title: Le suprême hommage
text: In België werd in tegenstelling tot in Frankrijk (en vele andere Europese landen)
  ook crematie (breed aanzien als een belangrijk symbooldossier voor vrijdenkers) niet
  wettelijk geregeld voor de Eerste Wereldoorlog. België werd dan ook geregeerd door
  katholieke regeringen tussen 1884 en 1914. Na de oorlog werd tegen de achtergrond
  van de Katholieke Actie door de Kerk en katholieke opiniemakers hevig actie gevoerd
  tegen de wettelijke toelating van crematie. Crematie bleef na de erkenning in 1932
  evenwel nog lange tijd een marginaal fenomeen. Ook in 1922 bleek het een brug te
  ver om de begrafenis van de Onbekende Soldaat aan de voet van de Congreskolom te
  laten doorgaan zonder wijding en requiemmis. Niet-kerkelijke begrafenissen bleven
  in het interbellum uitzonderlijk.
  Ook in de fase van de herinnering was en bleef de katholieke dodencultus gedurende heel onze periode dominant, hoewel de Kerk geen monopolie meer had op het
  hiernamaals. We vonden heel wat doodsprenten terug voor katholieke staatsmannen
  en leden van de koninklijke familie waarin werd opgeroepen te bidden voor het zielenheil van de overledene, vaak met het volle aflaatgebed ter ere van de vijf heilige
  wonden en een afbeelding van de kruisdood van Christus. Volle aflaatprenten voor
  de zielen in het vagevuur met de afgebeelde kruisdood duiken nog in heel het interbellum op voor onze figuren. De oproepen vanuit het episcopaat aan de clerus en de
  gelovigen om de eerste verjaardagen van het overlijden van koning Albert en koningin Astrid tot dagen van gebed en misvieringen te maken en de inhuldiging van de
  Astrid-kapel in Küssnacht tonen ook aan hoezeer de inventieve Kerk er in de jaren
  1930 nog steeds in slaagde collectieve rouw voor gekroonde hoofden te gebruiken om
  haar eigen positie te verstevigen.
   2023 Le suprême hommage.indd 346
  
  15/12/2022 10:48
  
  conclusie
  
  347
  
  In de fase van de herinnering engageerde de antiklerikale stedelijke elite van vrijmetselaars zich vanaf het begin van onze periode tot in de jaren 1930 om een buitenkerkelijke herdenking vorm te geven via heuse maçonnieke rouwrituelen in de
  vrijmetselaarstempels. De (verschuivende) maçonnieke ideeën rond immortaliteit
  en het hiernamaals werden buiten het kerkelijk-katholiek kader symbolisch en retorisch vertaald. Van het vagevuur was geen sprake meer, wel van een oorspronkelijk
  joods-christelijke sokkel waarop naderhand expliciet een spiritualisme werd geënt die
  uitging van de onsterfelijkheid van de ziel en een beloning na de dood voor weldaden allerhande, maar zonder de dogma’s van de Kerk. Dergelijk maçonniek spiritualisme leek geïnspireerd door 18e-eeuws deïsme en vertoonde opvallende gelijkenissen met de filosofie van Victor Cousin die opgang maakte in Frankrijk. Conflicten
  over burgerlijke en kerkelijke begrafenissen van vrijmetselaars zorgden voor een nog
  sterkere benadrukking van de onsterfelijkheid van de ziel tijdens de plechtig omkaderde maçonnieke rouwrituelen in de jaren 1860 voor Verhaegen, André Fontainas
  en Leopold I. Tegen het einde van de eeuw domineerde niettemin de tendens naar
  agnosticisme in de maçonnieke rouwrituelen. De vragen over het hiernamaals en de
  dood werden opengelaten en de onsterfelijkheid lag vooral in het nalatenschap en de
  herinnering. Het discours waarin de antwoorden op de vragen van leven, dood en
  onsterfelijkheid onbeantwoord bleven, drukte zich tijdens het interbellum door in de
  maçonnieke rouwrituelen.
   Er vond ten slotte in het 19e-eeuwse stedelijke weefsel ook op het architecturale
  niveau zowel een christianisering als dechristianisering plaats via monumenten en
  gebouwen. De band tussen de Kerk, de monarchie en patriottisme kristalliseerde zich
  in de oprichting van cenotafen voor twee belangrijke telgen van de Mérode-familie
  in de Sint-Goedelekerk, de oprichting van een cenotaaf ter ere van Louise-Marie te
  Oostende en de bouw van twee immense neogotische kerken in Laken en Oostende.
  Aan deze monumenten en bouwwerken werkten de meest vooraanstaande beeldhouwers en architecten die het land rijk was. De liberale bourgeoisie drukte net als
  in Frankrijk ook haar stempel op het stedelijke weefsel buiten een kerkelijk/religieus
  en neogotisch kader door het financieren en oprichten van realistische standbeelden
  van haar meest succesvolle (vaak politieke) voorbeeldfiguren zoals Verhaegen en
  Walthère Frère-Orban.
  Mediatisering van de dood: impact van mediarepresentaties
  Mediarepresentaties hebben een niet te onderschatten impact op de collectieve en
  individuele perceptie van de dood, begrafenis en herinnering van publieke figuren, in het bijzonder leden van de koninklijke familie. Mediarepresentaties rond de
  dood/begrafenis van en herinnering aan publieke figuren worden vaak gebruikt in de
  
  2023 Le suprême hommage.indd 347
  
  15/12/2022 10:48
  
  348
  
  le suprême hommage
  
  constructie/projectie van bepaalde waarden en identiteiten en zijn belangrijk voor een
  bredere zingeving rond de dood. De bereikte massa burgers was natuurlijk heel wat
  kleiner in het midden van de 19e eeuw dan tijdens het interbellum. Nieuwe communicatietechnologieën en ontwikkelingen in de massamedia zorgen tot vandaag voor
  veranderingen in de manier van de individuele en collectieve omgang met de dood.
   De snelheid waarmee het nieuws van een prinselijk of koninklijk overlijden kon
  worden verspreid maakte immense vorderingen doorheen de 19e eeuw. In 1891 was
  het overlijden van prins Boudewijn reeds vrij snel wereldnieuws en het plotse heengaan van de vermoedelijke troonopvolger leidde zelfs tot een mediaschandaal in de
  buitenlandse pers rond de toedracht van zijn overlijden. Ook de ontwikkeling van het
  radiomedium vanaf de jaren 1920 was van groot belang voor de perceptie en verspreiding van het nieuws van de dood van koning Albert en koningin Astrid.
  Ook de evoluerende grafische cultuur had een impact op de perceptie van het
  overlijden van publieke figuren onder een uitbreidend leespubliek. De gegoede bourgeoisie in Parijs en Brussel kon zich na het overlijden van koningin Louise-Marie en
  koning Leopold in 1850 en 1865 speciale gelegenheidslithografieën aanschaffen met
  een sentimentele weergave van het koninklijk sterfbed of een exemplaar van L’Illustration of Le Monde Illustré aankopen. In deze bladen verschenen gravures van het
  sterfbed van het eerste koningspaar van België in ware ‘Ars Moriendi’-stijl. Later
  verschenen ook speciale (dure) herdenkingsalbums met prenten van het sterfbed en
  de begrafenis van Louise-Marie en Leopold. Dit waren luxeproducten met een zeer
  patriottische insteek.
  Ook de sinds de afschaffing van de zegelbelasting meer gedemocratiseerde/toegankelijke Franstalige dagbladen beschreven het overlijden van het koningspaar binnen
  een romantisch en burgerlijk kader. Toen Marie-Henriette en Leopold II stierven was
  de goedkope massakrant doorgebroken. Nieuwe liberale en socialistische dagbladen
  opgericht in de jaren 1880-1900, zoals Het Laatste Nieuws en Le Peuple, smulden van
  de schandalen rond het sterfbed van de onpopulaire koning en koningin. De nieuwe
  mogelijkheden van foto’s in dagbladen en stijgende oplagecijfers zorgden ervoor dat
  persfoto’s van de opgebaarde stoffelijke resten van Albert en Astrid midden jaren 1930
  reeds vele honderdduizenden lezers aan beide kanten van de taalgrens bereikten.
   Een toenemende (inter)nationale media-aandacht voor koninklijke rituelen,
  gedreven door commerciële overwegingen, manifesteerde zich rond de eeuwwisseling
  niet enkel in foto’s en films van staatsbezoeken, maar ook in de mediatisering van
  koninklijke lijkstoeten. Gravures van de lijkstoet van prins Boudewijn verschenen in
  zowel Belgische als Franse geïllustreerde weekbladen. Van de lijkstoet van Leopold
  II in 1909 verschenen inmiddels foto’s in geïllustreerde weekbladen en op postkaarten en er werden filmopnames van de begrafenis gemaakt voor Franse firma’s. Rond
  de eeuwwisseling publiceerde de geïllustreerde pers ook foto’s van de begrafenissen
  van belangrijke toppolitici. Er werden tevens postkaarten uitgegeven met foto’s van
  
