title: Elementaire grammatica
text: Elementaire grammatica
  Opmerking vooraf
  In dit hoofdstuk worden enkele belangrijke kenmerken van de grammatica van het Surinaams-javaans (5J) behandeld. Op dit moment is er nog
  geen uitvoerige grammatica van het 5J. Voor het [avaans van Indonesie
  bestaat al wel zoiets, namelijk de Inleiding tot het modern [auaans van J.J.
  Ras (1994) en het recentelijk verschenen leerboek 'Hedendaags [avaans'
  van Ben Arps et al. (2000).
  In grammaticaal opzicht komen het 5J en het Indonesisch [avaans in
  grote lijnen overeen. Daarom kan men zeer goed de leerboeken van Ras en
  Arps gebruiken als aanvulling op hetgeen in dit hoofdstuk aan de orde
  komt. Daarbij moet men er weI steeds op bedacht zijn dat het 5J op een
  aantal punten verschilt van het Indonesisch-Javaans.
  Het volgende komt in dit hoofdstuk aan de orde:
  - algemene kenmerken (3.1)
  - klank en klankvorm (3.2)
  - voomaamwoorden (3.3)
  - telwoorden (3.4)
  - trappen van vergelijking (3.5)
  - voorzetsels (3.6)
  - voegwoorden (3.7)
  - werkwoorden (3.8)
  - afleidingen (3.9)
  - woordvolgorde (3.10)
  
  3.1 Algemene kenmerken
  a. klanken
  Er zijn 6 klinkers en 21 medeklinkers. De meeste klanken kennen we ook
  in het Nederlands, ook al klinken ze niet exact hetzelfde. Medeklinkers
  die niet in het Nederlands voorkomen zijn: retroflexe t (gespeld als t) en d
  
  Hein Vruggink - 9789004487529
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 02:21:32AM
  via free access
  
  xl
  
  Elementaire grammatica
  
  (gespeld als 4), g (als in goal) en stembandklapper (gespeld met k).
  b. klemtoon
  Ais regel ligt de klemtoon op de voorlaatste lettergreep. De stomme e
  krijgt nooit de klemtoon.
  c. enkelvoud-meervoud
  Bij het zelfstandig naamwoord bestaat geen vormelijk onderscheid tussen
  enkel- en meervoud. Bijvoorbeeld: taka kan zowel 'winkel' als 'winkels'
  betekenen. Uit het zinsverband of de situatie kan men opmaken wat het
  moet zijn. Ook werkwoorden worden met vervoegd naar enkel- of meervoud.
   d. tijden
  Aan de vorm van het werkwoord is niet te zien of het om de tegenwoordige tijd of de verleden tijd gaat. Meestal blijkt dit uit de context waarin
  het woord gebruikt wordt of uit de situatie.
  e. woordvolgorde
  Het bijvoeglijk naamwoord komt achter het zelfstandig naamwoord. Ook
  het aanwijzend voomaamwoord komt achter het zelfstandig naamwoord.
  f. zinsvolgorde
  De meest gebruikelijke zinsvolgorde is onderwerp-gezegde. Het onderwerp kan een zelfstandig naamwoord of voomaamwoord zijn (met name
  een persoonlijk of aanwijzend voomaamwoord). Het gezegde kan een
  zelfstandig of bijvoeglijk naamwoord zijn, een telwoord of een werkwoord. Tussen onderwerp en gezegde komt geen koppelwerkwoord.
  3.2 Klank en klankoorm
  Het SJ heeft zoals gezegd 27 klanken: 6 klinkers en 21 medeklinkers.
  Daamaast zijn er twee klanken die aIleen in leenwoorden voorkomen: de
  klanken f (bijv. in [amili =familie) en g/ch (gespeld kh, als in khelig =geluk).
  Hein Vruggink - 9789004487529
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 02:21:32AM
  via free access
  
  Elementaire grammatica
  
  xli
  
  3.2.1 Klinkers
  spelling
  
  uitspraak
  
  voorbeeld
  
  a
  
  (1) als a in man
  (2) als 0 in hok
  
  ketan (kleefrijst)
  lara (ziek)
  
  e
  
  als e in bericht
  
  seneng (houden van)
  
  e
  
  (1) als e in hek
  (2) als ee in week
  
  leren (stoppen)
  koto« (jij)
  
  (1) als i in dik
  (2) als ie in ziek
  
  wis (reeds)
  bayi (baby)
  
  0
  
  (1) als 0 in rok
  (2) als 00 in rook
  
  kulon (westen)
  loro (twee)
  
  u
  
  (1) tussen oe en 00
  (2) als oe in boek
  
  eniuk. (mogen)
  buku (boek)
  
  e
  
  Zoals men in de tweede kolom ziet heeft elke klinker, behalve de stomme
  
  e (de e als in bericht), twee uitspraakvarianten, waarvan de een meer achter in mond wordt uitgesproken (1) en de andere meer v66r in de mond
  (2).
   Met uitzondering van de een eworden de verschillende uitspraakvarianten in de officiele spelling niet onderscheiden. Dit is ook niet nodig want
  het verschil in uitspraak tussen deze varianten is (met uitzondering van
  de klinker a) niet bijzonder belangrijk. Bovendien kan men vrij gemakkelijk voorspellen met welke variant men van doen heeft. Het eerste type
  varianten (1) komt namelijk over het algemeen in gesloten lettergrepen
  voor, het tweede (2) in open lettergrepen. We spreken daarom gemakshalve in het vervolg van gesloten en open varianten.
  Hieronder enkele voorbeelden, waarbij voor de duidelijkheid de gesloten
  varianten met een accent grave (') en de open varianten met een accent
  of dakje (1\) zijn aangegeven.
  aigu
  
  o
  
  Hein Vruggink - 9789004487529
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 02:21:32AM
  via free access
  
  xlii
  
  Elementaire grammatica
  
  Voorbeelden
  
  a
  a: keian (kleefrijst), jaran (paard)
  a: basa (formeel [avaans), ]awa (Iavaans)
  e
  e: uietan (oosten), ngene (zo)
  e: get!£g (wand), ijen (alleen)
  Ii
  
  i: iki (dit), lali (vergeten)
  i: {blls (duivel), krikt! (grint)
  o
  
  6: sa6t6 (srt soep), t6k6 (winkel)
  0: sorju (akkoord), kerok (krabber)
  u
  u: busi (bos), tuku (kopen)
  u: tayup (srt dans), durung (nog niet)
  N.B.
  Een lettergreep is niet gesloten wanneer ze door een van de volgende
  medeklinkercombinaties wordt gevolgd: mb, mp, nd, nt, nty, ngg. In zo'n
  lettergreep treedt dan ook niet de gesloten maar de open variant Ope
  In de onderstaande voorbeelden is met liggende streepjes aangeduid
  waar de scheiding tussen de lettergrepen ligt.
   -mb
  
  -mp
  
  a-mba (breed)
  si-mbok (moeder)
  bu-min; (kruid)
  
  ta-mpa (ontvangen)
  ngi-mpi (dromen)
  ku-mpul (bijeenkomen)
  
