title: Een Tweede Oogst?
text: ons doel van belang, is die resultaat van hierdie studie dat dit nou bykans
  vasstaan dat Paulus sy briewe aan die Efesiers self, aan Filippense, Kolossense, en aan Filemon uit Efese geskryf het tydens 'n gevangenskap
  daar. En uit Kol. 4 : 14 en Flm. 24 blyk dat Lukas in die tyd van die
  skrywe van hierdie twee briewe minstens by Paulus, dus in Efese was.
  DuNCAH, wat Paulus se verblyf te Efese stel vanaf 52 tot 55 n.C., meen
  selfs dat Paulus daarvandaan vertrek het in die geselskap van Lukas.'^)
  In die geval kon Lukas, van wie ons uit die Lukas-proloog weet dat hy
  'n bronne-versamelaar was, ruim skoots geleentheid gehad het om ook
  kennis te maak met die Doper-evangelie wat naas die Septuagint, die
  godsdienstige handboek was van die Johannes-dissipele te Efese.
  A . S . GEYSER.
  EEN TW EED E O O G ST ?
  (Naar aanleiding van ,,Vruchten van de Reform atie",
  door prof. G. van der Leeuw in 4e jaargang, 2 en 3.)
  Het is steeds een genoegen, een artikel van de theoloog Van
  der Leeuw te lezen, wanneer hij zich op cultuurhistorisch gebied begeeft.
  Zijn diepe kennis van aesthetische problemen waarborgt een goed
  gefundeerd oordeel en zijn grote belezenheid doet altijd originele vondsten
  verwachten. Zo ook nu weer in zijn studie over de vruchten der refor­
  matie in het Nederlands cultuurleven van de 16e en 17e eeuw. Een m ooi
  lied van Brederoo, een Christuskop van Rembrandt geven hem een Ajne
  opmerking in de pen. Zijn schets van de wereldse orgelconcerten,
  gehouden veelal tegen de wens van de kerkeraad in, zal de Afrikaner
  menig kerkinterieur van onze oude meesters beter doen begrijpen.
   Edoch — cultuur is meer dan kunst alleen! Vandaar dat de lezing
  van Van der Leeuws beschouwingen over de culturele vruchten der
  reformatie ons tenslotte onbevredigd laat. Met zijn gevolgtrekkingen
  over de invloed der Hervorming op artistiek gebied kunnen wij ons
  verenigen, ondanks zekere bezwaren, waarover aan het slot van dit
  artikel nader. M aar doordat Van der Leeuw grote gebieden van het
  Hollandse culturele leven buiten beschouwing laat, krijgen onze lezers
  een onvolledig beeld van de invloed die de Reformatie in Nederland
  heeft gehad.
  Trouwens, ook de grezen die Van der Leeuw aan het begrip Refor­
  matie zelf stelt, zijn niet duidelijk getrokken: enerzijds zegt hij, dat men
  s ' ) o p . cit.
  176
  
  p. 292t.
  Vg], MtcHAEns, a .a .O
  
  S . 219f.
  eigenlijk niet nalaten kan, daaronder ook het catholizerende Remonstrantisme, dat zich desondanks Gereformeerd noemt, te betrekken.
  Anderzijds gaat hij niet in op het reformatorisch element in een Hugo
  de G root, van wie diens jongste biograaf, prof. Van Eysinga zo terecht
  zegt:
  . . uit het verhaal in her Parlalelon, hoe in ons land de Her*
  vorming doorbrak, spreekt de overtuigde P rotestan t"/)
  M aar — keren wij terug tot ons uitgangspunt: Huizinga, die Van
  der Leeuw met voorliefde aanhaalt, vat de kuituur samen als de religieuze,
  morele, intellectuele en aesthetische waarden van een gemeenschap.
