title: 'De Holsteen' te Zonhoven: geo-archeologie van een prehistorisch landschap
text: Aangezien de lithische elementen over een
  ruime oppervlakte en bovendien in de verstoorde of vergraven niveaus werden ingezameld, is
  het niet mogelijk zich over de algehele homogeniteit van het materiaal uit te spreken. De inventaris van de vondsten per opgravingsvak
  (tabel) toont aan dat het meeste materiaal zich
  in de zone onmiddellijk rond de polijststeen
  concentreert. Het voorkomen van talrijke haast
  microscopisch kleine vuursteenschilfers in diezelfde buurt laat een intense debitageactiviteit
  veronderstellen. In zoverre men mag aannemen
  dat het vergraven sediment rond de polijststeen
  niet van elders werd aangevoerd, wat ons uiterst onwaarschijnlijk lijkt, kan de zone onmiddellijk rond de polijststeen als een mesolithische bewonings- of activiteitszone bestempeld
  worden.
  Aangezien in het Vroeg- of Midden-Mesolithicum het zandsteenblok van de polijststeen
  zeker aan de oppervlakte zichtbaar moet geweest zijn, mag men misschien ook aannemen
  dat precies het voorkomen van dit blok een
  aantrekkingspool voor de mesolithische mens
  46
  
  geweest is en mogelijk een structurele functie
  vervulde als fundament of wand in de optrekking van een schuilplaats. Sporen van een dergelijke accommodatie konden wegens de zeer
  ingrijpende vergravingen en de fenomenen van
  podzoüsatie helaas niet waargenomen worden.
  De aanwezigheid van lithisch materiaal elders
  op het Holsteenterrein, dat op basis van zijn
  intrinsieke karakteristieken ook van mesolithische aard blijkt te zijn, opent allicht de mogelijkheid om door verder archeologisch onderzoek de mesolithische bezetting nog beter te
  documenteren.
   Van zeer bijzondere betekenis is uiteraard
  de vondst van een afslag of schilfer van een
  gepolijst voorwerp in de sleuf II aan de voet
  van de polijststeen. In aanmerking genomen dat
  dergelijke voorwerpen, bijlen of beitels, in
  onze gewesten in gebruik waren vanaf het
  Midden-Neolithicum tot en met de Bronstijd,
  kan deze schilfer op de tijdsschaal ergens tussen 6.300 en 2.700 jaar geleden gesitueerd
  worden. Het ontbreken van andere elementen
  uit deze periode, met uitzondering misschien
  van het enigmatisch fragment van een tweevlakkig bewerkt voorwerp, toont aan dat de
  menselijke aanwezigheid in het Neolithicum of
  de Bronstijd alvast niet de vorm van een bewoning had aangenomen, maar uit een of andere
  zeer specifieke bezigheid moet hebben bestaan.
  Het feit dat archaeologica uit latere perioden nagenoeg ontbreken, getuigt van de relatieve stilte rond De Holsteen tijdens de historische periode. Enkele zeldzame scherven van
  laat-middeleeuws steengoed en mogelijk ook
  de vuurstenen vuurslag, zijn vermoedelijk als
  keukenafval bij de polijststeen terechtgekomen
  en staan allicht in verband met de landelijke
  agrarische bewoning in de onmiddellijke nabijheid van het site. De bij de opgraving waargenomen opgravingsstructuren dateren allicht uit
  de eerste helft van deze eeuw, en completeren
  vrij precies het relaas dat ons door de vroegere
  onderzoekers in hun opgravingsrapporten
  wordt geschetst.
  Aangezien de polijstsporen zich hoofdzakelijk langs de noordelijke zijde van het zandsteenblok situeren en blijkbaar ook vanuit die
  richting werden veroorzaakt, heeft men vooral
  in deze zone intensief gegraven. Langsheen de
  zuidelijke zijde hebben de opgravers zich,
  zoals mooi duidelijk is uit de afgebeelde profielen, beperkt tot het uitgraven van een eerder
  smalle gracht of sleuf langsheen de steenwand,
  ongetwijfeld met de bedoeling de volledige
  omtrek van het zandsteenblok vrij te maken en
  de diepte of dikte ervan te peilen. Het feit dat
  
  23 Cf. noot 21.
   "De Holsteen" te Zonhoven
  
  de opgravingskuilen vooral in de zone ten noorden van de polijststeen grote hoeveelheden
  recent afval bevatten, wijst er op dat ze, vooraleer ze werden dichtgegooid, gedurende enige
  tijd als stortplaats hebben dienstgedaan.
  24 Cf. noot 9.
  25 Gemiond 1980, 29, 246.
  26 Peek 1975, 314.
  27 De polijstsporen vertoonden "dans Ie grain du gres, une
  couche mince de parcelles de
  silex incrustées dans la roche,
  et formant une sorte de patine".
  Het voorkomen van een dergelijke vuursteenpatina werd nog
  met betrekking tot een viertal
  andere polijststenen in de Parijse regio geconstateerd (Peek
  1975, 372-373). Het betreft
  hier blijkbaar steeds polijststenen die in een relatief recente
  periode (einde van de vorige of
  begin van deze eeuw) werden
  vrijgelegd. Op polijststenen
  zoals die van De Holsteen, die
  gedurende vele eeuwen aan de
  elementen blootgesteld bleven,
  komt een dergelijke patina
  blijkbaar niet voor.
  28 Belangrijke concentraties
  van polijstsporen werden bovendien aangetroffen in het
  Groot-Hertogdom Luxemburg
  (Schneider 1939, 9-107). Vooral gegroepeerd in het zuidoostelijk gedeelte van het land,
  werden niet minder dan 77 verschillende lokaties met polijstsporen geregistreerd. Om verscheidene redenen, onder meer
  het feit dat de sporen haast uitsluitend verticaal onder overhangende rotswanden of in
  vaak moeilijk toegankelijke
  rotsnissen werden aangebracht, worden ze door de auteur - zeer zeker terecht - niet
  als de resultaten van een prehistorische slijpactiviteit geïnterpreteerd. We laten deze fenomenen hier dan ook verder
  buiten beschouwing.
  29 Hamal-Nandrin & Servais
  1931.
  30 Debaille 1925.
  31 de Loë 1896, 1903, 1910
  en 1928, 116-118, 135, 246249.
  32 Marchal 1947.
  33 Modderman 1960-61.
  34 Cordier 1963; Gruet
  1967; Despriée & Leymarios
  1974; Peek 1975; Germond
  1980; Amblard 1983. De volumes 5 en 7 (departementen Lot
  en Aveyron, Midi-Pyrénees)
  geven geen referenties naar
  polijststenen.
   7.3
  
