title: H. Bots, F. Waquet, Commercium litterarium, 1600-1750. La communication dans la République des lettres. Forms of communication in the Republic of letters. Conférences des colloques tenus à Paris 1992 et à Nimègue 1993. Lectures held at the colloquia Paris 1992 and Nijmegen 1993
text: Recensies
  
  231
  
  J. A. H. Bots, F. Wacquet, ed., Commercium litterarum. La communication dans la République
  des Lettres. Forms of communication in the Republic of Letters, 1600-1750 (Etudes de l'Institut
  Pierre Bay le XXV; Amsterdam/ Maarssen: APA-Holland university press, 1994, xii + 333 blz.,
  ƒ80,-, ISBN 90 302 1035 4).
  Dit boek bundelt zeventien voordrachten over de communicatie in de Republiek der Letteren,
  uitgesproken gedurende twee bijeenkomsten (Parijs en Nijmegen, 1992 en 1993), in het kader
  van het onderzoeksprojekt Intelligence de l'Europe.
   Het is ingedeeld in vier hoofdstukken: van definitie tot praktijk, communicatielijnen,
  communicatieruimte, weerstanden en obstakels. Na een interessante inleiding van Adrian Johns
  over het filosofische ideaal van de samenwerking tussen geleerden, wordt dit ideaal in verband
  gebracht met het uitoefenen van de verdraagzaamheid, het ontwikkelen van de bijbelse exegese en de aanwezigheid van heterodoxe bewegingen in de Republiek. Op grond van zorgvuldig gekozen bronnen (correspondentie en publicaties) geeft Catherine Secrétan een helder
  beeld van het onmiskenbare verband tussen geestelijke communicatie en tolerantie in de Gouden Eeuw. De wijze waarop de toenmalige bijbelse exegeten de onderlinge communicatie
  aanwendden om tot een wezenlijke dialoog te komen, wordt door Maria-Cristina Pitassi briljant en levendig neergezet. In zijn poging een algemeen verband aan te tonen tussen de aanwezigheid van heterodoxe groeperingen en de verbreiding van kennis marginaliseert Peter van
  Rooden ons inziens ten onrechte de intellectuele contacten tussen joden en christenen door
  deze contacten buiten het oprechte ideaal van universaliteit te plaatsen (60). Bovendien bezigt
  Van Rooden een vocabulaire die op zijn minst anachronistisch is. Uitdrukkingen zoals 'personal
  convictions' (51), 'Dutch heterodox subculture' (62) of 'basic Christianity' (64) klinken voor
  de zeventiende eeuw lachwekkend. Het tweede hoofdstuk tracht te laten zien langs welke
  wegen de communicatie tussen geleerden verliep. Mare Fumarolli geeft een pregnante beschrijving van de conversatio erudita, het geleerde gesprek, en analyseert het 'magnetisme'
  ervan (78). Vanuit een Italiaanse 'case study' — het leven van Fulvio Ursini — lukt het Mario
  Rosa de rol van geleerde bibliothecarissen als culturele doorgeefluiken in algemene zin te
  schilderen. Nog een stap verder komt Hans Bots, met een helder overzicht van de ontwikkeling ( 16e-18e eeuw) tussen de kennisoverdracht in het kader van universiteiten en academieën
  en de communicatie tussen geleerden zelf. H. H. M. van Lieshout vult dit aan met een solide
  uiteenzetting van het belang van erudiete Dictionnaires in de kennisoverdracht. Uitgevers en
  boekverkopers spelen hierin eveneens een belangrijke rol, die P. G. Hoftijzer zeer goed weet te
  relativeren. Met dezelfde kwaliteit legt Simone Mazauric uit hoe kennis buiten deze geleerde
  circuits zich verspreidt. Het derde hoofdstuk, goed ingeleid door Françoise Wacquet, geeft een
  aantal voorbeelden van de ruimte waarin de communicatie tussen geleerden zich voltrekt.  In zijn bijdrage waarschuwt S. Groenveld terecht tegen het klakkeloos overnemen van 'zekerheden' die bijna het karakter van een mythe dragen. Na nauwkeurige berekeningen komt hij
  tenslotte tot de conclusie dat de Republiek 'allowed far more communication at all levels than
  in other countries' (300). Dit artikel zou een mooie afsluiting voor het boek zijn geweest. De
  
  232
  
  Recensies
  
  poging van Joseph M. Levine een filosofische reflexie over de thematiek van het boek te
  geven, blijft ons inziens in vaagheid steken en is hier niet op zijn plaats.
  Op een paar bijdragen na is het de samenstellers gelukt van zeventien opstellen een logisch
  opgezet en coherent geheel te maken over een onderwerp dat zeker verder onderzoek verdient.
  Christiane Berkvens-Stevelinck
  
