title: None
text: Le 11 mai 1799, ils firent voile de chez eux sans aucun empêche­
  ment, très commodément même, et aussi paisiblement que des cabo­
  teurs naviguant pour leurs affaires; en un mot, sans aucune de ces
  précautions prises par Barthélémy et les compagnons de sa fuite. Le
  poste fut en mouvement; un habitant fut arrêté; mais on lui rendit
  la liberté peu de jours après. On poursuivit par terre des hommes
  qui fuyaient par mer. Bientôt on ne parla plus ni des Belges, ni de
  leur départ, qui ne fut jamais appelé fuite...
   L’évasion des Belges, d’abord heureuse, fut bientôt accompagnée
  des plus tristes circonstances. Leur barque était en mauvais état, et
  jamais on ne s’était mis en mer avec aussi peu de précautions. Le
  temps fut favorable pendant vingt-quatre heures; mais vers le soir,
  le vieux pêcheur qu’ils avaient pris pour pilote se trouva épuisé de
  fatigues et hors d’état de tenir le gouvernail. Aucun des fugitifs
  n’était capable de le remplacer. Ils se virent, sans trop savoir com­
  ment, devant le fort hollandais du Maroni. Les soldats, rangés en
  bataille leur causèrent d’abord de l’effroi; mais le commandant recon­
  nut en eux des amis. «Rassurez-vous, leur dit-il; ne craignez plus
  les Français: vous êtes ici sous la sauvegarde d’un compatriote». Il
  les retint pendant deux jours, et leur donna ensuite une meilleure
  barque et un bon pilote qui les conduisit dans la rivière de Suri­
  nam. Le gouverneur hollandais craignait d’indisposer Burnel, il ne
  leur permit point de remonter jusqu’à la ville, et se borna à leur
  fournir libéralement les moyens de poursuivre leur voyage. Ils re­
  prirent la mer, mais, par une imprudence inexcusable, ils naviguèrent
  sans boussole. Ils furent vingt-quatre heures en haute mer, sans
  pouvoir se diriger, et le flot les ayant reportés vers la terre, leur
  barque s’y brisa et leurs provisions furent submergées. Ils recon­
  nurent bientôt que ce pays était inhabité. Ils se divisèrent en trois
  pelotons, et après avoir cheminé assez longtemps dans un sol vaseux,
  trois d’entre eux déclarèrent qu’ils étaient trop affaiblis pour aller
  plus loin. Leurs camarades leur firent les derniers adieux; ceux qui
  
  survécurent, exténués de faim et de soif, et livrés presque us aux
  piqûres des insectes, furent, après quatre jours de souffrances, ren­
  contrés par des Indiens. Ils apprirent qu’ils étaient près de la ri­
  vière du Corentin, où il y avait un commandant hollandais. Il ac­
  cueillit hospitalièrement cette première bande et il envoya aussitôt
  à la recherche des autres naufragés; six furent trouvés, mais il y en
  eut trois qu’on ne put rencontrer. Jamais on n’en apprit de nouvelles
  et il est trop certain qu’ils ont péri misérablement. Cet officier donna
  aux autres une pirogue et des Indiens pour se rendre à Démérari, où
  les soins et les secours leur furent prodigués. Un Français émigré, le
  vicomte de la Grandière, s’y trouvait, et contribua beaucoup à facili­
  ter leur retour en Europe.  O O R LO G SD A G BO EK VAN O O STV LETER EN
  1 9 1 4 -1 9 1 8
  
  D e gem een te O o stv le te re n is ge le gen la n g s d e steen w eg
  v an le p e r n aa r V eu rn e, o p 17 k m a fsta n d v a n deze la a tste
  sta d en o p 14 k m v a n le p e r . T ijd e n s d e o o rlo g 1 9 1 4 -1 9 1 8
  lag zij n ab ij d e fro n tlijn aan d e z ijd e v a n d e g e allieerd en.
  Z o a ls b lijk t u it b e t d a g b o e k w e rd d e k e rk e rg b e sch ad ig d en
  w e rd en v ele w o n in gen v e rw o e st. E e n g ro n d p lan v an d e h u i­
  d ig e gem een te is u itg e g e v e n in h et w e rk Dit is West-Vlaan­
  deren, d e e l 2 , S in t-A n d ries, b lz. 1 3 4 2.
   H e t o o rlo g sd a g b o e k v an O o stv le te re n b e sta a t e ig e n lijk u it
  tw e e reek sen tek ste n v a n tw e e versch eid en e a u te u rs, de
  p a sto o r en de o n d e rp a sto o r v a n d e p aro ch ie . D e e e rste , p a s­
  to o r H e n d r ik D em ae re l, sch reef in h e t p aro ch ia a l g e d e n k ­
  b o e k Liber memorialis zes b lad zijd e n aan tek en in g en o v er d e
  o o rlo g te O o stv le te re n . D e tw e ed e, o n d e rp a sto o r M a u rits
  L a m m e n s, sch reef ta lrijk e v o etn o te n m et o o rlo g sn ieu w s in
  
  de re g iste rs v an aan k o n d ig in ge n , w e lk e ied ere zo n d a g tijd en s
  de m isse n w o rd e n vo o rgelezen . H e t Liber memorials en d e
  tw e e re g iste rs v an a a n k o n d igin ge n u it d e o o rlo g stijd b e r u s­
  ten in h e t p aro ch ia a l arch ief te r p la a tse.
   1. Pastoor Demaerel en zijn L ib e r m e m orialis.
   H e n d r ik D e m ae re l, ge b o re n te P ro v e n o p 11 o k to b e r
  1 8 4 6 , p a s to o r v a n S in t-Ja n b ij le p e r , w e rd o p 2 6 n o v em ­
  b e r 1 8 9 7 to t p a sto o r v a n O o stv le te re n b en o em d. H ij b e­
  k w am o n tsla g o p 2 0 d ecem b er 1 9 1 8 en o v e rle e d in zijn
  g e b o o rte d o rp op 1 6 se p te m b e r 1 9 3 0. T o e n d e e e rste w e ­
  re ld o o rlo g u itb ra k w a s h ij 6 7 ja a r o u d. V re e sa c h tig v a n a ard
  gin g hij n u en d a n in zijn g e b o o rte d o rp v e rb lijv e n , o p g ro ­
  tere a fsta n d v an h et fro n t. H e t Liber memorialis parochiae
  de Oostvleteren h e e ft hij b ijg e h o u d e n v a n a f 1 9 0 4.  N a d e
  la a tste v e rm e ld in g b e tre ffe n d e h e t ja a r 1 9 1 3 , — n am elijk
  h e t a an ta l h u w e lijk e n : 1 6 ; d o p e n : 4 7 ; ste rfg e v a lle n : 2 9 ;
  co m m u n ieën : 2 6 .0 0 0 , in de lo o p v a n h et ja a r 1 9 1 3 , — b e ­
  g in t hij o p b la d z ijd e 9 5 zijn Aanteekeningen over de ivreede
  
