title: Michel Dumoulin, avec la collaboration de Pierre-Olivier Laloux, Les Stoclet:Microcosme d’ambitions et de passions
text: BMGN - Low Countries Historical Review | Volume 128-2 (2013) | review 29
  
  Michel Dumoulin, avec la collaboration de Pierre-Olivier Laloux, Les Stoclet: Microcosme
  d’ambitions et de passions (Collection Belgique - Europe - Outre-Mer; Bruxelles: Le Cri,
  2011, 536 pp., ISBN 978 2 8710 6565 4).
  Aan de Avenue Tervueren, een van de oostelijke toegangswegen van Brussel, bevindt
  zich een canoniek werk uit de Europese architectuurgeschiedenis: Palais Stoclet, een
  streng aandoende compositie van witmarmeren kubussen omlijst door verguld metalen
  sierranden en bekroond door een koepeltoren met gestileerde bloemmotieven. Het
  interieur is niet te bezichtigen, maar de aankleding ervan in voornamelijk ivoorkleurig
  marmer, zwart en goud, met bijpassende meubels en decoraties door vermaarde
  kunstenaars, is welbekend via foto’s. Het gebouw geldt als een van de meest ver
  doorgevoerde voorbeelden van een Gesamtkunstwerk in de stijl van de Wiener
  Werkstätte. Ontwerper en regisseur van het totaal was de Weense architect Josef
  Hoffmann (1871-1956), die het in 1911 voltooide.
   Hoe is zo’n Weens ‘Fremdkörper’ tot stand gekomen in Brussel, waar het zowel
  detoneerde met de historiserende, eclecticistische architectuur van de late negentiende
  eeuw als met de eigentijdse Brusselse Art Nouveau met haar ranke, luchtige constructies
  en kleurige decoraties in golvende asymmetrische vormen? Het boek Les Stoclet is
  bedoeld om deze in Brussel exclusieve architectuur een historische en sociale context te
  geven. Het honderdjarig bestaan van het gebouw was voor Philippe Stoclet, de enig
  overgebleven mannelijke drager van de familienaam en opgegroeid in het huis, aanleiding
  tot het geven van een opdracht tot het schrijven van een geschiedenis van de familie, die,
  naar hij schrijft, haar belang ontleent aan dit huis en de betekenis die het heeft gehad als
  cultureel trefpunt. Hij hoopt er tevens een impuls mee te geven tot de broodnodige
  restauratie. Ook de auteur schrijft in de inleiding, dat hij niet de zoveelste
  architectuurhistorische monografie over Palais Stoclet wil schrijven, noch een
  familiekroniek, maar dat hij de focus richt op de mannen en vrouwen voor wie het huis ‘le
  dénominateur commun à travers le temps’ is geweest.
   Deze intenties worden eigenlijk niet waargemaakt. Ten eerste door de familie zelf:
  de betrokkenheid van de erfgenamen Stoclet is de laatste decennia vaak van
  tegengestelde aard geweest. Processen tegen elkaar, de stad Brussel en de overheid
  (onder andere tegen plaatsing op de UNESCO-Werelderfgoedlijst die huis en inboedel
  onverkoopbaar maakt) maken tot op heden de toekomst van het pand ongewis. Maar
  © 2013 Royal Netherlands Historical Society | KNHG
  Creative Commons Attribution 3.0 Unported License
  URN:NBN:NL:UI:10-1-109937 | www.bmgn-lchr.nl | E-ISSN 2211-2898 | print ISSN 0615-0505
  
  ook wordt al snel duidelijk dat de interesse van auteur Michel Dumoulin – opgeleid als
  ingenieur en werkzaam bij het Europees Economisch en Sociaal Comité – duidelijk ergens
  anders ligt. Zeer gedetailleerd en met kennelijk plezier beschrijft hij de talloze
  commissariaten en directoraten die de achtereenvolgende generaties Stoclet hebben
  bekleed, vooral in de exploitatie van spoorlijnen, de fabricage van spoorwegmaterieel en
  het bankwezen. De Compagnie Auxiliaire Belge de Chemins de Fer, vanaf 1887 de
  Compagnie Auxiliaire Internationale de Chemins de Fer (CAIB), vormde de financiële
  ruggengraat van de familie die twee wereldoorlogen, uiteenvallen en ontstaan van naties,
  en nationaliseringen door nieuwe overheden wist te doorstaan. Door goede huwelijken
  wisten de eerste twee generaties Stoclet hun fortuin uit te breiden en internationale
  contacten op te bouwen. Door het plaatsen van familieleden en aangetrouwde
  familieleden op cruciale posten wisten zij een waar Europees transport- en
  bankenimperium te vestigen. Het relaas over de diverse maatschappijen en hun fusies
  beslaat naar schatting driekwart van het boek; door de sterk feitelijke opsomming ervan
  is het moeilijk te volgen maar het geeft wel aan waar het enorme fortuin vandaan kwam
  dat de bouw van Palais Stoclet mogelijk heeft gemaakt.
