title: Viglius van Aytta en Joachim Hopperus tegenover de Nederlandse opstand
text: Viglius van Aytta en Joachim Hopperus tegenover de Nederlandse
  opstand *
  
  F. POSTMA
  
  'Mais en fin ce que vous et moy avons si long temps préveu est advenu..., et se
  treuve Madame, pour non avoir voullu croire ceulx qui sincèrement la conseilloient,
  et creu plus qu'elle ne debvoit à conseilliers internes et externes, moins accompaignez et guydez de raison, en la peyne que l'on void, ... ayant treuvé comme elle
  treuvera encoires en son endroit, ceulx à qui elle a voullu confier, telz que l'on luy
  avoit diet' 1 . Aldus kardinaal Granvelles reactie eind september 1566 op de berichten
  over de Beeldenstorm van zijn vriend, de bekende Friese president van de Geheime
  Raad en de Raad van State, Viglius van Aytta. Het zou niet de laatste keer zijn dat
  de kardinaal en de president elkaar vol zorg schreven over de ontwikkelingen in de
  Nederlanden. Tot Viglius' dood in 1577 zouden zij nog heel wat keren de gelegenheid krijgen de eigenzinnige politiek van Filips II en zijn vertegenwoordigers in de
  Nederlanden te betreuren. Vooral Viglius heeft het daarbij moeilijk gehad. In de hier
  te bespreken periode van 1560 tot de Pacificatie van Gent in 1576 zien we hem met
  de jaren meer alleen komen te staan. De meest eenzame periode in zijn leven brak
  aan in 1566 toen zijn landgenoot en rechterhand Joachim Hopperus als raadsheer
  voor Nederlandse zaken naar Spanje vertrok. Weliswaar bleef Hopperus tot zijn overlijden in 1576 ook daar zijn vertrouweling, maar tegelijk groeide er een mentale
  kloof tussen beiden, die alleen door de onderlinge vriendschap werd overbrugd2. Hun
  houding tegenover de Opstand vormt het centrale thema van dit artikel.
   Zoals zoveel mensen die op cruciale momenten in de geschiedenis een rol hebben
  gespeeld, hebben ook Viglius en Hopperus hun visie op de Nederlandse ontwikkelingen van hun tijd vastgelegd in documenten van allerlei aard. Het eerste belangrijke stuk uit deze literaire nalatenschap, dat door omvang en consistentie onze
  aandacht vraagt, is het Recueil ou Mémorial des troubles des Pays Bas du Roy
  waarin Hopperus begin 1567 de gebeurtenissen tussen Filips' vertrek uit de Nederlanden en zijn besluit de hertog van Alva te zenden, heeft samengevat 3. Het Recueil
  laat aan duidelijkheid niets te wensen over. Het is een requisitoir zonder een spoor
  van twijfel. Alle belangrijke conflictmomenten uit de periode 1559-1566 — het
  verzet tegen de nieuwe bisdommen; het vertrek van Granvelle; de strijd over de
  *
  Dit artikel is gebaseerd op een voordracht, gehouden op het drieëndertigste NederlandsBelgisch Historisch congres te Nijmegen (18 mei 1985).
  1
  A. Granvelle aan Viglius, Rome, 21-IX-1566. Archivo General de Simancas, Secretarias
  Provinciales: Flandes-Borgofia, Libro 1418,136 ro.
  2
  Zie over Hopperus G. Janssens, 'Joachim Hopperus, een Fries rechtsgeleerde in dienst van
  Filips II', in: Recht en instellingen in de oude Nederlanden tijdens de middeleeuwen en de nieuwe
  tijd. Liber amicorum Jan Buntinx (Leuven, 1981) 419-433.
  3
  J. Hopperus, 'Recueil ou Mémorial des troubles des Pays Bas du Roy', in: C. P. Hoynck
  van Papendrecht, ed., Analecta Belgica (3 vol., 6 dln.; Den Haag, 1743) II, 2, 17-18.
  BMGN, CU (1987) afl. 1,29-43
  
  29
  
  F. P O S T M A
  
  rechtspraak; de eis tot hervorming van het staatsbestel en tot matiging van de plakkaten — Hopperus zet ze zonder uitzondering op rekening van de verarmde, op
  macht beluste groten, die onder leiding van Oranje de adel hebben aangezet tot rebellie 'soubz espoir de se redresser en Républicque troublée' 4.
   Ook voor Viglius is de adel de boosdoener, zij het dat zijn beeld scherper en
  tegelijk genuanceerder is dan dat van Hopperus. In zijn ten tijde van Alva geschreven autobiografie, de Vita Viglii 5, verschijnt de Prins als een cynische intrigant,
  die zich verheugt op de gevolgen van het openbaar maken van de inhoud van de
  brieven uit het bos van Segovia 6 en wordt Margaretha van Parma fel bekritiseerd
  vanwege het gemak waarmee ze zich door Oranje en zijn vrienden heeft laten
  manipuleren7. Viglius zelf treft uiteraard geen enkele blaam. Van het begin af heeft
  hij het streven van de heren doorzien en vrijwel meteen is hij begonnen hen aan hun
  plichten als vazallen te herinneren.
  Het zou mooi zijn geweest als tijdens het 'Voorspel' de zaken zich inderdaad zo
  hadden toegedragen als Viglius en Hopperus ons willen laten geloven. De hoge adel
  als belager van recht en orde en zijzelf in de nobele rol van verdedigers van het
  koninklijk gezag. De werkelijkheid was ingewikkelder. Beiden hebben tussen 1560
  en 1567 een koers gevaren die afwijkt van het hierboven gegeven beeld van absolute
  gehoorzaamheid aan Filips II. Viglius ging daarbij het minst ver, maar Hopperus
  heeft tot kort voor zijn vertrek naar Spanje met de adel in nauwe relatie gestaan.
  Zijn reputatie bij de heren was zelfs zo goed, dat Egmont hem in augustus 1564
  naar voren schoof als opvolger van Viglius als voorzitter van de Geheime Raad 8.
   Zonder twijfel dankte Hopperus dit gunstbetoon aan zijn spreekwoordelijke gedienstigheid — zijn spotnaam 'Conseillier Oi-Madame' dateert uit deze jaren —, maar
  het zou onjuist zijn deze als enige verklaringsgrond aan te voeren. Doorslaggevend
  was mijns inziens zijn religieuze gematigdheid. Immers, ondanks de geur van heiligheid, die opstijgt uit de aan hem gewijde biografische schets van zijn landgenoot
  Suffridus Petrus 9, was Hopperus geen godsdienstfanaticus, maar een tolerant en
  ruimdenkend man. De oorsprong van deze gezindheid moeten we zoeken in de late
  jaren veertig toen hij met zijn vrienden, een zekere Bernardus en de Schwenckfeldiaan Aggaeus van Albada 10, in Frankrijk verbleef waar hij volgens de beruchte
  verklikker fray Lorenzo de Villavicenzio bevriend was geraakt met de latere monarchomach François Hotman en diens toenmalige vriend en medeprotestant, de uit
  Atrecht gevluchte jurist en 'Vermitlungstheologe' Franciscus Balduinus 11. Eenmaal
  terug in de Nederlanden verbrak Hopperus het contact met deze al te manifeste ket4
  Ibidem, 22.
  5
  Viglius, 'Vita Viglii ab Aytta Zuichemi, ab ipso Viglio scripta', ibidem, 1,1,1-54.
  6
  Ibidem, 45.
  7
  Ibidem, 40.
  8
  Viglius aan A. Granvelle, Brussel, 2-VIII-1564. Ch. Weiss, ed., Papiers d'état du cardinal de
  Granvelle (9 din.; Parijs, 1839-1842) VIII, 190-192.
  9
  Suffridus Petrus, De Scriptoribus Frisiae, decades xvj. & semis... (Keulen, 1593) 154-181.
  10
  Zie over hem W. Bergsma, Aggaeus van Albada (c. 1525-1587) (Meppel, 1983).
  11
  Archivo General de Simancas, Secretaria de Estado: Flandes, Legajo 531, 3 r o.
   30
  
