title: None
text: 22. Zie o.a. C. Duvivier, La querelle des d’Avesnes et des Dam­
  pierre jusqu’à la mort de ]ean d Avesnes (1257), Brussel-Parijs, 1894,
  dl. I, p. 39 en vv. ; Th. Luykx, Johanna van Constantinopel, gravin
  van Vlaanderen en Henegouwen, Antwerpen-Utrecht, 1946, p. 199­
  211.
  waar, want Walter II van Avesnes was een der zeldzame
  edellieden die altijd aan de zijde van de gravin gestaan heb­
  ben. Kort voor 1227 had hij haar o.m. een zeer krachtige
  hulp geboden bij het vrijkopen van haar gevangen echtge­
  noot Ferrand van Portugal 23. De «Scheldeburcht» was dus
  niet opgevat als een anti-Vlaamse «frontierburcht».
  Het is nochtans duidelijk dat het hier niet ging om een
  woonburcht maar wel om een fort, een militair bouwwerk.
  Walter II van Avesnes spreekt zelf over een fortericia 24 en
  bijgebouwen die zouden kunnen bewijzen dat de «Schelde­
  burcht» een «woon»-burcht was, ontbreken tenemaal2S. Ten
  andere, men kan zich moeilijk een agrarisch bedrijf voorstel­
  len in de zompige en jaarlijks overstroomde Scheldemeersen.
  . De «Scheldeburcht» was een versterking en een ver­
  sterking van een buitengewoon strategisch belang. Hij lag
  ongeveer halfweg tussen Oudenaarde en Doornik. Hij be­
  heerste niet alleen de Schelde, maar ook de landweg die
  Oudenaarde met Doornik verbond en de stroom sneed te
  Schalafie waar er een veerpont was. Te Schalafie mondt
  ook de Rhosne uit in de Schelde. De Rhosne-vallei ligt ten
  zuiden van de Vlaamse Ardennen en vormt een ideale in­
  valspoort uit Brabant naar Vlaanderen en Henegouwen.
  Uit Ronse, dat hij in leen hield van de graaf van Vlaande­
  ren, moet Robrecht van Namen in 1362 langs die vallei op­
  gerukt zijn om de burcht van Schalafie te veroveren 26.
   Blijkbaar was er ook een directe reden van strategische aard
  voor het bouwen van de «Scheldeburcht». Hoewel er tus­
  sen Ferrand van Portugal en de hertog van Brabant op 24
  september 1227 een soort wapenbestand gesloten was, wa­
  ren er tot 1232 voortdurend moeilijkheden en gewapende
  conflicten tussen beide vorsten 27. De versterking te Schala­
  fie was de grendel op de invalspoort langs de Rhosnevallei !
  De «Scheldeburcht» was dus een fort, een militaire ver­
  sterking, maar hij was niet gericht tegen Vlaanderen. Wat
  
  23. Th. Luykx, a.w., p. 258 en voetnoot 3.
  24. Zie Bijlage.
  25. J. Colpaert, a.w., p. 137.
  26. Op deze krijgsverrichtingen wordt allusie gemaakt door A
  Viaene in zijn bespreking van het werk van J. Colpaert. Robrecht
  van Namen kreeg Ronse in leen van Lodewijk van Male op 2 febru­
  ari 1355 (Th. de LIMBURG-STIRUM, Cartulaire de Louis de Male,
  comte de Flandre, Brugge, 1898-1901, dl. I, nr. DXXXVIII, p. 486).
  27. Th. Luykx, a.w., p. 271-272, 282. De overeenkomst van 24
  september 1227 kwam tot stand door bemiddeling van o.a. Walter II
  van Avesnes.
  meer is, om hem te mogen optrekken moest Walter II van
  Avesnes de toelating krijgen van de graaf van Henegouwen
  die op dat ogenblik de graaf van Vlaanderen was ! Want
  Eskanaffe avoec toutes les appartenances werd door de he­
  ren van Avesnes in leen gehouden van de graven van Hene­
  gouwen 28. Dat Walter II van Avesnes zonder moeite deze
  toelating zal gekregen hebben, lijdt geen twijfel, rekening
  gehouden met de strategische waarde van de burcht en met
  het feit dat de heer van Avesnes steeds op de beste voet
  geleefd had met Johanna van Constantinopel en haar echt­
  genoot 29.
   Walter II van Avesnes overleed in 1245/46 30. Zijn enige
  dochter Maria had hij uitgehuwelijkt aan graaf Hugo van
  Sint-Pol. Hugo en Maria hadden drie zonen, Jan, Gwijde
  en Walcher. Na het overlijden van zijn vader werd Jan
  graaf van Blois, heer van Avesnes en heer van Guise. Hij
  huwde met Aelis, dochter van graaf Jan van Bretagne.
  Gwijde werd graaf van Sint-Pol. Hij trad in het huwelijk
  met Mathilde van Brabant, weduwe van de graaf van Ar­
  tois. De derde zoon Walcher werd heer van Crécy en huw­
  de met de dochter van de heer van Triegniel 31.
  Indien er in de loop der jaren niets bijzonders gebeurd is,
  moet de «Scheldeburcht» te Schalafie na de dood van Wal­
  ter II van Avesnes in handen gekomen zijn van zijn dochter
  Maria en daarna van haar oudste zoon Jan, graaf van Blois,
  heer van Avesnes en Guise. Dat dit inderdaad zo was, blijkt
  uit een oorkonde van 1277/78, maart. Jehans de Castillon,
  cuens de Blois et sires d’Avesnes, maakt bekend dat hij met
  instemming van zijn echtgenote Aelis aan zijn broer Gwijde
  van Châtillon, graaf van Sint-Pol, heeft afgestaan toute notre
  
  terre de Braybant ke nous tenons dou conte de Haynnau,
  
  28. Baron de Reiffenberg, Monuments pour servir à l’histoire des
  provinces de Namur, de Hainaut et de Luxembourg, dl. I, Brussel
  
