title: V. Cihák, Les provinces-unies et la cour impériale 1667-1672. Quelques aspects de leurs relations diplomatiques
text: RECENSIES
  
  deze onderstellingen groot genoeg om haar tot het tegendeel uitdrukkelijk blijkt voorshands als een vast gegeven te gebruiken, zelfs als Sueyro's geheimzinnige informant niet
  zo'n groot personage zou zijn geweest als Poelhekke aanneemt. De auteur denkt aan een
  Nassause neef van Maurits, in elke geval aan een werkelijke intimus van de prins. Ik ben
  daar minder zeker van. Als de correspondent bijvoorbeeld beweert dat hij op bevel van de
  Staten-Generaal naar Emden vertrekt om die stad te bevoorraden, moet ik zeggen dat mij
  geen andere gevallen bekend zijn waarin Hare Hoog Mogenden dergelijke opdrachten
  verstrekken aan semi-officiële stadhouderlijke neefjes. Ook als onze zegsman allerlei
  merkwaardigs meedeelt uit de geheime briefwisseling van Lodewijk XIII en Maurits,
  vraag ik mij verwonderd af hoe dikwijls die twee elkaar ooit buiten de formele sfeer gegeschreven zullen hebben. Aan de belangrijkheid van de geheimzinnige onbekende geloof
  ik dan ook niet zo sterk. Als Sueyro ook werkelijk de griffier Aerssens en de klerk Tresel
  op zijn medewerkerslijstje had staan, konden Duitse neefjes hem tamelijk koud laten. Ook
  dan echter blijven de brieven interessant: Sueyro hechtte kennelijk waarde aan juist deze
  verpakking van zijn nieuwtjes, wellicht met het oog op zijn Spaanse lezers. Ook Poelhekkes publicatie blijft belangrijk genoeg. We kunnen er nu toch wel van uitgaan dat Spanje
  niet alleen redelijk geïnformeerd was over het doen en laten in Den Haag, maar dat het
  daar bovendien over politieke vrienden beschikte.
   Is er dan toch een verraad van de pistoletten geweest? Ik geloof dat deze studie ons twee
  dingen vooral duidelijk heeft gemaakt; in de eerste plaats, dat deze Spaansgezinde politici
  geen verraders waren, al kwamen zij bij het formele begrip landverraad soms dicht in de
  buurt; in de tweede plaats dat Oldenbarnevelt buiten deze groep stond. Zo kan men zeggen dat juist de herontdekking van een Spaanse partij de zuiverheid van Oldenbarnevelts
  politiek des te beter doet uitkomen.
  A. Th. van Deursen
  Vaclav Cihák, Les provinces-unies et la cour impériale 1667-1672. Quelques aspects de leurs
  relations diplomatiques (Amsterdam: Holland Universiteits Pers, 1974, 300 blz., f. 46,80;
  ook verschenen als proefschrift Nijmegen).
  De schrijver, die met de voorbereidingen voor dit proefschrift begonnen is aan de Karel
  IV Universiteit te Praag en zijn studie voltooid heeft aan de Katholieke Universiteit van
  Nijmegen, heeft veel archiefwerk verricht in Tsjecho-Slowakije, Oostenrijk, België en
  Nederland.
  Blijkens zijn voorwoord heeft hij zich ten doel gesteld het proces van toenadering tussen
  twee wezenlijk zo zeer van elkaar verschillende staten als het Keizerlijk Hof en de Republiek der Verenigde Nederlanden, dat zich in de jaren 1667-1672 onder invloed van de
  Franse dreiging voltrok, aan een nauwgezet onderzoek te onderwerpen.
   In dubbel opzicht een gelukkige keuze, want enerzijds verdienen juist deze jaren gezien
  hun cruciale betekenis voor onze Republiek volop de aandacht en anderzijds is het van
  belang bij de bestudering van deze periode de ontwikkelingen in Centraal- en Oost-Europa meer in de beschouwing te betrekken dan veelal in de geschiedschrijving van onze zeventiende eeuw gebeurd is. De geschiedenis van de Republiek is immers vaak te uitsluitend
  bezien vanuit Nederlandse of Westeuropese optiek, terwijl alleen al het feit van de snelle
  toenadering tussen Wenen en Den Haag in deze jaren duidelijk maakt hoezeer de ontwikkelingen in de verschillende delen van Europa met elkaar verweven zijn.
  De opzet van de schrijver om zijn onderwerp niet volgens de strikt chronologische me309
  
