title: “Generatie Schierbeek”. Lyricisering in de jaren vijftig
text: van de Kerckhove (“Prozagedichten”, 1953) op de grens van oud en nieuw.
  Van Kerckhove (1921-1958) en Le Roy slaan de brug met het prozagedicht
  in het interbellum van Joris Vriamont (1896-1961), Constant van Wessem
  (1891-1954) of Gerard Bruning (1898-1926), maar ook met dat van de Vijftigers in Vlaanderen. Het feit dat niet generatiegenoten aansluiting vonden
  bij de Vijftigers via het surrealistische prozagedicht, toont aan dat de poëtisering een fenomeen was dat de grenzen van concrete groepen als die van de
  Nederlandse of Vlaamse experimentelen overschreed. Terwijl de Vijftigers
  als beweging een duidelijk omlijnde groep zijn (zie inleiding), waarvan de
  kern uit de dichters van Atonaal bestaat, valt de generatie van Vijftig niet
  precies af te bakenen. Ook meelopers, epigonen en andere minder prominente figuren die kenmerken met de groep delen, behoren ertoe. Zij staat
  bovendien open voor oudere dichters die zich met haar identificeren, en voor
  fracties (“families”) van meer traditionele signatuur. De lyricisering kan dan
  als een generatiestijl beschouwd worden, omdat zij een distinctief kenmerk
  blijkt te zijn van die generatie.
  Le Roy noemt in het voorwoord van zijn dichtbundel Niet voor Bonifacius Eluard en Char algemeen bekend (Le Roy: 1952, p. 7) en haalt uit elk
  oeuvre twee motto’s aan. In Lava (1957) begint een van de meest duistere
  prozagedichten met de cursief gezette namen van vier zelfmoordenaars, bijna
  alleen surrealisten van het eerste uur: “Vaché, Rigaut, Crevel, Maïakovsky…
  (17) Vergelijk met de Michaux-imitaties door Jacques Hamelink in de jaren zeventig
  (Afdalingen in de ingewanden, 1974).
   “Generatie Schierbeek”. Lyricisering in de jaren vijftig
  
  601
  
  tant d’autres!...” (Le Roy: 1957, p. 56). Het volgende gedicht is een saluut
  aan Breton: hij is het die aan het lyrisch ik, dat verstrooid lag, verschenen
  is en maakte dat hij zichzelf weer terugwon. Hem werd de genade van de
  vrijheid geschonken, het Wonder. In de droom verschijnt de Vrouw, die geassocieerd wordt met het licht. De talrijke hoofdletters en archaïsmen in dit
  prozagedicht geven het een hiëratisch karakter (Le Roy: 1957, p. 58-59).
   Opnieuw blijkt de lyricisering verbonden met een behoefte om een
  nieuwe mythe te scheppen, die in de plaats kan komen van de oude christelijke mythe. Schierbeek, Claus en Le Roy grijpen daarvoor alle drie naar
  het “genus grande”: de eerste om een paradijselijk verschiet te creëren, de
  tweede om de nieuwe tijd met de oude tijd te blenden en de derde om de
  vrijmakende kracht van de Vrouw en het onderbewuste te tonen. De lyrischverhevene generatiestijl uit zich in generatiegenres als het surrealistisch
  angehauchte poëtisch proza en het prozagedicht. Het ene genre is steeds van
  langere adem en is par excellence bij Schierbeek terug te vinden, het andere
  genre is altijd van korte adem en keert bij Claus, een aantal andere Vijftigers
  en voorgangers als Le Roy en Tergast terug. Met zijn poëtisch proza stond
  Schierbeek zo goed als alleen, maar onder de dichters van zijn generatie zijn
  er wel die bij voorkeur naar het prozagedicht grepen en daardoor dicht in
  de buurt komen van de grote brokken lyriek uit zijn Het boek ik. Ironisch
  genoeg kunnen we dus toch van een “generatie Schierbeek” spreken. De
  lyrisch-verheven generatiestijl van deze “generatie Schierbeek” zal even later
  door een nieuwe generatie dichters die aan het einde van de jaren vijftig
  opkomen (in het tijdschrift Barbarber en het Gard sivik van net voor en na
  de Hollandse coup), gecounterd worden. Dan staat niet langer het zichtbaar
  maken van de mythe in de werkelijkheid of het creëren van een mythische
  werkelijkheid centraal, maar de mythe van de alledaagsheid.
  Bibliografie
  Andreus (Hans), 1990: Verzameld proza (Amsterdam: Bert Bakker).
  Anoniem: 1959, “Schrijver en luxe-avonturier Hugo Claus”, in De Haagse post,
  23 mei. http://theater.ua.ac.be/claus/page.py?p=1959-05-23_claus_haagsepost (26
  augustus 2012).
   Bakker (Siem) en Stassen (Jan): 1980, Bert Schierbeek en het onbegrensde. Een
  inleidende studie over de experimentele romans door Siem Bakker en Jan Stassen
  met een bibliografie samengesteld door Aldert Walrecht en Aloys van den Berk
  (Amsterdam: De Bezige Bij).
  Berge (H.C.) ten: 1980, “Schrijven na Vijftig”, in Severen (Toon) van, red.
  Schierbeek 70, pp. 47-54.
  Bergsma (A.) en Sicking (J.M.J.): 1991, “Een tweede wereld achter de eerste.
  Surreële tendensen in het verhalend proza van de Criterium-generatie”, De Gids,
  10, pp. 775-790.
  Boom (Mattie): 1989, “‘Exposition Internationale du Surréalisme’ in Amsterdam”,
  in Grondman (Agnes) et al., De automatische verbeelding. Nederlandse surrealisten (Amsterdam: Meulenhoff/Landshoff), pp. 52-59.
  Bordewijk (Ferdinand): 1989, “Iets over surrealisme”, Verzameld werk 12
  (Amsterdam: Nijgh & Van Ditmar), pp. 134-136.
  602
  
