title: ADMINISTRATIEF - ORGANISATORISCHE PROBLEMEN ROND DE CONSOLIDATIE
text: A D M IN ISTRA TIEF - O R G A N ISA TO RISCH E PROBLEM EN
  ROND DE CO N SO LID A TIE
  door Dr. H. Veringa
  In de inleidende beschouwing van dit nummer wordt bij het onderzoek naar de
  betekenis van de consolidatie de berichtgeving, zowel intern als extern, centraal
  gesteld, met een accent naar het mij voorkomt op de interne berichtgeving, een
  facet dat naar het oordeel van de schrijver in de bestaande literatuur stiefmoeder­
  lijk is bedeeld.
  Dit oordeel is juist in die zin, dat in het kader van het consolidatievraagstuk dit
  facet nauwelijks naar voren komt, anderzijds is evenwel de interne berichtgeving
  en informatie in samengesteld gestructureerde, regionaal of internationaal gede­
  centraliseerde bedrijven, stellig niet aan de aandacht ontsnapt.
  Dat hier een vraagstuk ligt is zonder meer duidelijk, het kan in het algemeen
  worden aangeduid als de behoefte aan informatie en berichtgeving ten behoeve
  van de eenheid in beleidsvoering, een probleem dat ten slotte uitmondt in dat van
  de consolidatie van de jaarrekening. Aldus wordt het verschijnsel van de consoli­
  datie geplaatst in het kader van het algemene vraagstuk van de beleidsvoering, een
  uitgangspunt, dat ongetwijfeld afwijkt van de traditionele behandelingswijze.
  Zo noemt b.v. Childs in zijn studie over „Consolidated Financial Statements”
  slechts terloops de betekenis van de consolidatie voor de bedrijfsleiding.
   „And management, particulary „top” management, will also use Consolidated
  data in evaluating the effects of its larger policies on the group as a whole. As
  Consolidated statements are usually prepared for publication, they are of little
  value for that purpose. Therefore special „internal” Consolidated reports are
  sometimes made for the use of management” .1)
  In de literatuur benadert men het vraagstuk practisch uitsluitend vanuit het
  gezichtspunt van de externe informatie, de publicatie ten behoeve van de vermogensverschaffer. De aandacht richt zich hierbij in het bijzonder op de vervlochtenheid van de economische belangen der in het concern samenwerkende
  maatschappijen, welke door de juridische structuur ondoorzichtig is. De consoli­
  datie beoogt in deze meer klaarheid te scheppen en een beter inzicht te geven in de
  werkelijke economische verhoudingen.
  In haar doelstelling wijkt de externe berichtgeving in belangrijke mate af van
  die van de interne informatie ten behoeve van de bedrijfsleiding. Beide richten
  zich op het bedrijfsgebeuren, de externe informatie is evenwel in opzet en doel­
  stelling aanzienlijk beperkter dan die ten behoeve van het bestuur.
  Het is dunkt mij interessant een poging te wagen om vanuit de interne infor­
  matie en berichtgeving de problematiek rondom de consolidatie te benaderen. Het
  is duidelijk dat deze benadering een vrij algemene moet zijn, in het kader van een
  tijdschriftartikel zal volstaan moeten worden met slechts enkele aanduidingen
  van de problematiek en van de in dit verband aan de administratieve organisatie
  te stellen eisen.
  In de literatuur vindt men in het algemeen een tweetal criteria voor de consoli­
  datie aangegeven, te weten:
  1) W. H. Childs, Consolidated Financial Statements. Ithaca. N.Y. 1949 pag. 35.
   m a b blz. 89
  