  RECENSIES
  
  thode van de oude diplomatieke geschiedschrijving te behandelen, maar te kiezen voor een
  thematische indeling, verdient op zichzelf waardering, maar het is jammer dat hij er niet
  volledig in geslaagd is de aspecten die hij in de verschillende hoofdstukken aan de orde
  stelt, in een samenhangend geheel op te nemen. Ik denk dat de auteur zijn lezers een grote
  dienst had bewezen wanneer hij bijvoorbeeld in een slothoofdstuk in grote trekken de onderlinge samenhang tussen de verschillende thema's nog eens duidelijk geschetst had.
  De hoofdstukken staan nu te zeer naast elkaar en vormen te weinig een organisch geheel. Dit brengt mee dat het boek als geheel in eerste instantie niet erg toegankelijk is,
  maar wie zich de moeite neemt het landschap van deze studie ondanks de wat gebrekkige
  bewegwijzering te verkennen, wordt voor zijn moeite zeker beloond.
   Zo krijgt hij in Hoofdstuk I ('Les Sources') een uitvoerige beschrijving en verantwoording
  van het gebruikte archiefmateriaal die veel nieuws en wetenswaardigs bevat. Op pagina
  19 wordt meegedeeld dat de bekende bronnenuitgave van G. von Antal en J. C. H. de
  Pater, Weensche Gezantschapsberichten van 1670-1720, Rijks Geschiedkundige Publicatiën, LXVII, slechts een achtste deel van de brieven van Hamel Bruynincx bevat, dat deze
  uitgegeven brieven heel ongelijksoortig van gewicht zijn en bovendien meer geselecteerd
  zijn naar hun eventuele waarde voor de kennis van Westeuropese dan van Oosteuropese
  aangelegenheden.
  Belangwekkend is ook de passage, gewijd aan de aard van de zogenaamde secrete brieven. Schrijver verwerpt namelijk - en mijns inziens terecht - de algemeen aanvaarde opvatting als zouden deze brieven uitsluitend gericht zijn aan de griffier der Staten-Generaal,
  en zich daardoor onderscheiden van de publieke en de particuliere missiven. Dat deze
  opvatting kon inburgeren zou wellicht verklaard kunnen worden uit een projectie van een
  eigentijdse behoefte aan systematisering in een tijd toen de drang tot een systematische
  indeling van correspondenties nog niet in die mate bestond. Het laatste deel van dit hoofdstuk is een overzicht van de Oostenrijkse en Nederlandse historiografie. Een zeer nuttige
  en eigenlijk onmisbare bijdrage voor ieder die zich met deze periode bezig houdt.
  In Hoofdstuk II (Formes protocolaires et réalités politiques') toont de schrijver een gedegen kennis van de inhoud en de vormen van de diplomatie in de Republiek. Juist op dit
  moeilijke terrein geeft hij menig nuttige aanvulling en brengt hij zelfs correcties aan. Dit
  is vooral van belang omdat het standaardwerk van J. Heringa, De eer en hoogheid van de
  Staat (Groningen, 1961) niet gebaseerd is op gegevens uit de Oostenrijkse archieven.
   Hoofdstuk III ('La distance et 1'oubli') en V ('Idéologies et diplomatie'), die elkaar thematisch wel ten dele overlappen, maken duidelijk dat in de relatie tussen de Republiek en
  het Habsburgse Oostenrijk de oude ideologische tegenstellingen tussen protestant en
  katholiek geen rol van betekenis meer gespeeld hebben. Het oudezeer van de gewelddadige rekatholisering van het koninkrijk Bohemen, maar ook de hardhandige behandeling van
  de Hongaarse calvinisten in 1670 en volgende jaren door de Habsburgers waren voor de
  regenten in Den Haag en grotendeels ook voor de publieke opinie in de Republiek geen
  zaken om zich nog druk over te maken. Een eventueel herstel van de oude toestand in
  Bohemen en een eventueel geslaagde opstand van de calvinistische adel in Hongarije werden in de Republiek alleen getaxeerd als een verzwakking van Oostenrijk in zijn relatie
  tot Frankrijk en waren daarom ongewenst. Trouwens ook de nauwe betrekkingen tussen
  Nederlandse katholieken, onder wie de gebroeders Van der Goes, en de Oostenrijkse gezanten in Den Haag, vermochten - hoe interessant op zichzelf ook - de toenadering tussen
  beide staten in geen enkel opzicht te beïnvloeden.
   De Nederlandse historici heeft de auteur bijzonder aan zich verplicht door in Hoofdstuk
  IV ('Les problèmes d'un Empereur') een diepgaande analyse te verrichten van de uiterst
  310
  