  1844, p. 365.
  29. Verdere gegevens over Walter II van Avesnes vindt men o.m.
   in Baron de Reiffenberg, Chronique rimée de Philippe Mouskès,
  Brussel, 1836-1838, dl. II, verzen 20807, 21021, 24420, 24884, 25690,
  27655 ; C. Duvivier, La querelle, dl. I, p. 34, 41 en w., 46 en w.,
  62, 65, 67, 109, 120, 123, 124 , dl. II, p. 3, 6, 12, 16, 48, 54, 59,
  76, 78, 82, 84, 87, 110, 112, 543 ; Th. Luykx, Johanna van Constan­
  tinopel, p. 74, 207 noot 1, 210 noot 1, 258 noot 3 ; Chronique de
  Baudouin d’Avesnes, p. 579-580.
  30. L. Vanderkindere, La chronique de Gislebert de Mons, Brus­
  sel, 1904, Tableau généalogique X IX.
  31. Chronique de Baudouin d’Avesnes, p. 578-580.
  ch’est a savoir Leuze avoec toutes les apartenanches, Condeit
  avoec toutes les apartenanches, Eskanaffe avoec toutes les
  appartenances et tout le remanant de ladite terre de Brayhant soit en castiaus, en maisons, {en tierois, en rentes, en
  juridictions, en queilconques autres cozes 32. '
  Deze tekst bewijst dat de heren van Avesnes Schalafie
  en de rechten die zij daar hadden in leen hielden van de
  graaf van Henegouwen. Tot dit leen behoorde ook het castel van Schalafie. Er is dus geen tegenspraak tussen ener­
  zijds het bouwen van de «Scheldeburcht» door Waker II
  van Avesnes in 1231/32 en anderzijds het feit dat er in
  1362/63 een versterking te Schalafie toebehoorde aan de
  graaf van Henegouwen. Daarbij is men nu practisch zeker
  dat het fort van de graven van Henegouwen te vereenzel­
  vigen is met de «Scheldeburcht». Het was hoogst waar­
  schijnlijk de enige burcht die in die tijd te Schalafie be­
  stond, hij werd in leen gehouden van de graaf van Hene­
  gouwen en hij was van de drie burchten van Schalafie vrij­
  wel de enige die kon doorgaan voor een fortericia 33.
   Men hoeft er zich dan ook niet over te verwonderen dat
  Lodewijk van Male, scheidsrechter in het geschil tussen Wil-
  
  32. Baron de Reiffenberg, Monuments, dl. I, nr. XXXIX, p. 365.
  Met Braybant wordt het deel van de oude pagus Bracbatensis bedo.eld dat onder het graafschap Henegouwen ressorteerde.
  33. Aan de grondruil tussen Walter II van Avesnes en Sint-Diederik bij Reims moeten er een aantal andere transacties voorafgegaan
  zijn. Hoogst waarschijnlijk waren de 4½ bunder akkergrond die Wal­
  ter aan de abdij gaf grafelijk leen. Om dit te kunnen vervreemden
  moest hij de toelating van de graaf hebben. Aangezien door het weg­
  geven of verkopen van een leen door een leenman de leenheer scha­
  de leed in zijn patrimonium, gebeurde het dikwijls dat de leenman
  dit verlies moest vergoeden. Waar het een grondruil betrof, zoals in
  het geval van Walter II van Avesnes, werd het verlies van de ver­
  vreemde grond gewoonlijk vergoed door het in leen opdragen van
  degene die door de ruil in handen kwam van de leenman. Men heeft
  dus alle reden om aan te nemen dat
  1° De graaf afgezien heeft van zijn leenheerlijke rechten op de 4½
  bunder grond die Walter II van hem hield en overdroeg aan de
  abdij.
  2° De weide die Walter II in ruil ontving — en waarop de burcht
  gebouwd werd — grafelijk leen geworden is.
  Indien deze transacties alsmede de grafelijke toelating om een burcht
  te bouwen ooit geacteerd werden, moet(en) de desbetreffende oorkonde(n) terecht gekomen zijn in het archief van de heren van Aves­
  nes aan wie ze afgeleverd werden. Rekening gehouden met de huwe­
  lijken die deze heren vanaf Walter II gesloten hebben, is het waar­
  schijnlijk dat, indien bedoelde stukken nog bestaan, zij in Frankrijk
  dienen gezocht te worden.
   lem III van Beieren, graaf van Henegouwen, en zijn broer
  Albrecht enerzijds en Robrecht van Namen anderzijds, op
  13 mei 1363 besliste dat de versterking van Schalafie zou
  teruggegeven worden aan Albrecht van Beieren 34, t.t.z. aan
  de man die op dat ogenblik feitelijk Henegouwen regeerde
  voor zijn broer die in 1357/58 krankzinnig geworden was
  en opgesloten in het kasteel van Le Quesnoy 35.
  Er is dus geen tegenspraak tussen enerzijds de bouw van
  de «Scheldeburcht» te Schalafie door Walter II van Avesnes in 1231/32 en anderzijds het feit dat deze versterking
  in 1362/63 in het bezit was van de graaf van Henegouwen.
  Schalafie en zijn burcht waren grafelijke lenen, gehouden
  door de heren van Avesnes. De heren van Avelgem zijn niet
  tussengekomen bij de bouw van de versterking en gewoond
  hebben zij er ook niet, want de «Scheldeburcht» was geen
  woonburcht, maar een fortericia.
  E. WARLOP
  BIJLAGE
  'Walter, heer van Avesnes en graaf van Blois, oorkondt dat hij
  aan de abdij van Sint-Diederik bij Reims 4 1 /2 bunder grond te
  Schalafie afgestaan heeft in ruil voor 2 1 /4 bunder 17 roeden wei­
  de eveneens gelegen te Schalafie langs de Schelde in de nabijheid
  van de kerk en waarop hij begonnen was een versterking te bouwen.
  1232 (n.s.), januari.
  A. Origineel niet voorhanden.
  B. Afschrift uit de 13de eeuw onder de rubriek De escambio
  terre domini W . de Auesnes apud Escanafle in het cartularium van de abdij van Sint-Diederik bij Reims (Reims,
  Bibl. Munie., ms. 1602, f° 204 r° (CCXVIII r°).
   34. L. Devillers, Cartulaire des comtes de Hainaut de l’avènement
  de Guillaume II à la mort de Jacqueline de Bavière, dl. VI/1, Brus­
  
  sel, 1896, nr. MMCXXXV, p. 244. Beste dank aan de heer J. Berteele, adjunct-bibliothecaris te Kortrijk, die mij hielp om deze tekst
  terug te vinden.
  35. E. Strubbe en L. Voet, De chronologie, p. 367. E.H. A. Viaene
  vergist zich waar hij spreekt over «Albrecht van Beieren, graaf van
  Henegouwen». Sedert april 1358 bestuurde Albrecht wel het graaf­
  schap voor zijn krankzinnige broer Willem III, maar hij werd pas
  in rechte graaf na het overlijden van deze laatste in maart 1389
  (Ibidem, loc. cit.). In 1362/63 was Robrecht ook geen graaf van
  Namen, titel die op dat ogenblik gedragen werd door Willem I de
  Rijke (1337-1391) (Ibidem, p. 387).
  Hierbij wens ik mijn beste dank te betuigen aan E.H. J. Colpaert
  die mij sine ira et studio geholpen heeft bij het oplossen van het
  «mysterie» van de «Scheldeburcht».
  Ego W(alterus), dominus de Auesnes, comes Blesensis, notum
  facio uniuersis quod ego contuli et concessi imperpetuum habendum
  et tenendum ecclesie Sancti Theoderici iuta (sic) Remis quatuor
  bonaria et dimidium terre site alouibruec in parrochia de Scannafle
  pro escambio duorum bonariorum unius quarterij et septemdecim
  uirgarum prati quod habebant iuxta Scaldam prope ecclesiam de
  Scanafle, ubi incepi construere fortericiam, quod mihi et heredibus
  meis liberum et quitum concesserunt. Ego uero dictam terram eidem ecclesie deliberaui et liberam et quitam teneor acquitare.
  Actum anno Domini M°. CC°. XXXI°., mense Januario.
   DE BOUWREKENINGEN VAN HET STADHUIS
  TE DAMME
  1461 - 1470
  