  1. er moet sprake zijn van een „effectieve controle” op grond van een meerder­
  heidspositie of anderszins, d.w.z. er moet dus een overwegende invloed bestaan
  op het bestuursbeleid.
  2. er moet een „economische relatie” bestaan tussen de betrokken maatschappijen,
  d.w.z. de economische werkzaamheid moet een soortgelijk of aanvullend ka­
  rakter hebben.
  De hier weergegeven criteria, welke in het bijzonder de onderlinge verbonden­
  heid der samenwerkende maatschappijen terzake van doelstelling en van beleids­
  voering accentueren, motiveren naar mijn mening eveneens de benadering van de
  betekenis van de consolidatie vanuit het vorengenoemde gezichtspunt, de interne
  informatie ten behoeve van leiding en bestuur.
  In het onderhavige vraagstuk gaat het in het bijzonder om de problematiek ten
  aanzien van bestuur en organisatie bij samengestelde, gedecentraliseerde bedrijven,
  hetzij regionaal dan wel internationaal. Deze problematiek schuilt hierin, dat de
  structuur een aantal divergerende krachten in zich bergt welke dienen te worden
  opgevangen en geneutraliseerd in speciale organisatorische en coördinerende
  maatregelen.
   Kruisinga spreekt in dit verband over de „onvermijdelijke verslechtering van de
  communicatie tussen de leiding en haar uitvoerende organen en de daaruit voort­
  spruitende weerstanden en wrijvingen” .2)
  De hier bedoelde maatregelen liggen op het gebied van de centrale formulering
  van doelstellingen en algemene beleidslijnen, uitmondend in een beleidsformulering
  en -overdracht, met als complement de controle op het gevoerde beleid, zowel wat
  betreft de inhoud van de bevoegdheden als de doeltreffendheid van het door
  de gedelegeerde gevoerde beleid. De betekenis van de administratie en van de admi­
  nistratieve organisatie ligt hierin besloten, de rol welke zij vervult in het kader
  van de beleidsformulering en -overdracht en van de controle en verificatie ligt
  voor de hand. De doeltreffendheid van bestuur is in belangrijke mate afhankelijk
  van de ontwikkeling en de aanpassing van de administratieve organisatie. De
  administratie is van nature het aangewezen hulpmiddel omdat zij, populair ge­
  zegd, een taal spreekt die men overal verstaat, een voordeel dat merkwaardiger­
  wijze samenhangt met haar beperktheid, nl. het vermogen om slechts getallen­
  voorstellingen te kunnen uitdrukken, die kwantiteiten danwel waarden represen­
  teren. Het moge dan waar zijn, dat deze beperktheid van uitdrukkingsvermogen
  bezwaren oplevert, het voordeel blijft bestaan, dat in de interpretatie er minder
  aanleiding bestaat voor misverstanden, mits men de inhoud van de gehanteerde
  begrippen zoals doelmatigheidsnormen, bevoegdheidsbegrenzingen, ratio’s bv. ten
  aanzien van financieringsmiddelen, bruto-marges, omzetsnelheden en andere ken­
  getallen duidelijk formuleert.
  Hiermede komen we aan een essentieel punt voor het onderhavige vraagstuk
  n.1. de eenheid van opvatting ten aanzien van de gehanteerde gegevens naar be­
  gripsinhoud, waardering en periode. Aan elk van de hier genoemde drie elementen
  zal hierna nog aandacht worden gegeven, waarbij er overigens mede zal worden
  volstaan slechts enkele gedachten weer te geven.
   2) H. J. Kruisinga, Vraagstukken van Directie-voering in geografisch gedecentraliseerde be­
  drijven. Leiden 1956. Pag. 75.
  m a b blz. 90
  