  -nd
  
  -nt
  
  a-nqa (trap)
  si-nder (opzichter)
  bu-nder (rond)
  
  a-nta (smakeloos)
  ki-niun (zenden)
  bu-ntut (staart)
  
  Hein Vruggink - 9789004487529
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 02:21:32AM
  via free access
  
  Elementaire grammatica
  Vlty
  
  -ngg
  
  ka-ntya (vriend)
  gi-ntyu (lippenstift)
  ku-ntyi (sleutel)
  
  ma-ngga (ga uw gang)
  mi-nggu (week)
  lu-ngguh (zitten)
  
  xliii
  
  Uitzonderingen
  Er zijn vier belangrijke uitzonderingen op bovenstaande regel dat de varianten i, u, een 6 in open lettergrepen en de varianten i, u, een 0 in gesloten lettergrepen voorkomen.
  1. De klinkers e en 0 worden in voorlaatste lettergreep uitgespoken als een
  
  owanneer in de laatste lettergreep een i, u of stomme e voorkomt.
  Enkele voorbeelden:
  
  keri (achterblijven)
  melu (meegaan)
  benien (verschillen)
  
  rot! (brood)
  toolu (acht)
  boten (niet)
  
  2. De e en 0 worden eveneens als een 0 uitgesproken als in de daaropvolgende (slot)lettergreep ook een eof 0 voorkomt.
  eneng (zijn)
  leren (stoppen)
  tyeker (kippepoot)
  
  nyolong (stelen)
  rokok (sigaret))
  kOsong (leeg)
  
  3. In klanknabootsende woorden (onomatopeeen) en woorden die met
  nadruk of emotie uitgesproken worden, zien we vaak de open varianten
  (i, 6, u) in plaats van de gesloten varianten ( i, 0, u). Enkele voorbeelden:
  
  nritis
  nyekikfk
  
  overal aanzitten
  giechelen
  
  4. In leenwoorden worden de klinkers in gesloten lettergreep vaak uitgesproken als in een open lettergreep, dus niet met e, i, 0, umaar e, i, 6 en u.
  Hein Vruggink - 9789004487529
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 02:21:32AM
  via free access
  
  Elementaire grammatica
  
  xliv
  Enkele voorbeelden:
  
  fes
  birti
  ferl6!
  but
  
  feest
  buurt
  verloofd
  boots (AN laars)
  
  3.2.2 Medeklinkers
  uitspraak
  
  spelling
  
  b
  d
  g
  
  h
  
  j
  k
  m
  n
  ng
  ny
  p
  r
  
  s
  t
  t
  ty
  w
  y
  
  idem Ned.
  (1) met-retroflex"
  (2) retroflex**
  als g in goal
  idem Ned.
  als dj in djati
  (1) idem Ned.
   (2) 'glottal stop"?"
  idem Ned.
  idem Ned.
  idem Ned.
  als ng in jongen
  als nj in oranje
  idem Ned.
  idem Ned. (tong-r)
  idem Ned.
  (1) niet-retroflex"
  (2) retroflex**
  als ij in tjalk
  idem Ned.
  als j in jarig
  
  voorbeeld
  
  besar (directeur)
  adat (gewoonte)
  daioet (srt drank)
  gawe (maken)
  dahar (eten)
  jajal (proberen)
  kowe (jij)
  pak (meneer)
  dalan (straat)
  montor (auto)
  nanas (ananas)
  ngawe (wenken)
  nyolong (stelen)
  pasar (markt)
  ireng (zwart)
  santen (kokosmelk)
  tutuk (mond)
  tutuk (tik)
  katyang (boon)
  lawang (deur)
  wayang (wayang)
  
  niet-retroflex = uitgesproken met de tongpunt tegen de voortanden
  ** retroflex = uitgesproken met de tongpunt omgekruld tegen het harde
  gehemelte
  *** glottal stop = stembandklapper, dat wil zeggen de klank die ontstaat
  door plotselinge sluiting of ontsluiting van de stemspleet, zoals te horen
  is tussen be en amen in het Nederlandse woord beamen, althans wanneer
  dit overdreven uitgesproken wordt.
  *
  
  Hein Vruggink - 9789004487529
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 02:21:32AM
  via free access
  
  Elementaire grammatica
  
  xlv
  
  In de eerste kolom zijn de medeklinkers aangegeven in de officiele spelling. Zoals men ziet worden in deze spelling de retroflexe en niet-retroflexe ten d niet onderscheiden. In het woordenboek wordt dit voor de duidelijkheid wel gedaan: de retroflexe t en d worden gespeld met een puntje
  eronder. In de voorbeeldzinnen, uitdrukkingen en gezegdes is dit puntje
  achterwege gelaten.
  Hierbij kan worden opgemerkt dat de tegenstelling retroflex-nietretroflex in het SJ aan het vervagen is. Waarschijnlijk is dit ook een van de
  redenen waarom de spellingcommissie indertijd besloten heeft dit onderscheid niet in de standaardspelling tot uitdrukking te brengen.
   3.3 Voornaamwoorden
  3.3.1 Persoonlijke voornaamwoorden
  De meest gebruikte persoonlijke voornaamwoorden zijn:
  ik
  jij, u
  hij, zij
  wij
  jullie
  zij (mv.)
  
  ngoko
  
  basa
  
  basa napis
  
  aku
  kowe
  t!£wek(n)e, wonge
  awake tjewe
  koui« tkabeh)
  tlWek(n)e, uxmge
  
  kula
  sampeuan
  piyambake, tiyange
  awake piyambak
  sampeuan (sedaya)
  piyambake, tiyange
  
  kula, kita
  panjenengan
  slirane, panjenengane
  kita
  panjenengan (sedaya)
  slirane, panjenengane
  
  3.3.2 Bezittelijke voornaamwoorden
  De bezittelijke voornaamwoorden komen achter het zelfstandig naamwoord. Sommige worden aan het zelfstandig naamwoord vastgeschreven
  
  (-ku, -mu, -e, -ne, -ipun, -nipun).
  mijn
  jouw
  zijn, haar,
  ervan
  ons
  jullie
  hun
  
  ngoko
  
  basa
  
  basa napis
  
  -ku
  -mu
  -e, -ne
  
  kula
  sampeyan
  -e, -ne
  
  kula, kita
  panjenengan
  -ipun,-nipun
  
  awake tjiwe
  -mu
  -e, -ne
  
  awake piyambak
  sampeyan
  -e, -ne
  
  kita
  panjenengan
  -ipun, -nipun
  
  Hein Vruggink - 9789004487529
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 02:21:32AM
  via free access
  
  Elementaire grammatica
  
  xlvi
  
  Vorming
  Eindigt het zelfstandig naamwoord op een medeklinker dan is het achtervoegsel van de derde persoon enkel- en meervoud -e (dus gelas - gelase,
  montor - montore) en -ipun (bijv. badan - badanipun, mripat - mripatipun).
  Als het zelfstandig naamwoord op een klinker eindigt is het achtervoegsel -ne (bijv. krosi - krosine, bojo - bojone) en -nipun (zoals bij nami naminipun, seda - sedanipuni.
  Twee voorbeelden: gelas en krosi:
  
  gelasku
  gelasmu
  gelase
  gelas« awake tjewe
  gelasmu
  gelas«
  
  mijn glas
  jouw glas
  zijn/haar glas
  ons glas
  jullie glas
  hun glas
  
  krosiku
  krosimu
  krosine
  krosine awake tjewe
  krosimu
  krosine
  
  mijn stoel
  jouw stoel
  zijn/haar stoel
  onze stoel
  jullie stoel
  hun stoel
  