  Opdrachtgever en ontwerper. — Damme was reeds ge
  ruime tijd over haar ekonomisch hoogtepunt heen ‘ , toen
  het stadsbestuur in 1461, niettegenstaande de minder goede
  financiële toestand van de stadskas 2, besloot een nieuw
  «stedehuus» te laten opbouwen, ter halver grootte van het
  bestaande, maar vervallen gebouw. Over de bouwwerkzaam­
  heden 3 verschaffen de stadsrekeningen uit die periode uit­
  voerige inlichtingen waarvan velen kunnen getoetst worden
  aan het nog bestaande stadhuis 4.
  De eerste maatregel waartoe de stad overging, was advies
  van deskundigen in te winnen. Daartoe ontbood men in
  
  1. Zie R. Vandenberghe, Bijdrage tot de geschiedenis van Damme,
  in Damme, Antwerpen, 1956, blz. 45-126 (inz. blz. 70 e.v.).
  2. In een vergadering van 26 maart 1460 stelde het magistraat
  maatregelen voor om de uitgaven te besnoeien «aenghesien de declinacie van der zelver stede van den inwonende, alf de huusen ijdel
  ende vaghe staende ende pachten vander stede jaerlicx grootelic ver­
  minderen». (R. 1460^61, f° 2).
  3. Over het middeleeuwse bouwbedrijf in onze gewesten : R.
  Meischke, Het architectonische ontwerp in de Nederlanden gedurende
  de late Middeleeuwen en de zestiende eeuw, in Bul. Kon. Ned.
  Oudh. Bond, 51 (1952), kol. 161-230 ; A. Van de Walle, Het bouw­
  bedrijf in de Lage Landen tijdens de Middeleeuwen, Antwerpen,
  1959 ; H. Janse, Bouwers en bouwen in het verleden, Zaltbommel,
  1965.
  4. Er bestaat geen grondige archeologische studie over het stad­
  huis van Damme. Een beschrijving kan men vinden bij H. Hoste,
  Het stadhuis, in Damme, Antwerpen, 1956, blz. 170-173 ; R. Van­
  denberghe, Damme. Geïllustreerde gids, Brugge, 1962 (4e uitgave),
  blz. 33-47.
   "
  '
  
  Het stadhuis te Damme (vóór 1860)
  
  1461 van uit Brussel de metselaar-steenhandelaar Govaert
  de Bosschere 5 en de timmerman Willem van Noebrouc. Na
  een gedachtenwisseling ter plaats, werd overeengekomen dat
  ze een ontwerp zouden maken 6. Enkele maanden later wer­
  den verscheidene ontwerpen te Damme voorgelegd door
  voornoemde de Bosschere en de timmerman Jan van Her­
  ne7. Na onderzoek werd besloten het goedkoopste ontwerp
  in aanbesteding te geven8.
  Aanbesteding, kontrakten. — In 1463 werd de timmer­
  man Inghel Baert belast het ontwerp en de voorwaarden
  aan metselaars en timmerlieden van verscheidene steden
  bekend te maken. Te Brussel werd de kopie van de ontwerp­
  tekening (en) van het timmerwerk, die I. Baert zelf gemaakt
  had, nagezien in aanwezigheid van Willem de Bosschere,
  zoon van Govaert, aan wie op dat ogenblik de aanbesteding
  van het metselwerk waarschijnlijk reeds toegewezen was.
  5. In 1426, 1428 en 1431 leverde Govaert de Bosschere uit Diegem,
  steen voor de Oostpoort te Sluis (J.H. Van Dale, Een blik op de
  vorming der stad Sluis en op den aanleg barer vestingwerken van
  1382 tot 1587, Middelburg, 1871, blz. 109, 110, 112, 120-121,
  
