title: Henk Byls, Rester catholique en France. L’encadrement religieux destiné aux migrants belgo-flamands du Lillois, de Paris en des campagnes françaises, 1850-1960
text: bmgn — Low Countries Historical Review | Volume 135 (2020) | review 30
  
  Henk Byls, Rester catholique en France. L’encadrement religieux destiné aux migrants belgo-flamands
  du Lillois, de Paris en des campagnes françaises, 1850-1960 (Leuven: Leuven University Press, 2019,
  479 pp., isbn 978 94 6270 186 1).
  Deze vertaling van het proefschrift van Henk Byls, verdedigd aan de
  Katholieke Universiteit Leuven, biedt een institutionele en culturele
  geschiedenis van het pastorale werk dat zich richtte op de Vlaamse emigratie
  in Frankrijk. De negentiende-eeuwse arbeidsmigratie naar de Noord-Franse
  textielindustrie en naar de ambachtelijke industrie in Parijs, samen met
  de tussenoorlogse emigratie van boeren naar het Franse platteland zijn de
  drie migratiestromen uit Vlaanderen die Byls bestudeert. Frankrijk was de
  belangrijkste bestemming voor de migratie uit Vlaanderen: in de volkstelling
  van 1880 werden in het département du Nord 300.000 Belgen geteld en in
  Parijs 45.000. De Franse vreemdelingentelling van 1927 telde in Frankrijk
  twintigduizend boerderijen die beheerd werden door Belgen. Het overgrote
  merendeel van deze Belgische migranten bestond uit Vlamingen.
  Dat niet de Vlaamse emigranten centraal staan in dit boek, maar wel
  de investeringen van de rooms-katholieke kerk in de religieuze begeleiding
  van deze groep blijkt uit de keuze om de twintigste-eeuwse grens- en
  pendelarbeid te negeren, aangezien de kerk deze migratiestroom niet
  viseerde in haar pastorale werk. Byls start zijn onderzoek in de jaren 1850
  toen de rooms-katholieke kerk haar eerste pastorale initiatief organiseerde
  dat specifiek gericht was op de Vlaamse immigratie in Frankrijk. Het
  boek eindigt in het laatste kwart van de twintigste eeuw, toen de diverse
  kerkelijke initiatieven die Byls onderzoekt, werden opgedoekt. Na de Tweede
  Wereldoorlog doofde de emigratie uit Vlaanderen uit en de rooms-katholieke
  kerk vond geen aansluiting bij de nakomelingen van deze emigranten.
   De auteur analyseert de opkomst en neergang van het pastorale werk
  tegen de achtergrond van de Vlaamse emigratie naar Frankrijk. Zo verdwijnen
  de Vlaamse immigranten in Parijs uit het gezichtsveld van Byls op het
  moment dat de kerk zich in haar pastoraal werk van l’Œuvre des Flamands (het
  Vlaamse werk) afwendt van de Vlaamse Parijzenaars om zich te richten op de
  seizoenarbeiders in het Bekken van Parijs. De verwachting die gecreëerd werd
  door de sociaalhistorische bijdragen van Byls aan het boek Vlaamse migranten
  in Wallonië (1850-2000) toen hij zijn doctoraat startte, wordt niet ingelost. Toch
  heeft hij die aandacht voor migratie als sociaal-cultureel fenomeen in dit boek
  niet volledig achter zich gelaten. Elke van de drie besproken migratiestromen
  krijgt een inleidend hoofdstuk waarin de auteur op basis van de literatuur de
  
  Published by Royal Netherlands Historical Society | knhg
  Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License
  doi: 10.18352/bmgn-lchr.10807 | www.bmgn-lchr.nl | e-issn 2211-2898 | print issn 0165-0505
  