  V I G L I U S VAN A Y T T A
  
  ters, maar de hang tot verzoening van de religieuze tegenstellingen bleef hem bij en
  werd zelfs sterker onder invloed van de grote voorvechter van de 'via media' aan
  katholieke zijde, de in Keulen werkzame Vlaming George Cassander12. Diens pleidooien voor het herstel van de kerkelijke eenheid op basis van de leer van de oude
  kerk begroette hij met warme sympathie 13.
  Viglius' standpunt inzake de godsdienstproblematiek was in essentie gelijk aan dat
  van Hopperus. Zijn ideeën op dit punt waren gevormd door Erasmus, voor wie hij
  tijdens zijn studietijd een diepe verering had opgevat 14. Geheel in diens stijl had hij
  als jong geleerde enkele malen scherpe kritiek geleverd op de misstanden in de
  katholieke kerk 15. Maar anders dan Hopperus hadden de jaren hem sceptisch gemaakt. De mislukking van het godsdienstgesprek in Regensburg in 1541 dat hij
  met grote belangstelling had gevolgd, had bij hem een diep wantrouwen gewekt in
  de oprechtheid van de protestantse eenheidswil 16. Later waren daar zijn ervaringen in
  de Nederlanden bijgekomen waar Karel V, tegen alle protesten in, met de plakkaten
  van 1550 het strenge vervolgingsbeleid had geïntroduceerd, waar Filips II nog steeds
  aan vasthield. In de praktijk betekende dit dat hij afwachtte en de kat uit de boom
  keek.
   Des te opmerkelijker is het dat Viglius tenminste één keer zijn afwachtende
  houding heeft laten varen en heeft meegewerkt aan een poging om de godsdienstige
  spanning in de Nederlanden te verminderen. Ik doel hier op het merkwaardige bezoek
  aan de Nederlanden van Balduinus in de zomer van 1563. Veel is er over dit vruchteloos gebleven initiatief niet bekend. Fruin houdt het er in Het Voorspel op dat
  Oranje, onder de indruk van zijn optreden op het colloquium van Poissy (1561),
  Balduinus heeft uitgenodigd met als bedoeling dat hij het plan voor een cassandriaanse kerkorde in de Nederlanden zou uitwerken. Dat wil zeggen het toestaan van
  de lekenkelk, het priesterhuwelijk en een geloofsleer op basis van de Apostolische
  Geloofbelijdenis 17 . Balduinus' moderne biografen, M. Erbe en M. Turchetti, komen
  in navolging van Haraeus' De Initiis Tumultuum Belgicorum tot een andere conclusie: volgens hen zou Balduinus de heren hebben geadviseerd op welke wijze de
  plakkaten verzacht konden worden 18. Zijn voorgenomen verzoening met de katholieke kerk op 24 juli in de theologische faculteit te Leuven kwam hen daarbij goed
  van pas. Bovendien, en dat is voor ons van belang, maken Erbe en Turchetti
  12 Zie over Cassander M. A. Nolte, Georgius Cassander en zijn oecumenisch streven
  (Nijmegen, 1951).
  13 Dit blijkt bijvoorbeeld uit zijn enthousiasme voor het anoniem door Cassander uitgegeven
  geschrift De officio pii vin'. J. Hopperus aan A. van Albada, Brussel, 29-XM561. P. Burman,
  ed., Sylloges epistolarum a viris illustrious scriptis (3 dln.; Leiden, 1725) I, 241.
  14 Zie F. Postma, Viglius van Aytta als humanist en diplomaat 1507-1549 (Zutphen, 1983)
  49-50 en 59-60.
  15 Ibidem, 61-62.
  16 Ibidem, 82.
  17 R. Fruin, Het voorspel van de 80-jarige oorlog (met een inleiding van C. Offringa)
  (Utrecht, 1986) 105-109.
   18 M Erbe, François Bauduin (1520-1573). Biographie eines Humanisten (Gütersloh, 1978)
  153-154; M Turchetti, Concordia o Toleranza? François Bauduin e i 'Moyenneurs' (Genève,
  1984)441-443.
  31
  
  F. P O S T M A
  
  duidelijk dat Balduinus' toelating tot de Nederlanden plaatsvond met de uitdrukkelijke instemming van Viglius 19.
  Op de achtergronden van Viglius' fiat en Hopperus' rol in het geheel gaat Erbe
  noch Turchetti in. Maar we slaan de plank waarschijnlijk niet ver mis wanneer we
  veronderstellen dat we hier te maken hebben met een samengaan van politieke calculatie en religieus idealisme. Ongetwijfeld is Hopperus degene geweest die Oranje
  heeft bijgestaan om Viglius te winnen voor Balduinus' terugkeer. Hoe hoog zijn
  verwachtingen daarbij gespannen waren, kunnen we afleiden uit zijn brief van 12
  oktober 1562.aan Cassander waarin hij allen die zich inspannen om langs de weg
  van studie het herstel van de godsdienstige eenheid te bewerken, aanbeveelt als
  leermeesters voor de in Trente vergaderende prelaten20. Viglius was veel nuchterder.
  De problematiek waar hij mee te kampen had, was de snelle groei van de ketterij in
  het zuiden 21 en het felle verzet tegen de nieuwe kerkelijke indeling. Waarschijnlijk
  heeft hij vooral gedacht aan het propagandistische effect dat uit kon gaan van
  Balduinus' plechtige verzoening met de katholieke kerk toen hij zijn toestemming
  gaf.
  Over al deze zaken reppen Viglius en Hopperus in het Recueil en de Vita Viglii
  met geen woord. In plaats daarvan laten zij in hun relaas over de periode vóór 1564
  het volle licht vallen op de voor hen goede kant van de waarheid. Zo maken ze
  allebei veel werk van Viglius' eerste waarschuwing aan het adres van de hoge adel in
  de uitgebreide Raad van State-vergadering van 30 mei 1562 en wijst Viglius op de
  haat van de heren jegens Granvelle22.
   Bij het beschrijven van de jaren 1564 en 1565 hadden Viglius en Hopperus aanmerkelijk minder reden de waarheid geweld aan te doen. Dat geldt zeker voor
  Viglius. Het is de periode waarin de hoge adel, verlost van de aanwezigheid van
  Granvelle, de macht aan zich trekt en waarin Viglius' afkeer van de politiek van de
  heren welhaast fysieke vormen aanneemt, zoals blijkt uit zijn veelvuldige verblijf in
  de Gentse St. Baafsabdij en zijn attaque daags na Oranjes beroemde tolerantierede op
  31 december 1564. In zijn brieven aan Granvelle uit deze jaren is deze ontwikkeling
  goed te volgen. Zijn ze in de eerste maanden na diens terugroeping nog tamelijk
  neutraal van toon, in het najaar van 1564 als de heren met voorbijgaan aan de besluiten van Trente beginnen te praten over een eigen Nederlandse oplossing van het
  godsdienstconflict inclusief het toestaan van gewetensvrijheid, worden ze snel somberder. Soms zelfs verkeert Viglius in een regelrechte wanhoopsstemming en ziet
  hij nog maar één uitweg uit de moeilijkheden: de komst van Filips II om orde op
  zaken te stellen 23.
  19
  Ibidem, respectievelijk 154 en 441-443.
  20
  'Ita non possum non mirifice eorum studia probare, qui constituendae & ad pacificandae
  Ecclesiae authores se praestant ac duces. Quales quidem nonnullos utinam Tridentini Patres ad se
  curarent evocandos!'. J. Hopperus aan G. Cassander, Brussel, 12-X-1562. P. Bertius, ed.,
  lllustrium et clarorum virorum epislolae selections superiore saeculo scriptae vet a Belgis vel ad
  Belgas (Leiden, 1617) 137.
  21
  De ketterij groeide in deze jaren met name in Doornik en Valenciennes. C. R. Steen, A
  Chronicle of Conflict: Tournai, 1559-1567 (Utrecht, 1985) 38-48.
   32
  
