title: None
text: D e a a n k o m st v a n de o n d e rp a sto o r, Jo h a n n e s M ich iel
  B o u ch o u t, b ra ch t d e zong v o o r een b eh o o rlijk o n d e rd ak m e­
  d e 9. D a a r d e a a n ste llin g slech ts g o ld v o o r zover h e t aa n ­
  ta l co m m u n ican ten , d a t o p d a t o g e n b lik 7 1 6 b e d ro e g , n iet
  o n d er 7 0 0 zou d a le n , w a re h e t v o o rz ich tig ge w ee st zich
  v o o ra lsn o g aan een n o o d o p lo ssin g te h o u d en . H e t d o rp s­
  b e stu u r, en m et n am e d e h o o fd m a n , Jo h a n n e s D e se ck , en
  d e se cre taris, P ie te r J o z e f M e rg a e rt, dach ten er an d ers ov er.
   E r zou een n ieu w h u is w o rd e n g e b o u w d . E r w e rd ten an d e­
  re n iet g e tre u z e ld ; o n m id d e llijk g in g m en aa n h e t w e rk ;
  m en k o ch t de v e reiste b o u w m a te ria le n e n ste ld e een m e tser
  aan . O n d e r de v o o rn aa m ste lev e ran ciers v o o r die b o u w is
  m en w el en igszin s v e rw o n d e rd A n th o n is P e e lla e rt te o n t­
  m oeten . D ez e ou d-sch ep en en to e k o m stig e b u rg e m e e ste r van
  D ik sm u id e , d ie h e t a m b t v a n n o ta ris w aarn am en als re ch ts­
  8. D. Lescouhier, Geschiedenis van het kerkelijk en godsdienstig
  leven in West-Vlaanderen. Brugge 1926, blz. 308. Naar de inlichtin­
  gen, die ik aan prof. kan. P. Declerck te danken heb, werd pastoor
  van Elslande op 22 augustus 1728 te leper geboren, volgde in 1749
  als seminarist de lessen bij de Jezuïeten te leper, en ging de theolo­
  gie studeren te Douai.
   9. Naar de inlichtingen die ik aan prof. kan. P. Declerck te dan­
  ken heb, werd onderpastoor Boucliout op 13 december 1743 te
  Diksmuide geboren, studeerde te Douai, en werd vermoedelijk in
  1769 Driester gewijd.
  k u n d ig ra ad g e v e r v an d e p aro ch ie w a s o p g e tre d e n , v e rsm a a d ­
  d e h et n ie t d e 6 1 .5 0 0 b ak sten en d ie v o o r de b o u w v e re ist
  w a s, te lev e re n . In 1 7 7 2 k w am het h u is k la a r ; lan g h e e ft de
  n ie u w e o n d e rp a sto o r h et n ie t b ew o o n d . I n 1 7 7 5 h e e ft hij
  in d e rd a ad de p aroch ie v e rla te n , en w o rd t op 18 a u g u stu s
  om d a t ja a r vervan gen d o o r «c a p p e la e n C la e rb o u t».
   O n d e r d e besch eid en die bij h e t v e rz o e k sch rift w a re n g e­
  v o eg d , is v an b e la n g v o o r de n ad ere k en n is v a n h et d o rp s­
  leven te K le rk e n in d ie tijd , een n aa m lijst v an d e ge zin s­
  h o o fd e n m e t de aan w ijzin g v an h e t a a n ta l gezin sled en b o ­
  ven d e e lf jare n , en g e v o lg d d o o r en k ele b elan gw e k k e n d e
  to elich tin gen o v er d e to e sta n d v an d e p aroch ie. H o e w e l m en
  zich k an a fv rag e n o f d e h o o fd m an en zijn se cre taris b ij h et
  o p ste lle n v an d ie n aa m lijst g e w ete n sv o l n ag egaan h eb b en
  o f de k in d e re n w el aan d e lee f tijd s v o o rw aard en (1 1 en
  14 j . ) v o ld ed en , en in h et b ela n g v an h u n v erzo ek , n ie t
  en igszin s d ie le e ftijd h e b b en o p ged re v en , b lijft d it stu k b e ­
  la n g rijk g e n o e g o m o n v erk o rt te w o rd en a fg ed ru k t.
   NAAMLIJST
  Pertinente ende prompte lijste van alle de menagen ofte huysgesinnen, communicanten ende kynderen van der oude van elf tot
  veerthien jaeren complet, staende oock int corte communicanten te
  worden, met de naemen van de huysmeesters ende huysvrauwen,
  bevonden binnen de prochie van Clercken, plattelant van het Brughsche Vrije in Vlaenderen, onder het bisdom van Ipre, volghens de
  visite bij de onderschreven hooftman ende schrijver dersclver pro­
  chie in de maendt meye 1770 daertoe ghedaen, als volght:
  Naemen van de huysmeesters
  ofte huysvrauwen.
   Nombers van
  de communicanten
  
  Nombers van
  kynders van
  elf tot 14 jae­
  ren complet
  
  Alvooren, heer ende meester Ivo Ignatius
  de Puudt, pastor,
  Jacobus Costenobel
  Jacobus Maes
  Sieur Joannes Igodt
  J.B. vanden Broucke
  