  H ET PREHISTORISCH KARAKTER VAN
  DE POLUSTSPOREN
  
  Bij ontstentenis van vondsten van gepolijst
  lithisch materiaal hebben de vroegere onderzoekers van De Holsteen zich in hoofdzaak
  gebaseerd op de karakteristieken van de sporen
  op het zandsteenblok om het prehistorische
  karakter van de polijststeen te beklemtonen.
  Als belangrijkste argument halen zij het ontbreken van roestsporen op het steenoppervlak aan
  om te bewijzen dat deze niet in recentere periodes zou gebruikt zijn voor het bijwerken van
  ijzeren of stalen gereedschap. Aan de uitlating
  van E. Delvaux24, dat hij met eigen ogen zou
  hebben gezien hoe de werklieden van de nabijgelegen hoeve op de zandsteenblokken het
  ijzer van hun schoppen en andere werktuigen
  kwamen aanscherpen, gaan alle auteurs stilzwijgend voorbij. In hoeverre het slijpen van
  metalen gereedschap op het aan alle elementen
  blootgestelde zandsteenblok inderdaad onuitwisbare roestsporen zou nalaten, willen wij in
  het midden laten. Een experimenteel onderzoek
  zou hier mogelijk enige uitkomst kunnen bieden. De morfologie van de polijstsporen op het
  bewuste blok lijkt ons in elk geval niet van die
  aard te zijn (zie verder) dat ze met het bijwerken van metalen gereedschap verband zou
  houden.
   Een modern gebruik van polijststenen of
  herbruik van prehistorische exemplaren is met
  betrekking tot enkele Franse polijststenen gedocumenteerd. Zo zou de in origine prehistorische polijststeen van La Tremblaye te Les
  Aubiers (Deux-Sèvres)25, die slechts één groef
  vertoont van 43 cm lang, 5 a 7 cm breed en
  maximaal 4 cm diep, nog enkele decennia geleden hebben dienst gedaan voor het aanscherpen van ijzeren landbouwwerktuigen (schovenbindersalaam). Van de aanwezigheid van roestsporen op deze overigens wel granieten polijststeen wordt geen gewag gemaakt. Duidelijke
  sporen van ijzeroxide waren daarentegen wel
  zichtbaar op de op het einde van de vorige eeuw
  vernielde polijststeen van Hédouville in de Parijse regio26. Deze polijststeen, met 7 of 8 polijstsporen met duidelijke prehistorische vuursteenpatina27, zou in een latere periode voor het
  bijslijpen van ijzeren instrumenten hebben
  
  dienst gedaan. Wat er op basis van het al dan
  niet voorkomen van roestsporen ook kan worden uitgemaakt, het algeheel ontbreken er van
  op de polijststeen van De Holsteen lijkt ons met
  enig voorbehoud een bruikbare aanwijzing te
  zijn voor zijn prehistorisch karakter.
  Het ontbreken van degelijk gepubüceerd
  vergelijkingsmateriaal heeft de vroegere onderzoekers slechts in staat gesteld de polijststeen van De Holsteen op zeer oppervlakkige
  basis te vergelijken met andere als vaste polijststeen bestempelde fenomenen in binnen- en
  buitenland. Ook heden is nog slechts een zeer
  beperkte documentatie betreffende deze monumenten voorhanden. Deze wetenschappelijke
  ondergewaardeerdheid ligt ongetwijfeld aan
  hun, in vergelijking tot andere megalithische
  monumenten, minder spectaculaire en meer
  twijfelachtige aard, alsook aan de blijkbare
  schaarsheid van archeologische objecten die
  met hun voorkomen gepaard gaat.
   Hoewel polijststenen in vrijwel alle nabuurlanden (inclusief Groot-Brittannië) bekend
  staan, noopt de beschikbare documentatie ons
  ons te beperken tot hun voorkomen in eigen
  land, in Nederland en in Frankrijk28. Naast de
  polijststeen van De Holsteen kennen we in eigen land enkel nog exemplaren in Zuid-België,
  twee in de provincie Namen (Velaine-sur-Sambre 29 en Miécret 30 ) en vier in de provincie
  Luxemburg (drie te Saint-Mard31 en één te
  Hollange32) (zie het localisatiekaartje van fig.
  17). Uit Nederland is ons enkel de polijststeen
  van Slenaken33 in Zuid-Limburg bekend. Een
  degelijke, maar vooralsnog zeer onvolledige
  documentatie betreffende de Franse polijststenen is opgenomen in de reeks Inventaire des
  Mégalithes de la France, waarin momenteel
  een achttal volumes verschenen zijn34.
  Het spreekt voor zich dat het voorkomen
  van elementen van gepolijst lithisch materiaal
  of van ter polijsting voorbekapte lithica in de
  onmiddellijke omgeving van als polijststeen
  bestempelde fenomenen een zeer belangrijke
  en directe aanduiding kunnen bieden voor het
  prehistorisch karakter van die stenen. In dit
  opzicht is de vondst van een schilfer van een
  gepolijst voorwerp aan de voet van de polijststeen van De Holsteen dan ook een uiterst gewichtig gegeven. In een activiteitszone uitsluitend afgestemd op de polijsting van stenen
  voorwerpen hoeft men immers logischerwijze
  geen spectaculaire of kwantitatief grote hoeveelheden vondsten te verwachten. Als men
  aanneemt dat de lithica in een ver gevorderde
  voorbekapte vorm ter polijsting werden aangebracht, wat strookt met onze kennis van de
  47
  