  V I G L I U S VAN A Y T T A
  
  Toch zou Viglius zijn ware aard verloochend hebben wanneer niet tegelijk een
  diep plichtsbesef zijn handelen had gestuurd. Op de momenten dat het erop aankwam, in het overleg in de Raad van State, in de gesprekken met Margaretha van
  Parma, wist hij wat hij wilde en zei hij ronduit wat hij dacht. Tenminste drie maal
  heeft hij op deze manier stelling genomen tegen het adelsbewind. Voor de eerste van
  deze confrontaties moeten we terug naar de zoeven gememoreerde Raad van Statevergadering van 30 en 31 december 1564. Volgens de zich op Viglius' papieren baserende zeventiende-eeuwse historicus Nicolaus Burgundius—de desbetreffende bladzijden zijn zoals bekend uit het notulenboek van de Raad gescheurd — heeft Viglius
  bij die gelegenheid een scherpe rede gehouden tegen het plan een afgezant naar Filips
  II te sturen teneinde deze op de hoogte te brengen van de bezwaren tegen de afkondiging van de conciliebesluiten. Niet de menigte der ketters was zijns inziens het
  probleem in de Nederlanden, maar de onwil van de stadhouders om toe te zien op de
  naleving der plakkaten en de rechters te steunen in hun strijd tegen de wetsontduiking 24.
   Bijna een jaar later, op de kapittelvergadering van de Orde van het Gulden Vlies op
  30 november 1565, zien we Viglius opnieuw in de slag met de adel. Als kanselier
  van de Orde houdt hij de bij de gelegenheid horende toespraak. In deze rede die,
  enigszins gestyleerd, is overgenomen door Pontus Heuterus in zijn Rerum Austriacarum 25, probeert hij de aanwezige heren ervan te doordringen dat zij als Vliesridders
  de opdracht hebben trouw te blijven aan koning en kerk. Om dat te bereiken herinnert hij hen aan de inhoud van de statuten van de Orde en neemt hij een duik in de
  kerkgeschiedenis. Uit een geschrift over het martyrium van St. Andries, de patroon
  van de Orde, is hem gebleken dat deze geloofde in de transsubstantiatieleer. Ten
  onrechte dus, zo houdt hij zijn toehoorders voor, beweren de protestanten dat dit
  leerstuk onbijbels is. Voor een publiek van goedwillende katholieken zou deze argumentatie voldoende zijn geweest, maar Viglius kende zijn pappenheimers en daarom
  eindigt hij zijn betoog met een niets verhullende peroratie over wat hun te wachten
  staat als ze het wagen in opstand te komen:
  Het volk immers zal voor zijn rebellie gemakkelijk genade vinden bij de vorst, de
  lage adel moeilijk, maar de hoge edelen nooit. Zij immers zijn de linkerhand der
  vorsten, die wordt afgehouwen zodra hij zich keert tegen hoofd en hart... 26.
  Viglius' laatste en meest interessante botsing met de adel in deze periode betreft de
  22
  Hopperus, 'Recueil', 24-25; Viglius, 'Vita Viglii', 36 en 35.
   23
  De meest opvallende brieven in dit verband zijn die van 6-XII en 10-XII-1564. In de laatste
  die door Weiss onvolledig is gepubliceerd, schrijft Viglius onder andere: 'Et n'est plus possible
  si le Roy diffère de venir, de plus longuement sustenir la religion se laissant son Altèze
  entièrement mener par ces seigneurs, et iceulx par gens turbulents, et mal affectionez à la foy
  catholicque se désirans faire grandz par ce chemin et exercer leurs vengeances et passions'.
  Viglius a a n , A . Granvelle, Brussel, 10-XII-1564. Bibliothèque Municipale de Besançon, Collection de Granvelle, T. XV, 2 2 8 r o.
  24
  N. Burgundius, Historia Belgica ab anno I558 (Antwerpen, 1629) 94-96.
  25
  P. Heuterus, Rerum Austriacarum UbriXV (Leuven, 1651) 395-396.
  26
  Ibidem, 396.
  33
  