  Bij de tweede persoon enkel- en meervoud zegt men in plaats van gelasmu, krosimu vaak: gelase koto«, krosine koui«.
   3.3.3 Vragende voornaamwoorden
  De belangrijkste vragende voomaamwoorden zijn:
  wie
  wat
  waar
  welk(e)
  hoe
  wanneer
  
  waarom
  hoeveel
  
  ngoko
  
  basa
  
  basa napis
  
  sapa
  apa
  nangendi
  endi
  kepiye
  
  sinten
  napa
  teng pundi
  pundi
  dospundi
  kapan
  
  sinten
  menapa, punapa
  wonten pundi
  pundi
  kadospundi
  benjang menapa
  
  kapan
  
  saweg menapa
  
  kenging napa
  pinten
  
  kmging menapa
  
  (suk) kapan
  
  (be)njing napa *
  (4£k) kapan
  segnapa **
  kenek apa
  pira
  
  pinten
  
  wanneer (in de toekomst)
  
  ** wanneer (in het verleden)
  
  Hein Vruggink - 9789004487529
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 02:21:32AM
  via free access
  
  Elementaire grammatica
  
  xlvii
  
  3.~.4 Aanwijzende voornaamwoorden
  
  deze, dit
  die, dat
  die, dat (daarginds)
  
  ngoko
  
  basa
  
  basa nap is
  
  iki
  
  niki
  niku
  nika
  
  menikit, punika
  menika, punika
  
  iku, kuwi
  kae
  
  menika, punikn
  
  Het aanwijzend voomaamwoord komt achter het zelfstandig naamwoord: gelas iki - dit glas; wit iku - die boom; omah kae - dat huis (daar).
  Verder zijn er aanwijzende voomaamwoorden die respectievelijk een
  plaats, een wijze, een richting en een hoeveelheid aangeven:
  a. plaats
  hier
  daar
  daar(ginds)
  b. wijze
  zo (als dit)
  zo (als dat)
  zo (als dat daar)
  
  ngoko
  
  basa
  
  basa nap is
  
  (nang) kene
  (nang) kono
  (nang) kana
  
  (teng) mriki
  (teng) mriku
  (teng) mriki;
  
  (uionten) ngriki
  (wonten) ngriku
  (wonten) ngrika
  
  ngoko
  
  basa
  
  basa napis
  
  ngene
  ngono
  ngana
  
  ngeten
  ngoten
  ngaten
  
  meketen, mekaten
  mekaten, mekoten
  mekaten
  
  In plaats van ngen«, ngono en ngana zegt men in meer verzorgde taal ook:
  mengkene, mengkono en mengkana.
   c. richting
  hierheen
  daarheen
  daar(ginds) heen
  d. hoeveelheid
  zoveel (als dit)
  zoveel (als dat)
  zoveel (aIs dat daar)
  
  ngoko
  
  basa
  
  basa napis
  
  mrene
  mrono
  mrana
  
  mriki
  mriku
  mriki;
  
  mriki
  mriku
  mriku
  
  ngoko
  
  basa
  
  basa napis
  
  semene
  semono
  semana
  
  sementen
  semonten
  semanten
  
  semanten
  semanten
  semanten
  
  Hein Vruggink - 9789004487529
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 02:21:32AM
  via free access
  
  Elementaire grammatica
  
  xlviii
  
  3.3.5 Betrekkelijk voornaamwoord
  
  ngoko
  
  sing
  
  die, dat
  
  basa napis
  
  sing,kang
  
  ingkang
  
  Het betrekkelijk voornaamwoord komt achter het woord waarop het
  terugslaat. Bijv.:
  
  Aku durung tepungan karo wongsing njagong neng kono iku.
  Ik heb nog met kennisgemaakt met de persoon die daar zit.
  Vaak wordt het betrekkelijk voornaamwoord gebruikt om nadruk te
  geven:
  
  Gedang sing mateng iku larang banget.
  Die rijpe bakoven (AN bananen) zijn heel duur (in tegenstelling tot de
  onrijpe).
   3.4 Telwoorden
  3.4.1 Hoofdtelwoorden
  
  1
  2
  3
  4
  
  5
  6
  7
  8
  9
  10
  11
  12
  13
  14
  15
  16
  
  ngoko
  
  basa
  
  ngoko
  
  basa
  
  siji
  loro
  telu
  papat
  lima
  nem
  pitu
  wolu
  sanga
  sepuluh
  sewelas
  ro las
  telulas
  patbelas
  limalas
  nembelas
  
  setunggil
  17
  kalih
  18
  tiga
  19
  sekawan
  20
  gangsa1
  21
  nem
  22
  pitu
  23
  wolu
  24
  sanga
  25
  sedasa
  26
  sewelas
  27
  kalih welas
  28
  tiga welas
  29
  kawan welas 30
  gangsal welas 40
  nembelas
  50
  
  pitulas
  wolulas
  sangalas
  rong puluh
  selikur
  rolikur
  telu likur
  patlikur
  selato«
  nemlikur
  pitu likur
  wolu-likur
  sanga likur
  telungpuluh
  patang puluh
  seket
  
  pitulas
  wolulas
  sangalas
  kalih dasa
  selikur
  kalih likur
  tiga likur
  kawan likur
  selangkung
  nemlikur
  pitu likur
  wolu likur
  sanga likur
  tigang dasa
  kawan dasa
  seket
  
  Hein Vruggink - 9789004487529
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 02:21:32AM
  via free access
  
  Elementaire grammatica
  
  xlix
  
  66
  
  sewidak
  pitung puluh
  wolung puluh
  sangang puluh
  
  sewidak
  pitung dasa
  wolung dasa
  sangang dasa
  
  100
  200
  300
  400
  enzovoort
  
  satus
  rong atus
  telungatus
  patang atus
  
  100.000
  200.000
  300.000
  400.000
  
  satuseuiu
  rong atus euiu
  telungatus euiu
  patang atus euiu
  
  sewu
  1000
  rong euiu
  2000
  telung euiu
  3000
  enzovoort
  
  1.000.000
  2.000.000
  3.000.000
  
  sak-milyun
  rong milyun
  telungmilyun
  
  sepuluh etou
  10.000
  20.000
  rong puluh euiu
  enzovoort
  
  1.000.000.000
  2.000.000.000
  
  sak-milyar
  rong milyar
  
  70
  80
  90
  
  Het telwoord komt net als het bijvoeglijk naamwoord achter het zelfstandig naamwoord. Bijv.: bukuloro = twee boeken; wongpapat = vier mensen.
   Het telwoord komt echter v66r het zelfstandig naamwoord als dit een
  hoeveelheid of maat aangeeft. Sommige telwoorden veranderen dan van
  vorm:
  voorbeelden
  
  siji
  loro
  telu
  papat
  lima
  pitu
  wolu
  sanga
  
  (1) wordt se-, sak(2) wordt rong
  (3) wordt telung
  (4) wordt patang
  (5) wordt limang
  (7) wordt pitung
  (8) wordt wolung
  (9) wordt sangang
  
  sekilo, sak-kilo
  rong liter
  telungmeter
  patang minggu
  limang dina
  pitungjam
  wolung taun
  sangang sasi
  
