title: Th. Coomans, J. De Maeyer (eds.), The Revival of Medieval Illumination. Ninetheenth-Century Belgium Manuscripts and Illuminations from a European Perspective. Renaissance de l'enluminure médiévale. Manuscrits et enluminures belges du XIXe siècle et leur contexte européen
text: WEBRECENSIE BEHORENDE BIJ BMGN 124:1 (2009)
  
  Coomans, Th., Maeyer, J. De (eds.), The Revival of Medieval Illumination.
  Ninetheenth-Century Belgium Manuscripts and Illuminations from a
  European Perspective. Renaissance de l’enluminure médiévale. Manuscrits et
  enluminures belges du XIXe siècle et leur contexte européen (KADOC
  Artes 8; Leuven: Leuven University Press, 2007, 336 blz., €75,-, ISBN 978
  90 5867 591 0).
  Terwijl de middeleeuwse miniatuurkunst al zeer grondig werd bestudeerd,
  heeft die van de negentiende eeuw tot nog toe opvallend veel minder aandacht
  gekregen. De lijvige bundel, onder redactie van Thomas Coomans en Jan De
  Maeyer, die in de zomer van 2007 als het achtste deel van de KADOC Artesreeks verscheen, toont nochtans overtuigend aan dat de opvallende heropleving
  die de verluchtingskunst tijdens de lange negentiende eeuw in West-Europa
  beleefde, een erg rijk onderzoeksveld vormt. In deze bundel, die uit een
  internationaal seminarie is voortgevloeid, wordt die negentiende-eeuwse revival
  van de verluchtingskunst vanuit een breed perspectief belicht. In de verschillende bijdragen – waarvan sommige in het Frans en andere in het Engels zijn
  geschreven – gaat het niet alleen over de voornaamste ateliers waar in de
  negentiende eeuw miniaturen werden gecreëerd en over de diverse soorten
  miniaturen en de stilistische kenmerken ervan, er wordt ook uitvoerig aandacht
  besteed aan de ruime context waarin de heropleving van de verluchtingskunst
  zich heeft voorgedaan.
  Uit de bijdrage van Thomas Coomans, die een eerste voorzichtige typologie
  van de negentiende-eeuwse miniatuurkunst biedt, blijkt de grote variatie van
  de verluchte documenten die in de negentiende eeuw werden geproduceerd.
   Facsimile’s van middeleeuwse manuscripten, guldenboeken, diploma’s, devotieprenten, brieven en gelegenheidsgeschriften zijn slechts enkele voorbeelden die
  deze verscheidenheid illustreren. De miniatuurkunst verwierf in de negentiende
  eeuw zowel een plaats in de religieuze als in de seculiere wereld en realiseerde
  op die manier een aanzienlijke verruiming ten opzichte van de traditionele
  middeleeuwse typologie. Het verdient waardering dat in de verschillende
  bijdragen van deze bundel voldoende recht wordt gedaan aan de vele
  gedaanten die deze kunstvorm in de negentiende eeuw heeft aangenomen. Er
  werden door de auteurs zichtbaar grote inspanningen geleverd om een ruim
  scala aan – vaak weinig bekende – negentiende-eeuwse miniaturen op te
  sporen. Die miniaturen waren overigens lang niet allemaal van exceptionele
  kwaliteit. De redacteurs benadrukken dat ook heel wat middelmatig werk werd
  gefabriceerd.
  Interessant is de bevinding dat de verluchtingskunst in de tweede helft van
  de negentiende eeuw steeds meer als een typisch vrouwelijke kunstvorm werd
  beschouwd. In de praktijk werd zij dan ook vaak door jonge meisjes en
  vrouwelijke religieuzen beoefend. Jan De Maeyer brengt dit in zijn bijdrage
  onder meer in verband met de toenmalige dichotomie tussen de mannelijke
  publieke en de vrouwelijke private sfeer. Deze sociale dichotomie werd volgens
  hem weerspiegeld in de opdeling van de artistieke disciplines tussen de beide
  WEBPUBLICATIE
  