  F. P O S T M A
  
  controverse over de brieven uit het bos van Segovia in december 1565. In plaats van
  tegen de adel alleen, neemt hij hier ook stelling tegen Filips II. Terwijl de Prins en
  zijn vrienden, wel niet zonder bijbedoelingen, vinden dat Filips' besluit de
  geloofsvervolging op oude voet voort te zetten onverwijld moet worden doorgegeven aan de plaatselijke autoriteiten, bepleit Viglius uitstel teneinde de koning te
  vragen of hij inderdaad meent dat het handhaven van de inquisitie absoluut noodzakelijk is. Als ervaren bestuurder realiseerde hij zich dat het bekend worden van
  Filips' beslissing gezien de gewekte verwachtingen fatale gevolgen zou hebben27.
   In 1566 en 1567 zet zich deze accentverschuiving in Viglius' denken voort. Niet
  alleen de adel, ook de koning voert naar zijn oordeel een verkeerde politiek. Aanvankelijk valt daarbij de nadruk op Filips. Zo houdt Viglius op 28 maart 1566, acht
  dagen voor de aanbieding van het Smeekschrift, een pleidooi waarin hij zich uitspreekt voor een behoedzame hervorming van de godsdienstpolitiek 28. De mogelijkheid die hij ziet, is de afschaffing van de onder Karel V geïntroduceerde pauselijke
  inquisitie en de overdracht van de geloofscontrole aan de bisschoppen. Volledige
  intrekking van de plakkaten acht hij onmogelijk. Wel is de wetgeving van 1550 te
  hard. Bij de voorbereiding daarvan heeft hij al geprotesteerd tegen de bepaling dat
  ook degenen die berouw tonen, moeten worden geëxecuteerd. De beste oplossing
  zou zijn een bestraffing 'pro qualitate', dat wil zeggen in verhouding tot de begane
  overtreding. Zelfs de doodstraf vindt hij niet absoluut noodzakelijk. Verbanning van
  hardnekkig ketters uit alle provincies, in plaats van zoals nu uit een, biedt in vele
  gevallen een acceptabel alternatief.
   Later wanneer de Beeldenstorm zijn verwoestend spoor door de Nederlanden trekt,
  zwaait de slinger weer terug. In de Raad van State-vergadering van 5 september
  1566, veroordeelt Viglius Oranjes eigenmachtige besluit om de Antwerpse protestanten, in strijd met het Akkoord van 25 augustus, toestemming te geven tot het
  houden van preken binnen de stad en de bouw van kerken 29. Weliswaar spreekt hij
  zich in dezelfde dagen uit voor het bijeenroepen van de Staten-Generaal, maar te veel
  gewicht moeten we daaraan naar mijn mening niet toekennen. De brieven waarin hij
  deze uitspraak doet 30, werden geschreven op het hoogtepunt van de Beeldenstorm
  toen de ineenstorting van het staatsbestel voor de deur leek te staan. De echte
  Viglius staat voor ons in het advies waarmee hij zijn prestige herwon: de aanbeveling aan Margaretha van Parma om de heren een nieuwe eed te laten afleggen 31.
  Daarmee verschafte hij haar hét middel om onder de adel de schapen van de bokken
  te scheiden. Viglius' invloed op de landvoogdes wordt tijdens de Beeldenstorm zelfs
  zo groot, dat we hem gerust mogen beschouwen als een van de grote strategen
  achter het herstel van de orde in de winter van 1566-1567.
  27
  
  Viglius, 'Vita Viglii', 45.
  28
  
  L. P. Gachard, ed., Correspondance de Guillaume le Taciturne (6 dln.; Brussel-Gent-Leipzig,
  
  1847-1857) VI, 358-360.
  29
  Ibidem, 422-423.
  30
  Viglius aan J. Hopperas, Brussel, 26-VIII en 7-IX-1566. 'Viglii ab Aytta Zuichemi Epistolae ad Joachimum Hopperam', in: C. P. Hoynck van Papendrecht, ed., Analecta Belgica, I, 2, 374
  en 376.
  31
  34
  
  Viglius, 'Vita Viglii', 47-48.
   V I G L I U S VAN AYTTA
  
  Een indruk van grote standvastigheid biedt dit alles intussen niet. Eerder lijkt het
  alsof Viglius al improviserend achter de ontwikkelingen aanholt en pas op het
  laatste moment besluit de brand te blussen. Juist acht ik deze interpretatie niet. Niet
  alleen veronderstelt het planloos en chaotisch handelen — wat niet het geval was
  —, ook negeert het de ideële motivatie achter Viglius' optreden. En wat er ook van
  Viglius gezegd kan worden, niet dat hij geen visie had op het bestuur van staat en
  kerk in de Nederlanden.
  Voor het ontstaan van Viglius' politieke filosofie moeten we terug naar de beginjaren dertig toen hij, in de ban van het absolutisme van het Corpus Juris, Karel V
  had opgeroepen uit eigen machtsvolkomenheid de corrupte wetten van zijn tijd te
  hervormen 32. Het absolutisme dat Viglius in de jaren zestig propageerde, week ver
  af van dit abstracte universalisme. Het was gemodificeerd en aangepast aan de Nederlandse situatie van dat ogenblik. Erin paste inspraak van onderaf, die echter werd
  beperkt door redenen van doelmatigheid. Vandaar dat Viglius weinig zag in het
  bijeenroepen van de Staten-Generaal waar de adel zo sterk op aandrong. De samenstelling van dat lichaam zou de regering in laatste instantie afhankelijk maken van
  de opinies van de Brabantse gildeleden, 'qui ne sont poinct capaces de la chose
  publicque'. Waar dat toe leidde, leerden de eindeloze onderhandelingen die vooraf
  waren gegaan aan de toekenning van de Negenjarige Bede in 1557-1558. Neen, als
  de landvoogdes dan toch het oordeel van haar onderdanen meende nodig te hebben,
  dan, aldus een advies uit 1562, wees de natuur haar maar één weg: te rade gaan bij de
  'Seigneurs principaulx et Chevaliers de l'Ordre et ceulx du Conseil à ce establis et
  instituez' 33.
   Bovenal echter was Viglius' staatsleer een pragmatische overtuiging gebaseerd op
  het inzicht dat de Nederlanden als recente staatkundige creatie alleen maar konden
  blijven bestaan als ze bijeen werden gehouden door een sterk centraal gezag, in staat
  om hen te beschermen tegen de vijanden van buitenaf en de middelpuntvliedende
  krachten van binnenuit. De Prins en zijn vrienden stelden de eenheid en daarmee het
  voortbestaan van de Nederlandse staat in de waagschaal met hun oppositie. Dat is
  het grote verwijt dat opklinkt uit Viglius' toespraak van 30 november 1565 als hij
  vlak voor de peroratie het beeld oproept van de pijlenbundel waarmee de stervende
  koning Micipsa zijn zonen bezwoer de onderlinge eendracht te bewaren 34.
  Voor de kerk betekende een dergelijke doctrine dat zij op de tweede plaats werd
  gezet. Maar dat was gemakkelijker gezegd dan gedaan. Zeker, in de eeuwen voor de
  Reformatie hadden sterke staten als Frankrijk en Castilië op organisatorisch en financieel terrein een flinke vinger in de kerkelijke pap gekregen. In 1559, met het
  concordaat over de nieuwe bisdommen, was dat Filips II voor de Nederlanden ook
  gelukt. Maar op het in de zestiende eeuw alles overheersende terrein van de leer ging
  de kerk van Rome haar eigen, onverstoorbare gang. Op de debatten in Trente en de
  formulering van de conciliebesluiten had geen wereldlijke heerser enige invloed.
  Niettemin was er, zo lang het concilie nog niet gesproken had, een marge van
  32
  33
  34
  
  Postma, Viglius van Aytta, 43-44.
  ARA Brussel, Aud. 6 4 9 , 6 1 r o.
  Heutenis, Rerum Austriacarum, 396.
   35
  