  2
  6
  4
  3
  3
  
  0
  0
  0
  0
  0
  
  Ferdinande Mahieu
  Joannes de Sot
  Jan Braem
  Jan Matheus
  
  2
  4
  3
  2
  
  1
  1
  0
  0
  
  Policarpus Laga
  Isabelle van Duyfhuys
  Philippus Potduvin
  Jacques de Bruyne f. Pieter
  Vidua Thomas Boeck
  Joannes vanden Broucke
  Pieter Bernaert
  Jan vander Sype
  Anthonius Sesien
  Pieter Blancke
  Joannes Reynout
  Joannes Packet
  Joseph Igodt
  Benedictus Rijckaert
  Joannes Verbeke
  Vidua Joseph Muylle
  Pieter vande Velde
  Pieter Dhulster
  Pieter Tant
  Joseph Alberecht
  Joannes Tant
  Andries Albereght
  
  3
  4
  2
  7
  
  0
  0
  0
  0
  1
  1
  2
  1
  0
  0
  0
  1
  0
  0
  0
  0
  1
  0
  0
  2
  1
  0
  
  Joseph de Meulenaere
  Carel François Landtseune
  François Reybrouck
  Joannes van Raes
  Jacobus de Sot
  Franciscus Delporte
  Vidua Philippe Hosten
  Jacques Vercooren
  Vidua Marcellus Verbrugge
  Vidua Valentyn Derdaele
  Jacobus Noé, d’oude
  Jacobus Noé, de jonghe
  Joannes Martin de Bruyne
  Joannes Barberi
  Vidua Pieter de Bez
  Franciscus de Leu
  J.B. Valentin
  Jacobus f. Joannes de Bruyne
  J.B. Castelin
  Joseph van Ronse
  Jacobus Clauw
  
  2
  6
  4
  5
  2
  7
  1
  2
  1
  2
  4
  2
  2
  2
  2
  2
  2
  3
  2
  4
  3
  
  1
  0
  0
  1
  0
  1
  0
  0
  0
  1
  0
  0
  2
  0
  0
  0
  0
  0
  2
  1
  0
  
  2
  3
  4
  3
  2
  4
  3
  4
  5
  3
  3
  3
  2
  2
  3
  6
  5
  2
  
  Jacques de Ruytter
  Joannes Schotte
  Pieter de Corte
  François Pollet
  Spiridion de Wilde
  Jan Gouwy
  François de la Outre
  Andries Florin
  Joannes Ignatus de Bruyne
  Philippe van Raes
  Jan Baptiste van Driessche
  Pieter van Thourout
  Vidua S. Maddelin
  Joannes Maddelin
  Jan Lapierre
  Carel Lapierre
  Tobias de Clercq
  Pieter Cappelle
  Jacobus de Necker
  Joseph Billiet
  
  Laureins François
  
  Joseph van Overbeke
  Pieter de Necker
  Joannes den Duyver
  Ferdinande van Overbeke
  Pieter vander Haeghe
  Joannes Jacobus Muyssen
  Emanuel van Raes
  Jacobus de Witte
  Aernoud Verfaillie
  Richardus van Hee
  Antonius Messelier
  Antonius Gyselen
  Benedictus Jacques
  David de Coker
  Vidua N.  Pieter Clauw
  Jacobus de Wilde
  Antonius Verslijpe
  Bernardus Verslijpe
  Christiaen Dumolin
  Jacobus Reybrouck
  Jan Baptist Dumoulin
  Joseph Clauw
  Christiaen Vermeersch
  Pieter Verslijpe f. Nicolai
  Joannes Verslijpe
  Jacobus van Hee
  Nicolaus Vermeersch
  Pieter Joannes Pysson
  Jacobus Sinnagel
  Joseph Waterbley
  Pieter Verslijpe f. Jan
  Ignatius Bogaert
  Joseph den Duyver
  Joannes Beauprez
  Joseph Bogaert
  Jacobus Tant
  Jacobus van Daele
  Laurens de Bruyne
  Carel Pieters
  Emanuel Pieters
  
  2
  7
  1
  6
  2
  6
  2
  2
  8
  4
  2
  4
  4
  2
  4
  4
  5
  2
  3
  6
  6
  4
  2
  4
  8
  9
  2
  2
  2
  2
  6
  2
  2
  5
  3
  2
  2
  2
  2
  5
  2
  3
  2
  
  O
  0
  0
  1
  0
  1
  0
  1
  0
  0
  0
  1
  1
  1
  1
  0
  0
  0
  0
  1
  1
  1
  0
  0
  0
  1
  1
  0
  0
  1
  0
  0
  0
  0
  1
  0
  0
  1
  1
  0
  0
  o
  1
  
  Jacobus van Brabant
  Joannes van Brabant
  Jacobus f. Ignatius de Bruyne
  Vidua Pieter de Wijse
  Jacobus de Wijse
  Pieter Pieters
  Innocentius Tant
  Pieter Joannes Morisse
  Dominicus Verbeke
  Pieter Delheye
  Pieter Mahieu
  Vidua Juliaen de Wulf
  Constant François Verbeke
  Joseph Carnier
  François Beauprez
  Pieter Beauprez
  Carel Beauprez
  Jan Baptiste de Man
  Joannes Dumoulin
  Joannes de Cock
  Pieter de Cock
  Vidua Joseph van Staen
  Vidua Pieter Vereenooghe
  Vidua Jan Couvreur
  Donaes de Man
  Henricus de Grave, de jonge
  ... Verbeke
  Pieternelle filia Jacob Verbeke et Cathrine
  filia Joos Albereght, woonende met hun­
  ne ouders, hiervoren geobmitteert
  
  6
  3
  2
  3
  2
  2
  3
  2
  2
  3
  2
  1
  2
  2
  2
  3
  3
  1
  2
  2
  3
  2
  1
  1
  5
  2
  3.
   0
  0
  0
  2
  2
  0
  0
  2
  1
  0
  0
  0
  1
  0
  0
  1
  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0
  1
  1
  0
  