  1.
  Eenheid van begrip en terminologie
  
  Kruisinga 3) noemt bij zijn bespreking van de rapporteringsprocedure de nood­
  zaak van de aanpassing van de administraties der vestigingen aan enkele princi­
  piële eisen, met name die van de uniformiteit. Hij werkt dit nader uit in een drietal
  punten t.w.:
  a. uniformering van rekeningschema’s en boekingsvoorschriften,
  b. het volgen van een centraal voorgeschreven calculatietechniek,
  c. toepassing van uniforme procedures voor het opstellen van kengetallen.
  De hier gegeven opsomming is logisch en verantwoord, de practische realisering
  ervan biedt echter nog wel enige moeilijkheden.
  Hierbij meen ik kort te kunnen zijn ten aanzien van de zuiver administratief
  technische kwesties.
  Schema’s en boekingsvoorschriften welke betrekking hebben op classificatie
  en rubricering, leveren slechts deze moeilijkheid op, dat een regelmatige aan­
  passing van de gegeven aanwijzingen aan veranderde omstandigheden nodig is.
  Een continuele bewaking is in dit verband onvermijdelijk om divergenties op den
  duur te voorkomen. Andere practische moeilijkheden hangen samen met verschil­
  len in feitelijke omstandigheden op diverse vestigingsplaatsen, verschil in wette­
  lijke bepalingen en voorschriften e.a. Ik acht de hiermede samenhangende proble­
  men van ondergeschikte betekenis, omdat zij voornamelijk van administratieftechnische aard zijn en in de cijfervergelijking en beoordeling door correcties of
  toelichtingen kunnen worden gecorrigeerd. Van soortgelijke aard kunnen eveneens
  de valutaproblemen worden beschouwd.
   In het kader van de hier gegeven beschouwingen zal vooral aandacht worden
  gegeven aan die omstandigheden, welke direct verband houden met de bijzondere
  betekenis van de administratie als hulpmiddel van bedrijfsvoering en bestuur. Bij
  de groei van het bedrijf en de daarmee samenhangende verdergaande beleidsdelegatie neemt de detaillering van de gegeven aanwijzingen en van de bedrijfs­
  informatie af. De nadelige invloed hiervan dient te worden hersteld door snellere
  informatie en door gemakkelijke hanteerbaarheid en interpreteerbaarheid ervan
  door de centrale leiding.
  Hiervoor is de uniformiteit van begrippen en terminologie onmisbaar. In de
  verscheidenheid van het samengestelde bedrijf dient het streven dan ook primair
  te zijn gericht op uniformiteit en op het behoud van de eenheid van opvatting ten
  aanzien van de inhoud van begrippen en termen.
  Hierin schuilt naar mijn mening een belangrijk practisch probleem. De vraag
  rijst namelijk of de mate, waarin men er in slaagt om de eenheid van leiding en
  bestuur te handhaven, niet in belangrijke mate afhangt van de mogelijkheid om de
  beleidsformulering en -overdracht en de informatieverschaffing omtrent uitvoe­
  ring en beleid te realiseren via eenvoudig hanteerbare formules. Dit kan als volgt
  worden gemotiveerd.
  Bij hantering van de administratie als een hulpmiddel van leiding en bestuur zal
  er door het administratieve orgaan tegen moeten worden gewaakt, dat er een taal
  3) H. J. Kruisinga, t.a.p. pag. 106.
  m a b blz. 91
  
  wordt gesproken, die de bedrijfsman niet meer begrijpt, respectievelijk tot mis­
  verstanden aanleiding kan geven. Het ingrijpen bijvoorbeeld in een calculatiemethode moge voor de administratie slechts de betekenis hebben van een eenvou­
  dige hergroepering van cijfers, het effect ervan kan onder bepaalde omstandig­
  heden er toe leiden, dat de bedrijfsman die het gegeven moet hanteren, in ver­
  warring wordt gebracht.
   In het internationale vlak stoot men bij herhaling op grote verschillen in inzicht
  en benadering van bepaalde problemen en ook hier dreigt het gevaar, dat een
  geforceerde en onvoldoend doordachte aanpassing van de administratieve orga­
  nisatie storend of verwarrend werkt op de geste van de bedrijfsleiding.
  Het is een practisch probleem, waaraan in de theoretische beschouwingen veelal
  gemakkelijk voorbij wordt gegaan. Slechts wanneer men het vraagstuk van de
  administratie benadert vanuit bedrijfseconomisch gezichtspunt, en daarmee vanuit
  het oogpunt van hanteerbaarheid in dit verband, wordt men ten volle met dit facet
  geconfronteerd. Uniformering van administratie betekent dus meer dan het ge­
  lijkmaken van boekingsvoorschriften, het grijpt daarentegen diep in in de instruering, taakstelling, voorlichting en in de verantwoording en controle. Het is een
  stuk reorganisatie, dat goed moet zijn doordacht en met grote voorzichtigheid
  dient te worden voorbereid en ingevoerd.
  Niet zelden heeft een onvoldoende voorbereiding of een overmaat van perfectie
  geleid tot een bijzonder fraaie, maar nutteloze papieren organisatie, in geen enkel
  opzicht corresponderend met de feitelijke situatie.
  Onder zodanige omstandigheden spreekt het welhaast van zelf, dat de unifor­
  miteit van begrippen en termen slechts formeel inhoud heeft, maar materieel iedere
  betekenis mist. Taakstellingen, normen, resultaatsanalyses corresponderen niet
  langer met wat als zodanig wordt aanvaard, de administratie beantwoordt niet
  langer aan haar richtinggevende en taakstellende doeleinden.
  De aansluiting op de regulering van bevoegdheden en verantwoordelijkheid
  komt te ontbreken en daarmede wordt de administratie als hulpmiddel voor be­
  leidsvoering en controle waardeloos. Hierin ligt veelal de kiem voor de bekende
  controverse tussen administratie en bedrijf.
   Men zou kunnen stellen, dat het voorgaande geen specifiek probleem is van het
  samengestelde bedrijf, daar het verschijnsel zich kan voordoen in ieder bedrijf,
  ongeacht zijn structuur. Op zich is dit juist, doch de wenselijkheid of noodzake­
  lijkheid van de consolidatie voor het samengestelde bedrijf is de factor, die hier
  tot de bedoelde uniformering dwingt en dus het vorengenoemde gevaar in het
  bijzonder oproept.
  Gezien tegen deze achtergrond krijgt het consolidatievraagstuk een zeer bij­
  zonder organisatorisch aspect. Indien dit niet voldoende wordt onderkend, dan
  wel - en bagatelle - wordt behandeld, kan dit leiden tot ernstige schade aan de
  doeltreffendheid van de administratie als instrument voor leiding en bestuur. Meer
  positief geformuleerd: de ten behoeve van de consolidatie noodzakelijke unifor­
  mering van de administratie, begripsinhoud en terminologie kan, mits goed voor­
  bereid en doordacht, een belangrijke bijdrage leveren voor de noodzakelijke ver­
  betering van de interne informatie en communicatie.
  Het zwaartepunt bij het tot stand brengen hiervan ligt in het goede inzicht in
  de organisatorische verhoudingen en de afstemming van de begrippen en de be-
  