  F.POSTM A
  
  vrijheid waarbinnen mensen als Cassander en Balduinus opereerden en waarbinnen
  klemgezette wereldlijke gezagsdragers op zoek gingen naar nationale oplossingen
  van het godsdiensivraagstuk. Na de jaarwisseling van 1563-1564, toen de conciliebesluiten werden uitgevaardigd en Filips II ze voor zijn rijken overnam, was dit in
  de Nederlanden niet meer mogelijk.
  Viglius is een van de eersten geweest die uit dit gegeven de onontkoombare
  conclusie heeft getrokken. Terwijl de edelen, evenals waarschijnlijk Hopperus, nog
  droomden van één brede, nationale Nederlandse kerk, besefte hij dat de weg van
  Trente voor de Nederlanden de enig mogelijke was 35. Een constructieve vorm kon
  hij aan deze gevolgtrekking vooralsnog evenwel niet geven. Het bisdommenplan,
  het onmisbare organisatorische kader voor het religieuze herstel, lag na Granvelles
  vertrek in duigen, terwijl de obstructie van de edelen de afkondiging van de al even
  noodzakelijke decreten van Trente doeltreffend verhinderde. Bovendien was de sympathie voor de Hervorming zo wijd verbreid, dat het onmogelijk en zelfs gevaarlijk
  was de ketterijbestrijding op de oude voet voort te zetten. Alleen een door een
  persoonlijk aanwezige Filips II geïnaugureerde politiek van lange adem zou hier op
  den duur de gewenste keer ten goede kunnen bewerken. Vandaar dat we Viglius in
  1565 en 1566 zien buigen voor de nood der tijden. Over de gehate kerkelijke herindeling rept hij in de Raad van State met geen woord. Des te dringender echter bepleit
  hij een gematigde uitvoering van de plakkaten. In wezen zit hij daarmee op het
  spoor van de godsdienstvrede van Augsburg: Cuius regio - illius religio; ruimte
  voor de onopvallende zich conformerende dissenter, maar geen vrijheid voor openlijk
  hun geloof belijdende ketters.
   Het optreden van de calvinisten tijdens de Beeldenstorm en de maanden daarna
  heeft de bodem uit deze mildheid geslagen. Viglius' brieven uit de herfst en winter
  van 1566-1567 staan vol met verhalen over de brutaliteit van de gereformeerden, die
  wanneer ze een vinger krijgen steeds de hele hand grijpen en wier enige doel de
  ondergang van het katholieke geloof is36. Viglius' verbittering wordt goed zichtbaar
  in twee brieven uit april en mei 1567 waarin hij de totale vernietiging eist van het
  calvinisme en zelfs zint op middelen om de huiselijke vrijheid teniet te doen 37.
  Maar dat waren de calvinisten, de rotte appels die de rest van de mand hadden
  aangestoken. Voor de overigen, de overgrote meerderheid van de bevolking, achtte
  35
  Deze acceptatie van het concilie blijkt duidelijk uit Viglius' reactie op het bekend worden
  van de besluiten: 'Dieu veulle que l'église en puisse sentir quelque fruict (?) lequel sera bien petit
  pour ceulx quy se sont désia aliénez d'icelle, mais pour nous aultres quy demeurons encoires in
  Ovili se treuvent es décretz dud. concilie beaucop de bons articles pour amendement et
  réformation des abuz et establissement de la bonne et vraye doctrine des Catholicques'. Viglius
  aan Ch. Tisnacq, Brussel, 26-11-1564. ARA Brussel, Aud. 476. 8 5 r o.
  36
  Een goed voorbeeld is de volgende passage. 'Verum contra necessarium est, ut (scl. rex)
  adventum suum maturet, cum boni diutius subsistere nequeant, et Calyinianorum hoc proprium sit
  studium, ut libertatem, quam ipsi principio tantum praedicaverunt, omnino tollant, nee
  Catholicos, nee alterius dogmatis sectatores secum habitare patiantur, imo exilium caedemque
  quotidie eis comminantur'; Viglius aan J. Hopperus, Brussel, 31-X-1566. 'Epistolae ad
  Hopperum', 383.
  37
  Viglius aan J. Hopperus, Brussel, 11-IV en 23-V-1567. 'Epistolae ad Hopperum', 421 en
  427.
   36
  
  V I G L I U S VAN AYTTA
  
  Viglius een zachtere aanpak op zijn plaats, zoals we onder andere kunnen afleiden
  uit zijn steun aan de missie van Filips' zoogbroer Caspar de Robles die in april
  1567, toen Alva al onderweg was, naar Madrid werd gestuurd om de koning alsnog
  te bewegen zelf naar de Nederlanden te gaan 38.
  De komst van Alva in augustus 1567 veranderde Viglius' positie voor de tweede
  keer in een paar jaar ingrijpend. Van een invloedrijk staatsman werd hij van de ene
  op de andere dag de machteloze uitvoerder van de bevelen van een dictator. De verpletterende indruk die Alva's optreden op hem maakte, weerspiegelt zich in zijn
  geschriften in het abrupte einde van de Vita Viglii bij de opening van het
  Schrikbewind. Eerst later toen de vaart uit Alva's administratie begon te verdwijnen,
  heeft Viglius de pen weer opgevat om de strijd over de Tiende Penning vast te
  leggen. Deze achtergrond van schrik en ontzetting dienen we voor ogen te houden
  als we onze aandacht richten op wat bekend staat als een van de donkerste episodes
  uit zijn carrière, de rol die hij heeft gespeeld in het proces tegen Egmont en Hoorne.
   Waar het in deze zaak om ging, was de vraag of het delict van majesteitsschennis,
  waarvoor Egmont en Hoorne zich vanaf september 1567 moesten verantwoorden
  voor de Raad van Beroerten viel onder de geprivilegieerde rechtspraak van de Orde
  van het Gulden Vlies. De advocaten van de beide graven meenden dat dit inderdaad
  het geval was. Zij beriepen zich daarbij op een besluit genomen op het Ordekapittel
  van 1531, dat bepaalde dat ridders die zich hadden schuldig gemaakt aan 'faultes ou
  mauvais cas', zich moesten verantwoorden voor het hoofd van de Orde en hun collega-ridders 39. In hun ogen behoorde majesteitsschennis tot deze categorie. Omdat de
  griffier van de Orde, de secretaris Josse de Courtewille, op dat moment in het buitenland vertoefde, kreeg Viglius in december 1567 van Alva bevel de zaak aan de hand
  van de Orderegisters uit te zoeken 40. De stukken gaven hem geen enkele keus. Uit
  de registers bleek zonneklaar het ongelijk van de advocaten. Het besluit van 1531
  vormde een beperking van een in 1516 in de statuten opgenomen artikel, waarin
  was bepaald dat de leden van de Orde voor welke misdaad dan ook — letterlijk staat
  er 'pour quelsconques cas, jà fussent ils énormes' 41 — alleen maar veroordeeld
  konden worden na te zijn gedaagd voor het eerstvolgend kapittel. Een beperking
  bovendien op last van Karel V zelf, die het artikel van 1516 beschouwde als een
  aantasting van zijn rechten als soeverein.
  Viglius is op zijn aandeel in het proces tegen Egmont en Hoome nooit prat
  gegaan. Eerder schaamde hij zich ervoor. Zelfs Hopperus heeft hij van zijn onderzoek in het Ordearchief onkundig gelaten. Desondanks is juist deze zaak hem in de
  geschiedschrijving duur te staan gekomen. De hartstochtelijke liberaal R. C.
   38
  Viglius aan J. Hopperus, Brussel, l l - I V - 1 5 6 7 . Ibidem, 4 2 1 ; J. Sevenster, De stenen man.
  Caspar de Robles, stadhouder van Friesland, Groningen en Ommelanden van 1572-1576 (Leeuwarden, 1985) 17-19.
  39
  Alva aan Filips II, Brussel, 19-1-1568. L. P. Gachard, ed., Collection de documents concernant l'histoire de la Belgique (3 dln.; Brussel, 1833-1835) I, 348-350.
  40
  Alva aan Filips II, Brussel, 6-1-1568. L. P. Gachard, ed., Correspondance de Philippe II sur
  les affaires de Pays Bas (5 dln.; Brussel-Gent-Leipzig, 1848-1879) II, 4.
  41
  Zie noot 39.
  37
  