  migratiedynamiek belicht. Zijn aandacht gaat evenwel vooral naar de wijze
  waarop de rooms-katholieke kerk deze migratie heeft geproblematiseerd.
  Hij schrijft een geschiedenis van kerkelijke structuren die complementair
  waren aan de parochie als immobiele kerkelijke dorpsgemeenschap. Byls
  situeert dit migrantenpastoraat ter ondersteuning van het geloof van deze
  mobiele katholieken binnen een sociaal-culturele geschiedenis van Frankrijk
  en België en doet daarbij voornamelijk een beroep op bronnen intern aan
  de kerk, zowel in Frankrijk als in België. Deze kerkelijke bronnen worden
  aangevuld door overheidsarchieven en gegevens uit Franse tellingen,
  waardoor de Franse overheid, weliswaar in secundaire orde, onderdeel
  uitmaakt van het onderzoek. Byls toont overtuigend aan dat de inzet van
  dit migrantenpastoraat gedurende de meer dan honderd jaar (1850-1960)
  die hij bestudeert aan sterke veranderingen onderhevig was. Het zielenheil
  van migranten bleek bij wijlen een alibi te zijn om andere doelstellingen te
  realiseren.
   Het eerste initiatief van pastoraal werk gericht op de Vlaamse
  immigranten kwam vanuit het Franse bisdom Cambrai en was gericht op de
  arbeidersfamilies in de Noord-Franse textielindustrie. De kerk bekommerde
  zich binnen een ultramontaans offensief om het zielenheil van de massa
  gelovigen. De etno-nationale achtergrond van de gelovigen was irrelevant
  voor dit pastorale werk. De transnationale kerk percipieerde deze Belgen in
  Frankrijk niet vanuit hun herkomst of nationaliteit, waardoor de Belgische
  arbeidersgezinnen samen met de Fransen opgingen in de te organiseren
  katholieke massa. Wel werden minderbroeders uit Gent aangetrokken om
  de communicatie tussen de kerk en Vlaamse migranten te optimaliseren,
  aangezien het Vlaams van Noord-Frankrijk onbegrijpelijk was voor de
  Oost-Vlamingen. Deze minderbroeders vertaalden de katholieke boodschap
  binnen een Belgisch-Franse kerkelijke structuur. De Franse Republikeinen
  dwarsboomden dit transnationale initiatief door een brede sociale
  verankering aan hun nationalistische Republiek te geven. Toen in 1880
  zetels van buitenlandse congregaties in Frankrijk een overheidsgoedkeuring
  moesten aanvragen, ging de kerk als conservatieve instelling de strijd aan
  met de Franse staat. De confrontatie tussen de Franse Republiek en de (steeds
  Fransere) kerk verstevigde de band tussen de gelovigen in Frankrijk en hun
  ‘vervolgde’ kerk. Deze versterkte band liet de katholieke Vlamingen enigszins
  verweesd achter want de Vlaamse minderbroeders moesten Frankrijk verlaten.
  Het enige dat overbleef van het Vlaamse pastorale werk – ondanks een
  explosief gegroeide immigratie uit Vlaanderen – was een Vlaamse priester die
  noodgedwongen moest werken binnen een Franse parochiestructuur. Toen
  in 1934 het bisdom Lille het Vlaamse pastorale werk uit de parochiestructuur
  lichtte kreeg ze een nieuwe energie. Dit was tevens de zwanenzang van het
  Vlaams pastoraat in Frankrijk, want na de Tweede Wereldoorlog miste de
  missie aansluiting met de nakomelingen van Vlaamse immigranten.
   Dat de pastorale zorg voor Vlamingen in Frankrijk een dienstenaanbod
  was dat nauwelijks een antwoord bood op de religieuze en sociale noden van
  migranten, blijkt nog sterker uit de lotgevallen van het in 1879 opgerichte
  Œuvre des Flamands in Parijs. Alhoewel ook hier de Vlaamse emigranten het
  initiatief legitimeerden, bleek dat de bouw van deze kerk vooral gedragen
  werd door de vermogende en ultramontaanse strekking van het bisdom Gent
  die met een neogotische kerk in de eerste plaats een stenen Vlaams-katholieke
  aanwezigheid in de stad beoogde. Omdat er geen sprake was van een Vlaamse
  gemeenschap in Parijs, maar enkel van een sterk geatomiseerde en hoog
  mobiele groep immigranten, ontglipten de Vlamingen in Parijs het Œuvre des
  Flamands. Het werk beperkte zich bijgevolg tot de strijd tegen het ongehuwd
  samenwonen van Parijse inwoners, ongeacht hun herkomst. Het Œuvre des
  Flamands werd het symbool voor de Vlaamse katholieke strijd tegen het morele
  verval dat Parijs volgens de kerk belichaamde.
  Het derde initiatief dat Byls uitvoerig belicht, is het in de jaren
  1920 opgerichte katholieke werk voor de Vlaamse boeren in Frankrijk.
   Ongeveer twintigduizend Vlaamse boeren verlieten tijdens de jaren 1920
  hun geboortegrond om vooral in Normandië en de frontstreek boerderijen
  over te nemen. Het platteland was de biotoop waar de rooms-katholieke
  kerk het sterkst gedijde wat maakte dat Mechelen, samen met de Vlaamse
  bisdommen, acht aalmoezeniers inzette om het geloofsbehoud van deze
  boerenfamilies te verzekeren. Tegelijkertijd verstrekte de kerk, naar het
  voorbeeld van de Boerenbond in Vlaanderen, er economische, juridische
  en technische ondersteuning aan de boeren. Met deze combinatie van
  materiële en spirituele diensten wilde de kerk de Vlaamse boeren in Frankrijk
  begeleiden bij hun opgang in een nieuwe omgeving. Deze integratie werd
  snel ingeruild voor een segregatie. De aalmoezeniers zetten in op een Vlaams
  katholieke subcultuur die de door hen georganiseerde, maar sterk over
  Frankrijk verspreide Vlamingen een collectieve identiteit aanbood, namelijk
  die van een christelijke Vlaming in een hen vijandige Franse wereld. Deze
  gemeenschapsvorming onder een significante minderheid van de Vlaamse
  boeren in Frankrijk steunde op een collectief migratietraject, regelmatig
  georganiseerde bovenlokale bijeenkomsten en een weekblad dat zowel de
  Vlaams-christelijke ideologie vormgaf, als het sociale netwerk van deze
  christelijke Vlamingen voedde. Uiteindelijk heeft de cultivering van het
  anders-zijn van deze Vlaamse immigranten hoogstens de integratie van hun
  kinderen in de Franse omgeving vertraagd.
  Het brede panorama dat Byls heeft uitgetekend en ingebed in een
  gedegen kennis van de literatuur rond natie en religie in zowel België als
  Frankrijk, blijft sterk beschrijvend. Het boek leest moeilijk, vooral door de
  grote aandacht voor kerkelijke structuren en de daarmee verbonden ambten.
   Met zijn sterke focus op de kerkelijke initiatieven doet hij de geschiedenis van
  de Vlaamse emigratie duidelijk tekort. Zo illustreert de gedwongen terugkeer
  