  D. HUYGE
  
  17
  Situatiekaart van de
  vaste polijststenen in Nederland en België.
  Distribution map of fixed grinding stones in the Netherlands
  and Belgium.
   Wkm
  i
  
  vuursteenverhandeling in de periode van prehistorische mijnbouw, dan kan men verwachten dat het polijsten van deze voorwerpen
  hoogstens wat silexstof vrijmaakt, onder de
  vorm van minuscuul kleine vuursteenschilfertjes. Een verkeerde behandeling van het te polijsten voorwerp kan er al eens toe leiden dat
  een schilfer of groter fragment afsplijt en in de
  activiteitszone achterblijft. Hoewel het voorkomen van een dergelijke schilfer dus ongetwijfeld als een belangrijk argument kan gelden
  voor het prehistorische karakter van de polijststeen, toch mag men de mogelijkheid niet geheel uitsluiten dat dit voorwerp hier toevallig
  zou zijn beland en niet met polijsting, maar met
  andere specifieke, niet aan een woonplaats
  gebonden activiteiten, zoals bijvoorbeeld houthakken, verband zou houden.
   Wat het voorkomen van dit ene archeologische element betreft, bekleedt de polijststeen
  van De Holsteen een vrij gepriviligeerde positie. Vondsten van gepolijst lithisch materiaal in
  de onmiddellijke omgeving van als polijststeen
  aangeschreven fenomenen zijn inderdaad uitzonderlijk zeldzaam. Opgravingen rondom
  Belgische polijststenen leverden in dit opzicht
  48
  
  zeer teleurstellende resultaten op 35 . Zo werd bij
  het vrijleggen in 1897 van de polijststenen van
  Saint-Mard36 geen enkel vuurstenen artefact
  aangetroffen. Slechts enkele scherven aardewerk van zeer ruwe, misschien neolithische
  makelij werden ingezameld, alsook een klein
  aantal gallo-romeinse aardewerk- en tegulaefragmenten. Zelfs prospecties in de ruimere
  omgeving van het site leverden nagenoeg geen
  steentijd-voorwerpen op, laat staan elementen
  van gepolijst lithisch materiaal. Opgravingen
  rond de polijststeen van Velaine-sur-Sambre37,
  in feite niet meer dan een beperkte sondage
  langsheen de steenwand, leverden slechts enkele vuursteenschilfers (debitageafval) en aardewerkscherven op. Eenzelfde afwezigheid
  van substantieel archeologisch materiaal werd
  geconstateerd bij de Nederlandse polijststeen
  van Slenaken38, waar een onderzoek van de
  naaste omgeving slechts één wandscherfje opleverde van met scherfgruis verschraald aardewerk, mogelijk te situeren in de Ijzertijd en
  allicht zonder enige betekenis in relatie tot de
  polijststeen. Ook de Franse polijststenen, waarvan er in de reeks Inventaire des Mégalithes de
  la France tot nog toe een honderdtal exem-
  
  35 De oorspronkelijke positie van de polijststeen van Hollange, die bij de ontdekking als
  dallage bij de dorpskerk dienst
  deed, is niet gekend. Voor zover ons bekend werden ook
  rond de polijststeen van Miecret geen opgravingen verricht.
  36 de Loe 1903, 98-99; 1910,
  448 en 1928, 118, 135 en 249.
  37 Hamal-Nandrin & Servais
  1931, 71.
  38 Modderman
  1960-61,
  543.
   "De Holsteen" te Zonhoven
  
  plaren werden gepubliceerd, blijken op dit punt
  zeer weinig gedocumenteerd. Voor zover kon
  worden nagegaan, werden slechts rond een
  twintigtal van deze stenen opzoekingen ondernomen. Aangezien die opgravingen hoofdzakelijk uit het einde van de vorige en het begin van
  deze eeuw stammen en dus zeer oppervlakkig
  geschiedden, zonder zeving van grondmateriaal, kan men zich moeilijk uitspreken over de
  representativiteit van de resultaten.
  Zo werd slechts in een drietal gevallen een
  min of meer directe associatie met gepolijst
  lithisch materiaal opgemerkt39. Verbazenswaardig is het feit dat opgravingen van polijstateliers of groeperingen van polijststenen,
  zoals Le Carteron in Maine-et-Loire40 (8 polijststenen), Huisseau-en-Beauce41 (3 polijststenen) en Villerable42 (4 polijststenen) in Loiret-Cher, geen enkel archeologisch element
  hebben opgeleverd. Slechts in enkele opmerkelijke gevallen leverden opzoekingen aan de
  voet van polijststenen elementen op van ter
  polijsting voorbekapt lithisch materiaal. Het
  betreft hier vooreerst de (niet meer bestaande)
  polijststeen van Bouville43 in de Parijse regio,
  die een reeks van diepe V-vormige groeven vertoonde en aan de voet waarvan bij opgravingen
  in 1912 een cachette werd vrijgemaakt met vier
  mooie voorbekapte vuursteenbijlen. Twee andere gevallen van associatie worden door J. Déchelette 44 aangehaald ter staving van het authentiek prehistorisch karakter van de polijststenen. Het gaat om een polissoir uit de omgeving van Nemours (Seine-et-Marne), aan de
  voet waarvan een fragment van een half gepolijste bijl werd aangetroffen, en om de polijststeen van Villefranche-Saint-Phal (Yonne),
  waarbij naast een gepolijste bijl ook een voorbekapte bijl en enkele vuursteenartefacten
  werden teruggevonden.
   39 Het betreft hier de polijststenen van Areines (Menhir d'Huchigny) in Loir-et-Cher
  (Despriée & Leymarios 1974, 28-30) en Nesles-la-Vallée en Villeconin I in de Parijse regio
  (Peek 1975, 316 en 319). Vermits het hier om afgewerkte gepolijste produkten gaat, in althans twee gevallen (Areines en Nesles-la-Vallée) geassocieerd met ander lithisch materiaal
  of aardewerkfragmenten, is het bovendien onduidelijk of deze menselijke aanwezigheid op
  bewoning, op een of andere specifieke activiteit of op het polijsten van de voorwerpen zelf
  slaat.
  40 Gruet 1967, 79-81, 315.
  41 Despriée & Leymarios 1974, 65-67, 201.
  42 Despriée & Leymarios 1974, 169-170, 201.
  43 Peek 1975, 308.
  44 Déchelette 1908, 525-526.
  45 Hoof 1970, 28-41.
   46 Dergelijke polijstkommen zijn aanwezig op alle andere Belgische polijststenen (met
  uitzondering van één van de exemplaren van Saint-Mard), op deze van Slenaken en op de
  meerderheid van de geïnventariseerde Franse polijststenen. In een zeer beperkt aantal geval-
  