  (een kilo)
  (twee liter)
  (drie meter)
  (vier weken)
  (vijf dagen)
  (zeven uren)
  (acht jaren)
  (negen maanden)
  
  In het SJworden ook vaak de Nederlandse telwoorden gebruikt, vooral bij
  
  jaartallen en leeftijden.
  Hein Vruggink - 9789004487529
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 02:21:32AM
  via free access
  
  Elementaire grammatica
  3.4.2 Rangtelwoorden
  eerste
  tweede
  derde
  vierde
  vijfde
  
  ngoko
  
  basa
  
  sepisan
  (ping) pindo
  ping telu
  ping papat
  pinglima
  
  sepindan
  
  enzovoort
  
  (katping kalih
  
  (katping tiga
  (katping sekawan
  (katping gangsal
  enzovoort
  
  In plaats van sepisan, (ping) pindo, pingtelu enzovoort zegt men ook: (sing)
  nomer siji,(sing) nomer loro, (sing) nomer telu enzovoort.
  Het rangtelwoord komt achter het zelfstandig naamwoord. Bijv.:
  
  omah sepisan = het eerste huis; sasi ping papat = de vierde maand
  3.5 Trappen van vergelijking
  Bij de vergrotende trap wordt meestal moro gebruikt, een leenwoord uit
  het Sranan. Het eigenlijke [avaanse woord is luwih (formeel [avaans langkung). Moro komt direct v66r het bijvoeglijk naamwoord.
  De overtreffende trap wordt gevormd door het woordje f!iwe, dat
  direct achter bijvoeglijk naamwoord komt:
  
  getje
  moro getje
  getje f!iwe
  
  groot
  groter
  grootst
  
  Het Nederlandse 'dan' (bijvoorbeeld in 'groter dan') is in het [avaans tim-
  
  bang. Dus:
  Lemari iki moro getje timbang lemari iku.
  Deze kast is groter dan die kast.
  N.B. Er is nog een andere manier om dit te zeggen:
  
  Lemari iki karo lemari iku, (sing) getje iki.
   Onder invloed van het Sranan wordt ook de volgende constructie
  gebruikt:
  
  Hein Vruggink - 9789004487529
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 02:21:32AM
  via free access
  
  Elementaire grammatica
  
  Ii
  
  Lemari iki getje moro lemari iku.
  Deze kast is groter dan die kast.
   3.6 Voorzetsels
  De meest voorkomende voorzetsels zijn:
  ngoko
  
  (nang) mburine
  achter
  (nang) njerone
  binnen
  (nang) (ntduumr«
  boven
  karo
  door
  in, op, bij neng,nang
  karo
  met
  nang
  naar
  (nang) ngisore
  onder
  tekan
  tot
  vanaf, uit sa(ng)ka, teka
  (nang) ngarepe
  voor
  voor
  kanggo
  (ten behoeve van)
  tanpa, sonder
  zonder
  
  basa
  
  basa napis
  
  teng unngkingt
  teng Iebeu:
  teng nginggile
  kalih
  teng, ting
  kalih
  teng
  teng ngandap«
  dugi
  sa(ng)king
  (teng) ngajenge
  kangge
  
  wonten wingkingipun
  wonten lebetipun
  wonten nginggilipun
  kaliyan
  wonten ing
  kaliyan, mawi
  daieng
  wonten ngandapipun
  demugi, dumugi
  sa(ng)king
  wonten ngarsanipun
  kagem
  
  tanpa
  
  tanpa
  
  3.7 Yoegiooorden
  Hieronder een overzicht van de meest voorkomende voegwoorden:
  aangezien
  als
  behalve
  bovendien
  daarom
  dan
  dat
  dus
  en
  hoewel
  
  ngoko
  
  basa
  
  basa napis
  
  sarehne
  nek
  kejaba
  apa menen
  mula, muiane
  timbang
  nek
  
  sarehne, sarehdene sarehdenien
  menaun, (mbok)bilih
  yen
  kejawi
  kejawi
  napa malih
  menapa/punapa malih
  mila, milane
  pramila
  timbang
  tinimbang
  menawi
  yen
  
  dadiine)
  
  dadostt)
  
  dadosiipun)
  
  Ian, karo
  masi, wasi,
  senajan
  
  lan, kalih
  sinaos(a)
  
  tuwin, kaliyan, saM
  sinaos(a)
  
  Hein Vruggink - 9789004487529
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 02:21:32AM
  via free access
  
  Elementaire grammatica
  
  Iii
  
  indien
  maar
  mits
  nadat
  of
  omdat
  opdat
  terwijl
  toen
  voordat
  wanneer
  want
  
  yen
  menawi, (mbok)bilih
  nek
  tapi, naming, ning tapi, nanging
  nanging
  angger(e)
  angger(e)
  angger(ipun)
  sak-wise, bar
  sak-sampune, bakda sak-sampunipun, bakda
  apa, utawa
  napa, utawi
  menapa, utawi
  sebap, awit, merga sebap, awit, mergi sebap, awit, amergi
  men,supaya
  supados
  supados
  sak-suioene
  sak-dangune
  sak-dangunipun
  bareng
  sareng
  sareng
  sak-durunge
  sak-derenge
  sak-derengipun
  yen
  menawi, (mbok)bilih
  nek
  sebap, awit, merga sebap, awit, mergi sebap, awit, amergi
  
  3.8 Werkwoorden met neusklank
  Bij een groot deel van de werkwoorden kunnen we een actieve en een passieve vorm onderscheiden.
   Bij de actieve vorm komt een neusklank (m, n, ng of ny) ofwel v66r het
  grondwoord ofwel in plaats van de eerste medeklinker van het grondwoord. Of er voorvoeging (3.8.1) of vervanging (3.8.2) plaatsvindt is
  afhankelijk van de beginklank van het grondwoord.
   3.8.1 Voorvoeging met m, n of ng
  Voorvoeging met m
  Begint het grondwoord met een b, dan komt er een m voor:
  b
  bantu
  bukak
  
  mbantu
  mbukak
  
  (helpen)
  (openen)
  
  Voorvoeging met n
  Begint het grondwoord met d of i. dan komt er een n voor:
  demek
  duto«
  jaluk
  jotos
  
  ndemek
  nduuie
  njaluk
  njotos
  
  (aanraken)
  (bezitten)
  (vragen)
  (stompen)
  
  Hein Vruggink - 9789004487529
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 02:21:32AM
  via free access
  