  en pijnelijke gevolgen van den langdurigen en vreeslijken
  oorlog binnen de parochie van Oostvleteren, 1914-15, 16,
  17, 18. H ij e in d ig t op b la d z ijd e 1 0 2 m et zijn p a r a a f: H DM
  olim Past. in Oostvleteren. O n m id d e llijk d a a ro p v o lg t de
  ee rste v e rm e ld in g gesch rev en d o o r d e n ie u w e p a sto o r, E d ­
  w a rd B a e ld e : 1919, Dominica Palmarum advenit novus Pa-
  
  rochus et invenit ecclesiam suam partim destructam ! Deo
  dante restaurabitur. A an ge zie n p a s to o r D e m a e re l « o v e r de
  ge v o lge n v a n den la n g d u rig e n » o o rlo g h a n d e lt, h e e ft h ij d e ­
  ze aan tek en in gen p a s n a h e t ein d e v a n d e vijan d elijk h e d e n
  (1 1 n o v em b er 1 9 1 8 ) gesch rev en.  H ie r v o lg t d e te k st v a n d e aan te k e n in g en o v e r d e o o rlo g
  u it h e t Liber memorialis v a n p a s to o r D e m ae re l (b lz . 9 5 ­
  1 02 ) :
  
  In november 1 1914 is het eerste vijandig geschot ons toegekomen
  en heeft ’t leven ontnomen aan Cyriel Dejonckheere, zoon van René
  en Sylvie Wittevrongel, oud 15 jaar, geboortig van Rumbeke en
  vluchteling op het hof van Jules Dejonckheere landbouwer. De
  1. Pastoor Demaerel had geschreven: «In october 1914»; de naam
  van de maand werd in potlood verbeterd: «In november 1914».
  bom is vóór de deur ontploft en heeft den genoemden jongeling ge­
  dood aan tafel zittende onder de andere huisgenoten, bij het noen­
  maal. Daarna stilte en ruste tot op den 8 Januari 1915: dien dag
  van 10 y2 ’s nachts tot 1 1 y2 eerste en afschuwelijk bombardement !
  Wat ijselijke stonden hebben wij toen beleefd: 25 obussen 2 van
  220 zijn binst dat uur neergeploft meestal op de plaats: de eerste
  kwam af op de werkwijnkel van Benjamin Boudewijn nevens de pas­
  torij ! Welk zeldzaam en ontroerend geschuifel!... waarop volgde
  een verdoovend geschetter en gekraak !... Wij daverden in ons bed.
   Verdwalend en verschrikt was ik in eenige stonden ten huize uit
  en vluchtte landwaarts in, met eenige ook vluchtende soldaten1
  Welke dwaasheid, — dat herken en beken ik nu maar seffens; —
  aan welk dreigend levensgevaar hebben wij ons herhaalde malen
  blootgesteld!... Vluchten te midden der bommen en daarbij nog in
  de richting van het geschot !... Nu, verdwelming en schrik namen
  weg alle berekening en redeneering !... ’t Was rond 12 uren van de
  nacht toen wij, God zij gedankt, gespaard en bewaard, doch bemodderd en beslijkt van top tot teên, aankwamen op het hof van
  Ch. Meersseman en daar met alle meêdoogen ontvangen werden en
  waarlijk ten liefdadigste behandeld. Rond 1 ure ben ik daar naar
  bed gegaan en ’t overige van den nacht in volle en ongestoorde ruste
  doorgebracht, ’s Morgens rond 7 ure was ik terug in de pastorij,
  blijgemoed elkander, ongedeerd, te mogen weerzien!...
   Op 27 maarte tweede bombardement ’s namiddags van 2,45 tot
  3,45 ingsgclijks met 20 obussen van 220. Het O.L.V-kapelleke van Mr
  Debo in de Kasteelstraat werd gansch vernietigd. Aanzienlijke scha­
  de aan en in de kerk: een obus stootte tegen de kuip van den toren
  en sloeg ontploffend neer te midden van het dak van den mannen­
  koor en beschadigde den predikstoel, — doch niet erg, — verbrijzel­
  de een deel der boiserie, de 4e en 5e statie van den kruisweg, deels
  den biechtstoel van den Heer onderpaster, rukte 2 beelden af van
  boven den autaar van den H. Amatus, vernietigde het voetbekleedsel van de 2 laatste pilaren, sloeg in flenters met glas en lood al
  de zijvensters van dien koor en ten deele den eindvenster. Gelukkig­
  lijk dat, wat later, meubels en ornementen der kerk — van weer­
  de — op behoorlijke tijd gered zijn geweest, tot de klokken
  toe, — tegen nog ergere voorvallen.
  Op 14 April derde bombardement, doch met weinig schade en
  noch dooden noch gekwetsten. Kortom: getal bombardementen:
  rond de 60, waarvan ik een deel niet heb bijgewoond, doch kpnnis
  van de aangebrachte schade gehad heb, die de volgende geweest is:
  2 . Het getal 25 werd geschrapt en vervangen door 30.
   1° de molen van Richard Decroos, afgebrand;
  2° het huis bewoond door de We Marey, — bakkerij — en gelegen
  langs den Reninghschen steenweg, gansch vernietigd;
  3° den eindgevel van het huis van Rosalie Provoost doorschoten;
  4° keuken en dak van huis, bij Remi Ferijn, straf beschadigd;
  5° het huis van Gaston Van Caeyzeele, toebehoorende aan Cyriel
  Dehaene en gelegen achter de oude onderpastorij, half weg;
  6° de huizen van Emiel Vanacker, Camille Dequeker en Julien Rom­
  mel, nog al merkelijk beschadigd;
  7° een deel van den voorgevel in, bij Elisa Bertier;
  8° het huis bewoond door Arthur Verleene en toebehoorend aan
  Bern. Smis, tot ten gronde toe verwoest;
  9° het huis van P. Roose en het aanpalende huisken, geheel en al
  verdwenen;
  10° de huizen van August Boussemaere, Gustaf Heistercamp, Chis
  Heistercamp en Justine Beck, al in puinen;
  11° voorkamer en vout in het huis van Cyriel Dehaene, Kasteelstraat,
  ingeslagen;
  12° de huizen van Chs. Moyaert en van de We van Florimond Mahieu, beschadigd;
  13° andere en nieuwe ramp aan de kerk; het sacristij ten halven in­
  gestort, door eenen obus geworpen met eene vliegmachien en
  gevallen tegen de ingangsdeur; eene groote opening aan de naai­
  de van den toren, met vernietiging van een deel der balustrade
  van de wandeling rond den toren; de 2 sintorentjes aan den
  mannen- en vrouwenkoor afgerukt; een groot gat in het dak
  boven den autaar van O.L.Vrouw; een deel van de grillie van
  den ingang van de kerk, in stukken geslegen.
  De schade aan de kerk wordt geschat op 30.000 Fr.
   14° de scheidmuur tusschen de keukens van het klooster en ’t huis
  van J. Follet, ingestort;
  15° de keuken en een deel van ’t huis van Urbanie Deblock, We
  Capelle, weg;
  16° de voorgevel van het huis van Zenobie Basijn, ten deele inge­
  stuikt;
  17° de helft van het huis van de garde Achiel Dewulf in piïinen;
  18° het huis van Polentier ook erg beschadigd;
  19° het huis van Eugeen Rommelaere tot den gronde toe in de vel­
  den geworpen en de soldaat, die er in gevlucht was, verbrijzeld;
  20 ° de pastorij deerlijk gesteld, niet zooveel door de obusen, — er
  is trouwens maar een gevallen, bij den keuken —, maar wel door
  de soldaten...die den hof in trancheën hebben veranderd en
  