  RECENSIES
  
  gecompliceerde interne structuur van het Oostenrijkse rijk, met name van de ongelijkheid
  van de verschillende componenten ervan, en van de bijna niet te overziene internationale
  risico's waaraan dit multinationale rijk vanuit het Oosten, Westen en Noorden tegelijkertijd was blootgesteld. Wat al te snel zijn in de Nederlandse historiografie de aanvankelijke
  aarzelingen van Leopold I om mee front te vormen tegen het expansionisme van Lodewijk
  XIV toegeschreven aan de besluiteloosheid van de keizer of aan de zogenaamde proFranse gezindheid van Lobkovitz. Zelfs voor een man als De Lisola, toch een overtuigd
  voorstander van een politiek van confrontatie ten opzichte van Lodewijk XIV en de eigenlijke ontwerper van de anti-Franse coalitiepolitiek, was het duidelijk dat de positie en het
  optreden van Oostenrijk in het internationale vlak grotendeels bepaald werden door de
  ontwikkelingen in Oost-Europa.
  Over de doelstelling van het Oostenrijkse buitenlandse beleid: de consolidatie en indien
  mogelijk de expansie van het rijk in oostelijke richting bestond tussen Lobkovitz en De
  Lisola geen verschil van mening. Juist vanwege deze doelstelling trachtte De Lisola in het
  Oosten de vereiste speelruimte te verkrijgen om door middel van een hechte coalitie van de
  zeemogendheden en de beide Habsburgse staten de Franse expansiedrang in het Westen
  binnen de perken te houden. Ook hij oordeelde - gegeven de omstandigheden - een ingrijpen van de keizer tegen Frankrijk vóór 1672 onverantwoord.
   Het geheime verdelingsverdrag tussen Lodewijk XIV en Leopold I van 18 januari 1668
  alsook het neutraliteitsverdrag tussen Oostenrijk en Frankrijk van 1 november 1671 moeten volgens de schrijver dan ook niet gezien worden als bewijzen van toenadering van de
  keizer, maar als pogingen om tijd te winnen in verband met een eventuele aanval van de
  Turken. Toen tenslotte in 1672 duidelijk werd dat de Ottomaanse aanval zich dit keer niet
  op Oostenrijk richtte, sloot de keizer op 25 juli 1672 een alliantieverdrag met de StatenGeneraal.
  Alles bij elkaar vind ik deze studie een aanwinst voor onze kennis van de behandelde
  periode, omdat ze veel nieuwe gegevens verschaft, maar ook omdat ze deze jaren mede vanuit een andere invalshoek - de Oostenrijkse - bekijkt en daarmee bijdraagt tot een verruiming van het gezichtsveld. De schrijver heeft zich daarbij laten kennen als een uiterst
  consciëntieus en zorgvuldig onderzoeker. Ik vraag mij zelfs af of hij in zijn overigens
  prijzenswaardige neiging tot wetenschappelijke verantwoording niet wat te ver is gegaan.
  Een kleine 1800 noten op 174 pagina's tekst, een gemiddelde dus van 10 noten per pagina,
  is wellicht wat te veel van het goede! Een recensie van een dissertatie eindigt vaak met het
  uitspreken van de wens dat er nog meerdere publicaties van dezelfde hand mogen volgen.
  Helaas moet deze wens hier onuitgesproken blijven: tijdens het lezen van dit boek bereikte
  mij het bericht van het overlijden van de auteur. Ik kan daarom alleen maar besluiten
  met de opmerking dat zijn dood ook wetenschappelijk bezien een verlies is.
  M. A. M. Franken
  Gerald F. DeJong, The Dutch in America, 1609-1974 (Boston: Twayne Publishers, 1975,
  326 blz.); J. Stellingwerff, ed., Amsterdamse emigranten, onbekende brieven uit de prairie
  van Iowa, 1846-1873 (Amsterdam: Buyten en Schipperheyn, 1975, 395 blz.,ƒ 75.-).
   In het jaar van de Bicentennial wordt de klassieke leuze van de verbroedering der mensheid
  niet zo hard meer gehoord in Amerika. De Verlichting is voorbij. Als er één opvallend
  verschijnsel bij deze herdenking opgemerkt moet worden, dan wel dit, dat de 'melting
  311.
  