  2
  
  0
  
  Tsamen: 716
  
  75
  
  Tsamen: 208 menagen.
  Te weten, bij de kercke ende ontrent ’t
  quart heure van daer, 42 menagen
  140
  Ontrent eene alve ure van de kercke ende
  daerboven, 82 menagen
  276
  Ende drie quart uurs van de kercke ende
  daerboven, 84 menagen
  300
  
  12
  25
  38
  
  Aldus dese lijste van alle de huysgesinnen, huysmeesters, huys­
  vrauwen, communicanten ende kynderen, als soontens ende dochterkens, van der oude van elf tot 14 jaeren complet, staende in
  corten tijt oock communicanten te worden, bevonden in de voor-
  
  seyde' prochië van Clerckem, precijselijck ende ghetrauwe'lijck opge­
  nomen, geformeert bij de onderschreven Pieter Deseck, hooftman
  ende Pieter Joseph Mergaert schrijver der gemelde prochie, daertoe
  binnen deselve gevacheert hebbende op den len, 2en ende 3en
  meye 1770, énde tot afmeten d’extendue van diere in ’t leste van de
  maende april lestleden. Toorconde ondertekent: Pieter Deseck
  hooftman, ende P. Mergaett'.
  TOELICHTINGEN
  Reflectien nopende de menagén ofte huysghesinnen, communican­
  ten, situatie, stant, grotte, gheleghentheyt ende extendue der prochie
  van Clerckem, plattelandt van het Brughsche Vrije onder het bisdom
  van Ipre.
  Alvooren doet te noteren dat de prochie van Clerckem in haer
  selven begrijpt den nombre van 230Ö-1-60 roeden lants, volgens den
  terrier ten jaere 1686 gemaeckt door sieur Pieter de Vos geswooren
  lantmefcer ’s Lants van den Vrijen, boven noch 104 gemeten afge­
  nomen ende geuniert in ’s Majesteyts bosch van Houthulst.
  Voorts, dat deselve prochie is streckende suyt, oost ende noort­
  west beth als eene fflijlle ofte heure in langde, ende ontrent eene
  alve mijlle In de breete.
   Item, dat de kercke staet seer nabij op het noortwesteynde van
  diere, ontrent het ghescheed van dese ende de prochien van Woumen ende Eessene.
  Voorts, dat d’extendue van de kercke suytoostwaert tot de Heirstbaillie 10, volghens de maete danof gedaen in de maendt april 1770
  bestaet in beth als 1200 streckende roeden, wesende (tot 1400 in
  eene mijlle) 150 roeden meer als 3/4 van eene mijlle.
  Item, degonne van deselve kercke suytoostwaert tot het bosch van
  Houthulst, geseyt het Vrij Bosch, in beth als 1125 streckende roeden,
  sijnde 75 roeden meer als 3/4 van eene ure.
  Dat de weghen overal in den winter ende als het sterck regent,
  door de cleytaghtige aerde ende sleghten grondt teenemael ïnpraticable sijn soo tot de passage van menschen als beesten.
  Item, datter op deselve prochie van Clerckem conforme de voorenstaende lijste bevonden worden 208 huysgesinnen, 716 communican­
  ten ende 75' kynderen van beth als elf tot 14 jaeren complet, die
  oock in cas van swaere sieckten als communicanten souden moeten
  geadministreert worden, ende wanof een groot deel tot doen hunne
  10. Heirstbaillie, nu Terrest, wijk van Houthulst, cf. K. de Flou,
  Woordenboek der Toponymie, dl. XV (Brugge 1934), kol. 778.
  eerste communie, oock nogh, als naer betaemen, daegheüjcx geleert
  worden.
  Voorts, datter boven endc ontrent de drie quart heurs van de ker­
  cke bevonden sijn ter nombre van 84 huysgesinnen, 300 communican­
  ten ende 38 kynderen van 11 tot 14 jaeren, boven ende ontrent de
  alve mijlle van de kercke 82 menagen, 276 communicanten en 25
  kynderen ter oude van 11 tot 14 jaeren, ende ontrent een quart
  boven ende beneden ’tselve vanden bij de kercke maer den nombre
  van 42 menagen, 140 communicanten ende 12 kynder van 11 tot
  14 jaer complet.
   Vervolghens, het meeste ghemeente alsmede nomber van communi­
  canten ende kynderen ten uytcante van de prochie ende seer verre
  van de kercke bij ende ontrent den voorseyden bosch van Houthulst
  teenemael ongelettert ende van soo aerme gestaethede dat sij sonder
  hulpe van de disschegoederen ende aelmoessen van particuliere persoonen niet en connen subsisteren.
  Item, dat de gemelde prochie ende ten coste van de inwoonders
  derselver, sedert den jaere 1740 ende daervooren tot hedent den
  3en meye 1770 ter assistentie van den heer pastor aldaer ende ten
  dienste van het gemeente, als teenemael noodtsaeckelijck soo des
  sond-aghs ende ’s heylighdaegs als somtijdts ’s wekedaeghes, heeft
  geweest eenen tweeden priester religieus, soo tot celebreren de
  vroughmissen als tot andere noodtsaekelijcke diensten ende admini­
  stratie van de heylege sacramenten, om reden aldaer sedert langen
  tijdt ontrent de 700 communicanten hebben geweest, ende ter causen
  voorschreven door den heer pastoor alleen niet en connen bedient
  worden.
  Eyndelynghe, dat de prochiaenen van Clerckem geirne söuden ende
  willen hebben eenen tweeden priester assistent, cappellaen ofte on­
  derpastoor ten coste van d’eerweerde heeren geestelijcke thiendheffers
  aldaer, te weten, degonne van d’abdie van Anchin tot 2/3, ende
  degonne van het cappittel der cathedrale kercke van Sint-Donaes in
  Brugge, tot het resterende derde, soo op het fondament van alle
  hetgonne voorschreven als op het suffissant incomen van deselve
  geestelijcke thienden binnen de meergemelde prochie van Clerckem,
  doorgaende jaerlijcx beloopende meer als drie hondert en zes ponden
  grooten vlaemsch courant geldt.
  Brugge. Archief van het Bisdom.
  Klerken. Necessitas vicarii 1770,
  katern van 8 folio’s; f 2v-8.
   E.I. STRUBBE
  