  F. P O S T M A
  
  Bakhuizen van den Brink heeft in zijn artikel over de rol van de adel in de Nederlandse Opstand Viglius ervan beticht tijdens zijn onderzoek doelbewust de dood van
  de beide heren te hebben nagestreefd 42 en in menig modern oordeel klinkt deze
  beschuldiging nog na. Hoe onredelijk Bakhuizens uitspraak is, wordt duidelijk wanneer we ons realiseren dat Viglius daags na het bekend worden van de vonnissen van
  Egmont en Hoorne samen met Berlaymont en de hertog van Aarschot bij Alva om
  gratie voor Egmont heeft gevraagd43.
   Ook Viglius' optreden in de tweede grote kwestie van Alva's bewind, de strijd over
  de Tiende Penning, is door Bakhuizen gekritiseerd. In zijn gelijknamige opstel beschuldigt hij Viglius ervan de rechten van de Staten waar hij in zijn verslag van het
  conflict, de Commentarius rerum actarum super impositione decimi denarii 44, zo
  hoog van opgeeft, in werkelijkheid niet au sérieux te hebben genomen 45. Twee
  dingen brengen hem tot deze overtuiging: in de eerste plaats Viglius' staking van
  zijn verzet toen hij in maart 1572 van Hopperus hoorde dat Filips II achter Alva
  stond en, vervolgens, zijn verklaring in 1576 tegenover de Fransman Thuanus dat
  het hem in deze kwestie nooit om de Staten was gegaan, maar uitsluitend om het
  tegenhouden van de Tiende Penning 46.
  Uiteraard vormt met name de mededeling aan Thuanus voor Viglius een zware
  belasting, maar dat betekent niet dat Bakhuizen daarmee het gelijk aan zijn zijde
  heeft. Naar mijn mening is er met Viglius' verzet tegen de Tiende Penning meer aan
  de hand geweest dan hij in september 1576, na de machtsgreep van de Staten, heeft
  willen toegeven. Daarbij denk ik niet zozeer aan Waterbolks overigens juiste opmerking dat we hem hier moeten zien als de verdediger van het regeringsstelsel van
  Maria van Hongarije en Karel V 47, maar aan een principe. In de Commentarius
  beschrijft Viglius namelijk een incident in de Raad van State dat een ander en, mijns
  inziens, helderder licht werpt op zijn houding 48.
   Het is 6 augustus 1569 en in de Staten van Brabant hebben op dat moment de drie
  leden van de stad Antwerpen en de adel en geestelijkheid ingestemd met de nieuwe
  belasting, maar in Brussel, Leuven en Den Bosch verzetten de vertegenwoordigers
  van de ambachten zich nog. Op Alva's vraag of hij bij een dergelijke
  stemverhouding de nog opponerende leden overstemd mag achten, antwoordt de
  kanselier van Brabant Jan Scheyfve dat hij dat inderdaad mag. Van oudsher hebben
  de hertogen van Brabant in dit soort gevallen krachtens het zogenaamde comprehensierecht de bevoegdheid de zich verzettende minderheid toe te voegen aan de meerder42
  R. C. Bakhuizen van den Brink, 'De Adel', Cartons voor de geschiedenis van den Nederlandschen Vrijheidsoorlog (Den Haag, ed. 1891) 9-10.
  43
  M. Morillon aan A. Granvelle, Brussel, 7-VI-1568. E. Poullet en Ch. Piot, ed., Correspondance du Cardinal de Granvelle (12 din.; Brussel, 1877-1896) III, 263.
  44
  Viglius, 'Commentarius rerum actarum tempore Ducis Albani, super nova impositione seu
  vectigali Decimi Denarii rerum venditarum', in : C. P. Hoynck van Papendrecht, ed., Analecta
  Belgica, 1,1,287-336.
  45
  Bakhuizen van den Brink, 'Over den tienden penning', Canons, 186-289.
  46
  Ibidem, 219 en 225. Zie ook E. H. Waterbolk, "Geheimtaal' bij Viglius en Hopperus',
  Rond Viglius van Aytta (Leeuwarden, 1980) 58.
  47
  Ibidem, 53.
   38
  