  2023 Le suprême hommage.indd 348
  
  15/12/2022 10:48
  
  conclusie
  
  349
  
  lijkstoeten van lokale prominenten zoals de Antwerpse (oud-)burgemeesters Jan Van
  Rijswijck en Alfons Hertogs. De tussenoorlogse begrafenissen van Mercier, Albert en
  Astrid werden ongeziene mediaspektakels. Dagbladen probeerden via beschrijvingen
  en foto’s van de massa’s toeschouwers de nationale gevoelens ook in de huiskamers
  aan te spreken. Bij de koninklijke begrafenissen bewerkstelligden live radioreportages
  en gelegenheidsactualiteiten en filmjournaals een directe emotionele band tussen het
  volk en de beproefde monarchie.
   Necrologische artikels geven in de selectie en presentatie van biografische gegevens van de overledene steevast blijk van (evoluerende) sociale en culturele waarden
  en gevoeligheden in de samenleving. Over de figuur van koningin Louise-Marie bleken alle Belgische bladen in 1850 oprecht verenigd in een eerbetoon aan de koningin
  als liefhebbende moeder en echtgenote met een hart voor de armen. In necrologische
  artikels die de jaren nadien, in een meer en meer gepolariseerd politiek klimaat, verschenen over (oud-)politici uit het katholieke of liberale kamp bleek heel wat minder
  consensus. Ook uit de persreacties op het overlijden van Leopold II en Albert in 1909
  en 1934 en het gebruik van het monument van Leopold II op het Troonplein door
  zowel monarchisten als opposanten/actievoerders wordt duidelijk hoezeer de herinnering aan publieke figuren in de eerste plaats culturele en politieke constructies zijn
  die worden gebruikt voor en door de levenden.
  2023 Le suprême hommage.indd 349
  
  15/12/2022 10:48
  
  2023 Le suprême hommage.indd 350
  
  15/12/2022 10:48
  
  Eindnoten
  Introductie
  1
  
  2
  3
  
  4
  
  5
  6
  
  7
  8
  9
  
  Dit boek is de herwerkte/geactualiseerde uitgave van een proefschrift dat in 2015 aan de Vrije Universiteit Brussel werd verdedigd. Zie Christoph De Spiegeleer, Sterven, begraven en herdenken van koninklijke en politieke elites in België tussen 1830-1940. Een culturele en politieke geschiedenis (Onuitgegeven
  doctoraatsverhandeling aan de Vrije Universiteit Brussel, 2015).
  Maurice Heemels, ‘Op den akker des doods, waar allen gelijk worden …’: Begraafcultuur in Roermond,
  1870-1940 (Hilversum: Verloren, 2016), 16.
   Minister van staat is een eretitel voor veelal politieke personaliteiten die zich in het openbare leven
  verdienstelijk hebben gemaakt. De titel wordt verleend door de vorst als eerbetoon, maar geeft geen
  politieke grondwettelijke voorrechten. Zie Théodore Heyse, “Ministres d’Etat”, Revue Internationale
  des Sciences Administratives, 14 (1948): 24-40. Acht van de negen figuren aan het hoofd van de Senaat
  in 1831-1893 behoorden tot de adelstand. Hoewel de Kamer in de 19e eeuw voor een groot deel uit
  hetzelfde milieu als de Senaat rekruteerde, vinden we in de lijst Kamervoorzitters minder leden van de
  adel terug. Zie Jean Stengers, “De Grondwet van 1831: theorie en praktijk” in De geschiedenis van de
  Belgische Senaat, 1831-1995, ed. Véronique Laureys et al. (Tielt: Lannoo, 1999), 31-42. Tot voor 1918
  werd de titel van ‘premier’ in België niet officieel ingevoerd. Er was enkel sprake van kabinetsleiders
  die aangesteld werden door de vorst om een regering samen te stellen en zelf als ‘primus inter pares’
  van het kabinet een departement voor zich namen. Zie Stengers, De koningen der Belgen. Van Leopold
  I tot Albert II (Leuven: Davidsfonds, 1997), 42 en Théodore Heyse, “Ministres d’Etat (2me Suite)”,
  Revue Internationale des Sciences Administratives, 16 (1950): 17. In België behoorde het overgrote deel
  van de 23 regeringsleiders die tussen 1830 en 1940 stierven tot de katholieke strekking.
   Voor het (liberale) profiel van de Brusselse, Gentse, Antwerpse en Luikse burgervaders, zie Marc
  D’Hoore, “Bruxelles, ‘ville maçonnique’” in Bruxelles, Les Franc-maçons dans la cité (Brussel-Gent:
  Marot-Tijdsbeeld, 2000), 29-55; Liane Ranieri, “Een liberale stad: Brussel” in Het liberalisme in België. Tweehonderd jaar geschiedenis, ed. Hervé Hasquin & Adriaan Verhulst (Brussel: Paul Hymanscentrum, 1989), 295-306; Bart D’hondt, Van Andriesschool tot Zondernaamstraat. Gids door 150 jaar
  liberaal leven te Gent (Gent: Liberaal Archief-Snoeck, 2015), 7-61; Lode Hancké, De Antwerpse burgemeesters van 1831 tot 2000 (Brussel: CIP, 2000) en Paul Gérin, “Dans le monde contemporain” in
  Histoire de Liège, ed. Jacques Stiennon (Luik: Privat, 1991), 211.
  Antropologen zoals James Frazer, Marcel Mauss, Robert Hertz en Arnold Van Gennep maakten van
  de omgang met de dood en funeraire rituelen een volwaardig studiegebied. Zie Death, Mourning, and
  Burial: A Cross-Cultural Reader, ed. Antonius C.G.M. Robben (Oxford: Blackwell, 2004).
  Michel Vovelle, La mort et l’Occident de 1300 à nos jours (Parijs: Gallimard, 1983), 8; Jeffrey
  Tyssens, “‘Geene rouwplechtigheid, een feest der Onsterfelijkheid’: de Vlaamse beweging en de politieke cultus van de dood” in Duurzamer dan Graniet. Over monumenten en Vlaamse beweging, ed.
  Frank Seberechts (Tielt-Antwerpen: Lannoo-Perspectief, 2003), 77.
  Robert Hertz, “A Contribution to the Study of the Collective Representation of Death” in Death,
  Mourning, and Burial. A Cross-Cultural Reader, 197-213; Arnold Van Gennep, “The Rites of Passage”
  in Death, Mourning, and Burial. A Cross-Cultural Reader, 213-224.
  Thomas W. Laqueur, The Work of the Dead. A Cultural History of Mortal Remains (Princeton: Princeton University Press, 2015), 5-12.
  Zie bijvoorbeeld Allan Kellehear, A Social History of Dying (New York: Cambridge University Press,
  2007); Tony Walter, The Revival of Death (Londen: Routledge, 2002), 9-24; Glennys Howarth, Death
  and Dying. A Sociological Introduction (Cambridge: Polity Press, 2007); William R. Wood & John B.
   Williamson, “Historical Changes in the Meaning of Death in the Western Tradition” in Handbook of
  Death and Dying, ed. Clifton D. Bryant (Thousand Oaks: Sage, 2003), 14-21 en Raf Vanderstraeten,
  “Burying and Remembering the Dead”, Memory Studies, 7, no. 4 (2014): 457-471.
  2023 Le suprême hommage.indd 351
  