   De auteur laat het verhaal beginnen bij Alphonse Stoclet (1814-1892) (Alphonse I),
  geboren te Gembloux uit een familie van messenmakers, die echter vermogend genoeg
  was om de zoon een universitaire opleiding te laten volgen. Via de advocatuur (met als
  specialisatie het patentrecht), belangen in de fabricage van zinkwit, aankopen van
  vastgoed en tenslotte belangen in spoorlijnen wist hij een vermogen op te bouwen. De
  lijn werd voortgezet door zijn zoon Victor (1843-1904) (Victor I), die het
  spoorwegimperium op internationale schaal uitbreidde, in het bijzonder wat Oostenrijk
  betreft. In de derde generatie lijkt Alphonse II (1871-1949) aanvankelijk van de lijn af te
  wijken. Hij rondt zijn ingenieursopleiding niet af, gaat ondanks tegenwerking van zijn
  ouders een ‘mesalliance’ aan met Suzanne Stevens, telg uit een kunstenaarsfamilie, en
  vertrekt naar Milaan waar hij actief participeert in het culturele leven. Maar ook daar, en
  wat later in Wenen waar hij een jaar verblijft en de inspiratie opdoet voor zijn latere
  Brusselse woonhuis, moet er verdiend worden en dat gaat natuurlijk via het
  familienetwerk. Ook hij gaat posities binnen de directies van spoorwegmaatschappijen en
  banken bekleden. De auteur beoordeelt hem als iemand die zich keurig van zijn taak kwijt
  maar geen ‘entrepreneur conquérant’ is zoals zijn vader en grootvader. Hij verdient er
  geen Belgische frank minder om, en gaat na voltooiing van zijn prestigieuze huis dit
  completeren met huisconcerten en theateropvoeringen, en met de opbouw van een
  kunstcollectie. Geheel volgens de esthetiek die bij een interieur van de Wiener Werkstätte
  past, verzamelt Alphonse Italiaanse quattrocentoschilderijen, Chinese kunst, Afrikaans en
  Oceanisch houtsnijwerk, Byzantijnse kunstnijverheid en kunst van Belgische tijdgenoten
  als Khnopff, Ensor en Minne. Een deel van de collectie blijkt overigens van dubieuze
  herkomst te zijn (Chinese grafvondsten) of vervalst dan wel verkeerd toegeschreven
  door tussenkomst van onbetrouwbare kunsthandelaars of adviseurs (Bernard
  Berenson!). De auteur verhult dit niet.
   Na de dood van Alphonse en Suzanne Stoclet in 1949 wordt het beheer van Palais
  Stoclet als cultureel trefpunt voortgezet door hun jongste zoon Jacques en zijn vrouw,
  die in 2002 sterft. De erfgenamen, die inmiddels het grootste deel van de kunstcollectie
  verkocht hebben, houden nog steeds vast aan hun claim op het onverdeelbare
  Gesamtkunstwerk. Het is de vraag of dit boek daarin op korte termijn verandering brengt.
  Lieske Tibbe, Radboud Universiteit Nijmegen.
  