  Elemeniaire grammatica
  
  liii
  
  Voorvoeging met ng
  Begint het grondwoord met een klinker of met de letter g, 1, of r, dan komt
  er een ng voor:
  woord begint met klinker
  
  anam
  emis
  etung
  irit
  
  nganam
  ngemis
  
  ngirit
  ngomb«
  ngukur
  
  (vlechten)
  (bedelen)
  (tellen)
  (bezuinigen)
  (drinken)
  (meten)
  
  ngglundung
  nggoreng
  
  (rollen)
  (bakken)
  
  lipur
  lunas
  
  nglipur
  nglunasi
  
  (troosten)
  (afbetalen)
  
  r
  rantam
  rusak
  
  ngrantam
  ngrusak
  
  (plannen)
  (vemielen)
  
  ombe
  
  ukur
  g
  gtundung
  
  goreng
  
  ngetung
  
  1
  
  3.8.2 Vervanging door ng, m, ny of n
  k wordt vervangen door ng
  kira
  ngirt:
  kukus
  ngukus
  
  (denken)
  (stomen)
  
  p wordt vervangen door m
  masang
  pasang
  muter
  puter
  
  (aanbrengen)
  (draaien)
  
  s wordt vervangen door ny
  
  sambung
  suwek
  
  nyambung
  nyuwek
  
  (verlengen)
  (scheuren)
  
  Hein Vruggink - 9789004487529
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 02:21:32AM
  via free access
  
  liv
  
  Elementaire grammatica
  
  t wordt vervangen door n
  tambah
  nambah
  tulis
  nulis
  
  (vermeerderen)
  (schrijven)
  
  ty wordt vervangen door ny
  tyeblek
  nyeblek
  tyolong
  nyolong
  
  (meppen)
  (steIen)
  
  w wordt vervangen door m
  walik
  malik
  wulang
  mulang
  
  (omkeren)
  (onderwijzen)
  
  Samengevat geven we 3.8.1 en 3.8.2 nog een keer in een schema weer:
  beginklank
  
  ab-
  
  d-/4-
  
  egi-
  
  voorvoeging
  
  ngmn-
  
  ngngng-
  
  jk
  
  n-
  
  1-
  
  ngng-
  
  0-
  
  pr-
  
  ngm-
  
  ngnynny-
  
  5-
  
  t-/tty-
  
  u-
  
  w-
  
  vervanging
  
  ngm-
  
  3.8.3 actief/passief
  De meeste werkwoorden die met een neusklank beginnen zijn transitief,
  dat wil zeggen dat er een lijdend voorwerp op kan volgen. De handeling
  wordt gezien vanuit de handelende persoon. Men spreekt daarom ook
  weI van actieve werkwoordsvormen. Een ander kenmerk is dat de gangbare zinsvolgorde is: onderwerp - gezegde -lijdend voorwerp.
   Hein Vruggink - 9789004487529
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 02:21:32AM
  via free access
  
  Elementaire grammatica
  onderwerp
  
  Iv
  
  werkwoord met neusklank
  
  lijdend voorwerp
  
  anakku
  
  nyuwek
  
  korane
  
  mijn zoontje
  
  verscheurt
  
  de krant
  
  aku
  
  ngombe
  
  uiedang
  
  ik
  
  drink
  
  thee
  
  Naast de actieve vonn hebben deze werkwoorden ook een passieve vorm,
  waarbij niet het onderwerp of de handeling maar het lijdend voorwerp
  centraal staat. In dat geval komt het lijdend voorwerp voorop te staan en
  begint het werkwoord niet met een neusklank maar met di-, mbok- of take
  Zie verder 3.9.1.
  Eigenlijk zouden we de tennen actief en passief tussen aanhalingstekens
  moeten zetten, want in het [avaans zijn deze werkwoordsvonnen niet echt
  actief en passief. In het [avaans heeft het gebruik meer te maken met waar
  het in een gesprek over gaat, waar het in de zin om draait. Wanneer dat de
  handeling is of de handelende persoon dan wordt een actieve vonn
  gebruikt. Staat daarentegen het ding of de persoon die de handeling
  ondergaat - het lijdend voorwerp - centraal dan wordt de passieve vonn
  gebruikt. Om het verschil te laten zien zetten we telkens twee voorbeeldzinnen onder elkaar, de eerste met de actieve en de tweede met de passieve werkwoordsvorm:
  actief:
  
  Anakku ora nyuwekkorane.
  passief:
  
  Mijn zoontje heeft de krant niet verscheurd.
  Korane ora disuuxkkaro anakku. (zie 3.9.1)
  De krant is niet verscheurd door mijn zoontje.
  actief:
  
  Kowe wis ngombe wedange?
  
  passief:
  
  Heb je de thee reeds gedronken?
  Wedange wis mbok ombe? (zie 3.9.1)
  Heb je de thee reeds gedronken? (centraal staat 'thee')
  
  actief:
  
  Aku wis nampa layangmu.
  passief:
  
  Ik heb jouw brief reeds ontvangen.
  Layangmu wis taktampa. (zie 3.9.1)
  Jouw brief heb ik reeds ontvangen.
  Hein Vruggink - 9789004487529
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 02:21:32AM
  via free access
  
  Elementaire grammatica
  
  lvi
  actief:
  
  Aku durung ngomongke perkara iku.
   passief:
  
  Ik heb die kwestie nog niet besproken.
  Perkara iku durung takomongke. (zie 3.9.1)
  Die kwestie heb ik nog niet besproken.
  3.9 Afleidingen
  
  In deze paragraaf worden aIleen de meest voorkomende afleidingen
  behandeld: eerst de voorvoegsels (3.9.1), dan de achtervoegsels (3.9.2),
  vervolgens de combinaties van voor- en achtervoegsels (3.9.3),en tenslotte de verdubbelde vormen (3.9.4). Om het opzoeken te vergemakkelijken
  is binnen de paragrafen zoveel mogelijk de alfabetische volgorde aangehouden.
  3.9.1 Voorooegsels
  
  1. di-(n/b), dipun-(bn)
  
  Dit is een voorvoegsel dat bij overgankelijke werkwoorden voorkomt. Het
  is een soort passieve vorm (zie 3.8.3). De persoon die de handeling verricht hoeft niet genoemd te worden - dit is in de eerste voorbeeldzin het
  geval. Wordt de handelende persoon wel genoemd, dan komt deze direct
  na het werkwoord. Soms wordt het voorzetsel karo (n) of kalih (b) tussengevoegd, dat 'door' betekent.
  lijdend voorwerp
  
  hulpwoord
  
  di- + werkwoord
  
  pitike
  
  wis
  
  digoreng
  
  de kip is
  
  reeds
  
  gebakken
  
  korane
  
  ora
  
  disuwek (karp) anakku
  
  de krant is
  
  met
  
  verscheurd door mijn zoontje
  
  b:
  
  Pitike wis digoreng.
  Ayamempun digoreng.
  n:
  
  Korane ora disuuiek: (karo) anakku.
  n:
  
  b:
  
  De kip is reeds gebakken.
  De kip is reeds gebakken.
  Mijn zoontje heeft de krant
  niet verscheurd.
  Korane mboten disutoek (kalih) yoga kula. Mijn zoontje heeft de krant
  niet verscheurd.
  Hein Vruggink - 9789004487529
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 02:21:32AM
  via free access
  
