title: De Verwoestingen van Babylon door Darius I en Xerxes in het licht van Babylonische en Bijbelse bronnen
text: In de collectie in ons Instituut voor het N abije O osten zijn er heel
  wat oorkonden, die gedateerd zijn naar de naam van Nebukadnezar en
  één van diens 42 regeringsjaren. V an de groep van ongeveer 250 kleine
  oorkonden uit Babylon, die ik aan ’t begin van dit opstel vermeldde,
  zijn het er niet minder dan 150, dus veel meer dan de helft. Het zijn
  meestal lijsten van de meest verschillende offerdieren o f offergaven; de
  gehele groep behoort bij elkaar. Er is geen aanleiding ook maar bij één
  van de oudste van deze oorkonden aan een ander te denken dan aan de
  grote Nebukadnezar zelf. Bij dit soort onderzoekingen mist men een
  concordantie van persoonsnamen, die up to date zou zijn. Tallquist,
  Namenbuch, hoe verdienstelijk dan ook, is onvolledig en verouderd.
  D esondanks is de rangschikking over het algemeen mogelijk.
  Het tweede probleem is zuiver historisch van aard. W aarom kiezen
  beide pretendenten de naam van Nebukadnezar? Deze was blijkens de
  gegevens bij Dubberstein begin oktober 562 overleden, dus juist veertig
  jaar voor het eerste optreden van Nidintu-Bël. A an een cyklisch getal
  zal men niet willen denken, aan een Nebukadnezar redivivus in de zin
  van een herleving van de overledene nog veel minder. Dat zou niet
  in de lijn liggen van de Babylonische denkbeelden omtrent het leven na
  de dood, en trouwens (men denke aan de tweede D avid) ook niet van
  de Israelitisch-Joodse. W e moeten veeleer denken aan het familieverband.
  Beiden noemen zich Nebukadnezar, de zoon van Nabiinaid. Nu is het
  eigenaardig, hoe zowel bij de Chaldeeuwse dynastie als ook bij de Achaemenieden dezelfde namen zich bij grootvader en kleinzoon herhalen.
   De stam boom , die Olmstead voor N abopolassar heeft geconstrueerd,
  is wellicht aan kritiek onderhevig, maar zoveel blijft w'aarschijnlijk, dat
  275
  
  zijn vader Nebukadnezar heette en een zoon is geweest van Bël-ibni,
  de getrouwe volgeling en correspondent van Assurbanipal als de stad­
  houder van het Zeeland. D us droeg de grote Nebukadnezar de naam
  van zijn grootvader. V oort is waarschijnlijk— hoewel op grond van de
  Babylonische bronnen onbewijsbaar— dat Nabonaid (zelf, tenminste
  van moederszijde, uit Harran afkom stig) zijn recht op de troon verworven
  heeft do or een huwelijk met een dochter van de grote Nebukadnezar.
  D an zou hij dus een zwager geweest zijn van Neriglissar, een oom van
  A m ël-M arduk en ten slotte ook van Labasi-M arduk. Is dit juist, dan lag
  het voor de hand, dat hij zijn zoon, een der jongere prinsen, die na de
  verm oording van Belsazar aanspraak verkreeg op de troon, weer naar de
  grootvader „vernoem de” . Bij de Achaemenieden kunnen wij hetzelfde
  verschijnsel opm erken: daar heten grootvaders en kleinzoons twee keer
  Cyrus en Cambyses.
   M aar dan doet zich de vraag v o o r : wat is met de jonge Nebukadnezar,
  de zoon van Nabunaid, gebeurd toen Cam byses nog bij het leven van
  zijn vader als onderkoning van Babylon en daarmede van geheel de
  zuidelijke helft van het imperium optrad? Heeft Cambyses hem laten
  verm oorden en zijn later achtereenvolgens twee pretendenten onder zijn
  naam opgetreden? Het bedenkelijke is, dat deze geschiedenis dan op­
  vallend zou gelijken op die van de— eveneens in opdracht van Cam byses
  verm oorde— Bardija, de pseudo-Smerdis. D it is het punt waar de
  historische kritiek zou moeten ingrijpen. D e problemen rondom de
  zogenaamde „Lügenkönige” zijn ook in het boek van Fr. W ilh.König
  over „D er falsche Bardija” nog niet opgelost. M aar hierover te handelen
  kan hier mijn taak niet zijn.
