title: Is eschatologie concreet?
text: ÏS ESCHATOLOGIE CONCREET?
  DR. C. A. TUKKER (LEIDEN)
  INLEIDING
  In zijn overzichtelijke studie Eschatologie en futurologie1) zegt
  de Utrechtse hoogleraar C. Graafland op het eind: „H e t zou wel
  eens kunnen zijn, dat de beslissingen tenslotte vallen in de beoor­
  deling van de hermeneutische sleutel, die w ordt gehanteerd". W aar
  hij eindigt, wil ik beginnen en de vraag stellen: welke zekerheid biedt
  het Nieuwe Testament in teksten en het verstaan van die teksten
  over de concreetheid van de christelijke verwachting c.q. hoop?
  Op zichzelf is het niet aan tw yijfe l onderhevig dat de hoop vast en
  zeker moet zijn, w il er sprake zijn van hoop. De hoop beschaamt
  niet. Maar het is de grote vraag: waarop richt zich die vaste hoop?
  Zij is kennelijk volgens de Brieven van het N.T. onderdeel van het
  geloof, toespitsing van het geloof,2) richting van het geloof op de
  toekomst. Maar is daar niet reeds mee gezegd, dat sommige dingen
  to t die vaste hoop behoren, andere niet? En dan rijst een andere
  vraag: die dingen die w ij vermoeden doch niet in geloof kunnen
  wéten, die dingen die sómmigen vermoeden en anderen niet (neem
  het onderscheid tussen voorlaatste en laatste dingen), die dingen
  die sommigen verwachten en anderen niet (het chiliasme), behoren
  die to t de adiaphora of zijn ze zó wezenlijk en liggen ze zó in de
  Bijbelse prediking verankerd, dat ze niet te ontberen zijn in de
  christelijke toekomstverwachting?
  Een zaak van hermeneutiek. Welke taal spreekt de Bijbel als
  het over de toekomstige aangelegenheden en gebeurtenissen gaat?
  Een apokalyptische taal of een eschatologische taal? Is er sprake
  van een onderscheid tussen de voorlaatste dingen waarover apokalyptisch-beeldend en de laatste dingen waarover eschatologisch —
  thetisch gesproken w ordt? Of is elke aanduiding van een totaal
  nieuwe, andere toekom st en schepping, een recreatio e nihilo, niet
  anders dan een droombeeld, een romantisch-christelijke verpakking,
  die van het feitelijke ontdaan moet worden, w il het kerygma voor
  de toekomst overblijven? Ligt het in de aard van de Bybel, dat zijn
  eschatologische taal ,ontm ythologisiert' w il worden? Inmiddels is
  het ons allen duidelijk dat w ij niet objectief tegenover en temidden
  van deze vragen kunnen staan, omdat het ónze zaak is, die hier ter
  sprake komt, én omdat w ij leven in de spanning tussen het voor­
  laatste en het laatste heilsfeit: Pinksteren en wederkomst, Pinksteren
  en wederopstanding des vleses.  Bultmann in Th. W .N .T . II s.v. elpis.
  133
  
  I. W ie de woordengroep elpis en elpidzein in het N.T.
  bekijkt,3) vooral ook concordantiëel bekijkt, kom t gelijk al to t de
  ontdekking dat het gebruik op een aantal groepen van teksten w ijst.
  (a) Er is allereerste hoop bij Paulus, de andere apostelen en de
  medewerkers, dat zij in de groei van de gemeente en in het
  liefdebetoon van de gemeente en in de toename in geloof van
  de gemeente niet beschaamd zullen worden. W ant de gemeente
  en w a t er in en aan haar gebeurt, is het werk Gods en alszodanig de hoop der apostelen. Aan de vindplaatsen gaan we
  verder voorbij, omdat ons de .extern gerichte' hoop meer inte­
  resseert. Straks zullen w ij van de ,intern gerichte' hoop nog
  horen.
   (b ) Er is een onderscheid tussen hoop op God en Christus, en God
  en Christus Die onze hoop vormen. De ethnè zullen op de Naam
  van de Knecht des Heeren hopen (M atth. 12:21), ja de heidenen
  zullen op Hem hopen (Rom. 15:12) Die opstaat om over de
  heidenen te gebieden. Alleen in dit leven op Christus hopen,
  d.w.z. de hoop op Christus beperken, maakt ons de ellendigste
  van alle mensen (I Kor. 15:19). W ij hopen in ons werk op de
  levende God Die een Behouder is van alle mensen, maar aller­
  meest der gelovigen (I Tim. 4:10). Een weduwe is werkelijk
  weduwe, wanneer zij op God hoopt en zo ook haar leven inricht
  (I Tim. 5:5), trouwens, dat w o rd t in I Petr. 3:5 van de .heilige
  vrouwen' gezegd, van wie Sara er een is. Zoals in I Tim. 6:17
  de rijken van de hoogmoed en het vertrouwen op hun onge­
  stadig bezit worden afgekeerd en hun bevolen w o rd t op God
  te hopen. Die ons alles rijkelijk verleent om te genieten (I Tim.
  6:17). Opvallend dat van al deze teksten eigenlijk alleen I Kor.
  15:19 de hoop op Christus uitbreidt naar het leven buiten dit
  leven, of liever: Christus voorstelt als Een Die ons meer te
  hopen geeft dan dit leven. Voor het overige richten teksten de
  aandacht bij hoop sterk naar het interne gemeenteleven.
   (c) De derde grcr;p w ordt gevormd door die plaatsen, waar God
  en Christus zelf als de hoop worden voorgesteld. Rom. 15:5 en
  13 stellen God voor als de God van hupomoné, paraklèsis en
  elpis. En door die God der hoop en Zijn vervulling van ons met
  blijdschap en vrede in het geloof worden w ij overvloedig in de
  hoop. Col. 1:27 — wat altijd verborgen is geweest, is nu door
  de bediening van het W oord via Paulus vervuld en geopen­
  baard, nl. Christus onder u, de Hoop der heerlijkheid. En I Tim.
  1 :1 — Paulus is apostel naar het bevel van God en Jezus
  Christus, Die onze Hoop is. En hij schrijft naar dat bevel aan
  Timotheüs. Christus Die onze Hoop is, vorm t dus de verbinding
  