  W E R K V A N R IJC K A E R T B R O U C K M A N
  EN AN DERE KU NSTW ERKEN
  IN D E K E R K V A N ST .-L A U R E IN S
  D e B rugse beeldho uw er, R ijckaert B rouckm an heeft, in
  h e t m idden van d e 17e eeuw , veel m eubels gem aakt voo r
  kerk en in h e t B rugse V rije. V o or d e k erk van D am m e m aak­
  te hij een p reeksto el *, voo r de k e rk van O edelem ook een
  preek sto el 2, voor de k erk van M aldegetn m aak te hij een
  ho o fd altaar d at echter vervangen w e rd in 1742 d o o r een
  altaar vervaardigd d o o r Jan V an H eck e (b eid e w erk en zijn
  n iet m eer op h u n plaats aanw ezig). V o or d atzelfde d o rp
  m aakte hij ook een p reek sto el en som m ige delen ervan zijn
  m isschien in de huidige preeksto el v e rw erk t 3. H e t is n iet
  onm ogelijk d at oo k h e t S t.-A nnaältaar in d e k e rk van M aldegem , een w e rk is van B rouckm an. B oven d a t altaar staat
  h e t jaartal 1653 en h e t w as in d a t jaar d at de b eeldho uw er
  ook de preeksto el en h e t h oo galtaar leverde. M isschien is
  d at h oo galtaar in h e t S t.-A nnaältaar v eran d erd to en Jan V an
  H eck e zijn nieuw hoo galtaar leverde. O o k v o o r de k e rk an
  O o stkam p leverde B rouckm an veel w erk m aar daarvan is
  alleen een biechtstoel overgebleven 4.
   O m de stijl van B rouckm an goed te leren kennen , m o et
  m en de k erk van St.-L aureins bezoeken. D aar zijn im m ers
  h et hoo fd altaar, een prach tig gestoelte en een biechtstoel
  vervaardigd d o o r B rouckm an en goed bew aard. H e t was
  ro n d 1654 d a t al die m ooie zaken in de k e rk kw am en . In
  d a t jaar althans w e rd de aanbesteding vo o r h e t hoogaltaar,
  tw ee zitsels en de com m uniebank, do o r B rouckm an o n d er­
  tek en d 5. D e com m uniebank is, in h e t m idden van de 19e
  1. R. Van den Berghe, Geïllustreerde Gids van Damme, blz. 66.
  2. Rijksarchief Brugge, Kerkfabriek van Oedelem, nr. 17 (rekening
  van 1665 tot 1667).
  3. De Potter en Broeckaert, Geschiedenis van Maldegem, Gent
  1870, blz. 117.
  4. A. Janssens de Bisthoven, Een biechstoel van Rijckaert Brouck­
  man in de kerk te Oostkamf in Handelingen van het Genootschap
  voor Geschiedenis te Brugge, 1954, blz. 55 en 56. In dit artikel wordt
  ook nog werk van Brouckman vermeld te Stalhille, Klemskerke en
  Snelkgem.
  5. Rijksarchief Gent, Kerkarchief van St.-Laureins (ongeclasseerd).
   Aanbesteding aan Rijckaert Brouckman, schrijnwerker te Brugge,
  van een hoogaltaar, twee zitsels en een communiebank in eiken en
  linden hout: «5 febr. 1654. Het hoogaltaer te maken van wageschot
  conform het patron hem overgeleverd zo hier na volgt: van onder
  
