title: L. van Velthuysen, C. Secretan, Des principes du juste et du convenable. Une apologie du De Cive de Hobbes (1651-1680), C. Secretan, ed.
text: 242
  
  Recensies
  
  oude kinderboek. Men kan zich daarvan echter veel beter zelf vergewissen; de lezing is een
  waar genoegen.
  Guido de Bruin
  
  L. van Velthuysen, Des principes du juste et du convenable. Une apologie du De cive de
  Hobbes (1651-1680), C. Secretan, ed. (Caen: Presses universitaires de Caen, 1995, 187 blz.,
  ISBN 2 84133 0516).
  Wij beschikken in Nederland over weinig moderne edities van onze politieke denkers uit de
  zeventiende eeuw. Behalve het werk van reuzen als Hugo de Groot en Spinoza is in druk bijna
  niets beschikbaar of in vertaling met studenten te gebruiken. Daarom is het verheugend dat de
  Franse politieke filosofe Catherine Secretan dit tractaat van Lambert van Velthuysen (16221685) in een Franse vertaling uit het Latijnse origineel Epistolica dissertatio de principiis
  iusti, et decori, continens apologiam pro tractatu clarissimi Hobbaei De cive (1651) toegankelijk heeft gemaakt. Want Van Velthuysen mag dan niet zo bekend zijn geweest als de twee
  bovengenoemden, hij was degene die Hobbes' denken hiermee in Nederland introduceerde.
  Kossmann stelde destijds al dat bij Van Velthuysen de grote vernieuwing in de Nederlandse
  politieke theorie was begonnen, maar voegde eraan toe dat hij door een soort naïviteit het werk
  van de Engelsman nauwelijks begrepen scheen te hebben. Dat is niet het standpunt van Secretan.
   In haar inleiding verbindt zij het verschijnen van het boek zonder meer met de plaats die Van
  Velthuysen, cartesiaan uit Utrecht, medicus, filosoof en amateurtheoloog, in de maatschappij
  innam: hij was vanwege de stadsregering 'commissaris politiek' bij de kerk. Volgens haar wat
  ongelukkige formulering schreef hij 'pour les libéraux' en wel 'en faveur des positions liberales
  du calvinisme' en bovendien was hij naar haar oordeel erg Hollands doordat hij de waarde van
  een gedachte zag in haar kracht op praktische problemen te reageren. Hij reageerde dan ook fel
  op de verschijning van Spinoza's werk. Secretan maakt verder veel werk van het verschil
  tussen de oorspronkelijke editie van de Dissertatio en die van 1680 in de Opera omnia, en die
  laatste hebben wij, met de daarin aangebrachte veranderingen in noten verantwoord, voor ons.
  In 1651 wil Van Velthuysen volgens haar slechts aantonen, dat door de methode van Hobbes te
  volgen op rationele wijze de begrippen van goed en kwaad via de natuurwetten zijn te definiëren. In 1680 zou hij nog veel verder zijn gegaan onder terzijde schuiven van Hobbes, die
  nog maar één keer wordt genoemd: het ging toen niet meer om Hobbes' methode, maar om het
  stellen van de behoefte aan zelfbehoud (door God de mens ingegeven) als grondbeginsel,
  waardoor op legitieme wijze de natuurwetten kunnen worden gedetermineerd. Het is echter de
  vraag of hier zo veel nadruk op gelegd moet worden. De tekst maakt ons nu juist duidelijk, dat
  er ook moraalfilosofische en politiektheoretische implicaties zijn, die Secretan lijkt te verwaarlozen. Uitgebreid gaat Van Velthuysen in op de verzoening van individualisme en moraal.
   Daartoe worden in de staat de passies, die wederzijdse tegenstellingen kunnen veroorzaken,
  niet onderdrukt maar door het handhaven van decorum en het schaamtemechanisme als het
  ware gekanaliseerd: een historiserende en relativerende werkwijze om goed en kwaad te kunnen vaststellen. De absolute overheid is wel gehouden die heersende opvatting van de samenleving te verwoorden. Deze welkome uitgave geeft ons gelukkig de kans ook die zijde van Van
  Velthuysens denken te leren kennen.
  E. O. G. Haitsma Mulier
  