  Naast het ontbreken van duidelijke roestsporen op het steenoppervlak en het voorkomen
  van een schilfer van een gepolijst vuurstenen
  voorwerp, kunnen ook de intrinsieke kenmerken van de polijstsporen zelf als een argument
  voor het prehistorisch karakter van de polijststeen aangehaald worden. Zoals bij de beschrijving van de polijstgroeven vermeld (zie onder
  6) gaat het om symmetrische fenomenen met
  doorgaans lensvormig bovenaanzicht, vlak of
  meestal hol lengteprofiel en al dan niet afgeronde V-vormige of U-vormige dwarsdoorsnede. Op grond van deze kenmerken kan men met
  waarschijnlijkheid veronderstellen dat de op
  het steenblok gepolijste objecten een lensvormige lengtedoorsnede hadden, vlakke of
  meestal convex gebogen boorden vertoonden,
  alsook een ovale of spitsovale dwarsdoorsnede. Het voorkomen van scherp V-vormige slijpsporen en van groeven van zeer beperkte afmetingen (slechts enkele mm breed en diep) wijst
  er op dat aan deze objecten ook een scherpe
  kant of snede werd geslepen. De aanwezigheid
  van een polijstvlak kan enkel worden verklaard
  door het voorkomen van vlak gepolijste gedeelten.
   Gezamenlijk beschouwd zijn deze kenmerken of attributen nauw in overeenstemming te
  brengen met de algemene vormgeving van het
  Westeuropees prehistorisch geslepen alaam,
  zoals gedefinieerd door D. Hoof45. Voor zover
  ons bekend zijn er geen moderne of sub-moderne landbouwinstrumenten of andere werktuigen, in metaal of in andere materialen, waarvan de vervaardigingstechnologie, het bijwerken of herstellen sporen zou voortbrengen die
  de groeven van de polijststeen morfologisch
  zouden benaderen. Hoewel deze sporen mogelijkerwijze ook kunnen verkregen worden door
  het op ongebruikelijke wijze slijpen van voorwerpen met een totaal afwijkende vormgeving,
  zoals bijvoorbeeld een ijzeren bijl, toch laat het
  eenvormig karakter van de groeven veronderstellen dat hun morfologie eerder met de vormgeving van de gepolijste objecten verband
  houdt dan wel met een of ander specifiek slijpprocédé.
  Wat de polijststeen van De Holsteen in belangrijke mate van vele andere Westeuropese
  polijststenen onderscheidt, is de algehele afwezigheid van elliptische polijstkommen (cuvettes de polissage)46. Het voorkomen van dergelijke kommen, die meestal in verband gebracht
  worden met het polijsten van de bijl- of beitelvlakken, blijkt evenwel geenszins een conditio
  sine qua non te zijn om van een volwaardige
  polijststeen te kunnen gewagen. Niet alleen
  49
  
  D. HUYGE
  
  LENOTE
  
  45
  
  _
  
  40
  
  -
  
  35
  
  -
  
  A
  
  <?
  
  A
  0
  A
  
  30
  
  -
  
  25
  
  -
  
  0
  ^ ' '
  
  ^
  
  ,
  0
  
  ^
  
  20
  
  /
  15
  
  1
  
  -
  
  /
  /
  
  18
  Lengte-breedte
  correlatiegmfiek van de polijstgmeven van Slenaken, Hollange en Zonhoven
  (deze
  laatste schematisch
  aangegeven door het maximale
  verspreidingsareaal van de
  verhoudingen op de grafiek
  
  1
  
  1
  
  /
  /
  
  1
  1
  0
  
  _
  o
  
  ^
  
  van fïg. 16).
   10
  
  -
  
  ^
  s''
  
  5 -i
  
  ^ y '
  
  \_
  
  o
  
  SLENAKEN
  
  A
  
  HOLLANGE
  
  — ——ZONHOVEN
  0
  
  1
  0.5
  
  1.0
  
  1.5
  
  2.0
  
  2.5
  
  komen heel wat polijststenen voor die uitsluitend polijstgroeven vertonen 47 , maar bovendien zijn ook verscheidene exemplaren bekend
  waarbij groeven uitsluitend met polijstvlakken
  geassocieerd zijn48. In opvallende mate blijken
  polijstkommen en -vlakken zelfs wederzijds
  uitsluitend. Van het 50-tal ons bekende polijststenen in België, Nederland en Frankrijk die
  naast groeven ook polijstkommen en/of -vlakken vertonen, zijn er slechts 13 of 14 waarbij
  kommen en vlakken tegelijkertijd voorkomen.
  In dit opzicht hoeft het dus geen verbazing te
  wekken dat polijstkommen op de polijststeen
  van De Holsteen niet aanwezig zijn.
  Verondersteld kan worden dat het toegepaste pohjstprocédé eerst en vooral bestond uit
  een fatsoenering van de voorbekapte voorwerpen in de polijstgroeven met afgeronde bodem,
  waarbij niet alleen de boorden, maar ook de
  zijvlakken - zij het misschien slechts gedeeltelijk - tegelijkertijd werden geslepen49. Het voorbereiden van een snede geschiedde, zoals
  hogerop reeds gezegd, mogelijk in de scherp Vvormige groeven en de groeven van zeer be50
  
  3.0
  
  3.5
  
  1
  40
  
  4.5
  
  Correlation chart of length and
  width of the grinding grooves at
  Slenaken, Hollange and Zonhoven (the latter represented
  schematically by the maximum
  dispersion area shown by the
  chart fig. 16).
  5 0 cm !
  