  H. Vandevoorde
  
  Bormans (Peter): 2004, “Ik hoop dat ik stoor” De Poëzie van Jan G. Elburg (19191992) (Gent: KANTL).
  Brackmann (Christine) en Smulders (Wilbert): 1990, “Intertextualiteit in de proza­
  gedichten van F. Bordewijk Bordewijk: ‘De korenharp’ en ‘De korenharp. Nieuwe
  reeks’” in Mertens (Anthony) en Beekman (Klaus), red. Intertextualiteit in
  theorie en praktijk (Dordrecht: Foris), pp. 37-66.
  Claus (Hugo): 1954, Natuurgetrouw: schetsen, verhalen, fabels, greguéria’s, metamorphoses, dialogen, overwegingen, allegorieën, dagboekbladen, een reisbeschrijving, drie gedichten en een brief (Amsterdam: De Bezige Bij).
  Claus (Hugo): 1996, “‘Hier lig ik met mijn dikke voeten’”, in Wildemeersch
  (Georges), red. Het teken van de ram 2 (Antwerpen: Kritak), pp. 45-53.
  Claus (Hugo): 2001, Herbarium. Facsimile varianteneditie samengesteld en becommentarieerd door Georges Wildemeersch. (Peeters, Studie- en Documentatiecen­
  trum Hugo Claus).
  Cornets de Groot (Rudy): 1979, Met de gnostische lamp. Krimi-essay over de
  dichtkunst van Lucebert (’s-Gravenhage: BZZTôH).
  Duytschaever (Joris): 1977, “De betekenis van James Joyce in de Nederlandse
  letteren”, Ons Erfdeel, 20, pp. 95-107.
  Elburg (Jan): 1974 (1960), Praatjes kijken (Amsterdam: Meulenhoff).
   Evers (Karin): 1993, De andere stemmen. Portret van Bert Schierbeek (Amsterdam:
  De Bezige Bij).
  Heite (H.R.): 1977, “‘Het boek ik’ van Bert Schierbeek”, Raster, 2, pp. 31-36.
  Hermans (Willem Frederik) en Reve (Gerard): 2008, Verscheur deze brief! Ik vertel
  veel te veel (Amsterdam: De Bezige Bij).
  Hofland (H.J.A.) en Rooduijn (Tom): 1997, Dwars door puinstof heen. Grond­
  leggers van de naoorlogse literatuur. Met een documentaire over de Vijftigers op
  cd (Amsterdam: Bas Lubberhuizen).
  Joosten (Jos): 1996, Feit en tussenkomst. Geschiedenis en opvattingen van Tijd en
  Mens (1949-1955) (Nijmegen: Vantilt).
  Kosters (Onno) en Hoffman (Ron): 2004, “Diluted Joyce: Good Old Hollands and
  Water”, in Lernout (Geert) en Van Mierlo (Wim), red. The Reception of James
  Joyce in Europe (London & New York: Thoemmes Continuum), pp. 140-149.
  Lucebert, 2004: Kalm aan kinderen, er komt nog wat bij. Bekend en onbekend
  proza, Oegema (Jan), ed. (Amsterdam/Antwerpen: De Prom).
  Lucebert, 2011: Op mijn rug rust de wind. Drie voordrachten van Lucebert uit
  1949, Hofman (Peter), ed. (z.p.: Uitgeverij Huis Clos)
  Lucebert en Schierbeek (Bert): 1978, Chambre-Antichambre (Den Haag: BZZTôH).
  Mertens (Anthony): 1986, “Bert Schierbeek”, in Kritisch lexicon van de moderne
  Nederlandstalige literatuur, 21.
  Nijmeijer (Peter): 1978, “‘Je loopt een tijdje met de werkelijkheid mee en dan zet
  je hem een hak’. Peter Nijmeijer in gesprek met Bert Schierbeek”, Bzzlletin, 58,
  pp. 40-47.
  Renders (Hans): 1989, Verijdelde Dromen. Een surrealistisch avontuur tussen De
  Stijl en Cobra (Haarlem: Joh. Enschedé en Zonen).
  Roggeman (Willem): 1980, “Bert Schierbeek”, in Beroepsgeheim 3 (Antwerpen,
  Soethoudt), pp. 45-62 (geraadpleegd op www.dbnl.org/tekst/rogg003bero03_01/
  rogg003bero03_01_0005.php).
  le Roy (Pol): 1952, Niet voor Bonifacius (Antwerpen: De Berk).
  le Roy (Pol): 1957, Lava (Drongen: Colibrant).
  “Generatie Schierbeek”. Lyricisering in de jaren vijftig
  