  binnen huize alles geplunderd hebben, wat er nog te plunderen
  was: verscheide deuren, fournaeys, trapleunen, enz., zoo dat
  de schade berekend wordt op 6.000 Fr.
  Bloedbad van menschen en dieren: 15 soldaten, op en rond de
  plaats, op den slag gedood en insgelijks zoovelen min of meer erg
  gewond en gekwetst. De burgers, die gedood zijn geweest of gestor­
  ven ten gevolge hunner wonde, zijn ingeschreven op den overlijdens­
  register. 17 peerden in eens gedood en in stukken geslegen, in de
  boltra van Cyriel Landsweer, Kapellenhof, nevens den hof der pas­
  torij.
  Toestand der scholen binst den oorloge.
  De scholen werden den eersten keer gesloten den 9 October 1914.
   Zij wierden weer geopend, of liever de meisjesschool den 1 Juli
  1915, in het wagenhuis van J. Follet, langs de calcijde naar West­
  vleteren. Een deel van dat nederig verblijf wierd, met de goedwil­
  lige medehulp der zusters, in kapelle veranderd, waar er des zondags
  misse gelezen werd voor soldaten en bevreesde burgers. Daar ook
  werd er biechte gehoord voor kinders en andere burgers en eens
  per week ook misse gedaan, waarin de H. Communie aan kinders
  en burgers gegeven wierd. Daar ook had de plechtige Communie
  plaats den 9 April 1916 voor de ingezetenen en vluchtelingen; ge­
  dachtenissen dier H. Communie zijn aan die kinders uitgedeeld ge­
  weest, waarop melding wierd gemaakt der pijnelijke omstandigheden
  van tijd en plaats dier indrukwekkende plechtigheid. Mogen die
  kinders die gedachtenisse soms herlezen, ten einde dien aandoenlijken
  dag met al zijne bijtredende omstandigheden nimmer te vergeten en
  God uit ter harten te danken voor zijne zonderlinge genade en be­
  scherming !... De school opnieuw gesloten den 18 Juli 1917 tot
  31 December 1918; andermaal geopend en voorgoed den 1 januari
  1919 in het schoollokaal der Kasteelstraat Nr 63.
  N.B. De zusters zijn moeten vluchten naar Vrankrijk den 19 Juli
  1917 en daar hebben zij tot hulpe gediend in de belgische school­
  kolonie van Gommerville.
  N.B. De school van de knechten opgeschorst in 1914, is, bij ge­
  brek aan lokaal, maar kunnen geopend worden, en slechts voor kor­
  ten tijd, in 1917. Had men wat beter gezocht en ieveriger betracht,
  men zou wel wat vroeger iets gevonden hebben ! ...
  Pantomine der ontruiming van Oostvleteren tijdens den oorlog,
  in Juli 1917.
   Die geschiedenis dier ontruiming is waarlijk kluchtig en tevens
  droevig. Eerst wilde men met geweld, alleman naar Frankrijk voe­
  ren; het lukte niet, ten zij bij eenige vreesachtige lieden, die men
  oplaste en vervoerde. Later kwam er een nieuw bevel uit: de ge­
  
  meente te ontruimen tot aan den steenweg Veurne-Yper; iedereen
  mocht zich dan gaan vestigen waar hij wilde. Natuurlijk dat velen
  overgingen al den overkant van dien steenweg, met al de meubels
  die zij in huis hadden en daar begonnen zij barakken te bouwen.
  Doch 24 uren later, nieuw bevel: geheel het grondgebied moest
  ontruimd worden ! Waaraan velen van de groote boeren niet wilden
  gehoor geven en weigerden, hardnekkig, hunne hofsteden te verla­
  ten, niettegenstaande herhaalde vermaningen van belgische en fransche gendarmen.
  Daarop wierd ajan de boeren toelating gegeven van op hun hof­
  steden te blijven; maar ’t wierd hun streng verboden op straat te
  verkeeren of op hun land te werken. Zij zaten dus als geblok­
  keerd !... Gelukkig dat die toestand maar van korten duur geweest
  is. ’t Is toen dat de Eerw. Heer Onderpastoor 3, zijne aanwezigheid
  nutteloos achtende, voor eenige dagen, naar Leijsele verhuisd heeft;
  waarna hij naar Oostvleteren terug gekeerd heeft en zonder verdere
  stoornis, zijne priesterlijke bediening heeft kunnen uitoefenen... Dank
  zij God en met de medewerking van de soldaten der genie, de kerk,
  niettegenstaande menigvuldige verwoestingen, is altoos gebruikbaar
  gebleven en de kerkelijke diensten, weinige dagen uitgezonderd, heb­
  ben altijd er plaats kunnen in hebben.
   Laatste en ergste gevolg van dien afschuwelijken oorloge: vrese­
  lijk verval van godsdienstigheid en zeden, doch niet te verwonderen:
  schrik en schroom weerhielden het volk van kerk en godsdienstoefe­
  ningen; en daarbij leven, jaren lang, in een midden van godloosheid
  en ontucht!... Maar laat ons uit eerbied voor den naaste in geen
  bijzonderheden treden en God liever bidden, dat Hij bermhertig
  weze met al die gevallen en verdoolden en aan allen zonderlinge
  gratie weerdige te verleenen tot rechtzinnigen inkeer en volkomene
  bekeering...
  Ab horribïli et detestabïli bello dignetur Dominus nos liberare in
  sempiternum ! HDM 4 olim Past. in Oostvleteren.
  2.
  v a n
  