  perkte afmetingen. Het fijnslijpen van deze
  snede en de verdere afwerking van de vlakke
  of licht convexe bijl- of beitelvlakken, de zijvlakken, kon dan op het polijstvlak plaatsvinden.
   Het lijkt ons evident dat een dergelijk slijpprocédé, zeker in het geval van De Holsteen,
  slechts voor relatief kleine objecten optimaal
  
  len komen meer dergelijke kommen dan groeven op eenzelfde polijststeen voor. Misschien
  mag de mogelijkheid niet uitgesloten worden dat een andere, thans bedolven zandsteenblok
  van De Holsteen dit soort van polijstsporen zou vertonen. Een dergelijke situatie werd geconstateerd met betrekking tol het polijststenen-ensemble van Pouline te Villerable in Loir-etCher (Despriée & Leymarios 1974, 169-170, 200), waar één van de polijststenen uitsluitend
  groeven vertoont, een andere hoofdzakelijk kommen en grote vlakken. Hoewel het gelijktijdig gebruik van deze polijststenen uiteraard niet kan bewezen worden, toch kan men zich
  gemakkelijk voorstellen dat objecten hier in twee stadia op verschillende polijststenen werden afgewerkt: modellering en polijsting van de boorden in de groeven (die een afgeronde
  bodem vertonen) en polijsting van de vlakken en aanslijpen van de snede in de vlakke polijstsporen.
  47 Dit is het geval voor haast één derde van de Franse polijststenen. Meestal gaat het hier
  wel om exemplaren met een zeer beperkt aantal groeven (1 tot 4).
  48 Naast de polijststeen van De Holsteen zijn ons nog een achttal Franse polissoirs bekend
  die deze associatie vertonen.
  49 Recent experimenteel onderzoek (Harding 1987, 39) heeft trouwens uitgewezen dat een
  dergelijke polijstmethode een zeer tijd- en energiebesparende manier van werken is.
  "De Holsteen" te Zonhoven
  
  50 De afmetingen van de
  groeven van de polijststeen
  van Slenaken werden gereconstrueerd aan de hand van het
  gepubliceerde
  grondplan
  (Modderman 1960-61, afb. 2).
  Die van de polijststeen van
  Hollange worden opgegeven
  door A. Marchal (1947, 118).
   51 Zulks is bijvoorbeeld het
  geval voor de polijststeen van
  Miécret en voor de drie exemplaren van Saint-Mard, alsook
  voor tal van Franse polijststenen. Etnografisch of paleoetnografisch vergelijkingsmateriaal is voorhanden bijvoorbeeld uit Oost-Australië, waar
  polijstsporen gewoonlijk in
  concentraties
  voorkomen
  langsheen de randen van rivierbeddingen of ondiepe regenwaterpoelen (Dickson 1981,
  43).
  52 Zoals hierboven reeds
  gezegd (cf. noot 46) willen wij
  de mogelijkheid niet uitsluiten
  dat andere, thans bedolven
  zandsteenbiokken nog polijstsporen zouden vertonen.
  toepasbaar is. Het ondiepe karakter van de
  groeven (tot maximaal 2,2 cm diep) en de relatieve beperktheid van het weliswaar intens
  gepolijste, maar weinig uitgesleten polijstvlak
  wekken niet de indruk dat hier grote voorwerpen zouden kunnen afgewerkt zijn. Naast de
  diepte wijzen trouwens ook de andere dimensies van de polijstgroeven in die richting.
   Hoewel het zeker niet in onze bedoeling ligt
  ons binnen dit bestek aan een vergelijkende
  morfometrische studie van polijststenen te
  wagen - wat de beschikbare documentatie trouwens niet toelaat - toch is het instructief om aan
  de hand van de grafiek van fig. 18 even op belangrijke verschillen met betrekking tot de afmetingen van polijstgroeven te wijzen. Op deze
  grafiek is het maximale verspreidingsareaal
  van de lengte-breedte verhoudingen van de polijststeen van De Holsteen schematisch weergegeven in vergelijking tot de lengte-breedte
  verhoudingen van de polijstgroeven van de
  stenen van Slenaken en Hollange50. Het is duidelijk dat de metrische karakteristieken van de
  groeven van laatstgenoemde polijststenen in
  belangrijke mate afwijkend zijn van die van De
  Holsteen en dat deze groeven in het geval van
  Slenaken aanzienlijk langer, in het geval van
  Hollange zowel langer als breder zijn. Met betrekking tot de groefdiepten, in belangrijke
  mate correlatief met de andere dimensies, doet
  zich - voor zover wij hebben kunnen nagaan een gelijkaardige afwijking voor. Het is bovendien opvallend en allicht significant dat zowel
  de polijststeen van Slenaken als die van Hollange elliptische polijstkommen vertonen, in
  beide gevallen trouwens numeriek beter vertegenwoordigd dan polijstgroeven. Hoewel ook
  de aangewende slijpmethode, de armslag van
  de slijper en de mogelijkheden of beperkingen
  van het slijpsteenoppervlak hier een zekere rol
  kunnen hebben gespeeld, toch lijkt het samengaan van polijstkommen en groeven van respectabele afmetingen er onzes inziens op te
  wijzen dat het formaat van de geslepen lithica
  hier van een andere orde is geweest dan in het
  geval van De Holsteen.
   Een ander aspect dat als een argument voor
  het prehistorisch gebruik van de polijststeen
  kan gelden is de overduidelijke associatie tussen reeksen van polijstsporen en natuurlijke
  depressies in het steenoppervlak. Dit geldt voor
  de groepen polijstsporen PI en P2 in relatie tot
  een uitgerekt ovaalvormige depressie en voor
  de groepen P4 en P5 in relatie tot een diepe
  uitholling. Dergelijke relatie tussen polijstsporen en natuurlijke bekkens werd met betrekking
  tot tal van polijststenen waargenomen en is ook
  