  Recensies
  
  243
  
  J. M. H. Mosmulier, Voorpost en pion. De functies van Maastricht in de 'guerre de Hollande'
  (1672-1678) als voorbeeld van 'gloire' bij Lodewijk XIV (Utrecht-Heerlen: [S. n.], 1995, 243
  blz., ƒ38,50, ISBN 90 9008128 3).
   Maastricht speelde zowel in militair als diplomatiek opzicht een belangrijke rol tijdens de
  Hollandse Oorlog (1672-1678). De vestingstad had de faam bijna onneembaar te zijn en bezat
  daarom in een tijd van statische oorlogvoering aanzienlijke waarde als militair bolwerk en als
  onderhandelingsobject. De Franse legers lieten Maastricht gedurende hun opmars in 1672 niet
  voor niets links liggen. Pas in 1673 leidde Lodewijk XIV (die volgens de auteur alleen door
  roem en eer werd gedreven) hoogstpersoonlijk het beleg, dat binnen drie weken met succes
  werd bekroond. Vauban droeg zelfzorg voor verbetering van de vesting werken. Het beleg van
  Willem III in 1676 liep dan ook, mede door slechte voorbereiding, onderlinge verdeeldheid en
  Franse interventie, op een fiasco uit. Toch bleek Frankrijk zowel in Keulen als in Nijmegen
  aanstonds bereid de stad als onderhandelingsobject in te zetten en aan de Republiek terug te
  geven om haar uit de anti-Franse coalitie los te weken. De reden lijkt duidelijk. Vauban had
  meteen en Lodewijk XIV had geleidelijk onderkend dat Maastricht niet thuishoorde in de
  Franse verdedigingslinie. De Republiek daarentegen was na de aanval van 1672 meer dan ooit
  doordrongen van de noodzaak een brede bufferzone tegen Frankrijk te moeten aanhouden,
  waarin de stad onmisbaar was. De Republiek had Maastricht in 1673 bij het Haags Verbond
  wel aan Spanje toegezegd, maar liet zich aan deze belofte niets gelegen liggen en eigende zich
  de vesting gewoon toe, ofschoon de partiële souvereiniteit van de prins-bisschop van Luik
  werd hersteld.
   De auteur heeft voor dit boek, dat lijkt te zijn opgezet als een promotieonderzoek (helaas
  wordt noch over de auteur, noch over het werk ook maar één woord gezegd), kosten noch
  moeiten gespaard. Allerlei archiefcollecties in heel Europa van Parijs tot Stockholm en van
  Brussel tot Rome zijn geraadpleegd, naast de relevante bescheiden van Nederlandse zijde. De
  auteur is er daarbij steeds op bedacht het beperkte onderwerp in een breder kader te plaatsen en
  als onderdeel van de veldtochten die elk jaar plaatsvonden en van de onderhandelingen die
  eindeloos in Keulen en Nijmegen voortduurden te beschouwen. Het boek bevat dikwijls nuttige inlichtingen en soms verrassende observaties, zoals over de onbetrouwbaarheid van de
  brieven van D'Estrades.
  Dit neemt niet weg dat het werk ernstige gebreken vertoont. Om te beginnen blijft het Nederlands onder de maat. Het boek wemelt van kreupele zinnen en stijlfouten. Als tweede laat de
  opzet veel te wensen over. Talloze alinea's en zinnen sluiten niet goed op elkaar aan, zodat de
  lezer snel vermoeid raakt en zich regelmatig afvraagt wat bepaalde zinnen mogen betekenen.
   Als derde is de inhoud uiterst feitelijk van aard; geen enkel probleem wordt bevredigend geanalyseerd en in groter verband geplaatst. Vaak worden persoonlijke observaties van de een of
  andere tijdgenoot zonder commentaar als feiten gepresenteerd. En tenslotte komen in het boek
  zoveel onjuiste mededelingen, dubieuze oordelen en gebrekkige weergaven voor dat men weinig vertrouwen in de rest van de informatie overhoudt en geregeld de wens voelt opkomen de
  archiefstukken zelf te bekijken. Neem alleen de eerste alinea van de conclusie op bladzijde
  168. Was het verbond in 1662 een bevestiging van de goede relatie tussen de Republiek en
  Frankrijk? Werd het Franse expansiestreven voor het eerst duidelijk bij het devolutierecht?
  Deed de hulp aan de Republiek tegen Munster Lodewijk XIV aannemen dat zij zijn aanspraken op de Zuidelijke Nederlanden zou billijken? Zelfs hoofdtheses geven soms blijk van
  inconsistentie. Enerzijds zou Lodewijk XIV bij zijn aanval op Maastricht zijn gedreven door
  gloire; anderzijds blijkt Frankrijk allang vóór 1672 de stad strategisch van groot gewicht te
  hebben geacht. Enerzijds zou Lodewijk XIV uit gloire lange tijd geen afstand van de stad
  hebben willen doen; anderzijds blijkt Maastricht al in Keulen inzet van de onderhandelingen te.
  