  O n d e r p a s t o o r
  d e
  
  w
  
  e k e l i j k s e
  
  L a m
  
  m
  
  e n s
  
  e n
  
  z ijn
  
  n o t e n
  
  in
  
  d e
  
  r e g i s t e r s
  
  a a n k o n d i g in g e n.
  Maurits Lammens, geboren te Brugge op 16 januari 1881,
  sedert 5 april 1905 leraar aan het Sint-Stanislas-College te
  Poperinge, was onderpastoor te Oostvleteren van 27 juli
  1914 tot 19 september 1919. Gedurende deze vijf jaren
  3. In de marge werd de naam geschreven: Lammens.
  4. In de marge is de volledige familienaam bijgeschreven; H. Demaerel.
   verbleef hij, niettegenstaande het gevaar, ter plaatse en ver­
  ving de pastoor wanneer deze tijdelijk te Proven ging wo­
  nen. Zeer veel heeft Maurits Lammens gedaan voor de in­
  woners van het dorp en voor de vluchtelingen uit Poelka­
  pelle, Langemark, leper, Zuidschote, Merkem. De oudere
  mensen van de streek spreken nog met veel lof over zijn
  onverpoosde hulpverlening. Op 19 september 1919 werd hij
  benoemd tot onderpastoor van Zwevegem, en op 3 septem­
  ber 1923 tot pastoor van Hoeke. Sedert 26 maart 1930
  was hij aalmoezenier van het Sanatorium te Sijsele, en over­
  leed te Brugge op 27 april 1936. In de registers van de aan­
  kondigingen van de kerkelijke diensten, die elke week tij­
  dens de zondagmissen worden voorgelezen, heeft de onder­
  pastoor de oorlogsfeiten bijgeschreven, meestal onder aan
  de voet van de bladzijden. Deze korte berichten zijn be­
  langrijk, omdat de auteur gelijktijdige feiten beschrijft, waar­
  van hij meestal ooggetuige was. Men treft ze aan in de twee
  registers van aankondigingen uit de oorlogstijd: 1) van
  26 oktober 1913 tot 17 oktober 1916; 2) van 17 oktober
  1916 tot 28 september 1919. Zij worden hier doorlopend
  weergegeven, met chronologische aanduidingen tussen haak­
  jes geplaatst, omdat deze niet aan de voetnoten maar aan de
  eigenlijke tekst van de registers der aankondigingen ont­
  leend zijn.
  (1914)
  (Zondag 13 september). Binst het lof was er een bende uhlanen te
  Oostvleteren toegekomen. Zij kwamen van Reninghe en trokken rus­
  tig naar Westvleteren.
  (1915)
  (Vrijdag 8 januari), ’s Avonds van 10 x/2 tot 11 V2 werd Oostvle­
  teren gebombardeerd. Geen slachtoffers. Stoffelijke schade: aanzien­
  lijk.
   (Zaterdag 27 maart). In de namiddag van 2,45 tot 3,45 werd Oost­
  vleteren gebombardeerd. Vijf soldaten werden gedood en de parochie­
  kerk erg beschadigd. De leering die in de kerk gegeven wierd moest
  noodzakelijk opgeschorst worden; de goddelijke diensten werden
  niet onderbroken.
  (Witte Donderdag 1 april). Ingezien de tijdsomstandigheden werd
  het Allerheiligste Sacrament ter aanbidding niet uitgesteld.
  (Goede Vrijdag 2 april). Er was geen plechtige kruisweg ’s avonds.
  (Woensdag 14 april). Van 12 ure ’s middags tot 1 ure: nieuw bom­
  bardement, dat geen de minste schade veroorzaakte.
  (Woensdag 28 april). Er werden bommen op Oostvleteren gewor­
  pen, en het dorp gebombardeerd van 10 y2 ure tot 4 ure in den
  namiddag. Een burger, Remi Verleene, en een soldaat stierven ten
  gevolge van de wonden die zij bekwamen.
  (Donderdag 29 april). Onze koster vluchtte naar Westvleteren; zoo
  konden er geen plechtige diensten meer geschieden.
  (Woensdag 5 mei). Oostvleteren werd voor de 5de maal gebombar­
  deerd van 12 tot 1 ure namiddag. Eene vrouw van Reninghe stierf
  naderhand; hare dochter was erg gekwetst.
  (Zaterdag 8 mei). Te 9 u. en te 11 u. vallen er eenige obussen al
  de kant van «De Lelie» 5. Geen schade.
  (Dinsdag 1 1 mei). Tusschen 9 en 10 % voormiddag werd het dorp
  opnieuw gebombardeerd. Eene vrouw van Iper werd gekwetst.
  (Pinksterenzondag 23 mei). Een soldaat speelt het orgel.
  (Zondag 30 mei). Rond den noen komen er voor de 8 e maal eenige
  obussen op Oostvleteren. Er wierden twee personen gekwetst.
  (Donderdag 3 juni: Feestdag van het Allerh. Sacr. des autaars... Te
  6 ure plechtig lof. Na de eerste benedictie, aanspraak door een aal­
  moezenier en communie van de soldaten). Door een buitengewone
  vergunning van Z.H. den Paus zijn de soldaten aan het front ontslegen van nuchter zijn.
   (Zondag 6 juni). 9ste bombardement ’s morgens te 2 uur. Geen
  schade. De tijdsomstandigheden ingezien, kon de processie (na de
  hoogmis van 10 u.) niet uitgaan.
  (Vrijdag 1 1 juni. Feest van het H. Hart. Plechtig lof te 6 u. Ser­
  moen en Communie). De fanfaren van de Carabiniers luisterden de
  plechtigheid op.
  (Donderdag 1 juli). De schoollokalen sedert 8 maanden bezet zijnde
  door ’t leger, beginnen de Zusters klas te houden in een huis ge­
  legen langs de steenweg naar Westvleteren.
  (Zondag 4 juli). Nu dat de l ste Belg. Legerdivisie de 6de vervangt,
  zullen er den Zondag twee missen meer gedaan worden door de
  almoezeniers, eene te 6 ure, een andere te 9 ure, soldatenmis.
  (Woensdag 21 juli). Gezien de tijdsomstandigheden kan er geen «Te
  Deum» gezongen worden.
  (Zondag 25 juli). Uit voorzichtigheid is ’t aan de soldaten verboden
  den Zondag na 8 ure naar de parochiekerk te gaan. Daarom wordt
  de soldatenmis van 9 ure afgeschaft. In het schoollokaal langs den
  steenweg naar Westvleteren gelegen, zal er den Zondag misse ge­
  