  123. In 1454 werd Govaert jr. ingeschreven als lid van het gilde der
  «Steenbickeleren» te Brussel; in 1462 was hij gezworene (J. Duverger,
  De Brusselsche Steenbickeleren... der X lV e en X V e eeuw, Gent,
  1933, blz. 59, 63). In 1463-66 was G. de Bosschere betrokken bij de
  bouw van het doksaal in de O.-L.-Vrouwekerk te Kortrijk (T.
  Sevens, De kerk van O.-L.-Vrouw te Kortrijk, Kortrijk, 1897, blz.
   78^79). In 1470 sloten G. de Bosschere en Steven van Affligem een
  kontrakt voor levering van steen aan de Sint-Bavokerk te Haarlem
  (M. Ozinga en R. Meischke, De gotische kerkelijke bouwkunst,
  Amsterdam, 1953, blz. 67). Vóór 1476 had Govaert steen geleverd
  aan de Sint-Catharijnekerk te Den Briel (H. Janse, De Sint-Catharijnekerk te Den Briel, in Bul.. Kon. Ned. Oudh. Bond, 64 (1965),
  blz. 97-108). Hij was in 1477 betrokken bij een oproer te Brussel.
  6. Het ontwerp wordt in de rekeningen aangeduid met «patroon»
  (R. 1460-61, f° 32 v., 34 ; 1463-64, f° 45,47 v. ; 1464-65, f° 47 v.)
  en «bewerp» (R. 1463-64, f° 47, 47 v.).
  7. Het is ons niet bekend waarom Willem van Noebrouc niet meer
  als timmerman optrad.
  8. G. de Bosschere en J. van Heme ontvingen voor hun ontwerp
  onderscheidelijk 2 lb. gr. en 16 gr. (R. 1463-64, f° 47,47 v. ; 1464­
  65, f° 47 v.). R. Meischke, oc., kol. 177, geeft enkele voorbeelden
  van de zorg waarmede Middeleeuwse ontwerptekeningen omringd
  werden. De 100 twee-mitenagels, «verbesicht an den patroon van
  den nieuwen huuse» (R. 1463-64, f° 49) hebben wellicht betrekking
  op een houten kader waarin het ontwerp ingelijst werd. Daarmede
  schijnt ons ook verband te houden de betaling aan J. van den
  Dijcke die «den patroon stelde van den voorseiden steenen wercke»
  (R. 1463-64, f° 47 v.).
  In de loop van 1463 zijn inderdaad op 5 juli de metselaars
  en op 14 november de timmerlieden naar Damme gekomen,
  waarbij van de tweede bijeenkomst uitdrukkelijk verklaard
  werd dat het om de aanbesteding ging ; dat de eerste be­
  taling aan W . de Bosschere reeds op 11 november 1463
  gebeurde, zou er eveneens op wijzen dat de aanbesteding
  voor het metselwerk reeds enkele maanden vroeger plaats
  gevonden had.
   De aanbesteding had plaats met de brandende kaars. M.
  Ghoetghebuer uit Brugge was met een bedrag van 460 lb.
  gr. de laagste bieder voor het metselwerk, wat hem 1 lb. gr.
  als instelpremie opbracht. W . de Bosschere en zijn gezel
  J. Quaetwant 9 boden 10 lb. gr. minder 10, Ghoetghebuer
  bracht zijn bod op 440 lb. gr. waarna W . de Bosschere
  nog 36 lb. gr. minder bood en daarmede bij het uitdoven
  van de kaars het werk voor 404 lb. gr. toegewezen kreeg.
  Enkele bijkomende werken brachten de volledige aanbe­
  steding op 425 1b. gr. Tussen de stad en W . de Bosschere
  werd vervolgens een schriftelijk kontrakt 'gemaakt (R.
  1463-64, f° 48 v.). De 425 lb. gr. zouden in verscheidene
  malen uitbetaald worden : op 11 november 1463 : 75 lb.
  gr., op 11 november 1464 : 65 lb. gr., de volgende jaren
  telkens 50 lb. gr. tot vereffening van het volledige bedrag.
  Op de aanbesteding van het timmerwerk waren Jan van
  der Haghe en Jan de Rop uit Gent de eerste bieders met
  een bedrag van 406 lb. gr., wat hun eveneens 1 1b. gr.
  opbracht. Andries Centurion bood 56 lb. gr. minder en
  verkreeg het werk voor 350 lb. gr. Zijn uitbetaling zou
  eveneens in verscheidene stadia gebeuren : 80 lb. gr. op
  1 september 1464, 20 lb. gr. op 2 februari en 1 september
  van de volgende jaren.
  Met deze beide aanbestedingen was de uitvoering van de
  ruwbouw verzekerd ; naderhand vonden nog slechts enkele
  kleine aanbestedingen plaats. In 1466 werd ijzerwerk voor
  deuren en vensters aanbesteed ; het werd door een Brus­
  sels meester, Claeys de Slootmakere, ingesteld, maar uit­
  eindelijk aan Pieter Alaerts uit Brugge toegewezen (R.
   9. Jacob Quaetwant werd in 1426 opgenomen in het ambacht der
  Brusselse «steenbickeleren» (J. Duverger, o.e., blz. 51); hij wordt
  eveneens vermeld onder de aannemers van het stadhuis te Leuven.
  E. Van Even, Louvain monumental, Leuven, 1860, blz. 136, 137.
  10. De afbieder verdiende 1/10 van het bedrag waarmede het
  aanbod verminderd werd, de zg. «tiende pennijncg van der nederijnghe» (R. 1465-66, f° 51 v.).
  1465-66, f° 51 v.). In hetzelfde jaar werden nog aanbesteed
  het maken en vergulden van de torenbekroning (f° 30, 30 v.,
  43 v., 44) en een nieuw torenuurwerk (f° 24) ; in 1470 het
  maken van de «parijdsche hemelinghe» in de schepen- en
  vertrekkamer (R. 1469-70, f° 26). Bijkomend werk («bo­
  ven voorwaerde», «van overwercke») werd ook door de
  aannemers van de aanbestedingen uitgevoerd (R. 1464-65,
  f° 48 v. ; 1465-66, f° 47). Enkele malen werd volgens een
  overeengekomen bedrag of kontrakt («bevoorwaert») ge­
  werkt, maar meestal werd bij de levering van gewoon ma­
  teriaal (hout, nagels, lood) of voor de arbeid van timmer­
  lieden, zagers en loodgieters, die een dagloon ontvangen,
  geen overeenkomst vermeld.
   Toezicht. — De ontwerper G. de Bosschere wordt niet
  dikwijls in de rekeningen vernoemd. Na de aanbesteding
  kwam hij op 28 juli 1464 de werkzaamheden bespreken
  (R. 1463-64, f° 38 v .). In 1465 ging men naar Brussel om
  met G. en W . de Bosschere te spreken over de levering van
  steen en balken (R. 1464-65, f° 32, 47). In juni 1467 was
  G. de Bosschere, in naam van zijn zoon Willem, aanwezig
  bij het grondige nazicht van het stadhuis door de Brugse
  meesters M. Ghoetghebuer, J. Weilaert en C. Tielman, als
  gevolg waarvan W . de Bosschere en J. van den Dijcke
  42 lb. gr. aan de stad moesten terug betalen wegens een
  aantal tekortkomingen (R. 1466-67, f° 45-45 v.). Men
  krijgt wel de indruk dat de aannemers en werklieden hun
  werk uitvoeren, niet onder toezicht van de ontwerper, maar
  wel onder dat van het stadsbestuur, dat verscheidene ma­
  len de bouwwerken door vreemde meesters laat onderzoe­
  ken. Reeds in 1463 of 1464 zijn de drie voornoemde Brugse
  metselaars verscheidene malen naar Damme gekomen om de
  stad «te beradene» (R. 1463-64, f° 47 v .). Op 25 juli 1465
  werden J. Weilaert en C. Tielman ontboden om de gaan­
  derij na te zien en advies te geven (R. 1464-65, f° 47). Op
  8 maart 1466 zijn beide metselaars terug te Damme voor
  nazicht (R. 1465-66, f° 23). In 1467 vond het reeds bespro­
  ken onderzoek plaats van het waarschijnlijk grotendeels
  voltooide stadhuis. In 1468 werd, op aanvraag van A.
  Centurion, het timmerwerk nagezien door A. Alaerd en de
  speihouder (R. 1467-68, f° 28 v.).
   Bouwmateriaal. — Het is normaal dat de bouwrekeningen geen bijzonderheden bevatten over het aanbestede met­
  sel- en timmerwerk. Daarentegen kunnen uit de rekeningen
  
  van de werken, die rechtstreeks door de stad besteld wer­
  den, tal van gegevens over het bouwmateriaal, de prijzen
  en de lonen gehaald worden. Indien we niets vernemen over
  de herkomst, de prijs en het vervoer van de Brabantse zand­
  steen, waarmede de gevel is opgetrokken, dan weten we
  tenminste iets over enkele bijkomende steenleveringen : 87
  voeten steen van Ecaussines voor de nokafdekking, aan 12
  gr. de voet (R. 1465-66, f° 45), 18 witte «orduuns quarteel
  steendren» voor de noordgevel (R. 1464-65, f° 4 8), witte
  steen voor de dorpels (R. 1465-66, f° 44 v., 47), witte en
  blauwe vloertegels (R. 1465-66, f° 45). Bovendien is er
  nog sprake van 900 bakstenen 11 die 3 s. 9 d. gr. kosten
  (R. 1465-66, f° 4 7 ), «coreelsteenders» (baksteen) en haard­
  tegels (R. 1467-68, f° 42 v.).
  Alhoewel in het aanbestede timmerwerk de dakbekapping
  o.i. begrepen was, werd in 1465 nog wagenschot (kwartiers
  gekloofd eikenhout waarvan de prijs schommelde tussen
  2 en 3 lb. gr. ’t honderd) voor het dakbeschot aangekocht12.
   In de rekeningen komen veel houtnamen voor : plancken,
  rebben, kersten, platen, balcken, Weselsche bakken ( afkom­
  stig uit de aanvoerhaven Wesel aan de Rijn), sparren, schiphouten, reghelen, wulghenberts, strijchouten, e.a. Zelden
  worden de afmetingen aangegeven 13. Het schijnt ons dan
  ook niet mogelijk uit de bekende gegevens algemene houtprijzen af te leiden. In 1465 werden drie haringtonnen ge­
  