  eeuw , d o o r d e hedendaagse co m m uniebank vervangen en
  ook aan h e t h o o fd altaar is reeds heel w a t v eranderd. D e
  kolo m m en m et de bek ro n in g en h e t L ievevrouw b eeld zijn
  daar echter nog zoals zij in h e t b estek w erd en beschreven.
  H e t gestoelte, aan beide zijden van h et k oo r, is volledig
  gaaf bew aard. B rouckm an m aakte o ok een preeksto el voor
  de k e rk van S t.-L aureins m aar deze preeksto el zou, m idden
  de 19e eeuw , n aar de kapel van h e t klo o ster zijn overge­
  b rach t 6.
  een wageschot plankier, voort de onderste met de bovenste pytestaelen behoorlijck van groote met zes quieren en tusschen de piestoelen
  een nisse en daarnevens compertementen gelijck het paeteroen, voort
  vier colommen geel gesneden, voorts daerboven een friese in ’t mid­
  den een tabeltente, voorts de listen van behoorlijcke groote, voorts
  daerboven een cronement behoorlijck met O.L.Vrouwbeeld en daerboven een salvator.
  Voorts nog twee beelden op de assen, beelden genaemd Sinte Lau­
  wereins en Sinte Blasius, voorts nog twee frontispissen met twee
  inghels daerop mits dat de beelden moeten gesneden zijn van lindenhoudt.
   Voorts moet hij, Brouckman, ook maken een communiebanck, lang
  omtrent 28 voeten al van waegeschoodthout, met gedraeyde pielaerkens en daeronder een ligghende friese gesneden met fruytaese en
  daervoren een voetbanck en boven de pilaerkens een vaese met loofwerck, gesneden alles conforme het model of pateroen.
  Voorts moet hij, Brouckman, ook maken twee siegen, een voor de
  pastoor en de coster in te zitten en een voor de heer schepens en
  kerckmeesters in te zitten, welcke siegen moeten gemaeckt worden
  van vooren gelijck de communiebanck, voorts van achter met ge­
  draeyde pilaerkens en daerboven een faese met loof gesneden met
  een liste daerboven, onder de pilaerkens een banck met gedraeyde
  pilaerkens en onder het planckier van deylen. Ende al het hout, zo
  van de oughen autaer ende de communiebanck ende de siegen, moet
  al van goed, schoon, droog waegeschodt zijn, voorts moet hij Brouck­
  man, oock leveren al het ijsserwerck en het werck stellen op zijn
  kost. Het werck leveren zonder kosten, van uit het huis van Brouck­
  man tot in de kerck. Som: 123 pond 6 sch. 8 gr. vlaams (één derde
  contant, dus 61 pond 2 sch. 5 gr., nog een derde binnen het half jaer
  daer na en het ander derde binnen noe een half jaer). Brouckman
  moet ook een lindeboom hebben die op het kerckhof staet noordoost
  van de kercke. Voorts is hij Brouckman ook schuldig de hogen
  autaer van achter de lucken.
  [■Ondertekend] : Judocus B'lomme, pastoor, Adriaan Haerens, Rijckaert Brouckman, Abraham Van Teune, Pr. Heyne.»
  6.
   Dit wordt beweerd in een geschiedenis van St.-Laureins, ge­
  schreven door pastoor De Swaef op het einde van de 19e eeuw (in
  handschrift bewaard op de pastorij). De hedendaagse preekstoel in
  de kerk dateert, volgens het zelfde handschrift, van 1856. Misschien
  heeft men toen ook de communiebank vernieuwd. De preekstoel in
  het klooster blijkt, volgens zijn stijl, uit het begin van de 19e eeuw
  te dateren.
  B rouckm an h eeft zijn w e rk u itg ev o erd to en Judocus
  B lom m e p asto o r w as te St.-L aureins 7. Zoals in veel andere
  k erk en w erd en 'hier herstelling en aangebracht na de bescha­
  digingen tijdens de geuzenberoerten. M aar p asto o r B lom m e
  d u rfd e h et aan die herstellingen en verbeteringen lu xu euser
  te doen uitv o eren dan in som m ige an dere kerken. N aast de
  hierboven verm elde w erk en k o ch t hij nog 15 standaarden
  van de H . R ozenkrans voor 70 pond. H ij deed ook een
  schilderij m aken die 50 p o n d k o stte en een zilveren verg u l­
  de rem on stran s die m eer dan 100 p o n d ko stte. D e schilderij
  w erd do o r D e P o tte r aan Jacob van O o st toegeschreven 8.
   Zij stelde de verrijzenis v o o r en zij w erd , in 1890, bov en h e t
  gestoelte gehangen 9. W a t de rem on stran s b e tre ft, die is nog
  altijd in de kerk. H ij w erd in 1657 gem aakt d o o r C haerles
  L ijm s, goudsm id, volgens een m odel geteken d doo r Joos van
  G u ylck 10. D e rem on stran s w oog 116 oneen en k o stte 1
  pon d en 1 schelling p e r once. H ij zou geb ru ik t w o rd en op
  h e t hoogaltaar m aar ook op h e t L ieve-V rouw altaar bij fees­
  ten van de H . Scapulier. D a t laatste altaar m oest d a n ook
  h elp en in de betaling. D aarbij zouden speciale geldom ha­
  lingen gedaan w o rd en en e r zou een offerb lo k geplaatst
  w o rd en. E igenlijk h ad m en h e t gew aagd die kostelijk e re ­
  m onstrans te doen m aken o m d at Joris N u y t daarvoor 100
  p o n d voorzien h ad in zijn testam ent. H e t sterfh uis v a n die
  m ilde schenker w as echter zw aar belast en d e erfgenam en
  k on den h e t geld n iet geven. D e w e t van M aldegem legde
  dan ook beslag op nog te vereffenen schulden om toch nog
  iets te hebben. D e goudsm id L ijm s m oest w achten to t 1661
  voo raleer hij zijn geld kreeg.
   O o k R ijckaert B rouckm an m oest, in 1658, een proces
  7. Zie, in verband met deze pastoor, D. Verstraete, Parochiaal
  leven in de 17e en 18e eeuw, in Appeltjes van het Meetjesland, nr. 7,
  