  5. Le Lelie is de naam van een verdwenen herberg, langs de Veurnestraat.
  lezen worden te 7 ure voor de schoolkinders, te 9 ure en te 10 ure
  voor de soldaten.
  (Zondag 15 augustus). De jaarlijkse processie kon niet uitgaan.
  (Zaterdag 4 september). Eenige obussen vallen over de gendarme­
  rie, rechts van den steenweg naar Westvleteren en links, en een
  bij den koer van ’t klooster; een soldaat gedood en een dodelijk
  gekwetst, die gestorven is ten gevolge zijner wonden.
  (Maandag 27 september). Soldaten van de genie beginnen de daken
  te herstellen. Andere, op bevel van hooger hand, nemen de kostelijk­
  ste meubels uit de kerk weg.
   (Vrijdag 1 oktober). Vrijdag namiddag en Zaterdag noen vallen
  eenige obussen niet ver van de plaats: zij waren waarschijnlijk ge­
  richt naar de werklieden die tranchees maken rond de hofsteden
  gelegen tussen den steenweg van Woesten en den steenweg van
  Reninghe.
  (Donderdag 7 oktober). Donderdag avond rond 7 ure zenden de
  Duitschers een vijftiental obussen op de plaats. Twee soldaten wierden op de markt doodgeslegen, en een officier doodelijk gekwetst.
  Die twee soldaten heeten: Alfons Tijdgat en Jozef Quataert, beide
  geboren te Oostkerke in 1894.
  (Dinsdag 12 oktober), ’s Avonds rond 7 ure, bombardement met
  48 obussen: 16 X 3. Geen ongelukken en weinig schade.
  (Maandag 1 november). Plechtige mis (te 10 u.) gevolgd van
  «Libéra» tot zielerust van de gesneuvelden der Ie Belg. Legerafd.
  (Zondag 6 november). Rond 10 ]/2 u. vallen enkele obussen rond
  de plaats waar het hoofdkwartier verblijft.
  (Maandag 15 november). Om 10 u. plechtige «Te Deum» ter ge­
  legenheid van het naamfeest van Z.M. Albert.
  (1916)
  (Dinsdag 29 februari). Nadat talrijke vliegmachines boven de plaats
  gezweefd hadden zonden de Duitschers eenige obussen tusschen De
  Lelie 5 en de gendarmerie. Een soldaat werd gekwetst.
  (Donderdag 2 maart). De II Legerafdeling is de Iste komen vervan­
  gen die op rust gaat. Nu dienen de 2/3, de 2 zijbeuken, van de pa­
  rochiekerk tot bergplaats voor velos. De geestelijke overheid werd
  daarover niet geraadpleegd, noch voorafgaandelijk verwittigd.
  (Maandag 13 maart). Maandag namiddag rond 3
  en 5 % en dins­
  dag rond 2 u. komen eenige obussen neder op de plaats. Weinig
  schade, zonder ongelukken. Zaterdag avond (18 maart) rond 9:
  idem: twee gekwetsten.
  (Vrijdag 19 mei). De cyclisten het front verlatende nemen hunne
  velos weg uit de parochiekerk.
   (Zondag 23 juli). «Te Deum» ter verjaring van de inhuldiging van
  Leopold I wordt gezongen in ’t schoollokaal, steenweg van Westvleteren.
  (1917)
  (Zondag 17 juni). Gedurende deze week trekken de Belgische solda­
  ten van ’t front weg en worden afgelost door Franschen en Engelschen. De knechteschool wordt door soldaten gebruikt.
  (Woensdag 27 juni). Woensdag avond rond 8 ½ werd de plaatse
  van Oostvleteren gebombardeerd. De meisjesschool wordt ontbon­
  den.
  (Zondag 8 juli). Gedurende de loop dezer week verzocht de krijgsoverheid de burgers, van Oostvleteren te verlaten. Twintig gemeen­
  ten van ’t onbezet hoekje van België zullen «met geweld» ontruimd
  worden, zoo luidt het officieel bericht, dat aangeplakt wordt. Vrij­
  dag 13 juli vertrekken «vrijwillig» naar Montreuil een twintigtal be­
  jaarde menschen. De ouders worden verzocht hunne kinders van den
  ouderdom van 5 jaar af naar schoolkoloniën te zenden in Frankrijk.
  Zondag 15 Juli op bevel van de Fransche militaire overheid moes­
  ten de burgers, behalve de gemeenteraadsleden - priesters - doctoor landbouwers die 1 Ha. land bebouwen, de gemeente ontruimen: zij
  zouden naar Vrankrijk gevoerd worden, en als de toestand verbetert
  zoo haast mogelijk mogen terugkeeren. De wederspannigen zouden