  11. Een nog oudere vermelding van de term «baksteen», troffen
  we aan in de stadsrekeningen van Damme uit 1461-62, f° 38 :
  «Item, XXIII in de zelve maendt [mei] ghecocht jeghen Jan Hollaert een last steenen van der cleender voorme verbesicht an de zelve
  poorte [grote Brugse poort] omme XXIX s. gr., valent XVII lb.
  VIII s. par.
  Item, betaelt Jan de Reyns, steenbackere van 5 duust bacxsteenen
  van der meester voorme verbesicht an dezelve poorte te XXXIIII
  s. gr. ’t last ghelevert ten Damme an ’t land, comt XVII s. gr.,
  valent X lb. IIII s. par.».
  12. Wagenschot werd hoofdzakelijk aangekocht te Sluis, waar het
  waarschijnlijk aangevoerd werd van uit Amsterdam, in die tijd een
  zeer belangrijke stapelplaats voor gezaagd hout en wagenschot (Zie
  H. Janse, o.e., blz. 36 e.v.). In de rekening 1465-66, f° 44 v., wordt
  tweemaal een aankoop te Sluis vermeld van 200 planken wagenschot,
  de ene aan 2 1b. gr. ’t honderd, de andere (groot wagenschot) aan
  2 lb. 10 s. gr. Om de eerste lading naar het schip te brengen be­
  taalde men 15 gr., voor het vervoer : 20 gr., en voor het dragen uit
  het schip naar het in opbouw zijnde stadhuis : 15 gr. Voor de tweede
  levering bedroegen deze prijzen onderscheidelijk 16,16 en 12 gr.
  13. R. 1466-67, f° 45 v.
   ~
  
  kocht aan 3 gr. ’t stuk, om gebruikt te worden bij de overwelving van het voorportaal (R. 1464-65, f° 47 v.).
  De hoeveelheid ijzer die voor het bouwen gebruikt werd,
  is aanzienlijker dan men zou verwachten ; alleen reeds de
  nagels werden bij honderden en duizenden aangekocht. Hun
  prijs verschilt naargelang de soort : honderd schalienagels
  kosten 1 gr., verloren nagels en lattenagels 1 en 2 gr., luke­
  nagels 3 gr., mitenagels 4 gr., twee-mitenagels 8 gr., viermitenagels 16 gr., enz. Eenmaal werd de aankoop vermeld
  van 12.000 wite vierkante nagels aan 20 gr. ’t duizend, voor
  de deuren en de vensters (R. 1465-66, f° 52) ; in hetzelfde
  jaar nog 200 nagels met vierkante koppen aan 6 gr. ’t hon­
  derd voor de deur onder het portaal (R. 1465-66, f” 49 v.).
  Het overige ijzerwerk (haken, ankers, roeden, ....) kost 1 gr.
  ’t pond.
  De leien die men voor de dakbedekking nodig had, wer­
  den aan 20 s. gr. per duizend gekocht aan twee schippers
  uit Dordrecht, een belangrijke stapelplaats van dakleien (R.
  1464-65, f° 46 v.) 14. De bedekking kostte 4 s. 4 d. gr. de
  roede aan arbeid 15 ; het materiaal— dakbeschot, leien, na­
  gels en lood — werden door de stad geleverd (R. 1464-65,
  fc 46 v., 47 v.; 1465-66, f° 44 v.). Als nokafdekking op het
  leiendak dienden de reeds vermelde 87 voeten Ecaussinessteen ; op de dakkapellen waren de vorsten echter van
  lood.
   Het lood werd meestal in rollen geleverd en verrekend
  per wage (aan 12 s. 6 d. gr.) of per nagel (aan 5 d. gr.) ;
  er zijn 180 ponden of 30 naghelen in een wage, wat over­
  eenstemt met een prijs van 20 miten ’t pond (R. 1465-66,
  f° 48-48 v. ; R. 1467-68, f° 42). Oud lood kost 2 ing. ’t
  pond (R. 1464-65, f° 48, 48 v.). Loden bollen en dak­
  vorsten kosten echter 4 ing. ’t pond en de twee leliën op de
  hoektorentjes aan de voorzijde zelfs 2 1/ 2 gr. ’t pond (R.
  1465-66, f' 48 v.). Het soldeersel kost 2 gr. ’t pond (R.
  1464-65, f° 48 ; R. 1465-66, f6 49).
  ‘
  Enkele malen werd glas voor de vensters vermeld. Het
  nieuwe glas werd 4 gr. de vierkante voet betaald (R. 1466­
  67, f° 46 v. ; R. 1467-68, f° 42 v.).
  Over het gebruikte gereedschap verneemt men weinig
  of niets. Het plaatsen van steigers voor de loodgieter, de
  
  14. Ze werden betaald in jaarlijkse afbetalingen van 10 lb. gr.
  15. Er werden in totaal 118 roeden opgemeten door G. van Huupen
  «vrij landtmetere» (R. 1465-66, f" 44 v.).
  schilder en de leidekker wordt vermeld (R. 1465-66, f° 46
  v., 50 v.).
   Lonen. — Behalve over het materiaal, komen in de reke­
  ningen natuurlijk ook gegevens betreffende het loon der
  werklieden voor. Metselaars en hun helpers worden maar
  bij uitzondering vernoemd, omdat het grootste gedeelte van
  het metselwerk in de aanbesteding begrepen was. Het is
  niet eens bekend hoeveel werklieden gemiddeld op de
  bouwwerf aan het werk waren. Voor het uitvoeren van bij­
  komende werken arbeidde de gezel van W . de Bosschere,
  J. Quaetwant, in 1466 aan 8 gr. per dag en zijn knaap aan
  4 gr., in 1467 onderscheidelijk aan 10 en 5 gr. (R. 1465-66,
  f° 47, 53 ; 1466-67, f° 47).
  Voor het timmerwerk van de binneninrichting zijn meer
  gegevens voorhanden. Het normale loon van een timmer­
  man bedroeg 10 gr. per dag, dat van een knaap 6 tot 8 gr.
  Eenmaal werd een leerknecht aan 2 gr. vernoemd (R. 1 4 6 6 ­
  6 7 , f° 4 7 ) . Van maart tot oktober verdiende J. Baert 10 gr.
   per dag, zijn knaap J. Thuus ook 10 gr. en zijn knaap
  A. Dole 7 gr. ; vanaf oktober echter verdiende Baert
  10 gr. «mids dat hij meester van den wereke es», J. Thuus
  8 gr. en A. Dole 6 gr. (R. 146 5 -6 6 , f° 45 v. - 4 7 ) . Een
  zager uit Sluis, J. Doublijer, verdiende in januari 16 gr. per
  dag, in maart en mei, als de werktijden langer waren, 20
  gr. per dag ; per snede wagenschot ontving hij 2 ing. Daar­
  entegen bekwamen twee zagers uit Damme maar de helft
  van wat de man uit Sluis kreeg, nl. van mei tot oktober 10
  gr. per dag en in februari en november 8 gr. (R. 1465 -6 6,
  f° 47 V .-4 8 ). Ter vergelijking : Wouter van Inghe uit Sluis
  kreeg 5 s. gr. voor elk der zes balksleutels in de schepen­
  en vertrekkamer en 7 s. 6 gr. voor ieder sleutelstuk van
  de vier grote balken (R. 146 3 -6 4 , f° 48 v. ; 146 4 -6 5 , f° 47
  v. ) 16.
  Enkele malen wordt het geven van fooien vermeld. Het
  zijn de gewone premie’s bij de aanbesteding, de godspenning
  bij de toeslag, de fooien bij het leggen van de eerste steen
  van de fundering en van het opgaande werk (R. 1463-64,
  f° 47 v.). Bij het einde van zijn arbeid ontving de knaap van
  de loodgieter 30 s. par. «in dryncghelde» (R. 1465-66, f°
  53).
  Bij arbeidsongevallen kwam de stad tussen. In 1464
  