  m a b blz. 92
  
  gripsinhoud op de realistische opvattingen dienaangaande en de hanteerbaarheid
  door de bedrijfsman.
  2.
  Informatie ten behoeve van centrale beleidsproblemen
  
  Hiervoor is vooral de coördinatie van beleid en bestuur in de onderscheidene be­
  drijfsonderdelen geaccentueerd, er is evenwel aanleiding nog een ander aspect te
  belichten. Daarnaast heeft namelijk de informatie aan de centrale leiding beteke­
  nis ten behoeve van algemene beleidsvraagstukken, welke niet zozeer van coördi­
  nerende aard zijn, doch meer een samenvattend karakter dragen. Het gaat om
  typische beleidsproblemen, welke vragen om een het geheel omvattende informatie
  en berichtgeving terzake van het totale bedrijf.
   Het zijn met name deze vraagstukken welke men in de literatuur wel vindt aan­
  geduid en waarmede de wenselijkheid of noodzakelijkheid van de consolidatie
  mede wordt gemotiveerd. Aandacht wordt in dit verband gegeven aan de ver­
  mogens- en kapitaalsstructuur en de daarmee samenhangende solvabiliteits- en
  liquiditeitsvraagstukken. Hier is met name sprake van het centrale financieringsen daarmee verbandhoudend het investeringsbeleid, dus van de betekenis van de
  administratieve informatie ter ondersteuning hiervan.
  Hierbij aansluitend rijzen verschillende practische vragen ten aanzien van de
  methode van consolidatie, met name bijvoorbeeld met betrekking tot de verwer­
  king van minderheidsbelangen van derden in de geconsolideerde rekening. Zonder
  verder in te gaan op methode of techniek van de consolidatie, kan in het algemeen
  worden gesteld, dat deze zodanig dienen te worden gekozen, dat de gegevens een
  informatie verschaffen welke een doelmatig financierings- en investeringsbeleid
  mogelijk maken.
  Administratief-organisatorisch schuilt hierin naar mijn mening wederom een
  bijzonder probleem, samenhangend met het dynamisch karakter van het finan­
  cieringsbeleid. Een doelmatig beleid vraagt hier om regelmatige, continuele infor­
  matie en vooral prognoses op kortere en langere termijn, hetgeen bijzondere eisen
  gaat stellen aan de administratieve organisatie en berichtgeving. We stuiten hier
  onder meer op de financiële budgetering, waarvan de betekenis in samengesteld
  gestructureerde bedrijven in belangrijke mate toeneemt.
  Hier reikt voorts de consolidatie verder dan de jaarrekening, verwezen zij in
  dit verband naar het hiervoor gegeven citaat van Childs, waarin deze auteur „spe­
  cial intemal Consolidated reports” ten behoeve van de bedrijfsleiding vermeldt.
  Aan de met de financiering samenhangende deelproblemen, verband houdend
  met de belemmeringen in het internationale kapitaal- en valutaverkeer, wordt
  kortheidshalve verder voorbijgegaan.
   De hiervoor in het kader van het financieringsvraagstuk geformuleerde eis ten
  aanzien van regelmatige en continuele informatie, geruggesteund door een be­
  groting van de verwachte vermogensbehoefte en benodigde financieringsmidde­
  len, sluit aan bij een eerder gemaakte opmerking inzake de bijzondere behoefte in
  het samengestelde bedrijf aan snelle en gemakkelijk hanteerbare informatie. Snel­
  heid van informatie is op velerlei gebied een dwingende eis, teneinde de slagvaar­
  digheid van de centrale leiding te behouden; de administratieve organisatie zal
  hieraan de noodzakelijke aanpassing moeten weten te vinden.
  mab
  