  15/12/2022 10:48
  
  352
  
  le suprême hommage
  
  10 Tony Walter, “Three Ways to Arrange a Funeral: Mortuary Variation in the Modern West”, Mortality:
  Promoting the Interdisciplinary Study of Death and Dying, 10, no. 3 (2005): 183–184; Tony Walter,
  “Why Different Countries Manage Death Differently: A Comparative Analysis of Modern Urban
  Societies”, The British Journal of Sociology, 63, no. 1 (2012): 130.
  11 Walter, “Why Different Countries”, 139; David Cannadine, “War and Death, Grief and Mourning in
  Modern Britain” in Mirrors of Mortality, ed. Joachim Whaley (Londen: Europa, 1981), 242.
  12 Walter, “Why Different Countries”, 130; Bryan Wilson, “The Secularization Thesis: Criticism and
  Rebuttals” in Secularization and Social Integration: Papers in honor of Karel Dobbelaere, ed. Rudy
  Laermans, Bryan Wilson & Jaak Billiet (Leuven: Leuven University Press, 1998), 48.
  13 Heemels, ‘Op den akker des doods, waar allen gelijk worden …’, 23.
   14 Karel Velle, Begraven of cremeren. De crematiekwestie in België (Gent: Mens en Kultuur, 1992);
  Tyssens, “‘Geene rouwplechtigheid, een feest der Onsterfelijkheid’”; Jeffrey Tyssens, “Maçonnieke
  grafmonumenten: een analytisch kader” in In Vrijheid Verbonden. Studies over Belgische vrijmetselaars en hun maatschappijproject in de 19de eeuw (Gent: Liberaal Archief, 2009), 201-221; Jeffrey
  Tyssens, “Sur les rites funéraires de la franc-maçonnerie belge du XIXe siècle”, Revista de Estudios
  Historicos de La Masoneria, 3, no. 1 (2011): 158-182; Emiel Lamberts, “De kerkhovenkwestie” in
  Het openbaar initiatief van de gemeenten in Belgïe, 1795-1940. Volume 2 (Brussel: Gemeentekrediet,
  1986), 782-792; Veronique Deblon en Kaat Wils, “Overcoming Death: Conserving The Body in
  Nineteenth-Century Belgium” in Interdisciplinary Perspectives on Mortality and its Timing, ed. Shane
  McCorristine (Londen: Palgrave Macmillan, 2017), 49-67; Jolien Gijbels, “Reassessing the Pauper
  Burial: The Disposal of Corpses in Nineteenth-century Brussels”, Mortality: Promoting the Interdisciplinary Study of Death and Dying, 23, no. 2 (2018): 184-198; Tinne Claes en Pieter Huistra, “‘Il importe
  d’établir une distinction entre la dissection et l’autopsie’. Lijken en medische disciplinevorming in laatnegentiende-eeuws België”, BMGN-Low Countries Historical Review, 131, no. 3 (2016): 26-53; Jeffrey
  Tyssens, “Funerary Culture, Secularity and Symbolised Violence in Nineteenth-Century Belgium”,
  Pakistan Journal of Historical Studies, 2, no. 2 (2017): 62-88; Stéphanie Claisse, Du soldat inconnu aux
  monuments commémoratifs belges de la guerre 14-18 (Brussel: Académie Royale de Belgique, 2013);
  Valérie Meillander en Yvonne Hollebosch-Van Reck, Rendez-vous met magere hein. Doods- en rouwgebruiken in de 19de eeuw. Tentoonstelling 31/10/1986-25/1/1987 (Gent: Museum voor Volkskunde,
  1986); R.I.P. Aspecten van 200 jaar begrafeniscultuur in Vlaanderen, ed. Tamara Ingels (Gent: Academia Press, 2015); Patrick Pasture, “De houding tegenover sterven en begraven in de achttiende
  eeuw”, Tijdschrift voor Geschiedenis, 100, no. 2 (1987): 198-217; Benoît Majerus, “La mort à Bruxelles”,
  Cahiers d’Histoire du Temps Présent, 15 (2005): 65-81; Karel Van den Bergh, Bidprentjes in de Zuidelijke Nederlanden, met een inleiding van Jan Bauwens (Brussel: Aurelia Books, 1975); Jean Pirotte, Images des vivants et des morts. La vision du monde propagée par l’imagerie de dévotion dans le Namurois,
  1840-1965 (Brussel: Presses Universitaires de Louvain, 1987).
   15 Voor de koninklijke casestudies, zie Christoph De Spiegeleer, “1834- 1849- 1891: The Untimely
  Deaths of Thee Heirs to the Belgian Throne” in Sons and Heirs. Succession and Political Culture in
  19th-Century Europe, ed. Heidi Mehrkens & Frank Lorenz Müller (Basingstoke: Palgrave Macmillan,
  2016), 179-195; idem, “Royal Losses, Symbolic Politics and Media Events in Interwar Europe:
  Responses to the Accidental Deaths of King Albert I and Queen Astrid of Belgium (1934-1935)”,
  Contemporary European History, 24, no. 2 (2015): 155-174; idem, “‘Her death is as saintly as her
  life’. Media Representations of Royal Deathbeds in Belgium, 1850–1910”, Mortality: Promoting the
  Interdisciplinary Study of Death and Dying, 24, no. 4 (2019): 450-466 en idem, “The Nationalization
  and Mediatization of European Monarchies in Times of Sorrow. Royal Funerals in the Second
  Half of the 19th Century”, The Routledge History of Monarchy, ed. Elena Woodacre, Lucinda H.S.
  Dean, Chris Jones, Russell E. Martin & Zita Eva Rohr (Abingdon: Routledge, 2019), 229-248. Voor
  conflicten tussen Belgische vrijdenkers en kerkelijke autoriteiten rond sterven en begraven, zie C.
  De Spiegeleer, “Challenging the Societal Death System: The Development of a Secularist Funerary
  Culture in Nineteenth-Century Belgium”, Belgisch Tijdschrift voor Filolofie en Geschiedenis, 95, no. 4
  (2017): 875-916. Deze laatste bijdrage is deel van een breder themanummer met artikelen over de
  secularisering van funeraire cultuur in Luxemburg, Engeland en Roemenië. Zie C. De Spiegeleer, ed.,
  ‘New Perspectives on the Secularisation of Attitudes towards Death and Funerary Practices in 19thand 20th-century Europe’, Belgisch Tijdschrift voor Filologie en Geschiedenis, 95, no. 4 (2017): 833-988.
   2023 Le suprême hommage.indd 352
  