  Elementaire grammatica
  
  lvii
  
  2. ge- = ke3. ka- zie ke4. ke-/k-
  
  Oit voorvoegsel komt vooral bij werkwoorden voor.
  Betekenis
  Het kan in het Nederlands meestal met een voltooid deelwoord vertaald
  worden en heeft vaak de bijbetekenis 'toevaIlig' of 'per ongeluk'.
  Enkele voorbeelden:
  Witeketabrak montor.
  Sepetjahe ketyemplung kali.
  De auto is tegen de boom gebotst.
  Zijn fiets is in de trens (AN sloot) gevallen.
  Vorming
  ke- voor medeklinker (bijv. ketyemplung = in het water gevallen; grondw.
   tyemplung)
  k- voor klinker (bijv. kuntal = (per ongeluk) doorgeslikt; grondw. untal).
  N.B. In verzorgd mondeling en schriftelijk taalgebruik zegt men vaak kain plaats van ke-. In het woordenboek staan over het algemeen aIleen de
  vormen met ke- venneld.
  In de dagelijkse spreektaal hoort men in plaats van ke- ook weI ge-. Bijv.:
  gebelet in plaats van kebelet; gejegur in plaats van kejegur.
  s.u
  Oit voorvoegsel komt v66r werkwoorden. Het heeft geen betekenis, maar
  maakt van het erop volgende werkwoord een soort zelfstandig naamwoord. Het is steeds verbonden aan een bepaalde persoon of zaak. We
  zullen dit hieronder toelichten aan de hand van enkele voorbeelden.
  In plaats van Ie zegt men ook leh. Andere varianten zijn ling, jing en
  sing. In meer verzorgde spreektaal ook: oleh, enggon en anggon. Vaak komt
  er een bezittelijke voornaamwoord achter:
  Ie persoon
  leku
  lehku
  2e persoon
  lemu
  lehmu
  3e persoon
  Ie
  lehe
  Enkel- en meervoud is hetzelfde.
  olehku
  
  olehmu
  olehe
  
  enggonku
  enggonmu
  enggone
  
  Hein Vruggink - 9789004487529
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 02:21:32AM
  via free access
  
  lviii
  
  Elementaire grammatica
  
  In formeel ]avaans (basa) luidt dit voorvoegsel: anggen of angsal. Met bezittelijke voornaamwoord wordt het dan:
  Ie pers. enk.
  2e pers. enk.
  3e pers. enk.
  Ie pers. mv.
  2e pers. mv.
  3e pers. mv.
  anggen kula
  anggence) sampeuan
  anggene
  anggen kita
  anggen(e) sampeuan
  anggene
  
  angsal kula
  angsal(e) sampeqan
  angsal«
  angsal kita
  angsal(e) sampeyan
  angsale
  
  In zeer formeel ]avaans (basa napis) zegt men in de tweede persoon enkelvoud en meervoud anggeniipun) panjenengan of angsaltipun) panjenengan.
  De derde persoon enkel- en meervoud luidt in zeer formeel taalgebruik:
  anggenipun en angsalipun.
  Enkele voorbeelden om het gebruik van dit voorvoegsel toe te lichten:
  
  Lemu mangan wis wareg apa durung?
  ]ouw eten is al genoeg of nog niet? (lett.)
  Heb je al genoeg gegeten?
  
  Olehe nulis layang durungrampung.
   Zijn schrijven van een brief is nog niet klaar. (lett.)
  Hij is nog met klaar met het schrijven van een brief.
  Lingnyambut-gawe mempeng.
  Zijn werken is hard. (lett.)
  Hij werkt hard.
  6. mbok (n), eampeuan (b), panjenengan (bn)
  Voorvoegsel bij overgankelijke werkwoorden. Evenals di- en tak- is het een
  soort passieve vorm (zie 3.8.3). Het wordt gebruikt in zinnen waarin niet
  het onderwerp maar het lijdend voorwerp centraal staat. Vaak begint de
  zin met dit lijdend voorwerp. De letterlijke vertaling van mbok is: door jou.
  De zinsvolgorde is:
  lijdend voorwerp
  
  hulpwoordje
  
  mbok + werkwoord
  
  wedange
  
  wis
  
  de thee
  
  reeds
  
  mbok ombe?
  door jou gedronken?
  
  Hein Vruggink - 9789004487529
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 02:21:32AM
  via free access
  
  Elementaire grammatica
  n: Wedange wis mbok ombe?
  b: Wedange mpun sampeuan unjuk?
  
  lix
  
  Heb je de thee reeds gedronken?
  Hebt u de thee reeds gedronken?
  
  7. pa- zie pe8. pe-
  
  Met het voorvoegsel pe- worden zelfstandige naamwoorden gevormd.
  Woorden met pe- zijn meest afgeleid van werkwoorden.
  Betekenis
  De betekenis van woorden met zo'n voorvoegsel is moeilijk te voorspellen; vaak wordt er een handeling mee aangegeven of het resultaat van een
  handeling, soms ook de persoon die de handeling verricht.
  Enkele voorbeelden:
  
  penangis - het huilen (van nangis = huilen; grondw. tangis)
  penganggo - kleding (van nganggo = dragen; grondw. anggo)
  pembales - genoegdoening (van mbales = vergelden; grondw. bales)
  penjaga - bewaker (van njaga= bewaken; grondw. jaga)
  pematya - lezer (van matya= lezen; grondw. watya)
  Vorming
  Het voorvoegsel pe- wordt gehecht aan een werkwoord met een voorgevoegde neusklank (zie 3.8). In plaats van pe- hoort men in verzorgd mondeling en schriftelijk taalgebruik ook weI pa-. In het woordenboek zijn
  over het algemeen aIleen de vormen met pe- vermeld.
   9. tak (n), kula (b Ibn)
  Voorvoegsel bij overgankelijke werkwoorden. Het is, evenals di- en mbok,
  een passieve vorm (zie 3.8.3) en komt dus voor in zinnen waarin het lijdend voorwerp centraal staat. Letterlijk vertaald is tak: door mij.
  lijdend voorwerp
  
  hulpwoordje
  
  tak- + werkwoord
  
  layangmu
  
  wis
  reeds
  
  door mij ontvangen
  
  durung
  nog niet
  
  door mij besproken
  
  jouw brief is
  
  perkara iku
  die kwestie is
  
  tak tampa
  tak omongke
  
  Hein Vruggink - 9789004487529
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 02:21:32AM
  via free access
  
  Ix
  
  Elementaire grammatica
  
  n:
  b:
  
  Layangmu wis taktampa.
  Serat sampeuan mpun kula tampi.
  Ik heb jouw brief reeds ontvangen.
  Ik heb uw brief reeds ontvangen.
  n:
  
  Perkara iku durung takomongke.
  b:
  
  Perkawis niku dereng kula
  sanjangke.
  Ik heb die kwestie nog niet
  besproken.
  Ik heb die kwestie nog niet
  besproken.
  N.B. Er bestaat nog een ander voorvoegsel tak, dat betekent 'laat ik
  (maar)'.
  Bijv.:
  
  Aku tak njagong nangkono.
  Aku tak mulihwae.
  Laat ik daar maar gaan zitten.
  Laat ik maar naar huis gaan.
  3.9.2 Achtervoegsels
  1.
  -a
  
  Oit achtervoegsel komt achter werkwoorden en geeft een gebiedende wijs
  aan:
  
  omongg
  menengii
  mrenea
  
  zeg (het)!
  wees still
  kom hier!
  