  1
  
  WEBRECENSIE BEHORENDE BIJ BMGN 124:1 (2009)
  geslachten, waarbij de toegepaste kunsten – zoals de verluchtingskunst – als
  vrouwelijk werden gekwalificeerd. De ideologie van het gezin als hoeksteen
  van de samenleving, die beïnvloed werd door het traditionalisme en het
  conservatisme, zou hierbij eveneens van betekenis zijn geweest. De architect
  Louis Cloquet en de schilder Jules Helbig zetten vanuit deze ideologie zelfs
  een heuse campagne op voor de promotie van de creatie van neogotische
  manuscripten door vrouwen.
   De klemtoon ligt in deze bundel op België. Wolfgang Cortjaens en Tom
  Verschaffel geven in hun bijdrage een mooi beeld van het gebruik dat in het
  negentiende-eeuwse België van verluchte handschriften werd gemaakt, bijvoorbeeld door de steden, die ze als een instrument van historische legitimatie
  hebben aangewend. Heel wat aandacht gaat in de bundel verder uit naar het
  werk van de Brugse miniaturisten Ferdinand en François de Pape, naar de
  betekenis van de Sint-Lucasscholen als opleidingscentra van een groot aantal
  eminente illuminatoren en naar het atelier van de benedictijnen in de abdij van
  Maredret, waarvoor de productie van miniaturen in de periode 1893-1940
  bijzonder goed gedocumenteerd is. Naast een stevig Belgisch luik bevat het
  boek echter ook een Europees luik, met bijdragen over de miniatuurkunst in
  Victoriaans Engeland, in Frankrijk, in Duitsland, in Nederland en in Italië.
  Ook bevat deze bundel een artikel over de negentiende-eeuwse miniaturen in
  de Bibliotheca Apostolica van het Vaticaan en over de zogenaamde Spanish
  Forger, een succesvolle negentiende-eeuwse vervalser van middeleeuwse miniaturen. Het valt enigszins te betreuren dat het Belgische en het Europese luik in
  het boek gewoon naast elkaar zijn geplaatst en dat niet voor een wat meer
  geïntegreerde aanpak werd geopteerd.
   De thematiek leent zich bij uitstek voor een rijk geïllustreerd boek en de
  redacteurs hebben deze kans in ieder geval niet laten liggen. De bundel telt
  vele tientallen kleurenillustraties van negentiende-eeuwse miniaturen, die in
  verschillende bibliotheken, musea, archieven en privécollecties werden opgespoord. Het boek, dat werd uitgegeven door Universitaire Pers Leuven, heeft
  in zijn geheel overigens een bijzonder fraaie vormgeving gekregen (alleen
  jammer van de fout die op de titelpagina in de Engelse ondertitel is geslopen:
  ‘Belgium’ in plaats van ‘Belgian’). Ook inhoudelijk is The Revival of Medieval
  Illumination zonder meer een degelijk boek, dat een wezenlijke bijdrage biedt
  aan het onderzoek over een onderwerp dat pas vrij recent op enige wetenschappelijke belangstelling kan rekenen.
  Liesbet Nys, KU Leuven
  
  2
  
  WEBPUBLICATIE
  
  WEBRECENSIE BEHORENDE BIJ BMGN 124:1 (2009)
  
  Jacob, Margaret C., Strangers Nowhere in the World. The Rise of
  Cosmopolitanism in Early Modern Europe (Philadelphia: University of
  Pennsylvania Press, 2006, 187 blz., ISBN 0 8122 3933 4).
  In de jaren zeventig van de achttiende eeuw verscheen in Amsterdam het
  spectatoriale tijdschrift De Kosmopoliet, of Waereldburger. Het kwam elke
  maandag uit en bevatte hoofdzakelijk theaternieuws en beschouwingen over
  buitenlandse literatuur. Het was toen voor het eerst dat de term kosmopoliet
  in de titel van een Nederlands boek of tijdschrift opdook. Daar mag echter
  niet uit afgeleid worden dat het kosmopolitisme in die dagen iets nieuws was.
   Integendeel zelfs, als we Margaret Jacob mogen geloven was het kosmopolitisme in die tijd – hoogtij van de Verlichting – juist een vrij algemeen en
  normaal verschijnsel geworden. En wie zou haar bestrijden? Diderot had al in
  1751 in zijn Encyclopédie de kosmopoliet beschreven als iemand die nergens
  ter wereld een vreemdeling was en veel van zijn verlichte tijdgenoten waren
  inderdaad op hun eigen wijze ‘burgers van de wereld’. Aan de manier waarop
  deze open houding tegenover de buitenwereld in de vroegmoderne tijd is
  ontstaan, is Strangers Nowhere in the World gewijd. De auteur steekt daarbij
  niet onder stoelen of banken dat zij dat mede gedaan heeft omdat juist in de
  huidige tijd het ideaal van het kosmopolitisme onder druk is komen te staan –
  een ontwikkeling die zij zeer betreurt.
   Het boek is geen overzicht van de geschiedenis van het vroegmoderne
  kosmopolitisme geworden. Zulke systematische overzichten zijn er al. Het
  boek is eerder een bundel essays waarin Jacob steeds een episode uit die
  geschiedenis bespreekt, zodanig gespreid dat de lezer toch een aardig beeld
  krijgt van de reikwijdte van het onderwerp. Ze doet dat vaardig, met grote
  kennis van zaken en aandacht voor zowel het detail als de grote lijn. Ze begint
  met de manier waarop in het achttiende-eeuwse Avignon (waar de paus nog
  heerste) elke poging om religieuze of culturele grenzen te overschrijden werd
  bestreden, vervolgt met een behandeling van de manier waarop alchemie en
  experimentele natuurwetenschap een kosmopolitische houding genereerden,
  bespreekt dan hoe de handelsbeurzen in Londen, Antwerpen en enkele Franse
  steden datzelfde deden, betoogt vervolgens hoe de vrijmetselarij in Bordeaux in
  het geheim een kleine kosmopolitische binnenwereld creëerde, en speculeert
  ten slotte over de verhouding tussen Engelse radicale en geheime politieke
  genootschappen in de jaren 1790 en de verspreiding van het kosmopolitische
  gedachtegoed. Behalve in het hoofdstuk over beurzen wordt in geen van de
  case studies de geschiedenis van de Lage Landen als zodanig behandeld –
  alhoewel deze streken in de geschiedenis van het kosmopolitisme makkelijk
  een centrale plaats hadden kunnen krijgen – maar er worden voldoende
  vergelijkingen met de geschiedenis van de Nederlanden gemaakt of voorbeelden ook uit deze contreien aangehaald om bespreking van dit boek in dit
  tijdschrift te rechtvaardigen.
  Alle deelonderwerpen die in dit rijk gestoffeerde boek aan de orde komen
  dateren uit de tweede helft van de zeventiende en de achttiende eeuw. Een
  WEBPUBLICATIE
  
  1.
  