  16. De drie nu nog bewaarde grote balksleutels in de vroegere
  vierschaar behoren ongetwijfeld tot de tweede reeks.
  kreeg Christoffel, gekwetst tijdens de sloping, 2 s. gr. (R.
   1463-64, f" 47 v.). In 1465 werden betaald een «meester in
  medicine docteur» en een «surgien», die de timmerman I.
  Baert kwamen onderzoeken toen hij gekwetst was wegens
  een val van 75 voeten hoogte ; meester Jacob van Ghaerne,
  «onsen surgien», behandelde hem gedurende drie weken
  (R. 1464-65, f° 48).
  financiering. — Het bouwen van het stadhuis werd gefi­
  nancierd met inkomsten van verschillende aard. Er zijn
  vooreerst de opbrengsten uit de verkoop van hout, ijzer,
  lood en tegels van het oude schepenhuis, wat in totaal 348
  1b. 8 s. par. opbracht (R. 1463-64, f° 46). Daarenboven
  werd nog 324 lb. par. ontvangen van de verkoop bij opbod
  van «den ouden ghebrokene huus» (R. 1466-67, f° 44 v.).
  Er werden ook leningen aangegaan, o.m. wezegelden met en
  zonder intrest, die ten ander niet altijd op tijd konden ver­
  effend worden 17. De belangrijkste bron van inkomsten be­
  stond echter uit een speciale belasting van 2 d. gr. per last
  ingevoerde kaakharing 18 en van 1 1/ 2 d. gr. op elk vat
  wijn 19,In onderstaande tabel worden de jaarlijkse ontvang­
  sten samengebracht.
  Jaar
  
  Lasten haring
  
  Vaten wijn
  
  Tot. opbrengst
  
  mei 1463 - 25.12.1464
  4865
  11261
  25.12.1464 - 25.12.1465 2296,6 tonnen6480 pijp en kwart
  25.12.1465 - 25.12.1466 2433,6 tonnen 6370
  25.12.1466 - 25.12.1467 977
  4535
  25.12.1467 - 25.12.1468 240
  7997________
  
  11812
  
  1331- 1-6 par.
  715-14-3
  par.
  719- 6-0 par.
  437-17-6 par.
  723-15-6 par.
  36643 pijp en kwart 3927-14-9 par.
  Uit deze tabel blijkt dat tussen mei 1463 en 25 decem­
  ber 1468 20 11.812 last haring en 36.643 vaten, een pijp en
  een kwart wijn belast werden, wat aan de stad 3927 lb.
   14 s. 9 d. par. opbracht. In de afzonderlijke bouwrekeningen
  die in de stadsrekening van 1463-1464 tot en met 1468-69
  voorkomen, wordt een totale ontvangst van 6423 lb. 8 s.
  17.
  10
  
  %
  
  De intrest die de stad op het wezegeld betaalde, bedroeg
  (R.
  1 4 6 6 -6 7 , f° 11 V .-1 2 ).
  18. Een last haringen omvat 12.000 stuks. (R. Degryse, Vlaanderetts haringvisscherij in de Middeleeuwen, in Hand. Soc. d’Em.
  Brugge, 82 (1939), blz. 189. Uit de rekeningen blijkt dat een last
  12 tonnen telt.
  19. 1 vat = 2 pijpen = 4 kwartelen.
  20. In de rekening 1468-69 wordt vermeld dat de belasting op
  de haring en de wijn verhuurd is voor de som van 610 lb. par.,
  die bij de gewone ontvangsten geboekt wordt.
  6 d. par. geboekt; daarentegen staat een uitgave van 16.023
  ib. 3 s. 4 d. par. 21.
  De bouw van het stadhuis betekende dus een zware finan­
  ciële last en zal wel veel zorgen gebaard hebben aan het
  magistraat. Zelfs tijdens de opbouw was het niet altijd mo­
  gelijk de aangegane verbintenissen op tijd en stond te re­
  gelen. In 1468 werden W . de Bosschere en A. Centurion
  niet betaald, en de jaarlijkse uitbetaling van de intrest van
  de wezegelden schijnt evenmin vlot verlopen te zijn (cfr.
  R. 1466-67, f° 11 v. - 12).
   Beschrijving van het stadhuis. — Het nieuwe stadhuis
  werd — althans gedeeltelijk — gebouwd op de plaats van
  het oude, want bij de aanbesteding met W . de Bosschere
  werd overeengekomen dat hij een zijmuur zou afbreken en
  nieuw maken die men oorspronkelijk van plan was te laten
  staan 22. Pas in 1467, toen het nieuwe stadhuis grotendeels
  voltooid was, verkocht de stad het oude stadhuis bij opbod
  (R. 1466-67, f 44 v., 45). In de rekeningen treffen we
  enkele data aan waardoor het verloop der werkzaamheden
  enigszins kan gevolgd worden. De aanbesteding, en waar­
  schijnlijk ook het begin der werken, vond plaats in 1463.
  In 1463 en 1464 is de bouwrekening nog niet zeer uitvoe­
  rig, maar toch moet in 1464 een groot gedeelte van de
  ruwbouw klaar gekomen zijn, want in mei 1465 ging men
  naar Sluis om hout te kopen voor het dakbeschot ; in het­
  zelfde jaar werd de leidekker gedeeltelijk betaald. In juli
  1465 was er een onderzoek van de gaanderij. De grootste re­
  kening betreft 1466. Dan werd het torenuurwerk geplaatst,
  de toren geschilderd en de nokafdekking gelegd. In 1467 ten­
  slotte vond het grondige onderzoek van het stadhuis plaats.
  Uit de bouwrekeningen valt ook een en ander af te leiden
  betreffende de oorspronkelijke binnenindeling. Op het ge­
  lijkvloers bevinden zich vijf winkeltjes die verhuurd wor­
  den ; ze zijn voorzien van deuren en venstertjes. Achter
  deze verkoopruimten liggen de «engienvaulte» en de «groote
  vaulte», die blijkbaar van zes venstertjes voorzien is en
  eveneens verhuurd wordt. In beide kelders wordt een deur
  vermeld ; de deur van de kelder met de stadswerktuigen
  