  2. -ake I -ke (nib), -aken (bn)
  
  Oit achtervoegsel komt voor bij werkwoorden, zowel actieve als passieve
  (zie 3.8.3). In de dagelijkse spreektaal hoort men meer -ke dan -ake, bijv.
  omongke wordt meer gezegd dan omongake, tekokke meer dan tekokake.
  Oaarom wordt in het woordenboek aIleen de vorm met -ke gegeven. Er is
  tussen beide geen betekenisverschil.
  Het achtervoegsel-akel-ke wordt zowel in ngoko als in basa gebruikt; in
  basa napis is dit achtervoegsel-aken.
   Betekenis
  Het achtervoegsel kan verschillende betekenissen hebben, waarvan de
  meest voorkomende zijn:
  
  Hein Vruggink - 9789004487529
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 02:21:32AM
  via free access
  
  Elementaire grammatica
  
  a. 'voor iemand'
  b. 'doen/maken'
  c. 'beschouwen als'
  d. 'doelgerichtheid'
  
  tukok(a)lee
  (tuku = kopen)
  abang(a)ke
  (abang = rood)
  perlok(a)ke
  (perlu = nodig)
  tekok(a)lee
  (tekok =vragen)
  
  lxi
  
  kopen voor iemand
  rood maken
  nodig achten
  vragen naar
  
  Vorming
  De algemene regel is:
  -
  
  Eindigt het grondwoord op een medeklinker dan wordt -ke (of -ake')
  aangehecht. Dus: ilang(a)ke (van ilang), terusiaik» (van terus);
  Als het grondwoord op een -n eindigt, verandert deze bij aanhechting
  van -lee (en -alee) in een stembandklapper (zie 3.2.2). Bijv.:: takok(a)ke
  (van takon);
  Eindigt het grondwoord op een klinker, dan komt tussen deze klinker
  en het achtervoegsel een stembandklapper (zie 3.2.2). Bovendien verandert dan de klinker: Ii, een 6 worden uitgesproken als a, een 0 (zie
  3.2.1). Bijv.: dawak(a)lee (van dliwli); geaek(a)lee (van geae); ngonok(a)ke
  (van ngono); i en u veranderen in e en b. Bijv.: tangek(a)ke (van tangi);
  turok(a)ke (van turu).
   3. -anl-ni-nan
  
  Dit achtervoegsel komt vooral voor bij werkwoorden, zelfstandige naamwoorden en bijvoeglijke naamwoorden met de volgende betekenissen:
  a. afgeleid van een werkwoord:
  'zomaar iets doen'
  jagongan
  turon
  
  (zomaar) zitten
  (zomaar wat) liggen
  
  (njagong = zitten)
  (turu = slapen)
  
  'met elkaar'
  omongan
  rangkulan
  tepungan
  
  met elkaar praten
  (ngomong = praten)
  (ngrangkul = omhelzen)
  elkaar omhelzen
  (met elkaar) kennismaken (nepungi = kennismaken met)
  
  Hein Vruggink - 9789004487529
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 02:21:32AM
  via free access
  
  Elementaire grammatica
  
  lxii
  
  'middel of instrument van de handeling'
  timbangan
  pikulan
  
  weegschaal
  draagstok
  
  (nimbang = wegen)
  (mikul =dragen met een draagstok)
  
  b. afgeleid van een zelfstandig naamwoord:
  'zich bezighouden met'
  wayangan
  kendurenan
  
  een wajangvoorstelling houden
  een offermaaltijd houden (kentjuren = offermaaltijd)
  
  'dragen', 'aanhebben' of 'gebruiken'
  gelungan
  klamben
  bantalan
  
  een haarwrong dragen
  een hemd aanhebben
  een kussen gebruiken
  
  (gelung = haarwrong)
  (klambi = hemd)
  (bantal = kussen)
  
  c. afgeleid van een bijvoeglijk naamwoord:
  'geneigd zijn tot' of 'van aard'
  lalen
  isinan
  manutan
  
  vergeetachtig
  verlegen van aard
  volgzaam
  
  (lali = vergeten)
  (isin = verlegen)
  (manut = gehoorzaam)
  
  Vorming
  De algemene regel is:
  -an
  
  -n
  
  als het grondwoord op een medeklinker eindigt (zie voorbeelden
  hierboven)
  als het grondwoord op een klinker eindigt; deze klinker verandert
  dan:
  
  a wordt a (lunga -lungan; gawa- gawan)
  i wordt e (lali<lalen;bayi- bayen)
  u wordt 0 (guyu - guyon; turu - turon)
  e wordt e (sentji -senqen)
  
  Hein Vruggink - 9789004487529
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 02:21:32AM
  via free access
  
  Elementaire grammatica
  
  lxiii
  
  4. eI -ne (nib), -ipunI -nipun (bn)
  Betekenis
  Bezittelijk voomaamwoord van de derde persoon Zie ook 3.3.2.
  Vorming
  als het woord op een medeklinker eindigt; bijv. gajihe nib, gaji-ef-ipun
  hipun bn: zijn/haar/hun loon (grondw. gajih);
  
  -net-nipun als het woord op een klinker eindigt; bijv. gurune nib, gurunipun bn: zijn/haar/hun meester (grondw. guru).
   5. -if-ni
  Oit achtervoegsel komt voor bij werkwoorden, zowel actieve als passieve
  (zie 3.8.3).
  Betekenis
  De meest voorkomende betekenissen zijn:
  a. 'de handeling met velen of herhaaldelijk verrichten' of 'de handeling
  verrichten ten opzichte van meerdere dingen'
  
  ngusungi
  mukuli
  ngunduhi
  
  met velen sjouwen (ngusung = sjouwen)
  er op los slaan (mukul = slaan)
  (veel vruchten) plukken (ngun4uh = plukken)
  
  In het woordenboek staat achter dit soort werkwoorden tussen haakjes:
  mv ( meervoudigheid).
  b. 'gerichtheid op een bepaalde plaats, persoon of zaak'
  
  nanduri
  ngirimi
  nangisi
  
  planten op, beplanten (vergelijk nandur = planten)
  zenden naar, toezenden (vergelijk ngirim = zenden)
  huilen om (vergelijk nangis = huilen)
  
  c. 'iemand/iets voorzien van'
  
  ngregani
  nglengani
  nggetjegi
  
  een prijs geven (grondw. rega = prijs)
  olien (grondw.lenga = olie)
  een muur zetten om (grondw. getjeg = muur)
  
  Hein Vruggink - 9789004487529
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 02:21:32AM
  via free access
  
  lxiv
  
  Elementaire grammatica
  
  d. 'maken dat iets ... is/wordt'
  
  ngresiki
  nggelisi
  nelesi
  
  schoonmaken (grondw. resik = schoon)
  versnellen (grondw. gelis = snel)
  natmaken (grondw. teles = nat)
  