  Het is de tweede en derde groep nu, die de schrijver vrijwel geheel achter'
  wege gelaten heeft. Terwijl juist daar de Calvinistische inslag het sterkst
  is in het geestelijke weefsel van het Nederlandse volk. Men denke eraan
  hoe het ,,reform atus quia reform andus" ertoe leidde, zoals Prof. J. W.
   Pont zegt, ,,dat in de Hervorming naar voren kom t wat men nieuwtestamentisch noem t het algemeen priesterschap der geloovigen, wat
  men ook noemen kan de bete^kenis en het recht der p erso o n lijk h eid "/)
  Teveel wordt vergeten, dat de Reformatie voor de ontwikkeling van dit
  individualisme in Nederland minstens even belangrijk is als Renaissance
  en Humanisme, en wel voornamelijk in haar Calvinistische vorm : ,,het
  presbyterianisme in de kerk werkte de zelfstandigheid van het volk
  tegenover de overheid in de hand" (Bavinck)Z) W as het Calvinisme
  de leerschool, waarin vele der principes van de Nederlandse democratie
  zijn gevormd, het heeft in niet mindere mate de ontwikkeling van het
  Nederlands recht beïnvloed.
  Het is h'.er niet de plaats om na te gaan wat het Romeins-Hollands
  recht aan de Reform atie te danken heeft, maar gewezen kan worden
  op het grotendeels in onbtuik raken van het canonieke recht, waardoor
  nieuw recht, zoals het huwelijksrecht, moest worden geschapen, en op
  de reform atorische invloed in het nieuwe handels- en procesrecht. O ok
  denken wij aan de grote invloed van gereformeerde commentatoren,
  zooals Paulus M erula, de achterneef van Angelus, Paulus V oet (zoon
  van G ysbert V oetius en fel bestrijder van het Cartesianisme), diens grote
  zoon Johannes V oet, Ulrick Huber en Cornelis van Bijnkershoek, die
  jarenlang ouderling was in Den Haag.
  M aar niet alleen de staats* en rechtsopvattingen, ook het natiebegrip zelf onderging de invloed van de reformatie: ,,de Nederlandsche
  natie is als natie, in haar eenheid van godsdienst en taal, van karakter en
  zeden, uit de religie geboren; de Hervormde Kerk was het middelpunt
  en de kern van het Gem eenebest" (Bavinck). G roen van Prinsterer
  gaat nog verder als hij zegt, dat de republiek is geboren uit de belijdenis
  der kerk.
   *) W* J* M. van Eysinga, Huigh de G ro o t, Haarlem 1945, p. 23.
  !n ,,D e H ervorm ing herdacht'*, U trecht 1917, p. 44;
  3) idem , p. 70.
  177
  
  O ok op de sociale opvattingen van het Nederlandse volk heeft de
  R eform atie haar stempel gedrukt. Slotemaker de Bruine wijst op het
  fors organiseren van Calvijn in dit opzicht, in tegensteHing alweer met
  Luther; op de instelling van het diaconaat, waaraan reeds het convent
  van Wezel in 1568 niet minder dan 19 artikelen wijdt, waaronder de eis
  van vrouwelijke diakenen; op het sociale werk van mannen als á Lasco
  en Bullinger; op deel IV, cap. 3, par. 9 in de Institutie van Calvijn.
  W anneer de bedelorden en het bedelen zelf bestreden worden, weldadig­
  heid niet meer tot zaligheid leidt, en armenzorg, om zich zelfs wil bedreven,
  de arme tot een nuttig lid der samenleving wil maken, kom t vanzelf het
  probleem van de arbeid op de voorgrond.
  Misschien heeft de Reformatie nergens dieper in ons culturele leven
  ingegrepen dan door haar eerherstel voor de aardse arbeid. ,,V oor
  Luther is het beroep iets, dat de mensch als middel om in zijn levens­
  onderhoud te voorzien, als goddelijke beschikking moet aanvaarden.