  603
  
  van Ruysbeek (Erik): 1961, ”De wereld van Henri Michaux”, De Vlaamse Gids,
  
  43, 3, pp. 204-206.
   Schierbeek (Bert): 1947, “Het nieuwe proza”, Het woord, 2, 1, pp. 104-109.
  Schierbeek (Bert): 1948, “Vlucht in de diepte”, Het woord, 3, 1, pp. 137-140.
  Schierbeek (Bert): 1978, Het boek ik. De andere namen. De derde persoon
  (Amsterdam: De Bezige Bij)
  Schierbeek (Bert): 1978a, “Een paar opmerkingen naar aanleiding van: ‘Gesprek
  over nederlands proza en avantgarde’”, Raster, 5, pp. 134-137.
  Schierbeek (Bert): 1983, Het kind der tienduizenden. De tuinen van Zen. Een groot
  dood dier. Een broek voor een oktopus (Amsterdam: De Bezige Bij).
  van Severen (Toon): 1980, “Lucebert”, in Severen (Toon) van, red. Schierbeek 70
  (z.p.), pp. 24-32.
  Stokvis (Willemijn): 1986, “Jan Gommert Elburg, de dichter: een beeldend kunstenaar”, in Elburg (Jan G.), Vroeger komt later (Amsterdam: Meulenhoff/Landshoff), pp. 7-31.
  Tadié (Jean-Yves): 1994, Le récit poétique (Paris: Gallimard).
  Vanclooster (Stijn): 2009, “Door wie? Op welk gezag? Het onrustige zoeken van
  Pol Le Roy”, in De Vos (Luc) et al., red. Verbrande schrijvers. Culturele collaboratie in Vlaanderen 1933-1953 (Gent: Academia Press), pp. 183-203.
  Vandenbergh (John): 1983, “Bomen”, in Dütting (Hans), red. Archief De Vijftigers (Baarn: De Prom), pp. 117-136. [oorspr. in Schierbeek, Bert: 1960, Het
  dier heeft een mens getekend (Amsterdam: De Bezige Bij)]
  van der Vegt (Jan): 1991, “Schaduwen van Andreus”, De Gids, 154, pp. 695-704.
  van der Vegt (Jan): 2012, De man met de drietand. Leven en werken van Jan G.
  Elburg 1919-1992 (Amsterdam: Meulenhoff).
  Verdaasdonk (Hugo): 1986, “Bert Schierbeek 1918”, in Korteweg (Anton) en
  Salverda (Murk), red. ‘t Is vol van schatten hier... (2 delen) (Amsterdam/
  ’s-Gravenhage: De Bezige Bij/Nederlands Letterkundig Museum en Docu­men­
  tatie­­centrum).
  Vervaeck (Bart): 2003, “Hoe zwart is mijn dal? Realiteit en fictie in het Neder­
  landstalige proza van de jaren vijftig”, Spiegel der Letteren, 45, 2, pp. 121-153.
  Vervaeck (Bart): 2007, “Het boek ik”, Lexicon van literaire werken, 76, november.
   Voeten (Bert): 1947, “Aragon en Eluard”, Het woord, 2, pp. 157-158.
  de Vries (Her) en Vancrevel (Laurens), red.: 1988, Surrealistische ontmoetingen.
  Documenten en manifesten bijeengebracht (Amsterdam: Meulenhoff).
  van der Weij (Jan-Willem): 2005, Poëzie in proza. Een bloemlezing uit meer dan
  een eeuw Nederlandstalige prozagedichten (Amsterdam: Querido).
  Wolf (Werner): 2005, “The Lyric: Problems of Definition and a Proposal for
  Reconceptualisation”, in Müller-Zettelmann (Eva) en Rubik (Margarete),
  red. Theory into Poetry. New Approaches to the Lyric (Amsterdam: Rodopi), pp.
  21-56.
  SAMENVATTING
  Hans Vandevoorde, ‘Generatie Schierbeek’. Lyricisering in de jaren vijftig.
  Het boek ik (1951) wordt door H.R. Heite gezien als “de enige vorm van
  Vijftigersproza”. Wat de dichters van Vijftig met de poëzie deden, haar bevrijden
  van alle poëtische en grammaticale conventies, wordt volgens hem ook door de
  prozaschrijver Bert Schierbeek gedaan. Alleen Lucebert, met wie hij samenwerkte,
  