  etnografisch gedocumenteerd51. Men mag aannemen dat deze bekkens als reservoir voor
  water dienst deden, een vloeistof die bij de
  activiteit van het polijsten blijkbaar onmisbaar
  was, niet alleen als glij- en koelmiddel, maar
  ook om het gevormde slijpstof te evacueren.
  Om het schuureffect te vergroten en vooral in
  het geval van niet-zandstenen polijststenen kon
  een fijn medium, meestal zand, als abrasiemiddel aan het water worden toegevoegd.
  Een laatste, maar misschien helemaal niet
  onbelangrijke merkwaardigheid betreffende
  het complex van De Holsteen is het feit dat
  slechts één van het tiental thans zichtbare zandsteenbiokken polijstsporen vertoont52. Uit de
  opgravingsgegevens blijkt immers duidelijk dat
  zelfs in prehistorische tijden meerdere steenblokken tegelijkertijd aan de oppervlakte zichtbaar moeten geweest zijn. Men kan zich moeilijk voorstellen dat moderne gebruikers van de
  polijststeen, bijvoorbeeld de bewoners van de
  nabijgelegen hoeve (op de luchtfoto van fig. 4
  uiterst links), in dit opzicht zeer selectief zouden geweest zijn. Het is bovendien ook niet zo
  dat het zandsteenblok van de polijststeen het
  dichtst bij deze hoeve gesitueerde zandsteenblok zou zijn. Men kan dan ook veronderstellen dat het gebruik van de bewuste polijststeen
  traditioneel bepaald moet geweest zijn, een
  gebruik dat mogelijkerwijze tegen een magisch-religieuze achtergrond moet worden geduid en derhalve veeleer naar een prehistorische denkwereld dan naar een moderne utilitaristische idee verwijst.
   8
  
  Besluit
  
  Het archeologisch onderzoek van het Holsteenterrein heeft aangetoond dat naast een
  vroeg- of midden-mesolithische bezetting van
  het site, ook in een latere periode, tijdens het
  Neolithicum of de Bronstijd, prehistorische
  lieden op het terrein actief geweest zijn. Het
  feit dat uitsluitend een schilfer van een gepolijst voorwerp met zekerheid aan die activiteit
  kan worden toegeschreven, wijst er op dat hier
  slechts beperkte of zeer specifieke handelingen
  werden verricht. De kenmerken van de polijstsporen op een van de stenen van het Holsteencomplex laten toe deze steen nauw te associëren met elders gedocumenteerde polijststenen,
  waarvan de authenticiteit door archeologisch
  vondstenmateriaal of zelfs via etnografische
  informatie met zekerheid vaststaat. Zonder dat
  een absoluut bewijs voor het prehistorische
  karakter van de polijststeen kan worden gele51
  
  D. HUYGE
  
  verd, wijzen alle aangehaalde argumenten er
  rechtlijnig op dat de polijststeen van Zonhoven
  als een authentiek prehistorisch monument kan
  worden bestempeld. In zoverre de erosie op het
  steenoppervlak niet te ingrijpend is geweest,
  zou een experimentele reconstructie van het
  polijstproces in samenhang met een microscopisch onderzoek van de bestaande en gereproduceerde polijstsporen - in de zin van de
  gebruikssporenanalyse - misschien een sluitend antwoord kunnen bieden.
  Met het door ons uitgevoerde onderzoek
  zijn de archeologische potentialiteiten van het
  Holsteenterrein dus zeker niet ten volle uitgebaat. Verdere opzoekingen op het terrein zouden ons allicht in staat stellen de mesolithische
  occupatie beter te documenteren. Een meer
  grootschalige opgraving in de ruimere omgeving van de polijststeen zou misschien nog andere elementen opleveren ter staving - of even-
  
  tueel ter ontkenning - van zijn prehistorisch
  karakter. Zeker zou ook moeten worden nagegaan of niet nog elders op het terrein, onder de
  thans bedolven blokken, polijststenen voorkomen.
   Op ruimere schaal zou een vergelijkende
  morfometrische studie van de polijstsporen en
  van gepolijste voorwerpen op vindplaatsen uit
  de omgeving misschien tot interessante inzichten kunnen leiden. Een doorgedreven vergelijkend onderzoek met andere als polijststeen
  bestempelde fenomenen, zowel in binnen- als
  buitenland, zou ons zeker toelaten het al dan
  niet prehistorisch karakter op basis van meer
  objectieve criteria te onderscheiden. Een beetje
  meer wetenschappelijke aandacht voor polijststenen in het algemeen zou er trouwens ook toe
  bijdragen dat deze weinig bekende en ondergewaardeerde monumenten op een meer effectieve manier zouden worden beschermd53.
  SUMMARY
  "De Holsteen" at Zonhoven (province of Limburg): Geo-archaeology of a prehistorie
  landscape
  The locality of De Holsteen, in the eastern part
  of the Belgian municipality of Zonhoven, is
  well-known amongst geologists and prehistorians for the occurrence of a number of large
  sandstone blocks or boulders, one of which displays a large number of grinding traces and has
  been considered a prehistoric grinding stone or
  polissoir ever since its discovery in 1922. Following partial destruction of the site in the
  beginning of 1986, excavations were undertaken
  in the autumn of 1987 by the Laboratorium voor
  Prehistorie of the Katholieke Universiteit te
  Leuven.
   These excavations, carried out in the northern
  part of the /fotomi-complex, in the immediate
  vicinity of the grinding stone, took place with
  the aim of recovering new data relevant to the
  natural and archaeological history of the site. In
  addition, petrographical analyses were undertaken in order to determine the exact nature and
  geological origin of the type of sandstone. These
  analyses, together with geological data from the
  excavation, clearly indicate that the boulders of
  De Holsteen originated on the spot by diagenesis
  of tertiary quartz-sands belonging to marine or
  coastal deposits of middle miocene age (Bolderian). Although the precise lithification processes
  are imperfectly understood and are probably of
  complex nature, similar phenomena elsewhere in
  52
  
  the area, suggest that the formation of the sandstone is linked directly to the presence of lignite
  deposits in the tertiary sediments. These deposits
  most probably find their geological origin in the
  occurrence of creeks or marshes in the estuarine
  environment of the Bolderian epoch. Subsequently covered with miocene deposits of continental origin, which also belong to the Bolderian, the sandstone formations appeared at the
  surface as a result of periglacial pedimentation
  contributing to a complex phenomenon of reliefinversion in north-eastern Belgium; this resulted
  in the formation of the so-called Kempens Plateau, a depositional surface consisting of middle pleistocene terraces of the River Meuse.
   From the archaeological point of view, the excavation yielded only little, but nevertheless instructive evidence. Due to disturbances caused
  by previous diggings, no archaeological materials could be recovered in «fti. Apart from some
  rare late-medieval pottery fragments, the excavation yielded only about one hundred prehistoric
  flint artifacts, the greater part of which may be
  attributed to an early or middle mesolithic occupation of the site. Of more relevance to the
  grinding stone, was the recovery of a single chip
  or small flake of a polished object (axe or chisel), which was found in perturbed context at the
  base of the monument. The occurrence of this
  