  V oor Calvijn evenwel is het een instrument om in de wereld tot verheer­
  lijking van G ods naam werkzaam te zijn" (Diepenhorst). In het licht
  van deze laatste opvatting moeten wij de voortbrengselen van het Neder­
  lands ambacht in de gouden eeuw zien, benevens de scheppingen van
  velen onzer kunstenaars.
   A ls de arbeid van de leek gelijksoortig gezien wordt met die van de
  priester, vervalt ook de Room se depreciatie van het resultaat van die
  arbeid: het aardse bezit. Hoewel ons dit op een randgebied van het
  culturele leven brengt, willen we er toch een enkel woord van zeggen.
  Weinigen van ons delen thans nog de opvattingen over Reform atie en
  kapitalisme van M ax W eber o f Werner Som bart. Toch voerde in 1934
  W . F. van Gunsteren weer een aantal overtuigende bewijzen aan, dat de
  calvinistische odgmatiek en ethiek tenminste het economisch individu­
  alisme heeft bevorderd/)
  Hoe zou ooit de kolonisatorische arbied van het Nederlandse volk
  mogelijk zijn geweest zonder de opheffing van het Room se renteverbod ?
  _,,Het verlossende w oord werd gesproken door Calvijn, die die verouderde
  dwaalleer uiteenrafelde. Aan Lukas 6 vers 35 wordt de ware beteekenis
  teruggegeven" (Diepenhorst).
  Samengaand met de reformatorische
  waardering voor aards bezit is Calvijns bestrijding van de 16e eeuwse
  com m unistische leer der opheffing van het privaatbezit. ,,Hij heeft in
  ^en zijner schitterendste tractaten stuk voor stuk de onbijbelsche bewe­
  ringen van hen, die goederengemeenschap door de H .S. geboden achtten,
  uiteengerafeld, den eigendom gebaseerd op den eenigen waren grondslag,
  o p de heerschappij over het geschapene, die G od den mensch verleend
  heeft, en daarmee een sterken dam tegen het wassend comm unisme
  *) ,,D e H ervorm ing h erd ach t", p. IO8-H O.
  *) W. f . van G unsteren, Kalvinism us und K apitalism us.
   Í7 *
  
  A m sterdam 1934-
  
  ^ p g ew o rp en ." Prof. Diepenhorst, aan wie wij deze woorden ontlenen,
  :zal hierbij wel doelen op Calvijns ,,Contre les A nabaptistes", dat bij
  N ederlandse geesten heel wat meer weerklank heeft gevonden dan Luthers
  hysterisch geschetter tegen W ederdopers en Boerenopstand.
  Afgezien van de invloed der opheiüng van het renteverbod op de
  N ederlandse kolonisatorische arbied, zou men trouwens met Huizinga
  kunnen zeggen, dat zonder het Calvinisme als ruggegraat en stuwende
  factor een der grootste culturele daden der gouden eeuw ongedaan ge­
  bleven zou zijn. W ij bedoelen de verspreiding dier Nederlandse cultuur
  -over het Verre O osten en het Nieuwe Westen, over de Kaap zowel als
  over Nieuw Nederland. Zonder het Calvinisme zijn niet slechts een Coen,
  een Stuyvesant en een Van Riebeeck ondenkbaar, maar zou ook die
  onophoudelijke stroom van ongenoemden niet met zoveel succes zijn
  uitgegaan, waartoe reeds in de 17e eeuw ook Roosevelten en Smutsen
  behoorden, beiden van rechtgeaard Zeeuws en Gereformeerd geslacht.
  Wij hebben in het voorafgaande geen critiek willen leveren op Prof.
