hij is onze oudste en eerste leeraar. ïn kerke­
  lijke vergaderingen zal hij worden gemist. Toen hij nog in zijn kracht
  was, hebben wij meermalen gelegenheid gehad, zijn talent te bewon­
  deren, in het verdedigen eener zaak, zijn scherpe critiek, zijn gebruik
  maken van verschillende omstandigheden. Hij was een man van kennis,
  van verlichte gedachten. In de laatste jaren werd hij aangetast door
  lichaamssmarten, die hem in zijn arbeid hinderden. De wensch werd
  ook herhaaldelijk uitgesproken naar meerdere hulp. En nu is hij heen­
  gegaan. Niet te vergeefs heeft hij geleefd. Een weduwe laat hij na,
  en twee zoons; in hetzelfde jaar van zijn feest, in 1878, had hij nog
  de smart zijn eenigste dochter te verliezen. Aan den anderen kant had
  hij nog het geluk, zijn tweede vaderland vóór zijn dood bevrijd te zien
  van vreemde heerschappij. De liederen door hem op de herwonnen
  vrijheid gedicht, en op PAARDEKRAAL te worden gezongen, zijn bewijzen
  zijner vaderlandsliefde.
  Z ijne nagedachtenis zal in eere blijven, zoo lang de Transvaal
  bestaat.
  V RED E Z i j Z ijN E R A s s c H E !
  
  P R O F . D. P O S T M A O O R D IE B E S K U L D IG IN G V A N
  SL A W E R N Y T E E N TRA N SV A A L.
   Die beskuldiging dat die Inboorlinge deur die Blanke bevolking in
  die Unie van Suid-Afrika onderdruk word, is nie iets van die twintigste
  eeu alleen nie. In die negentiende eeu was dit by uitstek die aanklagte
  wat teen die Boere gemaak is, veral as na 'n rede gesoek is om die on-
  
  177.
  