  N u nog even een overzicht over de oorkonden, die met zekerheid
  aan een van de beide pretendenten kunnen worden toegeschreven.
  Van Nebukadnezar III=N idintu-Bël zijn er negen oorkonden— kwitanties
  — waarvan 6 uit Babylon, twee uit Borsippa, een uit Sippar. De omvang
  van zijn rijk was dus beperkt tot noordelijk Babylonië en hij noemt
  zich dan ook slechts „koning van Babylon” zonder aanspraak op het
  gehele rijk. Gautáma-Bardija, de zogenaamde pseudo-Smerdis, werd
  blijkens de Behistun-inscriptie op 29 september 522 door Darius gedood.
   Reeds vier dagen later, 3 oktober, is de eerste oorkonde van Nebukadnezar
  III, die uit Sippar, geschreven de volgende oorkonden zijn van 6
  oktober, 9 oktober, 26 oktober, 29 oktober, 11 november, 24 november
  en 8 december van hetzelfde jaar 522. O p 13 december werd Nebu­
  kadnezar III door Darius bij de Tigris en op 18 december bij Zazanna
  aan de Eufraat verslagen; bij het laatste treffen vond Nebukadnezar III
  de dood. Zoveel over de korte loopbaan van deze usurpator met de
  trotse naam Nebukadnezar. Blijkens de afbeelding op de Behistun-rots
  was hij reeds een man op leeftijd, hetgeen zijn bewering een zoon van
  N abonaid te zijn inderdaad alleszins mogelijk doet lijken. Volgens § 18-20
  van de Behistun-inscriptie heeft D arius hem niet zoals Araka en de
  meeste andere pretendenten in het openbaar laten terechtstellen. Hier­
  276
  
  do or werd optreden van A raka onder dezelfde naam vermoedelijk
  vergemakkelijkt.
   W at deze Araka, dus Nebukadnezar IV, betreft, zo staat diens o p ­
  stand vermoedelijk in verband m et die van de tweede pseudo-Smerdis,
  W ahjazdáta. Hij is volgens § 4 9 van de Behistun-inscriptie een Armeniër,
  dus uit het land Chaldu, zoals ook de naam van zijn vader Chaldita en
  ook wel zijn volkstype en klederdracht op het reliëf aantonen. Bij hem
  doet zich iets eigenaardigs vo or: in de oorkonden uit Babylon, Sippar
  en Borsippa (dus in Noord-Babylonië) noemt hij zich eenvoudig „koning
  van Babylon” ; in een bepaalde groep van oorkonden uit U ruk en om ­
  streken echter „koning van Babylon en der landen” , dus met aanspraak
  op beide helften van het imperium, ook van Iran. De eerste oorkonde
  uit U ruk, met de uitgebreide titel, is van 25 augustus 521, de volgende
  van deze groep zijn van 2, 4, 9, 10, 13, 15, 20 september, verder van 8, 10
  (niet minder dan drie oorkonden op één dag), 12, 13, 20, 31 oktober
  en van 3 november 521. D e oorkonden uit Babylon zijn van 21 september
  en 3 oktober, die uit Borsippa van 22 september, uit Sippar van 1 oktober
  en 3 november. M en krijgt de indruk dat hij zich in U ruk bij de tempel
  van Isjtar heeft laten kronen: dat zou in dat jaar op 8 september gebeurd
  moeten zijn: op 1 Elul, de heilige maand van de godin Isjtar. Pas eind
  september is hij dan naar het noorden en naar de hoofdstad doorge­
  drongen, waar zijn positie vermoedelijk zwakker is geweest, zodat hij
  daar met de lagere titel tevreden was. In Sippar w ordt nog op 8 september
  een oorkonde naar Darius gedateerd. A ls het uitgangspunt van zijn
  samenzwering wordt in Behistun § 49 de streek Dubbala genoemd, die
  ik liefst in het zuiden, bij U ruk, zou willen zoeken. De plaats van zijn
  gevangenneming zou eveneens in het zuiden geweest kunnen zijn. O p
  27 november, dus drie weken na de laatste oorkonde, die op zijn naam
  luidt, wordt hij overwonnen en wreed terechtgesteld.
   W at zijn hiervan de gevolgen geweest? Ten eerste, dat Darius de
  hoofdstad heeft doen ontmantelen. H erodotus heeft een halve eeuw
  later de muren van Babylon niet meer in hun oude glorie aanschouwd.