  Willem Ysbrantsz Bontekoe, Iovrnael ofte gedenchvaerdige beschrijvinghe. De wonderlijke
  avonturen van een schipper in de Oost 1618-1625, V. D. Roeper, ed. (Amsterdam: Stichting
  Terra Incognita, 1996, 165 blz., ISBN 90 73853 08 7); K. Bostoen, e. a., Bontekoe. De schipper, het journaal, de scheepsjongens (Amsterdam: De Walburg Pers, Stichting Nederlands
  Scheepvaartmuseum, 1996, 96 blz., ISBN 90 6011 948 7); G. Verhoeven, P. Verkruijsse, ed.,
  Iovrnael ofte gedenchvaerdige beschrijvinghe vande Oost-Indische reyse van Willem Ysbrantsz.
  Bontekoe. Descriptieve bibliografie 1646-1996 (Bijdragen tot de geschiedenis van de Nederlandse boekhandel. Nieuwe Reeks I; Zutphen: Walburg Pers, 1996, 304 blz., ISBN 90 6011
  947 9).
   In 1646 verscheen het Iovrnael ofte gedenckwaerdige beschrijvinghe vande Oost-Indische reyse
  van Willem Ysbrantsz. Bontekoe (1587-1657) voor het eerst in druk. Hierin werd de ramp met
  de Oostindiëvaarder Nieuw Hoorn beschreven. Op 19 november 1619 morste de botte-liersmaat
  bij het bijvullen van zijn vaatje brandewijn wat gloeiende kaarsenpit in een open vat. Er ontstond brand die in eerste instantie leek bedwongen, maar vervolgens weer opvlamde en zelfs
  de kruitkamer bereikte. Zeventig opvarenden, waaronder koopman Hein Rol, hadden toen
  reeds het schip verlaten. Schipper Bontekoe en de Duitse scheepsjongen overleefden als enigen
  de ontploffing. Na vele ontberingen wisten uiteindelijk ruim vijftig schepelingen onder de
  doortastende leiding van de gewonde schipper op 13 december Batavia te bereiken. En behoorde Bontekoe door dit spectaculaire avontuur voorgoed tot het nationale erfgoed.
  Driehonderdvijftig jaar later wordt in maar liefst drie publicaties aandacht besteed aan Willem
  Ysbrantsz. Zo werd het reisverhaal uit 1646 door Vibeke D. Roeper opnieuw uitgegeven. Door
  middel van illustraties, woordverklaringen, annotatie, kaders met toelichting, alsmede door
  een in- en uitleiding wordt deze befaamde zeventiende-eeuwse Oost-Indiëreis opnieuw voor
  een algemeen publiek toegankelijk gemaakt. Naar mijn mening is dat op een bevredigende
  wijze gebeurd, alleen is het jammer dat bij het plaatsen van de noten soms wat misging (39,68,
  74).
   Het boek van K. Bostoen e. a. verscheen als toelichting op de tentoonstelling in het Amsterdamse Scheepvaartmuseum. Net als in de publicatie van Roeper, leert de lezer ook hierin,
  naast zijn avonturen, de persoon van Bontekoe nader kennen. We zien hoe Bontekoe zijn schip,
  waarmee hij de Europese wateren bevoer, in 1617 kwijtraakte aan de Barbarijse zeerovers en
  dat de remonstrantse zeeman vervolgens in dienst trad van de VOC. Lokten het geld en/of het
  avontuur, of was het meer vanwege zijn geloofsovertuiging? Geen van de drie boeken geeft
  het definitieve antwoord. Voorts zou Bontekoe door de Compagnie worden ingezet op de inter-Aziatische vaart en deelnemen aan de handelsexpedities naar de Chinese zuidkust. Pas in
  november 1625 keerde hij in Hoorn terug, want zoals hij zelf als verklaring gaf : 'yder vogel is
  gaern daer hy uit-gebroet is' (Roeper, 18). Die reis naar patria met de Hollandia verliep trouwens evenmin vlekkeloos, maar dit retourschip kwam wel aan in Zeeland. Duidelijk komt er
  een discrepantie naar voren tussen de beschrijving van de rol van Bontekoe bij het avontuur
  met de Nieuw Hoorn en zijn handelwijze als schipper in ruste. Met de vrome schipper bleek
  het namelijk in het dagelijks leven kwaad kersen eten.
  