  604
  
  H. Vandevoorde
  
  lijkt iets gelijkaardigs te doen, zonder echter de syntaxis in zijn proza te ontwrichten.
  In mijn bijdrage ga ik eerst aan de hand van Werner Wolf na waaruit de lyricisering
  van Schierbeeks proza bestaat en waarom dit proza geen poëzie genoemd kan worden
  maar wel “proëzie”. Vervolgens onderzoek ik of Schierbeek inderdaad alleen stond
  met zijn lyricisering. Ik zie vooral het prozagedicht, dat door heel wat experimentele
  dichters werd gebruikt, als de plaats waar lyricisering valt te onderscheiden. Zowel
  het poëtisch proza van Schierbeek als het prozagedicht uit de jaren vijftig blijken
  schatplichtig te zijn aan het Franse surrealisme, dat na de Tweede Wereldoorlog voor
  een bevrijding in de literatuur zorgde.
  ABSTRACT
  Hans Vandevoorde, ‘Generation Schierbeek’. Lyricisation during the fifties.
   Het boek ik (1951) is considered by H.R. Heite as the only specimen of typical fiftiesprose. What the poets of the fifties did with poetry, freeing it from all poetical and
  grammatical conventions, was also done by the prose writer Bert Schierbeek. Only
  Lucebert, whom Schierbeek cooperated with, seems to be doing something similar,
  without disrupting the syntax of his prose. My contribution founds on the ideas of
  Werner Wolf and tries to find out what the lyricisation of Schierbeeks prose consists
  of and why this prose cannot be called poetry, but “proëzie”. Next I examine if
  Schierbeek was indeed the only poet who lyricised. I mainly consider prose poems,
  which were practised by many experimental poets, as the place where lyricisation is to
  be discerned. Both Schierbeeks poetic prose and his prose poems from the fifties have
  been found to be indebted to French surrealism, which after the Second World War
  procured a liberalisation in literature.
  RéSUMé
  Hans Vandevoorde, « Génération Schierbeek ». Lyricisation dans les années
  cinquante.
   Het boek ik (1951) est considéré par H.R. Heite comme « l’unique œuvre de prose des
  Vijftigers ». Selon lui, la poésie des Vijftigers, libérée de toute convention poétique et
  grammaticale, est également pratiquée par le prosateur Bert Schierbeek. Seul Lucebert,
  avec lequel il a collaboré, semble faire quelque chose de similaire sans toutefois
  démembrer la syntaxe de sa prose. Dans cet article, je vais tout d’abord tenter, en me
  fondant sur les idées de Werner Wolf, de comprendre en quoi consiste la lyricisation
  de la prose de Schierbeek et pourquoi cette prose ne peut être qualifiée de poésie et est
  appelée « proésie ». Ensuite, j’examinerai si Schierbeek a été effectivement le seul à
  lyriciser. J’estime que la poésie en prose, qui a été utilisée par bon nombre de poètes
  expérimentaux, est le principal domaine où la lyricisation doit être discernée. Tant la
  prose poétique de Schierbeek que la poésie en prose des années cinquante s’avèrent
  tributaires du surréalisme français, qui a permis une libéralisation de la littérature après
  la Seconde Guerre mondiale.
  