  blz. 98-99.
  8. De Potter en Broeckaert, Geschiedenis van St.-Laureins, blz. 12,
  Gent 1870.
  9. Handschrift pastoor De Swaef. - Volgens ooggetuigen, zou deze
  schilderij pas na de laatste oorlog uit de kerk verdwenen zijn maar
  niemand weet waar zij is. Er zijn zo veel kunstwerken uit oüze
  landelijke kerken verloren gegaan, de parochianen zouden daar meer
  acht moeten op slaan. Zo werd b.v. te Ursel, een schilderij, toege­
  schreven aan De Liemaecker en de Geboorte voorstellend, uit de
  kerk naar de pastorij overgebracht. Deze schilderij stond gedurende
  Veel jaren in de pastorij maar nu is de pastoor verplaatst en men
  weet niet goed wat er met dit kunstvol doek gebeurd is.
  10. Gent, R.A., Kerkarchief St.-Laureins, ongeclasseerd.
   inspan nen om d e laatste b etaling voo r zijn geleverd w e rk
  te bekom en. P asto o r B lom m e h ad gehoopt d a t de tiendenh effer, h e t k a p itte l v an D o o rn ik , zou tussenkom en in de
  o n k osten, al w as h e t m aar in de b etaling van d e tiendenklok. D eze k lok w as oo k herg o ten en g ro ter gem aakt. M aar
  D o o rn ik Het w e ten d a t de k erk van S t.-L aureins veel te veel
  geld h ad uitgegeven. D e com m uniebank, h e t hoo galtaar en
  h e t gestoelte h adden sam en 123 p o n d gekost. P reek sto el en
  b iechtstoel hadden sam en 83 p o n d gekost. D o o rn ik zegde
  d at h e t n iet geoorloofd w as zulk-; kostelijk e zaken te m aken
  in een troeb ele tijd. D aarbij kw am dan nog een schilderij
  van 50 po n d , 70 p o n d voo r standaarden van de H. R ozen­
  krans, een rem on stran s van m eer d an 100 p o n d en ten
  slotte h ad m en nog v o o r 34 p o n d herstellingen gedaan aan
  de p astorij. D o o rn ik bew eerde d a t d e p a sto o r en d e k oster
  m eer geld verdienden d an voorzien w as en d a t de parochi­
  anen o o k ko n d en helpen betalen. H e t zijn ind erd aad de
  parochian en gew eest die d e g rootste som betaalden. In 1663
  w as alles b etaald en d e k erk gaf nu o p d rach t aan Jan M aes
  om een schilderij te m aken v o o r h e t S t.-A nnaältaar m et een
  w aard e van 26 po n d. D eze schilderij stelde St.-A nna en haar
  ech tgen oot Joach im voor.  D. VERSTRAETE
  
  D E G E D E N K S T E E N U IT H E T G R A F M O N U M E N T
  V A N J. D E M A T A N C E - B. P A R D O
  N aar aanleiding van verbo uw in gsw erken aan h e t huis nr.
  17 van de A u g u stijnenrei te B rugge, kregen w ij kennis van
  een gedenksteen, die aldaar in een m u u r w as ingem etseld. D e­
  ze steen, in b lauw arduin , m eet 87 cm . hoog bij 112 cm.
  b reed bij 8 à 8,5 cm . d ik. H ij is goed doch n iet ongeschonden
  b ew aard: d rie k a n te n zijn licht beschadigd m aar zo nder ver­
  lies van tek st; van de rech terk an t is de beschadiging ern sti­
  ger zo dat h e t la a tste w o o rd of de laatste le tte rs van 16 regels
  verlo ren gingen. D e tek st van h e t opsch rift o m v at negentien
  
  regels in sierlijke R om einse k apitalen , en b e tre ft stichtingen
  van k erkd iensten to t zieleheil van Jan de M atance en zijn
  echtgenote B arbara P ardo.
   Jan de M atance w as burger van de stad B urgos in Spanje,
  die te B rugge als handelaar gevestigd w as. In deze laatste
  stad m aakte hij deel u it van de Spaanse n atie en vervu lde
  zelfs de w aardigheid van consul. H ij w as gehuw d m et B arba­
  ra P ardo , eveneens van Spaanse afkom st *. V olgens de tek st
  van de voorm elde gedenksteen overleed de m an te B rugge
  op 14 februari 1563 en de vro u w eveneens te B rugge op
  9 o k to b er 1548. In de B rugse bescheiden w o rd t Jan de M a­
  tance nogal veelvuldig aangetroffen. A ldus w o rd t hij tussen
  1521 en 1560 vernoem d in L. G illiodts-van Severen, C a r t u l a i r e d e l ’a n c i e n c o n s u l a t d ’E s p a g n e à B r u g e s (B rugge, 190 1­
  1 90 2) op blz. 2 80 , 295, 299, 325, 343, 355, 378, en in L.
  G illiodts-van Severen, C a r t u l a i r e d e l ’a n c i e n n e e s t a p i e d e
  B r u g e s , dl. I I (B rugge, 1 9 0 5 ), op blz. 5 48 , 590.
   H o e de gedenksteen in h et huis van de A u gustijnenrei is
  terecht gekom en b lijft een open vraag. W el is de o o rsp ro n ­
  kelijke bestem m ing ervan b ekend : hij w as een ond erdeel
  van h e t grafm on um en t van Jan de M atance en B arbara
  P ard o in de voorm alige Sint-D onaaskathedraal te B rugge.
  D e tw eede kapel van de rechterzijbeuk, te beginnen van de
  hoofdingang, w as de Sint-Jozefskapel, ook genaam d de SintA n toniuskap el, de S int-C atharin akap el, de kapel de V isch en
  de kapel de M atance. H e t w as in deze kapel d at de echtgeno­
  ten Jan de M atance-B arbara P ardo w erd en begraven. A an de
  m u u r tegenover h et altaar zag m en h e t w apenk abinet van Jan
  de M atance; h et om v atte bovenaan, in h e t m idden, h et fam i­
  liew apen m et d aaronder de w apenrusting, bestaande u it w a­
  penro k, sabel, handschoenen en sporen; langs de beide
  zijden de acht kw artieren . T egen dezelfde m u u r w as oo k een
  prachtig grafm on um en t in renaissancestijl opg ericht, m et
  m idd enin de hierbo ven genoem de gedenksteen.
  W an n eer in 1799 de Sint-D onaaskathedraal voo r afbraak
  w e rd verk o ch t en in de volgende jaren to t de g ro n d w e rd af­
  gebroken, verd w een h et voornoem de g ra fm o n u m e n t2.
   In zijn « V ersaem elinge van alle de sep u ltu ren , ep itap h iën ,
  1. De genealogie van de familie Pardo wordt aangetroffen in J.
  Gailliard, Bruges et Ie Franc, dl. II, blz. 292-306.
  2. Zie : A. Viaene, Het einde van een kathedraal. De Sint-Donaaskerk te Brugge verkocht en afgebroken, in Biekorf, dl. L (1949),
  blz. 169-180.
  b esetten , w aepens ende blasoenen » van de B rugse k e rk e n 3,
  geeft Ignace de H o o g h e op blz. 89 v. van deel I een afbeel­
  ding van h e t w ap en k ab in et en van de tek st van de gedenk­
  steen, op blz. 90 een afbeelding van h e t gehele grafm on u­
  m en t, en op blz. 90 v. opn ieuw de te k st van de gedenksteen.
  In h et g rafschriftenbo ek van P iete r de M olo, deel I, blz.
  4 29 4 k o m t eveneens een afbeelding van h e t w apenk abinet
  voo r en op blz. 430 de tek st van de gedenksteen.
   E en afbeelding van h e t w ap en k ab in et, van h e t gehele
  grafm on um en t en van de tek st op de gedenksteen w o rd en
  ook aangetroffen in J. G aiiliard, I n s c r i p t i o n s f u n é r a i r e s e t
  