  15/12/2022 10:48
  
  eindnoten
  
  353
  
  16 Maïté Singelyn, ‘Le culte des morts... une forme de patriotisme?’ Les funérailles nationales en Belgique:
  leur rôle et leur évolution dans les mémoires collectives belges de l’Entre-deux-guerres (Onuitgegeven
  licentiaatsverhandeling aan de Université Catholique de Louvain, 2009-2010); Bertrand Marcellis, La
  question des cimetières en Belgique (1849-1879) (Onuitgegeven licentiaatsverhandeling aan de Université Catholique de Louvain, 1975-1976); Emma Lemmens, Burgerlijke begrafenissen in Antwerpen
  in de 19e eeuw (Onuitgegeven Masterproef aan de Vrije Universiteit Brussel, 2014); Guy Malevez,
  Des cimetières paroissiaux aux cimetières communaux, inhumation, symbolisme et espace funéraire à
  Bruxelles (1784-1914) (Onuitgegeven licentiaatsverhandeling aan de Université Catholique de Louvain, 1986-1987).
  17 Alain Dierkens, “Un ‘tombeau portrait’ maçonnique de la fin du XIXe siècle: le monument funéraire
  de la famille Goblet d’Alviella à Court-Saint-Étienne (1885-1887)” in Franc-maçonnerie et beauxarts, ed. Christophe Loi & Jacques Lemaire (Brussel: La Pensée et les Hommes, 2007), 271-293; Yves
  Dubois, “Le tombeau de Frère-Orban au cimetière de Robermont”, Bulletin de l’Institut archéologique
  liégeois, 116 (2012): 243-257; Marcel Celis, Joris Snaet, & Lode De Clercq, “Antoine & Emile Beernaert,
  steenhouwers”, Monumenten en landschappen, 22, no. 4 (2003): 28-53; Françoise Dierkens-Aubry,
  “Victor Horta. Architecte de monuments civils et funéraires”, Bulletin de la Commission Royale des
  Monuments, Sites et Fouilles, 13 (1986): 39-101.
   18 Sociologes Florence Vandendorpe en Liliane Voyé onderzochten funeraire praktijken en de omgang
  met de dood in België rond 2000 door middel van interviews in het Franstalig landsgedeelte. Socioloog Raf Vanderstraeten identificeerde naoorlogse individualisering in commemoratieve praktijken
  aan de hand van een analyse van grafmonumenten op een selectie Nederlandse en Belgische begraafplaatsen. Cultuurhistoricus Jan Bleyen baseerde zijn studie naar de doodsbeleving in Vlaanderen na
  1950 op bidprentjes uit Westmalle en interviews. Zie Florence Vandendorpe, “Funerals in Belgium:
  The Hidden Complexity of Contemporary Practices”, Mortality: Promoting the Interdisciplinary Study
  of Death and Dying, 5, no. 1 (2000): 18-33; Liliane Voyé, “Death and Christmas Revisited. Beyond
  Secularization: A Search for Meaning” in Secularization and Social Integration, 287-305; Jan Bleyen,
  De dood in Vlaanderen. Opvattingen en praktijken na 1950 (Leuven: Davidsfonds, 2005) en Vanderstraeten, “Burying and Remembering the Dead”, 457-471.
  19 Voor het belang en de methodologie van het opmaken van inventarissen van grafmonumenten op
  begraafplaatsen, zie Xavier Deflorenne, “‘Angle d’approche’. Quelques bases pour un inventaire raisonné du patrimoine funéraire”, Revue d’histoire religieuse du Brabant Wallon, 14, no. 4 (2000): 241264.
  20 André Capiteyn & Johan Decavele, In steen en brons van leven en dood. Inventaris van de waardevolle
  grafmonumenten en portretgalerij van verdienstelijke personen rustend op de begraafplaatsen van de
  stad Gent (Gent: Stad Gent, 1981); Cecilia Vandervelde, La nécropole de Bruxelles: étude de l’architecture et de la sculpture funéraires, des symboles et des épitaphes. Inventaires (Brussel: Editions Commission d’Histoire de l’Europe, 1991); C. Vandervelde, Les champs de repos de la région bruxelloise
  (Brussel: Imprimerie Poot, 1997).
  21 Anne-Marie Havermans, Grafmonumenten door de stad Antwerpen overgebracht naar de nieuwe stedelijke begraafplaats Schoonselhof (Onuitgegeven licentiaatsverhandeling aan de Universiteit Gent,
  1999); An Hernalsteen, De Westerbegraafplaats (Onuitgegeven licentiaatsverhandeling aan de Universiteit Gent, 1991-1992).
   22 Philippe Pierret, Ces pierres qui nous parlent. Mémoires juives et patrimoine bruxellois. Le cimetière du
  Dieweg au XIXe siècle (Brussel: Didier Deviller Editeur, 1999); P. Pierret, Mémoires, mentalités religieuses, art funéraire: la partie juive du cimetière du Dieweg à Bruxelles (XIXe-XXe siècles) (Parijs-Leuven:
  Peeters, 2005).
  23 Marie-Louise Lorent-Follebouckt, Le cimetière du Dieweg à Uccle (1868-1946). Proposition pour une
  méthode d’approche de l’art funéraire dans sa dimension sociologique (Onuitgegeven doctoraatsverhandeling aan de Université Libre de Bruxelles, 2017).
  24 Jacky Legge, Le Cimetière du Sud Tournai. Cent sépultures du périmètre historique 1838-1860 (Bergen:
  Hainaut, Culture et Démocratie, 2013); Jacky Legge, Le Cimetière du Nord à Tournai (Bergen: Editions
  Maison de la Culture de Tournai, 1999); Jacky Legge en Christiane Piérard, Le Cimetière de Mons. 150
  sépultures pour approcher l’architecture et la symbolique funéraires (Bergen: Hanaut, Culture et Démocratie, 2011); Chantal Mezen, Le cimétière de Robermont. Le Père-Lachaise liégeois (Grivegnée: Noir
  
  2023 Le suprême hommage.indd 353
  
  15/12/2022 10:48
  
  354
  
  25
  26
  27
  28
  29
  30
  
  31
  
  32
  33
  
  34
  35
  
  36
  
  37
  
  38
  39
  40
  
  le suprême hommage
  
  dessin production, 2001); Georges Hext, Le cimetière de Robermont (Luik: uitgegeven in eigen beheer,
  1997).
  Gaëlle Clavandier, Sociologie de la mort. Vivre et mourir dans la société contemporaine (Parijs: Armand
  Colin, 2009), 76-81.
  Régis Bertrand, “Le décret de prairial en question (1870-1905)” in Aux origines des cimetières contemporains. Les réformes funéraires de l’Europe occidentale (XVIIIe-XIXe siècle), ed. Régis Bertrand &
  Anne Carol (Aix-en-Provence: Presses Universitaires de Provence, 2016), 178.
  Howarth, Death and Dying, 238.
  Emmanuel Fureix, La France des larmes. Deuils politiques à l’âge romantique (1814-1840) (Parijs:
  Champ Vallon, 2009), 60-61; John Wolffe, Great Deaths: Grieving, Religion and Nationhood in Victorian and Edwardian England (Oxford - New York: Oxford University Press, 2000), 14-27.
   Tyssens, “‘Geene rouwplechtigheid, een feest der Onsterfelijkheid’”, 77-108; Jeffrey Tyssens, “Belgische
  vrijmetselaars en hun doodsideologie in de 19e eeuw: verschuivingen in het maçonnieke wereldbeeld”
  in In Vrijheid Verbonden, 161-201.
  Zie bijvoorbeeld Geoffrey Gorer, Death, Grief and Mourning in contemporary Britain (Londen:
  Cresett Press, 1965) en Philippe Ariès, Het uur van onze dood. Duizend jaar sterven, begraven, rouwen
  en gedenken (Amsterdam: Elsevier, 1987), 385-386. Jan Bleyen plaatst voor wat betreft Vlaanderen
  veel vraagtekens bij dit pessimistisch discours. Zie Bleyen, De dood in Vlaanderen, 8-9, 224.
  Voor een balans van de rol van crematoria sinds de jaren 1980 en begrafenisondernemers en uitvaartcentra naar Amerikaans model sinds de jaren 1950 in de Vlaamse uitvaartcultuur, zie Tamara Ingels,
  “Meer dan een kwarteeuw crematie in Vlaanderen, door de ogen van de crematoriumdirecteur” en
  “Professionele uitvaartverzorgers aan het woord. Van grafmaker tot consulent” in R.I.P. Aspecten van
  200 jaar begrafeniscultuur in Vlaanderen, 85-141. Voor de evolutie van concrete praktijken rond het
  dode lichaam tijdens de tweede helft van de 20e eeuw in Westmalle, zie ook deel II in Bleyen, De dood
  in Vlaanderen.
  Bleyen De dood in Vlaanderen, 119-120; François A. Isambert, “Les transformations du rituel catholique des mourants”, Archives des Sciences Sociales des Religions, 39 (1975): 89-100.
  Voor de naoorlogse uniformisering in de Kerk onder invloed van het gelijkheidsidee, zie Heemels,
  ‘Op den akker des doods, waar allen gelijk worden …’, 48-50. In 1964 maakte de pastoor van de SintMartinusparochie van Westmalle voor de laatste maal nog een duidelijk onderscheid tussen verschillende klassen begrafenissen, met voor de hoogste klasse een later beginuur van de dienst en een betere
  (elektrische) verlichting van de kerk. Zie Bleyen, De dood in Vlaanderen, 192.
  Lieve Van den Block et al., Le lit de mort en Belgique. Résultats de l’étude SENTI-MELC, 2005-2006
  (Brussel: ASP Editions, 2009), 37.
   Bleyen, De dood in Vlaanderen, 194-195. Voor getuigenissen over de rol van Vlaamse consulenten in
  de vormgeving van ‘vrijzinnige humanistische afscheidsplechtigheden’, zie Ingels, “Professionele uitvaartverzorgers aan het woord. Van grafmaker tot consulent”, 133-138. Voor de ‘desacralisering’ van
  katholieke uitvaartplechtigheden, zie Vandendorpe, “Funerals in Belgium”, 22-23; Voyé, “Death and
  Christmas Revisited”, 291-293.
  Karel Dobbelaere & Jaak Billiet, “Late 20th-Century Trends in Catholic Religiousness. Belgium Compared with Western and Central European Nations” in The Transformation of the Christian Churches
  in Western Europe, 1945-2000, ed. Leo Kenis, Jaak Billiet & Patrick Pasture (Leuven: Leuven University Press, 2010), 118.
  Zie http://statbel.fgov.be/fr/statistiques/chiffres/population/autres/cremations/, geconsulteerd op 11
  december 2017 (inmiddels niet meer online). Voor wat betreft de aanzienlijke verschillen in de crematiecijfers tussen Vlaanderen en Wallonië, zie ‘Waal rust liever in vrede onder de kerktoren, Vlaming
  gaat voor crematie’, De Standaard, 1 november 2018. België telt momenteel reeds 19 crematoria. Zie
  ‘Crematoria kunnen toestroom amper aan’, De Standaard, 7 augustus 2015 en ‘Wél voldoende capaciteit bij crematoria, nu en in de toekomst’, De Standaard, 10 augustus 2015.
  ‘Kerkelijke aanwezigheid in de crematoria. Vandaag en in de toekomst’, 7 februari 2013, op www.
  kerknet.be.
  Vanderstraeten, “Burying and Remembering the Dead”, 459-462; Bleyen, De dood in Vlaanderen, 177;
  Heemels, ‘Op den akker des doods, waar allen gelijk worden…’, 47-48.
  Bleyen, De dood in Vlaanderen, 36, 61-62, 86.
  2023 Le suprême hommage.indd 354
  