  Vorming
  als het grondwoord op een medeklinker eindigt; bijv. nanduri (van
  tandur); ngresiki (van resik);
  -ni als het grondwoord op een klinker eindigt; deze klinker verandert
  dan:
  Q, e en 6 worden uitgesproken als a, een 0 (zie 3.2.1). Bijv.: tatani (van
  tata); geqeni (van getje); anggoni (van anggo);
  i en u veranderen in e en o. Bijv.: tangeni (van tangi); tukoni (van tuku).
  -i
  
  6. -ke zie aken
  7. -ku (n), kula (b)
  Bezittelijk voomaamwoord van de eerste persoon. Bijv.: jamku n, jam kula
  b: mijn horloge. Zie ook 3.3.2.
  8. -mu (n), sampeqan (b), panjenengan (bn)
  Bezittelijk voomaamwoord van de tweede persoon. Bijv.: montormu n,
  montor sampeuan b, montor panjenengan bn: jouw /uw auto. Zie ook 3.3.2.
   3.9.3 Voorvoegsel + achtervoegsel
  1. - voorvoegsel di- + achtervoegsel -if-ni of -(a)ke
  - voorvoegsel mbok + achtervoegsel-i/ -ni of -(a)ke
  - voorvoegsel tak + achtervoegsel -if-ni of -(a)ke
  Het gaat hier om zogenaamd passieve werkwoordsvormen (zie ook 3.8.3)
  waarbij met de handeling maar degene of datgene wat de handeling
  ondergaat centraal staat. Deze werkwoordsvormen hebben met alleen een
  passief voorvoegsel, maar bovendien een achtervoegsel: -i/-ni of -(a)ke.
  Wat in 3.8.3 is gezegd over actief-passief geldt ook voor deze vormen.
  Aan de hand van de werkwoorden ngomongi (= zeggen tegen) en ngomongke (= praten over) worden de verschillende combinaties toegelicht:
  
  Hein Vruggink - 9789004487529
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 02:21:32AM
  via free access
  
  Elementaire grammatica
  ngomongi
  diomongi
  mbok omongi
  takomongi
  ngomongke
  diomongke
  mbok omongke
  takomongke
  
  lxv
  
  Koto« wis ngomongi bojomu?
  Heb je het al tegen je vrouw gezegd?
  Apa sing diomongi?
  Wat is/wordt er gezegd?
  Bojomu wis mbok omongi?
  Heb je het al tegen je vrouw gezegd?
  Bojomu wis takomongi.
  Ik heb het al tegen je vrouw gezegd.
  Kabeh ngomongke perkara iku.
  Iedereen praat over die zaak.
  Perkara iku durungdiomongke.
  Die zaak is nog niet besproken.
  Apa sing mbok omongke?
  Waarover praat je?
  Perkara iku wis takomongke karo bojomu.
  Ik heb die zaak al met jouw vrouw besproken.
  2. Voorvoegsel ke- + achtervoegsel -(a)n
  
  Betekenis.
   De meest voorkomende betekenissen zijn:
  a. 'abstract begrip'
  
  keramean
  kesugihan
  kewajipan
  
  drukte trame = druk)
  rijkdom (sugih = rijk)
  plicht (wajip = verplicht)
  
  b. 'getroffen door' of 'ongewild het slachtoffer worden van'
  
  kepanasan
  kanginan
  kebengen
  
  getroffen door de hitte (panas = heet)
  meegevoerd door de wind (angin = wind)
  door de nacht overvallen (bengi = nacht)
  
  Vorming
  ke- voor medeklinker
  k- voor klinker
  
  -an na medeklinker
  -n na klinker, waarbij deze klankverandering ondergaat (zie -an in 3.9.2)
  
  Hein Vruggink - 9789004487529
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 02:21:32AM
  via free access
  
  Elementaire grammatica
  
  lxvi
  
  N.B. In verzorgd en schriftelijk taalgebruik gebruikt men vaak ka- in plaats
  van ke-.
  3. Voorvoegsel ke- + achtervoegsel -en
  Betekenis
  'last hebben van' of 'tel
  kademen
  last hebben van de koude (adem = koud)
  kedawan
  te lang (dawa = lang)
  kepedesen
  te heet, te pittig ipedes = heet, pittig)
  kaboten
  te zwaar (abot = zwaar)
  kamban
  te breed (amba = breed)
  Vorming
  kek-
  
  voor medeklinker
  voor klinker
  
  -en
  -n
  
  na medeklinker
  na klinker
  
  In de spreektal hoort men soms ge- in plaats van ke-. Bijv.: gedawan in
  
  plaats van kedawan.
   3.9.4 Verdubbeling
  Betekenis
  a. 'langdurig doen', 'herhaaldelijk doen'
  
  mlaku
  ndelok
  ngomong
  
  lopen
  kijken
  praten
  
  mlaku-mlaku
  ndelok-ndelok
  ngomong-ngomong
  
  wandelen
  rondkijken
  kletsen
  
  b. 'verscheidenheid' of 'veelheid'
  
  buku
  botyah
  pinter
  apik
  
  boek
  kind
  slim
  mooi
  
  buku-buku
  botyah-botyah
  pinter-pinter
  apik-apik
  
  de (verschillende) boeken
  de (diverse) kinderen
  allemaal/velen slim
  allemaal/velen mooi
  
  Hein Vruggink - 9789004487529
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 02:21:32AM
  via free access
  
  Elementaire grammatica
  
  lxvii
  
  c. in combinatie met een verbod: 'doe niet al te ...'
  
  aja lungt; adoh-adoh
  aja rami-tame
  
  ga niet al te ver weg
  maak niet al te veellawaai
  
  d. in combinatie met een ontkenning: 'steeds niet'
  
  ora teka-telai
  ora leren-leren
  
  steeds maar niet komen
  aan een stuk door (letterlijk steeds, niet
  stoppen)
  
  3.10Woordvolgorde
  In het voorgaande is de woordvolgorde reeds enkele malen ter sprake
  
  geweest. Nog even op een rijtje:
  
  aanwijzend voornaamwoord komt achter het zelfstandig naamwoord
  waar het bij hoort (zie 3.3.4);
  betrekkelijk voornaamwoord staat achter het zelfstandig naamwoord
  waar het op terugslaat (zie 3.3.5);
  bijvoeglijk naamwoord komt achter het zelfstandig naamwoord waar
  het bij hoort;
  telwoord komt achter het zelfstandig naamwoord; het komt ervoor als
  het zelfstandig naamwoord een hoeveelheid of maat aangeeft (zie
  3.4.1);
  werkwoorden met neusklank kunnen een lijdend voorwerp hebben; dit
  lijdend voorwerp komt dan na het werkwoord (zie 3.8);
  werkwoorden met voorvoegsel tak, mbok of di- kunnen een lijdend voorwerp hebben; dit lijdend voorwerp gaat dan vooraf aan het werkwoord (zie 3.9.1).
  Hein Vruggink - 9789004487529
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 02:21:32AM
  via free access.
  