  m o n u m e n ta le s d e la F la n d r e O c c id e n ta le , t o m e I : B r u g e s ,
  E g l i s e c a t h é d r a l e d e S t . B o n a t (B rugge, 1 8 6 3 ), respectie­
  
  velijk op blz. 2 04 , pl. X L II en blz. 205.
  T en slotte staat de tek st van de gedenk steen nog afge­
  d ru k t bij J. G ailliard, B r u g e s e t I e F r a n c , o u l e u r m a g i s t r a ­
  tu r e . e t l e u r n o b l e s s e , dl. I I (B rugge, 1 8 5 8 ), blz. 294.
  V an h e t gehele g rafm on um en t bestaan dus tw ee afbeel­
  ding en en de te k st van de gedenksteen vind en w ij op vijf
  verschillende plaatsen.
   Ignace de H o o g h e en P iete r de M olo w aren ooggetuigen :
  zij leefden to en h e t g rafm on um en t nog in w ezen w as en
  geven dus w eer w a t zij m et eigen ogen h ebben gezien.
  J. G ailliard daaren teg en publiceerde zijn uitgaven to en de
  S int-D onaaskerk en m eteen h et g rafm on um en t reeds m eer
  dan een halve eeuw w aren gesloopt. Z ijn b ro n n en w aren de
  oude grafschriftenverzam elingen, w aaronder deze van I. de
  H o oghe en P . d e M olo ong etw ijfeld op de eerste plaats die­
  n en verm eld te w orden.
  D e n u teruggevonden' gedenk steen u it h e t grafm onum ent
  van Jan de M atance is o n g etw ijfeld van archeologisch belang,
  n iet alleen als overblijfsel u it een voo rb ije period e, m aar
  v oo rnam elijk o m d at deze steen ons bijzonderheden bijb ren g t
  die n iet d o o r de verzam elaars en de uitgevers van onze oude
  g rafm on um en ten w o rd en m edegedeeld.
  3. Beschrijving van dit handschrift, bewaard op de Stadsbiblio­
  theek van Brugge onder nr. 449, in A. De Poorter, Catalogue des
  manuscrits de la bibliothèque publique de la ville de Bruges, Gembioux-Paris, 1934, blz. 506-507. Hoe het handschrift op de Brugse
  stadsbibliotheek terecht kwam, beschrijft A. Schouteet, Herkomst
  van hs. 449 van de Brugse stadsbibliotheek, in onderhavig tijdschrift,
  dl. LXXXV (1948), blz. 164-166.
   4. Beschrijving van dit handschrift, bewaard op de Stadsbiblio­
  theek van Brugge onder nr. 595, in A. De Poorter, a.w., blz. 710-711.
  1. G rafm o n u m en t J. de M atance
  (H s. de H o oghe, I, blz. 90 )
  