  53 Onze dank gaat in de eerste plaats uit naar het Gemeentebestuur van Zonhoven, dat
  ons via een tijdelijk contract in
  staat heeft gesteld het onderzoek op De Holsteen uit te
  voeren en ons tevens materiële
  hulp heeft geboden. Prof. Dr.
  P.M. Vermeersch van het Laboratorium voor Prehistorie van
  de K.U.Leuven leverde financiële en logistieke steun. Wij
  danken hem tevens, alsook Dr.
  E. Paulissen van het Instituut
  voor Aardwetenschappen van
  de K.U.Leuven, voor de kritische commentaar bij een eerste
  versie van het manuscript. De
  heren R. Geeraerts en M. Van
  Meenen, eveneens van het Instituut voor Aardwetenschappen, zijn verantwoordelijk
  voor de realisatie van de illustraties. Voor de determinatie
  van een aardewerkfragment
  danken wij de heer A. Matthys.
  De heer R. Hendrikx van de
  Heemkundekring Zonhoven
  gaf ons inzage in het rijke archief van zijn vereniging. Hartelijk dank ook aan de heren R.
  Maes, amateurarcheoloog, en
  K. Vos, buurman van De Holsteen, wiens stimulerende belangstelling en daadwerkelijke
  hulp het onderzoek in grote
  mate vooruithielpen. Laatst
  maar niet in het minst danken
  wij de heren J. Albrecht en J.P. Polmans, ons door de gemeente ter beschikking gesteld, die zich uitstekend van
  hun opgravingstaak hebben
  gekweten.
   "De Holsteen" te Zonhoven
  
  sole element certainly indicates that human activity during the Neolithic or Bronze Age period
  must have been very restricted in scope and did
  not at all involve habitation of the site. Apart
  from the presence of this object, which is to be
  regarded as a strong argument in favour of the
  prehistoric date of the grinding stone, the complete absence of oxidation traces on the stone
  surface may also be seen as an indication that
  the grinding traces did not result from the fabrication or resharpening of modern (medieval or
  later) metal objects. Moreover, the intrinsic
  characteristics of the polishing traces, to the
  number of 52 and including 51 grooves of varying dimensions and a single polished flat surface, correspond very well to the general morphological characteristics of Western European
  ground stone instruments. The observed concurrence on the stone surface of grinding grooves
  and natural depressions or basins, which may
  have served to contain grinding media (abrasiv-
  
  es) and water (as a lubricant and cooling-fluid
  and for the evacuation of grinding dust), is an
  association which is not only attested archaeologically elsewhere, but which is also documented ethnographically (e.g. in Australia). Whereas
  stratigraphic data clearly suggest that even in
  prehistoric times several boulders of the Hol5tee/i-complex must have been visible at the surface, it is most peculiar that only one of these
  displays traces of grinding. This may possibly
  point to the traditionally determined use of a
  specific stone, perhaps involving magical or
  religious practices, which, of course, would relate rather to a prehistoric world of thought than
  to a modern utilitarian conception. Eventually,
  experimental replication of the grinding process
  should be attempted, which together with microscopical analyses of existing and reproduced
  grinding traces, may lead to definite proof with
  regard to the authentic prehistoric character of
  the polissoir.
   BIBLIOGRAFIE
  
  D E B A I L L E E. 1925: Découverte d'un polissoir fixe
  dans le bois communal de Miécret (province de
  Namur), Bulletin de la Société d'Anthropologie de
  Bruxelles 40, 241.
  AMBLARD S. 1983: Inventaire des Mégalithes de
  la France. 8 -Puy-de-Dóme, I er Supplément a "Gallia Préhistoire", Paris.
  BAMPS C. 1886: Aper^u sur les découvertes de
  monnaies et d'autres antiquités antérieures au
  moyen age faites dans Ie Nord, l'Ouest et Ie centre
  de la province du Limbourg Beige, Bulletin de la
  Section littéraire de la Société chorale et littéraire
  des Mélophiles de Hasselt 23, 73-160.
  BAMPS C. 1888: Considerations sur les bloes erratiques d'origine scandinave ou finlandaise recueillis dans la Campine limbourgeoise, Bulletin de la
  Section littéraire de la Société chorale et littéraire
  des Mélophiles de Hasselt 24, 19-29.
  BAUWENS-LESENNE M . 1968: Bibliografisch repertorium van de oudheidkundige vondsten in Limburg, behoudens Tongeren-Koninksem (vanaf de
  vroegste tijden tot de Noormannen), Nationaal Centrum voor Oudheidkundige Navorsingen in België,
  Oudheidkundige repertoria. Reeks A, VIII, Brussel.
  CORDIER G . 1963: Inventaire des Mégalithes de la
  France. 1 -Indre-et-Loire, l" Supplément a "Gallia
  Préhistoire", Paris.
  DAVID Y. 1987: Bijdrage tot de petrografische
  kennis van De Holsteen en andere grote 'zwerfstenen' in de Limburgse Kempen, onuitgegeven
  licentieverhandeling, R.U.Gent.
  DE BEHAULTDE DORNON A. 1924: Les grosses
  pierres de Genck et de Zonhoven, Annales de la Federation archéologique et historique de Belgique
  39. Tongns 1923, 123-127.
  DÉCHELETTE J. 1908: Manuel d'an:héologie préhistorique, celtique et gallo-romaine, vol. I:
  Archéologie préhistorique, Paris.
  DE LOË A. 1896: Les roches-polissoirs du "Bruzel"
  a Saint-Mard (Province de Luxembourg), Annales
  de la Société royale d Archéologie de Bruxelles 10,
  109-113.
  DE LOÉ A. 1903: Fouilles au pied des roches-polissoirs du "Brusel" a Saint-Mard, Bulletin des Commissions royales d'Art et dArchéologie 42, 96-100.
   DE LOÉ A. 1910: Nouvelle note sur les roches-polissoirs du "Bruzel" a Saint-Mard (Province de Luxembourg), Annales de la Société royale dArchéologie de Bruxelles 24, 443-451.
  DE LOÉ A. 1928: Musées royaux du Cinquantenaire
  d Bruxelles. Belgique Ancienne. Catalogue descriptif et raisonné, I. Les ages de la pierre, Bruxelles.
  DELVAUX E . 1887: Description sommaire des
  bloes colossaux de gres blanc cristallin, provenant
  