  15/12/2022 10:48
  
  eindnoten
  
  355
  
  41 Voor een behandeling van actuele vraagstukken en wetteksten inzake beheer en behoud van begraafplaatsen in België door regionale en lokale overheden, zie het zesde volume van het tijdschrift van
  Icomos Wallonie-Bruxelles en het verslag van een recente studiedag over funerair erfgoed en de
  publieke ruimte: ‘Cimetières et patrimoine’, Icomos: Thema & Collecta, 6 (2018); ‘Funerair erfgoed
  en de publieke ruimte’, verslag erfgoedcolloquium 3 oktober 2018, Liberas, https://hdl.handle.
   net/21.12117/5553680
  42 Legge, Le Cimetière du Sud Tournai. Cent sépultures du périmètre historique 1838-1860; Legge, Le
  Cimetière du Nord à Tournai. Zie ook Jacky Legge en Thérèse Van Den Noortgaete, “A Tournai, l’art
  tutoie la mort grâce à la Commission des Cimetières”, Icomos: Thema & Collecta, 6 (2018): 100-108.
  43 Bruno Bertherat, “La mort de l’historien (France, XIXe siècle)” in Travailler ensemble? Des disciplines
  aux sciences sociales, ed. Christian Chevandier (Mont-Saint-Aignan: PURH, 2014), 52.
  44 Bijvoorbeeld M. Vovelle, Mourir autrefois. Attitudes collectives devant la mort au XVIIe et XVIIIe siècles
  (Parijs: Gallimard, 1974); François Lebrun, Les hommes et la mort en Anjou aux XVIIe et XVIIIe siècles
  (Parijs-Den Haag: Mouton, 1971) en Pierre Chaunu, La mort à Paris (XVIe, XVIIe et XVIIe siècles)
  (Parijs: Fayard, 1978).
  45 Philippe Ariès, Western Attitudes toward Death from the Middle Ages to the Present (Baltimore: John
  Hopkins University Press, 1974).
  46 Philippe Ariès, L’homme devant la mort (Parijs, Seuil, 1977). Dit werk verscheen in 1981 in het Engels
  en in 1987 in het Nederlands: Ariès, The Hour of our Death (Londen: Allen Lane, 1981) en Ariès, Het
  uur van onze dood. Duizend jaar sterven, begraven, rouwen en gedenken (Amsterdam: Elsevier, 1987).
  47 Vovelle, La mort.
  48 Régis Bertrand, “L’histoire de la mort, de l’histoire des mentalités à l’histoire religieuse”, Revue d’histoire de l’Eglise de France, 86, no. 217 (2000): 551-559; Bertherat, “La mort de l’historien (France, XIXe
  siècle)”, 56.
  49 Michel Vovelle, “On Death” in Michel Vovelle, Ideologies and Mentalities (Cambridge: Polity Press,
  1990), 64-80.
  50 Bertrand, “L’histoire de la mort”, 558; Bertherat, “La mort de l’historien (France, XIXe siècle)”, 58.
   51 Voor wat betreft België en Frankrijk verwijzen we hier naar recent gepubliceerd onderzoek over de
  omgang met de stoffelijke resten van arme ziekenhuispatiënten in 19e-eeuws Brussel, de manieren
  waarop 19e-eeuwse Belgische pathologen-anatomen gebruikmaakten van lijken voor onderzoek en
  onderwijs, de opgang van een nieuwe balsemingsprocedure in 19e-eeuws Frankrijk, de rol van het
  bezoek aan het lijkenhuis in 19e-eeuws Parijs, de mediarepresentaties van koninklijke doodsbedden in
  19e-eeuws België, de mediarepresentaties van het leven en overlijden van nationale Belgische figuren
  die in het interbellum de eer kregen van een staatsbegrafenis, de opkomst van seculiere grafredes in
  laat 18e-eeuws en vroeg 19e-eeuws Frankrijk en de rol van de begrafenis van Jules Michelet in 1876 op
  de vorming van een groepsidentiteit bij Parijse studenten. Er is een duidelijke toegenomen interesse
  voor de impact van socio-culturele representaties van de dood op de materiële omgang met stoffelijke
  resten tijdens de 19e eeuw. Zie Gijbels, “Reassessing the Pauper Burial”; Deblon en Wils, “Overcoming
  Death: Conserving The Body in Nineteenth-Century Belgium”; Anne Carol, L’embaumement. Une
  passion romantique: France, XIXe siècle (Seyssel: Camp Vallon, 2015); Claes en Huistra, “‘Il importe
  d’établir une distinction entre la dissection et l’autopsie’”; Bruno Bertherat, “Visiter les morts. La morgue (Paris, XIXe siècle)”, Hypothèses, 19, no. 1 (2016): 377-390; De Spiegeleer, “‘Her death is as saintly
  as her life’”; James Arnold, “‘Il fut bon père’: The Institut de France, Funeral Eulogies and the Formation of Bourgeois Identity in Early Nineteenth-century France”, French History, 29, no. 2 (2015):
  204-224; Camille Creyghton, “La formation de l’identité étudiante sous la Troisième République et les
  obsèques de Jules Michelet”, Revue Belge d’Histoire et de Philologie, 92, 4 (2014): 1151-1172; Singelyn,
  ‘Le culte des morts... une forme de patriotisme?’.
   52 Laqueur, The Work of the Dead. Laqueur verwijst in zijn boek naar de antropologische (tijdloze) ‘deep
  time of the dead’. Het historische deel van het boek behandelt voornamelijk de periode 1680-2000 in
  West-Europa, met een duidelijke focus op Engeland.
  53 Laqueur, The Work of the Dead, 18-19. Vovelle streefde in het bijzonder naar een ‘une histoire verticale’ waarin de dialectiek tussen culturele elementen, economische processen en sociale spanningen
  centraal staat. Zie Vovelle, La mort, 8 en Patrick Hutton, Philippe Ariès and the Politics of French Cultural History (Amherst/Boston: University of Massachusetts Press, 2004), 119.
  54 Vovelle, La mort, 20, 23.
  2023 Le suprême hommage.indd 355
  