  Het gevolg is bij hem weer schromelijke overdrijving: hij spreekt van een
  lengte van ongeveer 95 km. (Her. I, 185, e.v.): een bijna belachelijke
  overdrijving.
  Het tweede gevolg is een nieuwe regeling der satrapieën. Ustáni
  wordt de nieuwe satraap over Babylon en Ebir-nari, d.i. het land ten
  westen van de Eufraat; Palestina w ordt onder Tatnai een zelfstandig
  onderdeel van Ebir-nari, daar U stáni in Babylon bleef resideren en dus
  een nadere verdeling in kleinere provincies wenselijk was. En nu heeft
  D arius niet alleen de reeds door Cyrus in 538 gegeven machtiging her­
  nieuwd om de tempel in Jeruzalem te herbouwen, maar ook— en dit
  feitelijk voor het eerst— een groot gedeelte van de G öla—de Joodse bal­
  lingen— naar hun land terug laten keren. Men zou zich kunnen afvragen:
  was deze maatregel bedoeld als een beloning voor trouwe diensten o f
  als straf wegens afvalligheid en heulen met de pretendenten? De Joden
  277
  
  waren sedert drie generaties in Babylonië ingeburgerd en uit tal van
  oorkonden blijkt hun voorspoed. Ik wil niet direct beweren dat een
  decreet tot terugkeer van een grotere groep van Joden een deportatie
  betekent, zij het dan nu in de omgekeerde richting— maar veel kan
  daaraan toch niet hebben gescheeld. In ieder geval stond deze maatregel
  in verband met de nieuwe organisatie en indeling van de provincies.
   Palestina als steunpunt van het rijk in de richting van Egypte, had ver­
  sterking nodig, en nieuwe zelfstandigheid— ook op sacraal gebied—binnen de grenzen van het imperium. Deze steun word aan het land
  geboden door de terugkeer van de ballingen onder Zerubbabel. Nu
  begint de definitieve herbouw van de tempel, zoals die door Haggai en
  Zacharia vermeld wordt. D at deze tempel wellicht— zoals W'e gezien
  hebben— reeds dertig jaar later onder Xerxes weer verwoest werd, was
  tragisch. M aar verder kan ik op deze dingen hier niet ingaan.
  F. M . Th. de L i a g r e B ö h l,
  Oud'hoogleraar te Leiden.
  DIE PR A ESEN T IA R EA LIS EN DIE P R O T E ST A N T SE E R E D IE N S1
  I. Historiese en Saaklike Ems
  (ia ) W anneer ’n mens die geskiedenis rondom die praesentia realis
  nagaan, dan blyk dit dat oor hierdie saak daar geweldig harde woorde
  geval het— die hardste woorde wat ooit tussen mens en mens gespreek
  kan w ord: Die Heidelbergse Kategismus sê in A ntw oord 80 van die leer
  van die Rooms-katolieke Kerk i.v.m. die praesentia realis (soos dit tot
  uitdrukking kom in die leer aangaande die M is), dat dit ,,in die grond
  niks anders is as ’n verloëning van die enige offer en lyde van Jesus
  C hristus en ’n vervloekte afgodery” nie. In die „Canones de ss. Eucharistiae Sacram ento” laat die Cone. Tridentinum, Sess. XIII, op sy beurt
  herhaaldelik die „Anathem a Sit” teenoor die Protestantisme hoor,
  veral wanneer dit handel „d e reali praesentia D .N .I. Christi in ss. Eucharistiae Sacram ento”.
   Hierdie kloof het deur die eeue bly bestaan en selfs die mees-optimistiese ekumeniese denker sal nie beweer dat die leer van die Protestan­
  tisme oor die Nagmaal (en die daarmee-samehangende leer oor die werklike teenwoordigheid) én die leer van Rom e oor die M is (en die samehangende leer van die praesentia realis), dat hierdie twee leerstellings maar
  twee kante van dieselfde saak, twee modaliteite van dieselfde, één waarheid
  is nie. D it is duidelik dat dit nie hier gaan oor ’n „en-en” nie, maar om
  ’n radikale „ó f-ó f”.
  *) Lesing gehou voor die Predikantevergadering van die Nederduitsch Hervormde Kerk
  op die 25ste Mei 1960 te Pretoria.
  278.
  