  21. In de rekeningen van 1469-70 en later komen nog achterstal­
  lige betalingen voor, o.m. aan A. Centurion, de twee schippers uit
  Dordrecht enz.
   22. Bedoeld is waarschijnlijk de rechter zijgevel die nog gedeel­
  telijk van Doornikse steen is en tot het vroegere stadhuis kan
  behoord hebben.
  bevindt zich «bachten den huuse». Langs de voorzijde ge­
  ven trappen toegang tot het bordes, in de rekeningen als
  portaal aangeduid. De vensters in de voorgevel links verlich­
  ten de vertrekkamer, de rechtervensters behoren tot de
  vierschaar. De nissen tussen de vensters, het portaal en de
  borstwering zijn geschilderd met loodwit. Op de vier hoe­
  ken van het stadhuis bevinden zich torentjes. De twee langs
  voor hebben stenen spitsen, elk met een loden lelie be­
  kroond, de twee achteraan hebben met leien bedekte hou­
  ten spitsen, die bekroond zijn door een loden bol ; leliën en
  bollen zijn verguld. Daar de twee achtertorentjes aangere­
  kend worden «boven voorwaerde», schijnen ze wel niet tot
  het oorspronkelijke ontwerp te behoren (R. 1464-65, f° 48
  v.). Het leiendak is aan de voorzijde voorzien van 2 1 dak­
  kapellen, waarvan één juist boven het portaal (zie ook afb. );
  aan de achterzijde zijn er 18 dakkapellen. Ze dragen loden
  dakvorsten en bollen die verguld zijn. In 1470 worden de
  dakkapellen in het groen geschilderd. Ook het torentje, dat
  verscheidene klokken herbergt 2}, is beschilderd : de kuip
  in ’t geel, het hoger gedeelte met rood en groen, de klokken­
  stoel (belfort) zwart. De torenbekroning (standaard, bol,
  engel, lelie), de wijzer van het uurwerk 23b en de 18 loden
  bollen op de gaanderij aan de spits, zijn verguld. De ijzers
  (o.a. ankers) aan het stadhuis zijn rood geschilderd.
   Langs de hoofdingang komt men in het groot (binnen)
  portaal, waarop drie deuren uitkomen. Links komt men in
  de gang van het klerkenkantoor, dat — gemaakt met houten
  wanden — een gedeelte van de vertrekkamer schijnt in te
  nemen, en dat door een deur in de voormelde gang te be­
  reiken is. In de vertrekkamer, ook voorzien van een houten
  portaal, worden zitbanken, een houten muurbekleding en
  een muurkast vermeld. Er is een deur tussen de vertrek­
  kamer en de schepenkamer, die langs de achterzijde van het
  gebouw gelegen is en waarin zitbanken, een muurkast en
  een haard vermeld worden. Aan de balken van vertrek- en
  schepenkamer zijn er zes gebeeldhouwde balksleutels. Tussen
  de schepenkamer en de vierschaar — soms ook «zale» ge­
  
  23. In de rekening 1465-66, f° 44, worden vermeld «de twee schel­
  len ende noch III andre cleene schellekijns». De twee eerste zijn
  waarschijnlijk de «groote clocque» (f° 46) en de «huerclocque»
  tf°5i).
  23b. De wijzer had een hand als aanwijzende figuur (R. 1465-66,
  f° 50). Zie ook G. Roosegaarde Bisschop, Wijzerplaten aan oude ge­
  bouwen, in Buil. Kon. Ned. Oudh. Bond, 64 (1965), blz. 142-157.
   noemd — zijn er twee deuren : de eerste, vooraan, geelt
  uit in een portaal in de vierschaar, de tweede achteraan
  komt uit op de bank in de vierschaar. De vier grote balken
  zijn voorzien van acht gebeeldhouwde balksleutels. Door­
  heen de vierschaar loopt een houten wand, die langs boven
  opengewerkt is. De gewichten van het uurwerk lopen door­
  heen deze zaal en door een gat in het gewelf tot in de kel­
  ders. Aan het einde van de vierschaar bevindt zich een deur
  waar de keuken zou gemaakt worden. In de achtergevel
  geeft een deur toegang tot de wenteltrap, die verbinding
  geeft met de beneden- en zolderverdieping ; de deur ernaast
  geeft toegang tot het toilet. De vloer in de vierschaar, de
  schepenkamer, de vertrekkamer en het kantoor bestaat uit
  witte en blauwe tegels z4.
  Minder duidelijk is de ligging van de bottelrie waar de
  presentkannen bewaard worden, en de sergeantenkamer ;
  van elk wordt een houten wand en een deur vermeld. Waar­
  schijnlijk bevonden ze zich rechts van de hoofdingang.
   Uitgave der bouwrekeningen. — Zoals uit de voorgaande
  bladzijden blijkt, zijn de rekeningen van het bouwen van
  het stadhuis van Damme zowel voor de historicus als voor
  de archeoloog van belang. Een tekstuitgave van de bouw­
  tekeningen en van enkele andere posten, die eveneens met
  het bouwen in verband staan, scheen ons dan ook verant­
  woord, des te meer dat een zo volledige rekening van een
  belangrijk middeleeuws gebouw, dat daarenboven zonder
  noemenswaardige veranderingen bewaard bleef, toch wel
  zeldzaam is
  Niet alle teksten zijn onuitgegeven. In jg. 1902 van de
  «Annales de la Société d’Emulation» van Brugge zou een
  bijdrage verschijnen, getiteld «Documents relatifs à la con­
  struction de la halle de Damme»; het bevatte door J. Weale
  genomen afschriften van de bijzonderste posten, maar dik­
  wijls echter in zeer verkorte vorm. Het artikel, voorzien
  