  15/12/2022 10:48
  
  356
  
  le suprême hommage
  
  55 Thomas Kselman, “Death in the Western World: Michel Vovelles Ambivalent Epic La Mort et l’Occident, de 1300 à nos Jours”, Mortality: Promoting the Interdisciplinary Study of Death and Dying, 9, no. 2
  (2004): 168–176.
  56 Isabelle Devos, Allemaal beestjes: mortaliteit en morbiditeit in Vlaanderen, 18de-20ste eeuw (Gent:
  Academia Press, 2006), 30-33, 79; Vovelle, La mort, 508-513; Ralph Houlbrooke, “Introduction” in
  Death, Ritual and Bereavement, ed. Ralph Houlbrooke (Londen: Routledge, 1989), 1-3; Clavandier,
  Sociologie de la mort, 149-151 en André Robert & José Pereira-Roque, La démographie de la Belgique
  au XIXe siècle (Brussel: ULB Institut de Sociologie, 1974), 90.
  57 Stengers, “De grondwet van 1831”, 42; Jean Stengers et al., Index des Éligibles au Sénat (1831-1893)
  (Brussel: Académie Royale, 1975), 105.
  58 Bertrand, “L’histoire de la mort”, 557.
   59 Zie bijvoorbeeld Jean Delumeau, Une histoire du paradis (Parijs: Fayard, 1992-1995-2000); Michel
  Vovelle, Les âmes du purgatoire ou le travail du deuil (Parijs: Gallimard, 1996); Geoffrey Rowell, Hell
  and the Victorians: A Study of the Nineteenth-century Theological Controversies concerning Eternal
  Punishment and the Future Life (Oxford, Clarendon Press, 1974); Michael Wheeler, Heaven, Hell and
  the Victorians (Cambridge, Cambridge University Press, 1994); hoofdstuk XIII in Jalland, Death in
  the Victorian Family en hoofdstuk III in Thomas Kselman, Death and the Afterlife in Modern France
  (Princeton: Princeton University Press, 1992).
  60 Voor een problematisering van het begrip secularisering met betrekking tot funeraire cultuur in
  19e- en 20e-eeuws Europa, zie Christoph De Spiegeleer, “Introduction: Secularisation, Anticlericalism
  and funerary Culture in Late Modern Europe”, Belgisch Tijdschrift voor Filologie en Geschiedenis, 95,
  no. 4 (2017): 835-847.
  61 Zie bijvoorbeeld Ariès, Western Attitudes toward Death, 72; Ariès, L’homme devant la mort, 466-467.
  Voor Vovelles visie over secularisering van de dood, zie lager.
  62 Rituelen definiëren we als gestandaardiseerde repetitieve handelingen met symbolische betekenis die
  bepaalde fases in sociale processen markeren en de relatie tussen individuen en groepen organiseren.
  Rituelen geven zin aan de wereld door verleden, heden en toekomst met elkaar in verband te brengen. Actieve participatie is belangrijk. Zie David Kertzer, Ritual, Politics, and Power (New Haven: Yale
  University Press, 1988), 9. In een ceremonie krijgen opeenvolgende rituele handelingen een nieuwe
  theatrale expressieve dimensie waarbij vooral ‘representatie’ eerder dan ‘participatie’ centraal komt te
  staan. Zie Johannes Paulmann, Pomp und Politik. Monarchenbegegnungen in Europa zwischen Ancien
  Régime und Erstem Weltkrieg (Paderborn: Ferdinand Schöningh, 2000), 16-18.
   63 Twee politicologische standaardwerken in deze zijn David Kertzer, Ritual, Politics, and Power (New
  Haven: Yale University Press, 1988) en Murray Edelman, The Symbolic Uses of Politics (Urbana: University of Illinois Press, 1964). Edelman benadrukte hoezeer politiek gebruik maakt van symbolische
  praktijken en rituelen om macht en leiderschap te communiceren en visualiseren. Kertzer benadrukte
  hoezeer rituelen bepaalde ‘politieke mythes’ propageren.
  64 Eric Hobsbawm, “Mass-Producing Traditions: Europe 1870-1914” in The Invention of Tradition, ed.
  Eric Hobsbawm & Terrence Ranger (Cambridge: Cambridge University Press, 1983), 263–309. Voor
  de rol van het martelaarschap uit een ver en recent verleden in de ritueel omkaderde mythologie
  van de socialistische bewegingen in Amsterdam en Gent gedurende deze periode, zie Christoph De
  Spiegeleer, “‘The Blood of Martyrs is the Seed of Progress’. The Role of Martyrdom in Socialist Death
  Culture in Belgium and the Netherlands, 1880–1940”, Mortality: Promoting the Interdisciplinary Study
  of Death and Dying, 19, no. 2 (2014): 184–205.
  65 Zie de ietwat ongenuanceerde aanval op Cannadines ‘invention of tradition’-these wat betreft Britse
  koninklijke rituelen in William M. Kuhn, Democratic Royalism: The Transformation of the British
  Monarchy, 1861-1914 (New York: St. Martin’s Press, 1996).
  66 David Cannadine, “The Context, Performance and Meaning of Ritual: The British Monarchy and the
  ‘Invention of Tradition’, c. 1820-1977” in The Invention of Tradition, ed. Eric Hobsbawm & Terrence
  Ranger (Cambridge: Cambridge University Press, 1983), 101–164.
   67 Zie Arno J. Mayer, The Persistence of the Old Regime: Europe to the Great War (Londen: Croom
  Helm, 1981); Jaap Van Osta, De Europese monarchie in de 19e eeuw: het Britse en Duitse model
  (Alphen aan de Rijn: Sijthoff, 1982); Frank-Lothar Kroll, “Zwischen europäischen Bewuβtsein und
  nationaler Identität. Legitimationsstrategien monarchischer Eliten im Europa des 19. und frühen
  20. Jahrhunderts” in Geschichte der Politik. Alte Und neue Wege, ed. Hans-Christof Kraus & Thomas
  