  blz. 93
  
  3.
  Uniformiteit van waarderingsgrondslagen
  
  De discussie omtrent de consolidatie handelt grotendeels over vraagstukken van
  waardering en winstbepaling. Waarderingssysteem en winstbepalingsmethode
  zijn uiteraard nauw met elkaar verbonden.
  Het is duidelijk, dat er te dien aanzien uniformiteit moet bestaan, wil men via
  de consolidatie duidelijkheid verkrijgen in het balansbeeld en een juist inzicht in
  de winstcapaciteit.
  Ook op dit gebied liggen een aantal practische moeilijkheden, welke konsekwenties hebben voor de administratieve organisatie. Hierbij is o.m. te denken aan
  tal van wettelijke en vooral fiscale voorschriften, welke invloed uitoefenen op de
  bepaling van waarderingsgrondslagen en afschrijvingen. Reeds ons eigen land
  toonde in de afgelopen jaren een staalkaart van fiscale bepalingen m.b.t. ver­
  vroegde afschrijvingen, investeringsaftrek enz., een voortdurend wijzigend regime
  met tal van uitzonderingen, waarbij somtijds ook het tijdstip van het plaatsen van
  de bestelling van invloed was op de afschrijvingsmethodiek.
  Waar hier veelal de maatregelen een conjuctuurpolitiek karakter hebben en in
  tal van landen worden gehanteerd, aangepast aan de daar geldende bijzondere
  omstandigheden, betekent dit alles een regelmatig optredend storend element bij
  het streven naar toepassing van uniforme grondslagen en methoden. Het leidt
  veelal tot een dupliceringsarbeid en een herwaardering naar andere grondslagen
  ten behoeve van de geconsolideerde rekening, hetgeen een aanzienlijke verzwaring
  betekent voor de administratie.
   In het kader van waardering en winstbepaling vormt nog een specifiek vraag­
  stuk van de consolidatie, met name bij geïntegreerde ondernemingen, dat van de
  eliminatie van de zgn. - intercompany profits -. Ook aan dit onderwerp is in de
  bestaande literatuur vrij veel aandacht gegeven, zowel wat betreft de geaardheid
  van deze winstnemingen als de techniek van eliminatie ervan. Uiteraard kunnen
  in de administratieve techniek hulpmiddelen worden gevonden om dit eliminatieproces te vergemakkelijken, bijvoorbeeld door gescheiden aantekening van
  onderlinge leveringen tussen de gelieerde maatschappijen en de daaruit voort­
  vloeiende voorraadposities.
  4.
  Uniformiteit naar periode
  