  VIGLIUS
  
  VAN
  
  AYTTA
  
  heid. Viglius is het met Scheyfve oneens. Volgens hem zou het niet billijk zijn —
  'non foret aequum' — als Alva dat zou doen. En met deze uitdrukking komen we
  bij een van de grote principes van de humanistische rechtswetenschap: de idee van de
  aequitas of billijkheid als correctief op de letterlijke toepassing van het recht49. Hoe
  belangrijk Viglius de aequitas vond, weten we uit de correspondentie die hij als jong
  geleerde voerde met de Bazelse hoogleraar Bonifacius Amerbach. Zonder haar acht
  hij een goede rechtspleging onmogelijk; overal en altijd zal de rechter bij het bepalen van zijn oordeel de omstandigheden mee moeten wegen 50. En dat is precies wat
  hij hier doet. In zijn antwoord stelt hij dat de kooplieden en de ambachtslieden de
  Tiende Penning zullen moeten opbrengen en dat daarom hun stem in deze zaak de
  doorslag behoort te geven 51.
  Nu is het incident van 6 augustus 1569 de enige keer dat Viglius in de
  Commentarius de billijkheid als grond voor zijn verzet aanvoert, maar er is geen
  enkele reden om deze motivering tot dit ene geval te beperken. Immers in de Staten
  van alle provincies ging het felste verzet tegen de Tiende Penning uit van de burgerij, die er zich in haar handel en bedrijf dodelijk door bedreigd voelde. Zo lang zij
  in haar weigering volhardde, had Viglius de ethisch-juridische plicht haar te steunen.
  In die optiek wordt het ook begrijpelijk dat Viglius zich in 1572 weliswaar neerlegt
  bij Filips' bevel zijn verzet te staken, maar dat hij tegelijkertijd antwoordde dat de
  koning commissarissen zou moeten sturen om ter plekke de toestand te onderzoeken
  en te kijken of Alva de zaken correct had voorgesteld 52.
   Het duidelijkst is het billijkheidsmotief uiteraard herkenbaar in Viglius' afwijzing
  van Alva's repressiepolitiek. Zo ergens, dan werd daar de grondregel dat de straf in
  verhouding behoorde te staan tot de overtreding bij voortduring geschonden. Wat
  Viglius daarbij volstrekt onaanvaardbaar vond, was het ongelimiteerde gebruik dat er
  werd gemaakt van het delict van majesteitsschennis, waardoor de Nederlandse rechterlijke instanties geheel buiten spel werden gezet en de aangeklaagden waren overgeleverd aan de bijzondere rechtspleging van Vargas in de Raad van Beroerten. Heel
  pregnant heeft Viglius zijn afschuw van dit systeem uitgedrukt in zijn commentaar
  op de executie van Egmont en Hoorne: 'Een dergelijke daad is hier in vele eeuwen
  niet voorgekomen' 53.
  Toch heeft Viglius het ook in deze zaak niet gelaten bij jammerklachten alleen.
  Het doel waarnaar hij na de dood van Egmont en Hoorne ging streven, was de snelle
  afkondiging van een zo ruim mogelijke amnestie 54. Maar ook daarbij heeft hij
  48
  Viglius, 'Commentarius', 294.
  49
  Ibidem.
  50
  Postma, Viglius van Aytta, 38; G. Kisch, Erasmus und die Jurisprudenz seiner Zeit. Studien
  zum humanistischen Rechtsdenken (Bazel, 1961) 463-464.
  51
  Zie noot 4 8.
  52
  Viglius aan J. Hopperus, Brussel, 18-111-1572. 'Epistolae ad Hopperum', 616-617.
  53
  'Hic primo, secundoque hujus mensis die, nobiles schedula annotati extremo sunt supplicio
  affecti, atque hoc die Egmondanus, Hornensisque capitibus quoque truncati, eaque in foro
  Bruxellensi stipitibus infixa sunt, magna summaque omnium constematione, quale certe
  exemplum multis saeculis hic non est visum'. Viglius aan J. Hopperus, Brussel, 5-VI-1568. KB
  Brussel, Man. II, 1663, 1 3 9 v 0 (ongepubliceerd).
   54
  Viglius' bemoeienissen met het Pardon Generaal begonnen eind 1568 met het opstellen
  
  39
  
  F. P O S T M A
  
  teleurstelling op teleurstelling ervaren. De weg naar het Generaal Pardon was lang
  en, ondanks de hulp van Hopperus, zowel in Spanje als in de Nederlanden vol
  obstakels. Alva en, naar Viglius' mening, vooral Vargas hebben er alles aan gedaan
  om de amnestie zo beperkt mogelijk te houden en de afkondiging ervan zo lang
  mogelijk uit te stellen. Zij zijn in deze opzet uitstekend geslaagd. Het Generaal
  Pardon is pas afgekondigd in juli 1570 en zat vol beperkingen. Zo waren tot
  Viglius' grote verontwaardiging allen die in 1566 en 1567 als burgemeester, vroedschapslid of koninklijk ambtenaar bestuursverantwoordelijkheid hadden gedragen er
  nog voor drie jaar van uitgesloten, hoewel juist zij onderhevig waren geweest aan de
  zware druk van hogere gezagsdragers en de omstandigheden 55.
  Uit het bovenstaande blijkt onweerlegbaar dat Viglius het tyrannieke karakter van
  Alva's bewind ten volle onderkende. Maar anders dan de Prins en zijn medestanders
  heeft hij er nooit over gedacht Alva's dwingelandij met de wapenen te bestrijden.
  Zijn verzet kreeg vorm in de vaak hooglopende discussies in de Raad van State en in
  zijn brieven aan Hopperus en Granvelle. Slechts bij uitzondering, zoals in het geval
  van de Tiende Penning, sijpelde er iets van door naar buiten. Evenmin heeft de ervaring van het Schrikbewind hem geïnspireerd tot het ontwerpen van constructies die
  een herhaling konden voorkomen. Zijn doel gedurende de gehele periode van Alva's
  heerschappij was simpel en alleen: het vertrek van de 'ijzeren hertog' en het herstel
  van de oude toestand, bij voorkeur onder de beproefde leiding van Granvelle56. Voor
  een programma voor de toekomst moeten we naar Hopperus die, dankzij Viglius,
  uitstekend op de hoogte was van de situatie in de Nederlanden.
   Hopperus heeft zijn 'blauwdruk' neergelegd in de dialoog Ferdinandus sive de
  Institutione Principis, geschreven naar aanleiding van de geboorte van Filips' tweede
  zoon en troonopvolger Ferdinand in december 1571 57. In dit geschrift, een kruising
  tussen een middeleeuwse vorstenspiegel en een humanistisch opvoedingstractaat 58,
  gaat hij in op de vraag op welke manier het pas geboren prinsje op zijn taak moet
  worden voorbereid. Twee dingen staan daarbij voor hem centraal: Ferdinand mag
  geen tyran worden en hij is de toekomstige heerser over een wereldrijk.
  Het heeft weinig zin hier de inhoud van deze dialoog in details weer te geven. Het
  gaat om de hoofdpunten. Zo is het belangrijk te weten dat in het stuk over het
  verschil tussen de goede koning en de tyran duidelijke toespelingen worden gemaakt
  op de toestand in de Nederlanden als Hopperus wijst op de gevaarlijke aspecten van
  het opzij zetten van de bestaande juridische en bestuurlijke structuren en op de
  van een concept. Viglius aan J. Hopperus, Brussel, 12-XII-1568. 'Epistolae ad Hopperum', 498.
  55
  Viglius aan J. Hopperus, Brussel, 22-VIII-1570. Ibidem, 573-574.
  56 Onder andere Viglius aan J. Hopperus, Brussel, 30-IV-1567 en 25-VI-1569. Ibidem, 426 en
  526.
  57 De Ferdinandus is in 1590 samen met Hopperus' juridische werk Seduardus, sive de vera
  Jurisprudentia en de Themis Hyperborea, sive de Tabula Regum Frisiae in Antwerpen door Plantijn
  in een band uitgegeven.
  58
  De karakterisering is van E. H. Waterbolk die in zijn onuitgegeven -lezing 'Hopperus
  tyrannenbestrijder?' wel voor het eerst de aandacht heeft gevestigd op de Ferdinandus. Een samenvatting van deze lezing in: Tijdschrift voor Geschiedenis, LXXX (1967) 371.
   40
  