  2023 Le suprême hommage.indd 356
  
  15/12/2022 10:48
  
  eindnoten
  
  68
  
  69
  
  70
  
  71
  
  72
  
  357
  
  Nicklas (München: Oldenbourg, 2007), 353–375 en Paulmann, Pomp und Politik. Als belangrijkste
  studies die in het spoor van Cannadine volgden voor wat betreft de Duitse monarchie(ën) vermelden
  we Matthias Schwengelbeck, Die Politik des Zeremoniells: Huldigungsfeiern im langen 19. Jahrhundert
  (Frankfurt/Main: Campus, 2007); Jan Andres, “Auf Poesie ist die Sicherheit der Throne gegründet”:
  Huldigungsrituale und Gelegenheitslyrik im 19. Jahrhundert (Frankfurt/Main: Campus Verlag 2005);
  David Barclay, “Ritual, Ceremonial, and the ‘Invention’ of Monarchical Tradition in NineteenthCentury Prussia” in European Monarchy. Its Evolution and Practice from Roman Antiquity to
  Modern Times, ed. Heinz Duchhardt, Richard A. Jackson & David Sturdy (Stuttgart: Die Deutsche
  Bibliothek, 1992), 207-221 en Eva Giloi, Monarchy, Myth, and Material Culture in Germany, 17501950 (Cambridge: Cambridge University Press, 2011).
   Gita Deneckere, “The Impossible Neutrality of the Speech from the Throne. A Ritual between National Unity and Political Dispute. Belgium, 1831-1918” in Mystifying the Monarch. Studies on Discourse,
  Power and History, ed. Gita Deneckere & Jeroen Deploige (Amsterdam: Amsterdam University Press,
  2006), 205–223. Zie ook de stukken over de Te Deums sinds 1832, de Leopoldsorde en parlementaire
  diners ter nationalisering van de prille monarchie in Gita Deneckere, Leopold I. De eerste koning van
  Europa (Antwerpen: De Bezige Bij, 2011), 387-388; Daniëlle De Vooght “Culinary Networks of Power
  in a Nineteenth-Century Court Society: Dining with the Kings of the Belgians (1831-1909)” in Daniëlle De Vooght, ed., Royal Taste: Food, Power and Status at the European Courts after 1789 (Burlington:
  Ashgate, 2011), 171-191; Alexander Verstraete, Tot de kroon ons scheidt. De enscenering van koninklijke huwelijken binnen de Belgische monarchie. Albert & Elisabeth (1900)–Leopold & Astrid (1926)
  (Onuitgegeven Masterproef aan de Universiteit Gent, 2007-2008) en Margot De Smaele, “Hier zijn
  wij! Een sociaal-politieke benadering van de nationale viering van het zilveren ambtsjubileum van
  Leopold I (1856)”, De 19e Eeuw, 26 (2002): 17–48.
  Zie bijvoorbeeld Inszenierung des Nationalstaats. Politische Feiern in Italien und Deutschland seit
  1860/1871, ed. Sabine Behrenbeck & Alexander Nützenadel (Keulen: SH-Verlag, 2000) en Das politische Zeremoniell im Deutschen Kaiserreich 1871-1918, ed. Andreas Biefand, Michael Ephenhans &
  Klaus Ephenhans (Düsseldorf: Droste Verlag, 2008).
   Zie bijvoorbeeld de bijdragen in de bundel La mort du roi. Autour du François Mittérand. Essai
  d’ethnographie politique comparée, ed. Jacques Julliard (Parijs: Gallimard, 1999). Voor Duitsland
  verwijzen we naar Volker Ackermann, Nationale Totenfeiern in Deutschland. Von Wilhelm I. bis
  Franz Josef Strauß, eine Studie zur politischen Semiotik (Stuttgart: Klett-Cotta, 1990). Voor Engeland
  verscheen onder meer Eveline G. Bouwers, “Public Commemorations and Private Interests: The
  Politics of State Funerals in London and Paris 1806-1810” in Free Access to the Past: Romanticism:
  Cultural Heritage and the Nation, ed. Lotte Jensen, Joep Leerssen & Marita Mathijsen (Leiden: Brill,
  2010), 69–100; John Wolffe, Great Deaths en Pat Jalland, Death in the Victorian Family (New York:
  Oxford University Press, 1996).
  Avner Ben-Amos, Funerals, Politics and Memory in Modern France 1789-1996 (Oxford: Oxford University Press, 2000). Elitebegrafenissen en staatsbegrafenissen tijdens de Restauratie, de Julimonarchie en de Derde Republiek werden verder uitgediept in twee proefschriften die werden voorgelegd
  aan de Université Panthéon-Sorbonne te Parijs. Zie Emmanuel Fureix, Mort et Politique à Paris sous
  les monarchies censitaires: mises en scène, cultes, affrontements, 1814-1835 (Onuitgegeven doctoraatsverhandeling aan Université de Paris I, 2003) en Pierre-Yves Baudout, Événement et institution. Les
  funérailles des présidents de la République en France (1877-1996) (Onuitgegeven doctoraatsverhandeling aan de Université de Paris I, 2005). Fureixs proefschrift werd uitgegeven in 2009: Emmanuel
  Fureix, La France.
  Eva Giloi onderzocht de manier waarop gewone Duitsers de Pruisische monarchie percipieerden
  door middel van een analyse van het fenomeen van het verzamelen van koninklijke memorabilia.
   John Plunkett onderzocht de rol van de gedrukte media in de populariteit van koningin Victoria
  (en prins-gemaal Albert). Zie John Plunkett, Queen Victoria. First Media Monarch (Oxford: Oxford
  University Press, 2003); Giloi, Monarchy, Myth, and Material Culture in Germany, 1750-1950. Zie
  voor Victoria’s regeerperiode ook Richard Williams, The Contentious Crown: Public Discussion of the
  British Monarchy in the Reign of Queen Victoria (Brookfield: Ashgate, 1997). Laurence Van Ypersele
  onderzocht de mythevorming rond Albert I aan de hand van materiële cultuur en pers. Zie Laurence
  Van Ypersele, Le Roi Albert: histoire d’un mythe (Ottignies: Quorum, 1996). Voor het onderzoek van
  brieven naar de koninklijke familie, zie Maarten Van Ginderachter, “Public Transcripts of Royalism.
  2023 Le suprême hommage.indd 357
  
  15/12/2022 10:48
  
  358
  
  73
  74
  
  75
  76
  77
  78
  79
  80
  81
  82
  
  83
  84
  
  85
  86
  87
  
  88
  89
  90
  
  le suprême hommage
  
  Pauper Letters to the Belgian Royal Family (1880-1940)” in Mystifying the Monarch, 223-234. Voor
  een internationaal overzicht, zie Alexis Schwarzenbach, Königliche Träume. Eine Kulturgeschichte der
  Monarchie, 1789-1997 (München: Collection Rolf Heyne, 2012).
  Romain Van Eenoo, “De krant als bron”, Archives et Bibliothèques de Belgique, LXXVIII, no. 1-4 (2007):
  211–223.
  Zie bijvoorbeeld Plunkett, Queen Victoria en Martin Kohlrausch, Der Monarch im Skandal: Die Logik
  der Massenmedien und die Transformation der Wilhelminischen Monarchie (Berlijn: Akademie Verlag,
  2005), 50-51. Voor een overzicht, zie Betto van Waarden, “Appearance over Substance? Mediatised
  Celebrity Politics through Time”, Contemporanea, 38, no. 3 (2018), http://www.contemporanea.be/nl/
  article/20183-review-betto-van-waarden.
  Voor het gebrek aan ‘historical depth’ in de Angelsaksische traditie van onderzoek naar ‘media events’,
  zie Espen Ytreberg, “Towards a Historical Understanding of the Media Event”, Media, Culture &
  Society, 39, no. 3 (2017): 309-324.
  Vovelle, La mort, 507-673.
   Michel Vovelle, “Le deuil bourgeois. Du faire-part à la statuarie funéraire” in Histoires figurales. Des
  monstres médiévaux à wonderwoman (Parijs: Usher, 1989), 239–252.
  Vovelle, La mort, 606, 621-626, 530.
  Vovelle, La mort, 608-610. Voor de rol van het lijkenhuis te Parijs in de 19e eeuw, zie Bertherat, “Visiter les morts”.
  Pat Jalland, Death in War and Peace. Loss and Grief in England, 1914-1970 (Oxford: Oxford University
  Press, 2010), 2-3.
  Zie Fureix, La France, 16-22.
  Vovelle, L’heure, 101; Vovelle, La mort, 530 en 657-658. Voor de rol van de antiklerikale burgerij in
  de crematiebeweging in Italië, zie Fulvio Conti, Anna-Maria Isastia en Fiorenza Tarozzi, La morte
  laica, I, storia della cremazione in Italia (1880-1920) (Turijn: Scriptorium, 1998). Voor de mogelijkheid
  tot de niet conflicteuze aanwezigeid van zowel priesters als geneesheren aan het ziek-en sterfbed, zie
  Anne Carol, “Prêtres et médecins face à la mort et aux mourants en France, XIXe-1e moitié du XXe
  siècle”, Rives méditerranéennes, 22, no. 3 (2005): 109-110.
  Michel Vovelle, Piété baroque et déchristianisation en Provence au XVIIIe siècle. Les attitudes devant la
  mort d’après les clauses des testaments (Parijs: Plon, 1973); Vovelle, La mort, 415-422.
  Kselman, “Death in the Western world”, 173; John McManners, Death and the Enlightenment.
   Changing Attitudes to Death among Christians and Unbelievers in Eighteenth-century France (Oxford:
  Clarendon Press, 1981), 443; Ariès, Het uur, 490. Zo moet een onderscheid gemaakt worden tussen
  de afstandname van klerikale praktijken en katholieke rituelen (‘de-churchification’) en een breder
  proces van ‘dechristianisering’. Een onderzoek naar Napolitaanse testamenten in de tweede helft van
  de 19e eeuw toonde aan dat het aantal schenkingen aan de Kerk gevoelig daalde, maar het aandeel van
  verwijzingen naar God, Maria of heiligen bleef constant. Hoewel de clerus aan macht inboette, bleef
  het christelijk geloof dus belangrijk. Zie Paolo Macry, Ottocento: famiglia, élites e patrimoni a Napoli
  (Turijn: Einaudi, 1988) en Kaspar Von Greyerz, Religion and Culture in Early Modern Europe, 15001800 (Oxford: Oxford University Press, 2008), 202-203.
  Vovelle, La mort, 467-470.
  Vovelle, La mort, 10, 530, 533, 574-575, 606-607, 619; Kselman, “Death in the Western world”, 168–
  176.
  Jalland, Death in the Victorian Family; Kselman, Death and the Afterlife; T. Kselman, “The Dechristianisation of Death in Modern France” in The Decline of Christendom in Western Europe, 1750-2000, ed.
  Hugh McLeod & Werner Ustorf (Cambridge: University Press, 2003), 145-162; Wolffe, Great Deaths;
  Sarah Williams, “Urban Popular Religion and the Rites of Passage” in European Religion in the Age of
  Great Cities, 1830-1930, ed. Hugh McLeod (Londen: Routledge, 1995), 216-236.
  Vovelle, La mort, 547; Hugh McLeod, “Introduction” in European Religion in the Age of Great Cities,
  1830-1930, 26-28.
  McLeod, “Introduction”, 22-24, 28.
   Voor een overzicht van de belangrijkste bevindingen uit recent onderzoek naar conflicten tussen geestelijken, nabestaanden en gemeentelijke en/of nationale overheden rond begrafenissen en begraafplaatsen in de late 19e en vroege 20e eeuw in Frankrijk, Italië, Spanje, Portugal en Engeland, zie hoofdstuk 2. Voor een themanummer over de (conflictueuze) secularisering van funeraire cultuur in Europa
  