  naderhand «met geweld» in ’t diepste van Frankrijk ontvoerd wor­
  den. Een tiental Oostvleternaars en een dertigtal vluchtelingen ver­
  trokken vrij williglijk: de andere inwoners weigerden hardnekkig zich
  te laten wegvoeren naar Frankrijk. De dwangmiddelen wierden in­
  getrokken, en de burgers gerust gelaten. Woensdag 18 Juli ’s mor­
  gens rond 6 l/2 en ’s avonds rond 9 u. schoten de Duitschers eenige
  obussen op de plaats: enkel 2 fr. soldaten wierden gekwetst. In de
  voorgaande weken bombardeerden de Duitschers hevig bij dage en
  bij nachte al den kant van De Wippe, de Plankenbrugge 6.
   Den Maandag 23 Juli verscheen een nieuw bevel van de fr. krijgsoverheid. De gemeente moet ontruimd worden tot aan den steenweg
  Iper-Veurne, vrijheid gelaten zijnde voor de nieuwe verblijfplaats die
  ieder mag verkiezen. Vele burgers verhuizen en vestigen zich over
  den steenweg; doch 24 uren later moet geheel het grondgebied ont­
  ruimd worden. Zedelijke dwang werd uitgeoefend, en alzoo bedrogen
  en gefopt verliet de bevolking traagzaam de gemeente; doch een
  400-tal inwoners — meestal landbouwers — weigerden hardnekkig
  6.
  De wijk «De Wippe» is de uiterste zuidkant van Oostvleteren.
  Daar bevindt zich ook de brug, genoemd «Plankenbrugge», over de
  Poperingevaart, die de grens vormt tussen Oost- en Westvleteren.
  hunne hofsteden te verlaten. Van af den Zondag 29 Juli werden
  de goddelijke diensten in de parochiekerk enkel verricht door fr.
  priesters. De overgeblevene burgers trachtten aan hun Zondagplicht
  te voldoen in verscheidene hofsteden waar er door fr. priesters-sol­
  daten wordt misse gelezen. Den Maandag 30 Juli, den Dinsdag 31
  Juli en Woensdag 1 Oogst bombardeerden de Duitschers het dorp:
  eenige fr. soldaten werden gedood of gekwetst en twee huizen van
  de plaats beschadigd. Den Dinsdag 31 Juli lieten de fr. gendarmen
  aan de overgeblevene landbouwers weten dat zij mogen op hunne
  hoeven blijven om hunne beesten te bezorgen; niemand mag op
  straat komen; al het werk op den akker moet stil liggen. Fransche
  en Belgische soldaten zullen den oogst afdoen.
  Aanval Bixschote. Den Dinsdag 31 juli stormt het fr. voetvolk op
  de Duitsche stellingen en verovert Bixschote. Het regenachtig weder
  verhinderde zijnen verderen vooruitgang.
   Langzamerhand werd er meer vrijheid gelaten aan de burgers die
  in Oostvleteren gebleven waren en in den loop van de week van 5
  tot 1 1 Oogst keerden reeds verscheidene vluchtelingen dievelinge
  naar hunne haardsteden weder. In diezelfde week werden voorzich­
  tigheidshalve de klokken uit den toren der parochiekerk gehaald en
  in veiligheid gebracht, te Hoogstaede. De openbare diensten in de
  parochiekerk hernamen den Zondag 12 Oogst. (S) Mts. Lammens,
  vic.
  (Zaterdag 8 september). Zaterdag morgen te 3 ure ontplofte een
  obus op het dak der kerk boven den autaar van O.L.V. Hij verrichte
  aanzienlijke schade aan de daken. Het hoogaltaar werd denzelfden
  dag onder den toren, in de middenbeuk der kerk, verplaatst.
  (Zondag 7 oktober). Het hoogaltaar en het altaar van O.L.V., behal­
  ve de tafels, worden te Steenvoorde in veiligheid gebracht, door de
  zorgen van ’t Ministerie van Schone Kunsten.
  (Zaterdag 10 november). De IV Belg. Legerafdeeling begint de
  Franschen af te lossen.
  (Zaterdag 24 november). Een obus valt tegen het dorp nevens den
  steenweg naar Reninghe.
  (Woensdag 28 november). De genie van de IV Belg. Legerafdeeling
  doet herstellingswerken aan de kerk.
  (Donderdag 29 november). Een duitsche vlieger gooit 5 bommen
  over de gendarmerie: 2 t (doden) en 5 soldaten gekwetst.
  (Zaterdag 8 december). Het hoogaltaar wordt terug in den koor
  geplaatst.
  (1918)
  (Dinsdag 8 januari). Dinsdag morgen te 2 lA valt er eene bom, tor-
  