  24. De drie «groote» vensters in de schepenkamer werden drie
  voor twee aangerekend, in tegenstelling met de drie «vuile» of
  «gheheele» vensters in de vertrekkamer en de vijf «vuile» in de
  vierschaar, die daarenboven langs achter nog drie «cleine» vensters
  telde, gerekend drie voor één. (R. 1465-66, f° 51 v.).
  25. Zeer wenselijk zou o.m. de publicatie zijn van de bouwre­
  keningen van het stadhuis van Leuven (1439-1469) en van het
  stadhuis van Oudenaarde (1526-1536), waarvan de rekeningen ge­
  deeltelijk werden uitgegeven door L. Van Lerberghe en J. Ronsse
  in Audenaerdsche Mengelingen, 3 (1848), blz. 307-486.
   26. Drukproeven van de bijdrage van J. Weale bevinden zich in
  
  van een korte inleiding door J. de Bethune aan wie Weale
  zijn tekst gezonden had, was gezet en gepagineerd (blz. 33­
  83) 26, toen bleek dat de afschriften onvolledig waren en
  dienden herdrukt te worden. Archivaris P. Sheridan vulde
  de ontbrekende gedeelten aan en men hoopte de bijdrage in
  1903 te kunnen laten verschijnen. Er ontstonden echter nieu­
  we moeilijkheden en op de bestuursvergadering van de «So­
  ciété d’Emulation» van 3 december 1903 werd aan L. Gil­
  liodts gevraagd of hij de aangevulde nota’s van Weale niet
  kon gebruiken, daar bij reeds nota’s bezat over het bouwen
  van het stadhuis 27. In de «Annales» is echter niets versche­
  nen. Wel gaf Gilliodts in 1906 in zijn «Cartulaire de l’an­
  cienne Estaple de Bruges», deel IV, Brugge 1906, blz. 406­
  409, enkele fragmenten uit, voorzien van een niet altijd feil­
  loze kommentaar 2S.
  Wij zelf hebben een eerste maal de bouwtekeningen door­
  lopen i.v.m. een studie over de middeleeuwse dakbekappingen, die wij samen met H. Janse publiceerden 29. Bij die
  gelegenheid is het denkbeeld opgekomen een volledige uit­
  gave van de bouwtekeningen te ondernemen, ook als voor­
  bereiding tot het deel «Damme» van het Kunstpatrimonium
  van West-Vlaanderen. De stadsrekeningen, waaruit de tek­
  sten afgeschreven zijn, bevinden zich op het Algemeen Rijks­
  archief te Brussel, Rekenkamer nr. 33600 ( midwinter 1460 midwinter 1461) - 33609 (midwinter 1469 - midwinter
  1470). Daarin zijn de bouwrekeningen vanaf 1463-1464 tot
  en met 1468-1469 in een speciale rubriek samengebracht.
  De eerste bouwrekening loopt van 8 april 1463 tot 25 de­
  cember 1464 ; de andere lopen, zoals de stadsrekeningen
  zelf, van midwinter tot midwinter. De teksten werden on­
  verkort afgeschreven, en ook degene die slechts van gering
  belang schijnen, worden uitgegeven 30.
   de stadsbibliotheek en in het provinciebestuur te Brugge ; laatst­
  genoemd exemplaar, afkomstig uit het archief van kanunnik A.
  Duclos, heeft waarschijnlijk toebehoord aan pastoor J. Opdedrinck
  uit Damme, bij wie Duclos een exemplaar gezien had.
  27. Deze gegevens werden ontleend aan het verslagboek van de
  Société d’Emulation over de periode 18S6-1906.
  28. De bijdrage van L. Gilliodts werd door A. Viaene bewerkt in
  Het stadhuis van Damme, in Biekorf, 41 (1935), blz. 191-192.
  29. H. Janse en L. Devliegher, Middeleeuwse dakbekappingen in
  het vroegere graafschap Vlaanderen, in Bul. Kon. Com. en Landsch.,
  13 (1962), blz. 299-380. Een overzicht van de bouwgeschiedenis ga­
  ven we in onze bijdrage De bouw van het stadhuis te Damme, in
  Bul. Kon. Ned. Oudh. Bond, 63 (1964), kol. 159-166.
  30. We betuigen hier onze dank aan lie. L. Danhieux die de
  afschriften van de rekeningen met ons heeft nagelezen.
  Tot slot moge hier herinnerd worden aan het gebruikte
  muntstelsel. De rekening is opgemaakt in ponden groten,
  maar omgerekend in ponden parisis. Het pond is samenge­
  steld uit 20 schellingen, de schelling uit 12 penningen
  of deniers ; bij de ponden groten wordt de benaming pen­
  ning of denier soms weggelaten en men spreekt van groten.
  1 denier telt 2 obolen of 24 miten ; 1 stuiver of plak
  is gelijk aan 2 deniers, 1 ingelsche of esterling is gelijk
  aan 1 /3 denier of 8 miten. Het pond groten, en dus ook de
  onderverdeling ervan, staat gelijk met 12 maal het pond
  parisis, zodat 1 d. gr. een waarde heeft van 1 s. par.
   L. DEVLIEGHER
  
  I. Stadsrekening van 1460-1461
  [f° 31 v.]
  Item, ghesonden Pietren van Breen ter Bruesselle met eenen be­
  slotenen brieve alhier van der wet, an meester Guilliame van Noebrouc, meester van temmeragien, ende an Godevaert van den
  Bosschre, leverare van orduunsteenen, ende maetsennaers met hem,
  als om hier ten Damme te cornmene, als zijlieden hier omtrent te
  doene hadden te haerlieder besten passe, omme raedt ende advijs
  te hebbene van zekeren maetselryen ende temmeragien, te wetene,
  de grote Brucssche poorte te helpene die beede staen daghelicx te
  vervallene, ende ooc om eene nieuwe halle te makene, ter grootte
  van den II e deel dat se nu es, welcke ooc daghelicx staet te ver­
  vallene ende inreynende als tblijct, uutghesijn IIII daghen, te X d.
  grooten sdaechs, valent XL s. par.
   [f° 32 v.]
  Item, als vooren [juli] ten scrivene van der wet, so camen van
  Bruesselle Godevaert de Bosschere hem vierdren, twee te paerde ende
  twee te voet, hemlieden ghetoocht de poorten ende de halle, ordon­
  neerden ende adviseerden, als van den tween poorten huerlieder advijs
  ende onderwijzen, hier de werklyeden van der stede, ende als van der
  hallen hoorden tadvijs ende maniere van der wet, up wat manieren
  ende conditiën dat zij de halle begheerden te hebbene, dus andwoirden, souden hierup advijs hebben ende souden ordonneeren de maetsennaere van der ordune eenen patroon, de temmerman een, up dese
  conditie : de patronen bringhende, zoudent elc in tzine stellen up
  een ghelt, ende vonde men yement, diet min dade, ende zijlieden
  zelve niet daervooren doen en wouden, so zouden zij hebben : de
  orduunmeestre, II lb. grooten, ende de temmerman, een pont grooten,
  voor huerlieder moeyte van den patroone ende dachvaerden. Ende
  updat de stede de nieuwe halle niet en dede maken, so souden zij
  beede de meestere elc hebben een pont, altoos wel verstaende moe­
  ten zijlieden de naeste zijn te wat prijse dat men tvint, updat hem­
  lieden ghelieft. Dus met hemlieden communicantie ghehouden, met
  
  bailliu, buerchmeestere ende scepenen, twee daghen, verteert in
  tgheheele, de IIII maeltijden, deen over dandre, X V I s. VI d. par.,
  valent IX lb. X V IIIs. par.
  [f° 32 v.]
  Item, betaelt Janne Blavoet van huerlieder paerden van II nachten
  ende IIII over corven, II s. groten, valent X X IIII s. par.
  Item, betaelt Inghel Baert, temmerman, van dat hij met hemlieden
  ghinc twee daghen te X d. groten sdaechs, comt X X s. par.
  