  2023 Le suprême hommage.indd 358
  
  15/12/2022 10:48
  
  eindnoten
  
  359
  
  tijdens 19e en 20e eeuw, met bijdragen over België, Luxemburg, Roemenië en Engeland, zie Christoph
  De Spiegeleer, ed., ‘New Perspectives on the Secularisation of Attitudes towards Death and Funerary
  Practices in 19th- and 20th-century Europe’, Belgisch Tijdschrift voor Filologie en Geschiedenis, 95, no.
  4 (2017): 833-988.
  91 Zie Karel Dobbelaere, Secularization: An Analysis at Three Levels (Brussel: Peter Lang, 2004) en Jean
  Baubérot, Laicité 1905-2005, entre passion et raison (Parijs: Editions du Seuil, 2005).
  92 Dobbelaere, Secularization, 17, 25.
  93 Thomas Kselman, “Funeral Conflicts in Nineteenth-Century France”, Comparative Studies in Society
  and History, 30, no 2 (1988): 329; Hugh McLeod, Secularisation in Western Europe (Hampshire:
  Palgrave Macmillan, 2000), 13.
  94 Els Witte, “Déchristianisation et sécularisation en Belgique” in Histoire de la laïcité, principalement
  en Belgique et en France, ed. Hervé Hasquin (Brussel: Editions ULB, 1979), 150; Wilson, “The Secularization Thesis”, 56; Kselman, “Funeral Conflicts”, 327.
  95 Kselman, “Funeral Conflicts”, 324-331; Vovelle, La mort, 548.
  96 We bedoelen hiermee het sociale proces waarbij een beroep aan macht en status wint door uitsluiting
  van amateurs en organisatie in verenigingen die de belangen van de beroepsgroep verdedigen. Zie
  Jürgen Kocka, “The European Pattern and the German Case” in Bourgeois Society in Nineteenth-Century Europe, ed. Jürgen Kocka & Allan Mitchell (Oxford: Berg, 1993), 30.
  97 Dobbelaere, Secularization, 13, 19, 29; Baubérot, Laicité 1905-2005, 53-55.
  98 Kselman, “Funeral conflicts”, 331; Walter, “Three Ways”, 180, 192.
   99 Walter, “Three Ways”; Walter, “Why Different Countries”, 134; Jean-Philippe Schreiber, “La laïcité
  dans tous ses Etats” in Laïcité et sécularisation dans l’Union européenne, ed. Alain Dierkens & JeanPhilippe Schreiber (Brussel: Editions de l’Université de Bruxelles, 2006), 16-19; Jean Baubérot,
  “Laïcité, laïcisation, sécularisation” in Pluralisme religieux et laïcités dans l’Union européenne, ed.
  Alain Dierkens (Brussel: Editions de l’Université de Bruxelles, 1994), 15-16.
  100 Bertrand, “Le décret de prairial en question (1870-1905)”, 204.
  101 Hertz, “A Contribution to the Study of the Collective Representation of Death”; van Gennep, “The
  Rites of Passage”.
  102 Jeffrey Tyssens, “Maçonnieke grafmonumenten: Een analytisch kader”. Voor de belangrijkste reflecties van Louis-Vincent Thomas rond de ‘socio-thanatologie’, zie Louis-Vincent Thomas, Anthropologie de la mort (Parijs: Editions Parot, 1975); idem, Mort et pouvoir (Parijs: Editions Parot, 1978);
  idem, Rites de mort. Pour la paix des vivants (Parijs: Fayard, 1985).
  103 Voor een pleidooi om culturele geschiedenis te verrijken met methodes en perspectieven uit de
  sociale geschiedschrijving, zoals Vovelle eerder deed in zijn onderzoek naar de geschiedenis van de
  dood, zie Paula S. Fass, “Cultural History/Social History: Some Reflection on a Continuing Dialogue”, Journal of Social History, 37, no. 1 (2003): 39-46. Zie ook Roger Chartier, “Histoire de la mort et
  histoire culturelle” in La Mort Aujourd’hui (Marseille: Editions Rivages, 1982), 113-123.
  104 Jacques Revel, “Micro-analyse et construction du social” in Jeux d’échelles. La micro-analyse à l’expérience, ed. Jacques Revel (Parijs: Gallimard, 1996), 22.
  105 Jacques Revel, “Présentation” in Jeux d’échelles, 13; Revel, “Micro-analyse et construction du social”,
  26. Zie ook Jacques Revel & Bernard Lepetit, “L’expérimentation contre l’arbitraire”, Annales ESC, 47,
  no. 1 (1992): 261-265.
   106 Voor het onderscheid tussen ‘Ereignisse’ en ‘Handlungsgeschehen’, zie Andreas Suter & Manfred
  Hettling, “Structur und Ereignis-Wege zu einer Sozialgeschichte der Ereignisses” in Struktur und
  Ereignis, ed. Andreas Sutter & Manfred Hettling (Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 2001), 25.
  107 William H. Sewell, “Historical Events as Transformations of Structure: Inventing Revolution at the
  Bastille”, Theory and Society, 25, no. 6 (1996): 860–881. Voor de burgerlijke begrafenis van Victor
  Hugo als historisch evenement, zie Avner Ben-Amos, “Les funérailles de Victor Hugo” in Les lieux de
  mémoire. Tome 1. La République, ed. Pierre Nora (Parijs: Gallimard, 1984), 473-522.
  108 Vovelle, La mort, 625-626.
  2023 Le suprême hommage.indd 359
  
  15/12/2022 10:48
  
  360
  
  le suprême hommage
  
  Deel I: funeraire cultuur bij koninklijke en politieke elites in België vanuit een
  Europees perspectief, 1830-1940
  Hoofdstuk I. ‘La mort bourgeoise’ bij koninklijke en politieke elites
  109 Lawrence Stone, The Family, Sex and Marriage in England 1500-1800 (New York: Harper & Row,
  1977); Ariès, Het uur, 492.
  110 Pasture, “De houding tegenover sterven en begraven in de achttiende eeuw”, 205-206.
  111 Koen Matthijs, De mateloze negentiende eeuw: bevolking, huwelijk, gezin en sociale verandering
  (Leuven: Universitaire Pers Leuven, 2001), 215-219.
  112 Vincent Viaene, Belgium and the Holy See from Gregory XVI to Pius IX (1831-1859). Catholic Revival,
  Society and Politics in 19th-Century Europe (Brussel/Rome: Belgisch Historisch Instituut te Rome,
  2001), 191; Tine Van Osselaer, “Reform of Piety in the Southern Netherlands/Belgium” in Piety and
  Modernity. The Dynamics of Religious Reform in Northern Europe, 1780-1920, ed. Anders Jarlert
  (Leuven: Universitaire Pers Leuven, 2012), 113.
  113 Zie George L. Mosse, Nationalism and Sexuality: Respectability and Abnormal Sexuality in Modern
  Europe (New York: Howard Fertig, 1985).
  114 McManners, Death, 463.
  115 McManners, Death, 234-236.
  116 Kselman, Death, 97; McManners, Death, 233, 254-256, 463.
  117 Ben-Amos, Funerals, 271.
  118 Fureix, La France, 60.
  