  pille, vóór de sacristie. Een derde ervan wordt vernield. Door tus­
  schenkomst van soldaten en genie wordt het bruikbaar gedeelte
  afgesloten.
  (Maandag 18 maart), ’s Morgens te 6 u. en ’s avonds rond 7 werd
  de plaats gebombardeerd.
   (Zaterdag 27 april). In de laatste veertien dagen zijn er verscheide­
  ne malen duitsche vliegers boven Oostvleteren gekomen, en hier en
  daar smeeten ze bommen: noch schade, noch slachtoffers. Verleden
  Woensdag (24 april) wordt er een bericht aangeplakt dat vermeldt
  dat de burgers wonende al den Oostkant van de baan Iper-Veurne
  moeten verlaten en naar Frankrijk vertrekken.
  In de week van 5 tot 11 Mei kwam de 5e B. Legerafdeeling de der­
  de aflossen.
  (Dinsdag 21 mei). In den nacht vielen eenige bommen op de plaats.
  Binst den dag beschoten de Duitschers de dorpplaats met Schrap­
  nelle of brisants (?): een soldaat en vrouw Boudewijn wierden
  doodgeslegen; een burger en een soldaat gekwetst.
  Maandag (27 mei) avond te 7 lA, Woensdag (28 mei) avond en
  Donderdag (30 mei) middag werd de plaats gebombardeerd: twee
  huizen beschadigd; een slachtoffer, te weten maandag avond. Zaterdag
  (1 juni) morgen tusschen 6 */2 en 7 % nieuwe bombardement. Uit
  voorzichtigheid wierd de parochiekerk gesloten op Zondag 2 Juni. Ik
  las mis op de Kortekeer 7 en op de hofstee van de weduwe Devloo.
  (Zaterdag 6 juli). Zondag nacht een bom op de Kortekeer: twee
  huizen vernield; geen slachtoffers.
  (Dinsdag 9 juli). De gemeenteschool heropent met 62 leerlingen.
  De meisjesschool gesloten zijnde tot na den oorlog, de meisjes van
  ca 14 jaar zullen mogen naar eene schoolkolonie vertrekken.
  (Zaterdag 20 juli). In de week van 15 tot 20 Juli komt de l ste Legerafd. de 5de aflossen.
  Den Zondag 4 Oogst eenige obussen. Vrijdag 9 Oogst, ’s avonds te
  10 , bombardement: een burger Henri Stekelorum, steenweg van
  Woesten, werd in zijne woning, samen met een soldaat, doodge­
  slegen.
  (Maandag 9 september). Deze week begint het leger de oodige her­
  stellingswerken aan de daken en vensters der parochiekerk.
   (Donderdag 26 september), 95 soldaten der 3 e Legerafdeeling ver­
  nachten in de kerk.
  (Vrijdag 27 september). 250 fr. soldaten, het 167ste, vernachtten in
  de parochiekerk.
  7. Kortekeer is de naam van een wijk aan de westkant van de
  steenweg Veurne-Ieper en noordkant van de Westvleterenstraat.
  Den 28 September begint een aanval tegen de Duitsche stellingen
  van af Dixmuide tot beneden Iper. Deze morgen werd Oostvleteren
  nog eens 8 gebombardeerd. In enkele dagen trokken de Belgen tot
  tegen de vaart van Handzame en tot voor Roeselaere. De Engelschen kwamen tot tegen den steenweg Rouselaere Meenen en trok­
  ken in ’t Zuiden tot over de Leie tusschen Comen en Wervicq.
  Den Zondag 6 October was de middenkerk alleen vrij. ’s Namiddags
  konden de goddelijke diensten geen plaats hebben. Den Maandag
  14 October vertrokken de soldaten die in de kerk cantonneerden.
  (Zondag 27 oktober). l ste Bemerking. Deze die tot nu toe uit
  vreeze van bombardementen hun Paschen niet hielden, hebben aan
  het gebod der H. Kerk nog niet voldaan. Eer dat nog een keer
  Paschen is, zijn ze verplicht de H. Communie te ontvangen.
  2de Bem.: Nu dat de betrekkingen met Onbezet België vermeerderd
  zijn, herinneren wij aan alle handelaars het 7de gebod van God,
  dat alle onrechtvaardigheid verbiedt. Wij weten heel goed dat de
  eetwaren in bezet België ongehoorde prijzen bereikten; dat is geen
  reden om de prijzen hier op te slaan die vóór ’t offensief bestonden
  en de burgers die alhier komen koopen geld af te persen.
  (Maandag 11 november). Op St.-Maartensdag wordt de wapenstil­
  stand, welken de Duitschers afgesmeekt hadden, gesloten tusschen
  hen en Maarschalk Foch, opperbevelhebber der Verbonden legers.
   (Zondag 17 november). Vandaag voor de laatste keer wordt er te
  8 u misse gedaan. Dimanche prochain il n’y aura plus que 2 messes:
  à 7 et à 10 h. Elk zegge ’t voort. Verleden Vrijdag 15 Nov. vierde
  men het naamfeest van Z.M. Albert. Daarom en ook ter gelegenheid
  van den wapenstilstand wordt er vandaag na de Hoogmis «Te
  Deum» gezongen, waartoe wij de eer hebben de burgerlijke en mili­
  taire overheden uit te noodigen.
  Als men het register der aankondigingen, van 17 oktober
  1916 tot 28 september 1919, omkeert, vindt men er een
  8.
  De woorden «nog eens» werden geschrapt en vervangen door
  «voor de laatste keer». Deze verbetering werd afgeschreven door
  pastoor E. Baelde in zijn verslag over 1914-1918, naar het Bisdom
  gezonden op verzoek van G.J. Waffelaert, bisschop van Brugge, die
  op 15 mei 1919 aan de pastoors had gevraagd hem een verslag over
  de oorlogsgebeurtenissen te bezorgen {Coll. Epist. Past., deel 20,
  1934, blz. 119-126). E. Baelde besluit zijp verslag als volgt : Quae
  his paginis (1-7) leguntur, transcripta sunt ex annotationibus tem­
  pore belli factis a Rdo Dno Lammens, vice-pastore in Oostvleteren,
  teste oculato. Quod attestor (S) Edw. Baelde, pastor. Oostvleteren
  29 Julii 1919 (Bij de ingezonden verslagen in het Bissch. Archief,
  n° C/546).
  dubbele reeks handtekeningen van priesters, aalmoezeniers
  of soldaten, die in de parochiekerk gecelebreerd hebben:
  een eerste reeks van 55 Franse priesters, van 13 juli tot
  13 november 1917, en een tweede reeks van 47 meestal
  Belgische priesters, van 13 november 1917 tot in juli 1918.
  In de eerste lijst leest men o.a.: «26 sept.: Eug. Gautier,
  vicaire Les Arcs, diocèse de Fréjus (later bijgevoegd: «em­
  bourbé, blessé, mort le 28 oct. à l’ambulance»). - «Le 1 oct.:
  Louis Andrieux, aumônier des fusiliers marins, vicaire à la
  cathédrale de Reims».
   Uit de tweede lijst : - «11 december 1917: - Frans De
  Bruyker, brankardier D 4, 3(lc komp., leeraar kollegie te
  Audenaarde, Gent. - D. Modestus Van Assche, aalm. 1/19
  L., Bénédictin, Ab. Steenbrugge. - P. Octaaf Thys, brankar­
  dier 13e Linie, 7 kie, Capucijn, Mechelen. - L. Glazemakers,
  aalm. 8 /I I Linie, Mechelen».
  «6 februari 1918: - Georges Beelter, aum. Z 216, Ac. M.,
  professeur au petit Sém. de Tours, Tours (France). - C.
  Claeys Boûûaert, aalm. 12“ L, 1* Bon, onderpastoor St.-JanBaptist, Gent. - J. Lebrun, branc. CA 4 DL, vicaire à YvesGomezée, Namur».
  «Juli 1918: - Steyaert H., Eleemosyn. principalis seu ma­
  jor ( 1 D.A. ) Hum ! 9 id. Alosti, dioec. Gandavensis. A. Isebaert, aumônier C.T. I D.I., Directeur des Filles de
  la Sagesse à St.-Genois, Bruges. - Lod. De Roover, Aalmoe­
  zenier 22 linie/II, Student in Godgeleerdheid aan de Hoogeschool van Leuven, bisdom Mechelen. - E. Renauld,
  Aumônier A T, Vicaire, Ciney, Namur. - M. Dhont, Aalm.
  2 l./I I , Ongeschoeide Karmeliet, Gent. - Leo Carbonez,
  aalm. 2 2 /III, professor Klein Sem. Roeselaere (W .V L). P. Vigilius de Boeck, Aalmoezenier 24e linie, I Bon, Minder­
  broeder, Tongeren (Luik). - G. Delmotte, aum. 1 S.H ./
  D.A., vicaire à St. Nicolas, Tournai».
   B. JANSSENS DE BISTHOVEN
  