   Van der Leeuw ; wij hebben als het ware een ,,tweede o o gst" willen leveren,
  die gevoegd kan worden bij zijn ,.vruchten van de Reformatie '. Wij
  menen, dat een uitwerking van de thema's dezer tweede oogst door een
  andere hand dan die van Van der Leeuw in de ,,Cultuurgeschiedenis van
  het C hristendom " die Elsevier gaat publiceren, zal verschijnen. Daarom
  hebben wij het hier bij een aanduiding der thema's gelaten. Als niet,
  theoloog hebben we ons daarbij op uitspraken van theologen beroepenmet opzet nog al eens uit het symposium ,,De Hervorming herdacht",
  waarin we protestantse vogels van diverse pluimage bijeenvonden. Wij
  wilden den lezers van dit tijdschift onze aanvullingen echter niet o n t­
  houden, om dat de artikelen van Van der Leeuws medewerkers niet hierin
  nullen verschijnen.
  T ot slot nog enkele punten van directe critiek op V an der Leeuws
  inzichten over de reformatorische invloed op het artistieke leven.
  Terecht noem t Van der Leeuw de volslagen saecularizatie van de
  schilderkunst de grootste verandering die met de Reformatie in het
  Nederlandse kunstleven optrad. Echter niet alleen ,,m et", doch ook
  „ d o o r " de Reform atie. A ls hij zegt: ,,De grootsche ontdekkingen van
  het binnenhuis, van het stilleven, van het landschap en het genrestuk
  geschieden ten 2<oste tan den Christelijken inhoud der vroege Nederlandsche kun st", dan zou men dat ook kunnen omkeren en zeggen:
  ,,D oordat de Reform atie de Christelijke inhoud uit de schilderkunst
  bande, werd de weg gebaand voor de grootse ontdekkingen van het
  binnenhuis, enz." En dan liever nog ,,ontplooiingen" dan ..ontdek­
  kingen", want anders doet men den Vlaamsen en Noordnederlandsen
  Frimitieven onrecht.
   179
  
  Constateren wij in de schilderkunst dus een negatieve werking van
  de Reformatie, in de bouwkunst zijn wij geneigd een sterker positieve
  werking aan te nemen dan Van der Leeuw doet, die geen specifiieke
  protestantse kerkbouw kunst begint — afgezien van W illemstad (een
  vestingkerk!) — met het werk van Hendrick de Keyser in Am sterdam.
  Deze kunstenaar, ,,een sonderling liefhebber van 't vaderland, ertde de
  godsdienst gantsch toegedaen", (volgens Salom on de Bray in de
  Architectura M oderna), heeft in de Zuider- en W esterkerk een ernstige
  poging gedaan om , voortbouwende op de oude traditie, een protestantse
  preekkerk te scheppen. Daarna heeft hij met de N oorderkerk — de
  eerste echte ,,K ruys-K erck" in Nederland — een nieuw protestants
  kerktype geschapen, dat overal in den lande is nagevolgd. N u geven wij
  Van der Leeuw gaarne toe, dat deze ,,centraalbouw" is toegepast naar het
  model van de Italiaanse Renaissance. Maar is cultuur scheppen niet
  veelal het toepassen van nieuwe ideeën op het eigene? En bederft de
  herinnering aan de Santa Maria della Salute in Venetië voor Van der
  Leeuw zozeer het artistiek genot, dat de M arekerk te Leiden o f de Nieuwe
  Kerk in 's Gravenhage, met hun eenvoudige, logische constructies, hem
  niet als protestantse kunst kunnen treffen? Tenslotte is ook nog de
  ,,galerijkerk" een stuk protestantse bouwkunst, afkom stig als zij is van
  de Hugenotentempel van Charenton, al vinden wij deze vorm in Nederland
  voornamelijk in dissenterkerken.