  2. G ed en k steen u it h e t grafm on um en t J. de M atance.
  Z o w o rd t nergens verm eld d at de [gedenksteen van ard u in
  v ervaardigd w as. V olgens J. G ailliard b esto n d h et grafm onu­
  m en t u it w itte en zw arte m arm er m e t d e beelden van al­
  b ast 5. W eln u , w aar G ailliard van zw arte m arm er gew aagt,
  m o et daaronder voorzeker v erstaan w o rd en gepolijste ar­
  d u in , d a t veel gelijkenis m et zw arte m arm er v e rto o n t. O v e­
  rigens is de teruggevonden gedenk steen daarvoor een bew ijs.
  D e sterfd ata van de echtgen oten d e M atance w o rd en doo r
  de gedenksteen duid elijk aangegeven : de m an overleed op
  14 feb ru ari 1563, de vro u w op 9 o k to b er 1548. G ailliard
  daaren teg en geeft 3 feb ru ari 1563 en 13 o k to b er 1548 op 6.
   O m tre n t de so o rt en de g ro o tte van de lette rs, w aarm ede de
  inscrip tie op de gedenksteen w as aangebracht, bestaan nu
  geen problem en m eer. D e afm etingen van de gedenksteen
  zelf leveren daarenbo ven b e tro u w b a re elem enten in verband
  m et de afm etingen van h e t gehele grafm on um en t. A ldus kan
  n u m et zekerheid w o rd en gezegd, d a t de afbeelding van het
  m o n u m en t bij de H o oghe qua verho uding en heel w a t b eter
  de w erk elijkh eid b e n ad e rt dan de rep ro d u ctie bij J. G ail­
  liard.
   M aar vooral belangrijk is d a t de teruggevonden gedenk­
  steen op nauw keurige w ijze de graad van betro u w b aarh eid
  van de tek sten , die in de grafschriftenverzam elingen w erden
  opg etek end, illu streert. D a t de tran scrip tie veelal n ie t m et
  de gew enste acribie w e rd verrich t, v alt al dadelijk te zien in
  de tek stversch illen van de vijf b ek en d e afschriften. D aarom
  late n w ij h ierna de tek st van de gedenk steen volgen en ge­
  ven daarbij de verschillen aan die in de w erk en van I. de
  H o oghe, P . de M olo en J. G ailliard voo rk om en . W a t door
  beschadiging v an de steen aan tek st verloren ging, w o rd t in
  onze uitgave tussen rech te haakjes aangevuld. O o k de ver­
  ko rtin g en , op de steen doo r de gebru ikelijke tekens aange­
  du id , w o rd en in onze uitgave opgelost, doch m et cursieve
  le tte r aangeduid, terw ijl de regels d o o r schuine streepjes
  w o rd en onderscheiden en m et cijfers tussen ronde haakjes
  zijn genum m erd. Bij de aanw ijzing van de tek stversch il­
  len gebru iken w ij de volgende afk o rtin g en :
  5. J. Gailliard, Bruges et Ie Franc, dl. II, blz. 293 : « dans la cha­
  pelle St. Joseph, où l’on voyait contre le mur un très-beau tombeau
  en marbre blanc et en marbre noir, orné de deux figures, entourées
  de deux génies et d’emblèmes funèbres, le tout en albâtre ».
   6. Bruges et le Franc, dl. II, blz. 293 ; Inscriptions funéraires, dl. I,
  blz. 205.
  Hl
  I. de H o oghe, V e r s a e m e l i n g e . . . , I, blz. 90
  H 2 = I. de H o oghe, V e r s a e m e l i n g e . . . , I, blz. 90 v.
  M = P . de M olo, G r a f s c h r i f t e n , I, blz. 430
  G l = J. G ailliard, B r u g e s e t I e F r a n c , dl. I I , blz. 294
  G 2 = J. G ailliard, I n s c r i p t i o n s f u n é r a i r e s , dl. I, blz. 205
  Tekst van de gedenksteen :
  
  (1) Ad Dei omnipotetftis eiusqae matris virginis Mariae ac [beatorum Ioannis] / (2) Baptistae et Barbarae omniumqae sattctor«»-/
  gloria?» laud[em et honorem] / (3) magnifie»« et prude«s vir D.
   Ioan«es de Matance, Hispanus civita[tis Burgen] / (4) sis, pro animae
  suae et charissz/Kje co«iugis D. Barbarae Pardo, et omniu« [fidelium]
  / (5) animarum refrigerio. Testamento suo pie cavit sacellum hoc
  [ornari] / (6) et media«te dote novew libraraw grossora»; annuaru«
  super bonis su[is sitis in] / (7) parochia Sanctae Crucis, vulgo dictis
  Ter Walleken, denario 2[4 assigna-] / (8) tarum perpetuum servitium missae quotidianae hora nona hi[c in perpe-] / (9) tuum
  celebrandae fundari cuius servitii praesentatio erit pe[nes heredem] /
  (10) proximu?» institutio auta n penes decanura et capituluw. Praeterea [duos solem-] / (11) nes seu magnos obitus in choro singulis
  annis, scilicet... februarii et 13 o[ctobris diebus] / (12) in musica
  deca«ta«dos, cum erectione mensae pauperu» 80 prebenda[rum in
  quolibet] / (13) obitu valoris qaalibet octo grossorawz, et celebratiowe duodeeiwz missaru« [pro defun-] / (14) ctis in vicinis altarib«!
  tewpore praedictora« obituu/». Pro quibai adimp[li-] / (15) cantur
  decanus et capitulum media»te sum;»a... librarum gtossorum monetae
  F[landriaej / (16) per eos ab executorib«« ob hoc recepta iuxta
  Uttetas desuper connectas], / (17) Obierunt / (18) D. Ioannes de
  Matance fundator anno 1563 14 februarii / (19) D. Barbara Pardo
  eius uxor anno 1548 9 octobris. /
  Tekstverschillen :
  
  (1) eiusque : in H l en G l eius dem ; ac : in H l en G l weggelaten.
   (2) gloriam laudem : in H l, G l en G2 laudem gloriam. (3) D .: in
  H l, H2, M en G l Dominus, in G2 Dominus D. ; Ioannes : in G l
  Ioann is; M atance: in H l en G l Matanca. (4) p ro : in H l en G l
  et pro ; ebarissimae : in M clarissime, in G2 clarissimae ; D. : in H l
  en G l weggelaten, in M Dominae ; Barbarae : in H2 weggelaten ;
  Omnium : in G l oium. (5) pie cavit : in H l, G l en G2 : dicavit ;
  sacellum : in H l sacello ; sacellum hoc ornari : in G l weggelaten.
  (6) et : in G l weggelaten ; grossorum : in H l, G l en G2 grossarum.
  