  53
  
  D. HUYGE
  
  de l'étage supérieur, dont la rencontre a été signalée
  par Fauteur, dès 1867, en différents points de la
  Campine limbourgeoise, Annales de la Société géologique de Belgique 14, 117-130.
  DESPRIÉE J. & L EYMARIOS C. 1974: Inventaire
  des Mégalithes de la France. 3 - Loir-et-Cher, I er
  Supplément a "Gallia Préhistoire", Paris.
  HUYGE D. 1985b: An Early Mesolithic Site at Zonhoven-Kapelberg (Belgian Limburg), Notae Praehistoricae 5, 37-42.
  HUYGE D. 1986: Een vroeg-mesolithisch wooncomplex te Zonhoven-Kapelberg (Belgisch
  Limburg), Notae Praehistoricae 6, 29-32.
  DICKSON F.P. 1981: Australian Stone Hatchets. A
  Study in Design and Dynamics, Sydney.
  HUYGE D. 1987: De Holsteen van Zonhoven. Historiek en toekomst van een miskend monument,
  Limburg 66, 17-20.
  GERMOND G. 1980: Inventaire des Mégalithes de
  la France. 6 -Deux-Sèvres, I er Supplément & "Gallia
  Préhistoire", Paris.
  MARCHAL A. 1947: Note sur le polissoir de Hollange (prov. de Luxembourg), Annales de I'Institut
  archéologique du Luxembourg 78, 117-124.
  GRUET M. 1967: Inventaire des Mégalithes de la
  France. 2 - Maine-et-Loire, I e r Supplément è "Gallia
  Préhistoire", Paris.
  MODDERMAN P.J.R. 1960-61; Een slijpsteen bij
  Slenaken, Limburg, Berichten van de R.O.B. 10-11,
  542-545.
  GULINCK M. 1961: Note sur le Boldérien
  d'Opgrimbie (Campine) et remarques sur les gres
  "erratiques" du Limbourg, Bulletin de la Société
  Beige de Geologie, de Paleontologie et d'Hydrologie 70, 297-302.
  PEEK J. 1975: Inventaire des Mégalithes de la
  France. 4 - Region parisienne, I er Supplément a
  "Gallia Préhistoire", Paris.
   GULLENTOPS F . 1972-73: Grainsize and Mineralogy of Miocene glass-sands of Maasmechelen,
  Belgian Limburg, Mededelingen Rijks Geologische
  Dienst, Nieuwe Serie 23, 25-34.
  GULLENTOPS F., MULLENDERS W. & COREMANS M. 1966: Etude de la plaine alluviale du
  Kaatsbeek a Diepenbeek (Limbourg Beige), Acta
  Geographica Lovaniensia 4, 141-150.
  HAMALNANDRIN J.
  & SERVAIS J. 1926:
  
  Le
  
  polissoir néolithique de Zonhoven (Province de
  Limbourg, Belgique), L'Homme Préhistorique 11,
  225-230.
  HAMALNANDRIN J . & SERVAIS J. 1931: Le
  Polissoir néolithique de Velaine-sur-Sambre,
  province de Namur (Belgique), Bulletin de la
  Société Préhistorique Franqaise 28, 66-71.
  HARDING P. 1987: An experiment to produce a
  ground flint axe. In: S I E V E K I N G G . D E G. & NEWCOMER M.H. (Ed.), The human uses of flint and
  chert, Cambridge, 37-42.
  HOOF D. 1970: Die Steinbeile und Steinaxte im
  Gebiet des Niederrheins und der Maas, Bonn.
  HUYGE D. 1985a: Een vroeg-mesolithische nederzetting te Zonhoven-Kapelberg, Limburg 64, 183202.
  54
  
  SCHNEIDER E. 1939: Material zu einer arvhdologischen Felskunde des Luxemburger Landes, Luxemburg.
  SCHUERMANS H. 1862: Notice sur les monuments
  du Limbourg antérieurs au moyen age, Bulletin des
  Commissions royales d'Art et dArchéologie 1, 83129.
  SMITS G. 1939: De polijststeen van Zonhoven, De
  Wielewaal 6, 91-94.
  SMITS G. 1949: Voorhistorische werktuigen IV, Het
  Oude Land van Loon 4, 108-120.
  VAN DE POEL B . 1932: Esquisse d'une monographic géographique de la Campine, Leuven.
  VAN DE POEL B . 1936: De Limburgsche Kempen.
  In: LYNA J. (o.l.v.), De Limburgsche Kempen,
  Hasselt, 23-42.
  VAN DE POEL B. 1946: De bodem van Limburg
  (tweede deel). De Tijdspiegel 1, 16-21.
  VAN DE POEL B. 1947: De cromlech van het
  Koninklijk Atheneum te Hasselt en de voorhistorie.
  De Tijdspiegel 2, 163-171.
   VAN HOETER F. 1935: Apropos du pohssoir néolithique de Zonhoven, Bulletin de la Société myale
  beige d'Anthnopologie et de Préhistoire 50, 412.
  