   O ok in Van der Leeuws bespreking van het calvinistisch element
  in de letterkunde menen wij tot een zekere mate een onderschatting van
  de invloed der reformatie te bespeuren. Men neme een figuur als
  Constantin Huygens, die in Van der Leeuws studie slechts voorkom t als
  de zeer hoog geschatte com ponist van monodische liederen, en als de
  schrijver van ,,G ebruik o f ongebruik van het orgel". Het blijkt, dat
  Van der Leeuw het criterium aanlegt o f iemand dogmatisch aangelegd
  is o f niet, om zijn mate van calvinisme vast te stellen. Van Cats zegt
  hij: ,,. . . zeker niet de meest calvinistische, . . . Jacob C ats was meer
  moralistisch dan dogmatisch aangelegd". Dit brengt het bezwaar mee,
  dat hij een goed Calvinist als Huygens inderdaad niet als exponent van
  de reform atorische literatuur kan opnemen. En toch mis ik de Huygens
  van ,,H ofw yck" slechts node in zijn overzicht, ondanks het bekende
  ,,Staet uyt, Arminiaen . . . En staet uyt, G om arist", dat Huygens de
  strijders over de praedestinatie van zijn rustig buitenhuis af toeriep.
  Schreef hij niet:
  ,,W ie kan de Christenen besien en niet beschreijen,
  ,,Die door Room sch Misverstand van Sion zijn gescheijen,
  ,,En willen Scheppers zijn des Scheppers die haer schiep,
  „E n willen noch voldoen 't gheen hij van 't Cruys a f riep
  180
  
  ,,By hem te zijn voldaen, en doen Hem stadigh sterven,
  ,,Die ons door eene dood het leven heeft doen erven. ^)
  Van der Leeuw heeft misschien uit het oog verloren, dat ,,Huygens . ..
  een man uit een stuk . . . het vermogen (had) om ook het uiterlijk onver­
  enigbare tot een harmonische samensmelting te brengen.
   Hij is
  Calvinist, maar loopt hoog met Erasm us; Marnix heeft zijn voile
  sympathie èn hij voelt veel voor de leer van de S to a " (Prinsen). ^)
  Van der Leeuw ziet in Nederland geen Calvinistische mannen van
  de wereld, typen als Clément M arot o f Sir Philip Sydney. Vertegen­
  woordigt ridder Constatin Huygens niet de bezadigde Nederlandse vorm
  van dit type ?
  Marnix is anders, en toch heeft ook Van der Leeuw gevoeld, dat
  deze evenmin past bij het geijkte type van Dathenus en zijn kring. Maar
  waarom is M arnix weggelaten onder de dichters van het Calvinism e?
  Behoren zijn Psalmen D avids niet tot de schoonste uitingen van onze
  Reformatie? Is het W ilhelmus — al of niet van M arnix — niet de
  calvinistische tijdzang bij uitnemendheid? Ja, is de ,,tijdzang" zelf niet
  een van de meest kenmerkende uitingen van het Nederlands Calvinisme
  door alle eeuwen van zijn bestaan? Om het even o f we ,,Bergen op
  Z oom " van Valerius horen, dan wel de ,,Uitbreiding van den Tachtigsten
  Psalm, in 't ram pjaar 1672" van Heiman Dullaert, de zang van D a C osta
  in 1848 o f het lied van M uus Jacobse in de dagen der Duitse overheersing ?
  M . BO K H O R ST.
  'N A R C E O L O G 1E SE SEN SA SÍE.
   D is bekend dat nieteenstaande die inspanning en vernuf van baie
  geleerdes, onder wie HROZNY, C E L B en F oR R E R die eerste rang inneem, die
  Hetitiese hiërogliewe nog steeds nie met voldoende sekerheid gelees kan
  word nie. Terwyl in die laaste kwart eeu die studie van die sogenaamde
  ,.Hetitiese tale", dit wil sê dié tale wat ons ken dank sy die argief van
  Boghazkeui, groot vorderinge gemaak het, bly die hiërogliiïese Hetitiese
  inskripsies vir ons nog altyd 'n voorwerp vir hipoteses.
  H ofw yck, reget 1577-1582.
  Prof. J. Prinsen, H an d b oek tot de N ed. Letterkundige G eschiedenis 2e druk,
  p . 347.
  T. S. 4
  
  181.
  