  Boekbesprekingen
  R. C. VAN CAENEGEM, L e s a r r ê t s e t l e s j u g é s d u
  l e m
  
  e n t
  
  d e
  
  P a r is
  
  s u r
  
  g i s t r e s
  
  d u
  
  P a r le m
  
  e n t ,
  
  a p p e l s
  
  fla m
  
  a n d s
  
  c o n s e r v é s
  
  d a n s
  
  l e s
  
  P a r ­
  r e ­
  
  t. I, Textes (1320-1453), 1966, 657
  
  p. ( 200 F ) dans R e c u e i l d e l ’ a n c i e n n e j u r i s p r u d e n c e d e B e l ­
  g i q u e
  
  -
  
  V
  
  e n a m
  
  e l i n g
  
  v a n
  
  d e
  
  o u d e
  
  r e c h t s p r a a k
  
  in
  
  B e l g i ë ,
  
  Première série, Bruxelles S.C.T., 13 rue des Quatre-Bras.
  Cet ouvrage inaugure une nouvelle série parmi les publications de
  la Commission royale des anciennes lois et ordonnances de Belgique,
  série consacrée aux textes de la pratique judiciaire. Après trois vo­
  lumes rassemblant les sentences du Parlement de Paris sur appels
  flamands, viendront des recueils concernant le Grand conseil de
  Malines, le Conseil privé, la Jurisprudence liégeoise et le Conseil
  de Flandre. On ne peut qu’applaudir à ces vastes projets qui met­
  tront à la disposition des chercheurs une documentation souvent dif­
  ficile d’accès et susceptib’e d’être utilisée dans le domaines les plus
  divers.
   Dans l’énorme fonds des archives du Parlement de Paris (une
  «jungle», disait Ferdinand Lot), M. Van Caenegem s’est attaché à
  retrouver les sentences prononcées par cette cour sur appels venus
  de Flandre. Ces sentences portent la dénomination de «jugés» (lors­
  qu’elles sont rendues par la Chambre des enquêtes) ou «d’arrêts»
  (lorsqu’elles ont été prononcées par la Grand Chambre, à qui reve­
  nait aussi de transformer un «jugé» en «arrêt»). Cette distinction
  semble d’ailleurs de pure forme et tient sans doute à l’importance
  des matières ou des personnes en cause. Comme il arrive souvent
  maintenant, M. Van Caenegem nous jette dès l’abord in médias res,
  en commençant par la publication des textes. Ce premier volume
  contient les sentences de 1320 à 1453 (341 actes) ; un second suivra
  pour la période 1453-1521, après quoi viendra la volume d’introduc­
  tion et de tables. Nous devons donc parcourir soigneusement l’ouvrage
  pour découvrir les problèmes qui se sont posés à l’auteur et entre­
  voir toute la richesse de l’information ainsi livrée. Nous sommes aidés
  
  heureusement par les résumés des actes (qui permettent de se faire
  une idée précise de la marche du procès) et par un article déjà an­
  cien où M. Van Caenegem avait dégagé la portée de ses recherches
  (Les appels flamands au Parlement de Paris au Moyen Age, dans
  Etudes d’histoire du droit privé offerts à Pierre Petot, Paris, 1959,
  pp. 61-68).
  La première constatation qui s’impose, c’est que l’histoire des
  appels flamands a une signification politique évidente et que ce fait
  a commandé les limites chronologiques et géographiques du travail
  de M. Van Caenegem.
   Le Parlement de Paris a joué un rôle de premier plan dans l’œuvre
  d’unification de la France, à partir du moment où le développement
  de l’appel, la réforme de la procédure et le renom de justice de
  saint Louis ont amené devant cette cour un flot inouï d’affaires.
  Cette activité inlassable a permis à la royauté de rogner les autono­
  mies seigneuriales et princières, mais surtout elle a fourni à la
  conscience populaire un signe très apparent de l’appartenance au
  royaume. Un pays était français quand ses habitants pouvaient por­
  ter une affaire au Parlement de Paris. Il en était encore ainsi vir­
  tuellement pour la Flandre au début du XVIe siècle, jusqu’au mo­
  ment où Charles Quint supprima en Flandre et en Artois le ressort
  du Parlement de Paris (1521). C’était la fin de la dépendance juri­
  dique et de la dépendance féodale. L’ouvrage de M. Van Caene­
  gem s’arrêtera évidemment à cette date.
   A côté de cette donnée de base, les appels flamands nous four­
  nissent aussi une image inattendue mais fidèle des vicissitudes des
  rapports franco-flamands entre 1320 et 1521. Au XlVe siècle l’im­
  mense majorité des appels provient de la Flandre gallicante, qui avait
  été annexée au domaine royal en 1312, avant d’être rétrocédée au
  comté en 1369 (à l’occasion du mariage de Marguerite de Flandre et
  de Philippe le Hardi). Les choses changent progressivement avec
  les comtes de Flandre de la maison de Valois, qui se comportent en
  princes français et amorcent en Flandre flamingante un courant
  d’appels au Parlement de Paris. C’est sous Philippe le Bon (1419­
  1467 ) que le mouvement atteint son apogée ; on compte en moyenne
  pendant son règne 5 ou 6 jugés par an sur appels flamands, ce nom­
  bre pouvant d’ailleurs s’élever occasionnellement beaucoup plus
  haut : 17 en 1446 (dont 12 proviennent de la Flandre flamingante).
  Charles le Téméraire (1467-1477) voulut mettre fin à ces appels et
  érigea le Parlement de Malines (1473) pour affirmer sa souveraineté
  en face de Louis XI. Tentative prématurée, mal acceptée des popu­
  lations, le Parlement de Malines fut l’une des premières institutions
  dont en 1477 on exigea l’abolition de Marie de Bourgogne. Le
  
  courant traditionnel reprit donc, mais notablement réduit en im­
  portance : 2 ou 3 jugés ou arrêts par an sur appels flamands. Et
  nous avons déjà dit qu’en 1521 Charles Quint supprima définitive­
  ment ce dernier vestige de la souveraineté française.
  