  D at er met betrekking tot de geconsolideerde jaarrekening uniformiteit ten aanzien
  van de verslagperiode der deelnemende maatschappijen dient te bestaan is zonder
  meer duidelijk. Zo deze mocht ontbreken, zullen bijzondere maatregelen nodig
  zijn om via tussentijdse overzichten de incorporering van de gegevens van maat­
  schappijen met afwijkende verslagperiode, mogelijk te maken. Dit voert terug tot
  een eerder gemaakte opmerking waarbij de wenselijkheid werd beklemtoond om
  ten behoeve van de interne informatie en rapportering, met name ten behoeve van
  centrale beleidsproblemen, over regelmatig periodieke overzichten te beschikken.
  In een systeem met regelmatig periodieke overzichten heeft de jaarrekening geen
  grotere betekenis dan die van elk der periodieke verslagleggingen. De realisering
  van dit beginsel in de administratie heeft uiteraard een vérgaande invloed op de
  organisatie, welke in de desbetreffende literatuur uitvoerig is behandeld.
   m a b blz. 94
  
  Voor het samengestelde bedrijf schuilen er nog enkele bijzondere moeilijkheden
  in de periodieke afstemming van de gegevens onderling tussen moeder- en dochter­
  ondernemingen, welke moeilijkheden om speciale organisatorische maatregelen
  vragen. Primair zullen deze er op gericht zijn het gelijklopen van de onderlinge
  sluitrekeningen zoveel mogelijk te bewerkstelligen. In dit verband is van bijzon­
  dere betekenis een duidelijke en welomschreven afscheiding van de administra­
  tieve boekingsperioden, speciaal ten aanzien van het onderlinge verkeer tussen
  de in het concern samenwerkende bedrijven. Ten behoeve van een snelle en af­
  doende afstemming, resp. de localisering van nog onderling zwevende posten, kan
  voorts door de centrale soms met vrucht gebruik worden gemaakt van mechanische
  hulpmiddelen.
  Van bijzondere betekenis voor het samengestelde bedrijf is voorts een straffe
  organisatie en nauwkeurige „timing” van de verschaffing der gegevens. Hier geldt
  in bijzondere mate, dat het tempo van het geheel wordt bepaald door het lang­
  zaamste onderdeel. Nauwkeurige bindende voorschriften met betrekking tot boekings- en belastingsperiode, administratieve verwerking en datum van inzending
  der gegevens zijn beslist noodzakelijk, teneinde de tijdige beschikbaarheid van de
  administratieve informatie te verzekeren.
  In dit verband zij er nog op gewezen, dat niet alle informatie persé aan hetzelfde
  tijdstip gebonden is, bepaalde gegevens zullen met grotere frequentie ter beschik­
  king moeten komen, op momenten, dat een afstemming binnen het administratieve
  geheel niet wel mogelijk is. Te dien aanzien geldt in bijzondere mate, dat een dui­
  delijke instruering de uniformiteit in de verstrekking der gegevens moet waar­
  borgen.
  5.
   Samenvatting
  
  In het voorgaande heb ik getracht aan te tonen, dat de betekenis van de consoli­
  datie verder reikt dan die van een meer of minder gecompliceerde optel- of af­
  treksom, van een aantal onder gelijke noemer gebrachte getallen. Een dergelijk
  simplisme zou te kort doen aan de betekenis van de administratie als beleidsin­
  strument, zowel ten dienste van de coördinatie van het beleid in de diverse vesti­
  gingen als voor het centraal gevoerde beleid.
  De aanpassing van de administratieve organisatie aan de specifieke problemen
  van leiding en bestuur vraagt om een zorgvuldige en weloverwogen voorbereiding,
  uniformiteit van begrippen, waarderingsgrondslagen en periode, waarbij de in­
  houd van de te hanteren begrippen moet zijn afgestemd op de werkelijke bedrijfs­
  organisatorische verhoudingen.
  N aast de eis van gemakkelijke hanteerbaarheid en interpreteerbaarheid der ge­
  gevens is van bijzondere betekenis de frequentie en de snelheid van de informatie,
  met name ten behoeve van de algemene beleidsproblemen.
  De hier geformuleerde algemene aanpassingseisen kunnen bezwaarlijk als nieuw
  of revolutionair worden aangemerkt, in de overvloedige literatuur over admini­
  stratieve organisatie vindt men ze talloze malen aangeduid en uitvoerig besproken.
  De bedoeling van deze bijdrage was dan ook slechts een benadering te geven van
  het consolidatievraagstuk, tegen de achtergrond van moderne inzichten omtrent
  de functie van de administratie, als instrument ten behoeve van leiding en bestuur.
  m a b blz. 95.
  