  VIGLIUS VAN AYTTA
  
  onaanvaardbaarheid van te hoge belastingen. Weliswaar erkent Hopperus dat de vorst
  in noodgevallen gedwongen kan zijn dergelijke drastische maatregelen te nemen,
  maar hij voegt er tegelijk aan toe dat hij hierbij de grootst mogelijke voorzichtigheid in acht dient te nemen. Voor alles behoort hij te luisteren naar de adviezen
  van zijn raadsheren en rechters, die immers z'n medewerkers, z'n 'cooperatores', zijn
  in het regeren. In het gedeelte over de opvoeding geeft Hopperus vervolgens aan hoe
  voorkomen kan worden dat de troonopvolger vervreemd raakt van zijn onderdanen.
  De beste manier om dat te verhoeden is te doen als de oude Perzen die hun prinsen
  van kindsbeen af omringden met vrienden en leraren uit alle delen van het rijk.
  Nadat hij aldus een goede theoretische scholing zou hebben ontvangen, zou
  Ferdinand de nodige praktische ervaring moeten opdoen door op te treden als coregent van zijn vader.
  Met deze opvattingen schaart Hopperus zich in de bekende tegenstelling tussen de
  Castilianen en de imperialisten over de aard van het Spaanse rijk zonder voorbehoud
  aan de zijde van de laatsten 59. Het rijk is een federatie van landen, die alle hun eigen
  rechten en belangen hebben. Opvallend is verder de verheven plaats van de hoge
  ambtenaren, de zojuist genoemde rechters en raadsheren, aan wie Hopperus bijna een
  soort vetorecht toekent. Dit en de beklemtoning van het superviserend karakter van
  het koningschap — de koning is in de Ferdinandus respectievelijk een scheepskapitein, een architect en een herder — maken duidelijk dat Hopperus hier niet alleen de
  Nederlandse situatie in het algemeen op het oog heeft gehad. Ook en, waarschijnlijk
  vooral, heeft hij de gevoelens van de Nederlandse noblesse de robe willen vertolken.
   Helaas moet onze waardering hier meteen eindigen, want Hopperus heeft de
  Ferdinandus altijd onder zich gehouden en het werkje is eerst na zijn dood
  gepubliceerd 60. Kennelijk was hem er in laatste instantie meer aan gelegen met
  Filips n op goede voet te blijven dan al te nadrukkelijk naar voren te treden als pleitbezorger van de Nederlandse zaak.
  Hoewel het begrip aequitas in de Ferdinandus niet voorkomt, ligt Hopperus' dialoog
  in dezelfde sfeer als de Commentarius. Evenals Viglius denkt Hopperus op politiek
  gebied primair in morele categorieën. Zijn koning moet zorgen voor vrede en
  gerechtigheid onder het volk naar het voorbeeld van de oud-testamentische vredevorst
  Melchizedek 61. Beiden laten zich daardoor karakteriseren als traditioneel denkende
  rechtsgeleerden die nog niet zijn aangeraakt door de elders in Europa op dat ogenblik
  reeds woedende discussies over de verhouding vorst-onderdanen. Alva's bewind in de
  Nederlanden is voor hen een bedrijfsongeval, te verhelpen door zijn ontslag, de
  benoeming van een humaner landvoogd en een grotere rol voor de inheemse ambtsadel. Strikt schematisch gezien behoren zij met dit standpunt tot de brede middengroep in de Nederlandse Opstand, Woltjers centrum. Maar dat centrum is in de loop
  van de jaren nogal eens van karakter veranderd. Het zag er in 1580 qua aard en
  59
  Zie hierover J. H. Elliott, Europe divided 1559-1598 (Londen-Glasgow, 1970) 164 en 255256.
  60
  Zie noot 57.
  61
  Hopperus, Ferdinandus, 336.
  41
  
  F.POSTMA
  
  samenstelling heel anders uit dan in 1560. We zullen Viglius en Hopperus dan ook
  door de tijd moeten volgen, willen we hun plaats in het spectrum van de Opstand
  kunnen vaststellen.
   Allereerst de beginsituatie. Rond 1560 stond zowel Viglius als Hopperus onbetwistbaar in het kamp van de religieus gematigden. Terecht signaleerden Alonso del
  Canto en Lorenzo de Villavicenzio in hun rapporten de breedheid van hun katholicisme en het gebrek aan enthousiasme achter hun bestrijding van de ketterij 62.
  Trouwens, was het anders geweest, de episode-Balduinus zou nooit hebben plaatsgevonden. Deze gematigdheid, bij Hopperus het meest, bij Viglius het minst, loopt
  bij beiden door tot 1566. Hopperus veranderde van gedachten in april van dat jaar
  toen hij, op reis naar Spanje, door het door godsdienststrijd verscheurde Frankrijk
  trok 63; Viglius tijdens de Beeldenstorm. De cruciale vraag is nu: heeft het bewind
  van Alva hen opnieuw van mening doen veranderen? Ik geloof van niet. Hopperus
  raakte eenmaal in Spanje, steeds meer onder de invloed van het daar heersende geestelijke klimaat en als Viglius één ding apprecieerde in het optreden van Alva, dan was
  het de onderdrukking van het protestantisme en de versterking van de katholieke
  kerk. Eindelijk konden alle in 1561 benoemde bisschoppen bezit nemen van hun
  zetels en de interne missionering ter hand nemen. Zelf hielp hij dit katholiseringsproces een handje door de oprichting van het college 'De Tarweschoof in Leuven,
  bestemd voor de opleiding van aanstaande geestelijken uit de bisdommen Gent en
  Leeuwarden 64.
   Het centrumachtige, als we het zo mogen noemen, zat hem vanaf 1566 bij beiden
  dan ook niet meer in hun opvattingen over het godsdienstprobleem, maar in hun
  verlangens op politiek gebied. Stellig was Hopperus daarbij Spaansgezinder dan
  Viglius lief was, maar zo lang Alva in de Nederlanden de macht had, was dit geen
  probleem. Eerst wanneer Requesens' offensief in oktober 1574 stukloopt onder de
  muren van Leiden wijken de lijnen uiteen. Terwijl Hopperus in navolging van
  Filips II vasthoudt aan het katholieke karakter van alle gewesten, spreekt Viglius,
  onder de indruk van het verloop van de Bredase Vredehandel, zich in april 1575 uit
  voor een bestand, waarbij de godsdienstkwestie tot nader order in de ijskast wordt
  gezet 65. Bijzonder enthousiast moeten we ons hem daarbij overigens niet voorstellen. Voor alles is de Pacificatie voor hem een poging geweest de Opstand en het
  protestantisme te kantonneren in Holland en Zeeland. Al binnen enkele maanden na
  62
  Zie noot 11.
  63
  J. Hopperus aan Viglius, Poitiers, 16-IV-1566. C. F. de Nelis, ed., Joachimi Hoppen,
  Frisii, Epistolae ad Viglium ab Aytta Zuichemum Sanctions Consilii Praesidem (Utrecht, 1804)
  85.
  64
  Zie over Viglius' college J. Lambert, 'La fondation du Collège de Viglius à Louvain', in:
  Miscellanea historica in honorem Leonis van der Essen, universitatis catholicae in oppido Lovaniensi iam annos xxv professons (2 din.; Brussel-Parijs, 1947) II, 711-724.
  65
  'Omnino enim ad hoc adversarii tendere videntur, ut Calvinismum, ac Sectarum variarum
  dogmata licentiamque (quam libertatem conscientiarum vocant) hac via retineant. Verum si rebus
  ad aliquarh concordiam prius deductis, Statuum conventum super politia, justitiaque, salvo,
  exceptoque religionis negocio, urgere perrexerint, et ad Status aliquid deinde referri, contenderint,
  minus erit periculi'. Viglius aan J. Hopperus, Brussel, 4-IV-1575. Viglius, 'Epistolae ad
  Hopperum', 834.
  