  van duizenden Vlaamse arbeidsmigranten tijdens de revolutie van 1848 dat er
  al voor 1850 een migratie was naar Frankrijk.1 Ook minimaliseert (119) Byls
  de aanhang van het socialisme en communisme onder de Vlaamse migranten
  in het département du Nord, zonder recht te doen aan de historiografie ter
  zake.2 De keuze voor een institutionele invalshoek met een kerk die heel wat
  andere objectieven dient dan enkel het heil van de emigranten, maakt dat de
  ondertitel de inhoud van dit werk beter weergeeft dan ‘rester catholique en
  France’.
  Frank Caestecker, Universiteit Gent
  
  1
  
  2
  
  Jos De Smet, ‘De weerslag van de Franse
  
  Camille Guerin-Gonzales en Carl Strikwerda
  
  Omwenteling van 1848 in West-Vlaanderen’,
  
  (reds.), The Politics of Immigrant Workers. Labor
  
  Handelingen van het Genootschap voor Geschiedenis
  
  Activism and Migration in the World Economy Since
  
  89:1/2 (1952) 24-38. doi: https://doi.org/10.21825/
  
  1830 (New York 1993); Michel Hastings, Halluin
  
  hvgg.v89i1-2.4126; Rijksarchief Brugge Provinciaal
  
  la rouge 1919-1939. Aspects d’un communisme
  
  Archief, eerste afdeling, dossier 26.
  identitaire (Rijsel 1991).
  Carl Strikwerda, ‘France and the Belgian
  Immigration of the Nineteenth Century’, in:.
  