  ■'■) Het summier karakter van Bultmanns artikel s.v. in Kittels Th. W .N .T. II
  noodzaakt ons de teksten te laten spreken.
  134
  
  tussen schrijver en geadresseerde. Ik neem aan, gezien de
  veelheid van keren dat elpis in de pastorale Brieven ter sprake
  komt, dat deze benaming van Christus aan het begin van deze
  Brief zeer zewust gekozen is en betekent dat de am btsuit­
  oefening gezien w il worden onder het aspect van de hoop in de
  eerste plaats. Opnieuw moeten w ij konstateren wat ook bij de
  tweede groep teksten bleek, dat de hoop, direkt verbonden
  met God de Vader en de Zoon, zich richt op het leven der
  gemeente, dat groeit in het Woord. Dit neemt niet weg dat een
  tekst als Col. 1:27, over die openbaring der verborgenheid
  onder de heidenen van Christus de Hoop der heerlijkheid,
  impliceert dat in Christus te hopen valt voor de heidenen op
  het herkrijgen van hun bestemming in de heerlijkheid Gods.
   Het gaat er immers Paulus om, dat door de prediking van
  Christus als de Hoop der heerlijkheid íeder mens volmaakt in
  Christus gesteld zal worden (vs. 28). Zo komt het ook als het
  eigen werk van Christus in vs. 22 voor, en er is geen beletsel
  om dat op te vatten als een eschatologische notie. Ik teken
  daarbij aan, dat we dus hier iets .concreets' tegenkomen. De
  prediking van de openbaring van de Hoop der heerlijkheid w il
  de mens, ieder mens, volmaakt in Christus stellen, zoals ook
  Christus de heidenen die vervreemd waren, de gelovigen te
  Colosse, in Zijn dood verzoend heeft, opdat Hij hen heilig,
  onberispelijk en onbeschuldigbaar voor Zich zou stellen. Dit
  ,concrete' verw erkelijkt zich nu op de wijze van het geloof,
  w ant Paulus verkondigt de mensen Christus als de Hoop der
  heerlijkheid en vermaant en onderw ijst hen, ópdat hij ieder
  mens volmaakt in Christus stelt.
   (d ) Dan is daar een groep van teksten die spreekt van de hoop van
  Israël en waarvan w e mogen zeggen, dat daarin de beloften van
  God aan Israël in het N.T. terugkeren. In Luk. 24:21 belijden
  de Emmaüsgangers aan Jezus: „En w ij hoopten dat Hij was
  Degene Die Israël verlossen zou." Plummer heeft in de ICCcommentaar op Lukas erop gewezen dat „ w ij" (hèmeis) met
  zekere nadruk in deze tekst voorkomt. Onze overpriesters en
  oversten hebben Hem overgeleverd to t het oordeel van de
  dood en Hem gekruisigd, en w ij hoopten dat Hij was . . . Bijvoorbaat staat dus het denken van de discipelen in lijnrechte
  tegenstelling tegen dc geestelijke leiders en leden van het
  Sanhedrin. Maar ín die tegenstelling nemen de discipelen,
  geleerd door Jezus Zelf, het Oude Testament te baat, dat
  vervormd was door rabbijnse interpretaties. Echter, hun geloof
  in Jezus als de Vervuiler van de Oudtestamentische belofte en
  verwacht:ng stuit op de realititeit van Zijn sterven aan het kruis.
  In Joh. 5:45 komt eigenlijk een soortgelijke teneur openbaar,
  wanneer Jezus to t de loudaioi zegt: „M eent niet dat Ik u aan­
  135
  
  klagen zal bij de Vader; die u aanklaagt, is Mozes, op wien gij
  gehoopt het." In dubbele zin functioneert Mozes hier: als
  samenvatting van de W et, èn als persoon, misschien wel hun
  voorspraak (vgl. Joh. 7:19 en 9:28). Zij noemden zich immers
  discipelen van Mozes. Ongetwijfeld doelt Jezus hier op het
  gericht voor God; Hij spreekt immers van een anklager (katègoroon). Dan heeft de hoop dus de inhoud van hoop op
  advocatuur, voorspraak, bijstand in het gericht. Zoals in Hand.
   26:6-7, waar sprake is van de hoop der belofte die door God
  aan de vaderen geschied is, over welke hoop Paulus geoordeeld
  wordt, die hoop en belofte ook geheel in het verband van de
  opstanding der doden staat. W ant Paulus laat ongenblikkelijk
  na de beschuldiging over die hoop der belofte door de Joden
  vermeld te hebben, volgen: „W a t! W ordt het bij ulieden onge­
  lofelijk geoordeeld dat God de doden opw ekt? " Hier hebben
  w ij de notie dat de verwachting van Israël zich door het
  getuigenis en leven van de apostel voortzet to t de opstanding
  der doden, en zo geldt het mutatis mutandis ook het karakter
  van de Oudtestamentische belofte. Later, in Hand. 28:20,
  wanneer Paulus de leidinggevende Joden te Rome in zijn
  woning heeft uitgenodigd, herhaalt zich hetzelfde: „Vanwege
  de hoop van Israël ben ik met deze keten omvangen". Hetzelfde
  doet zich voor in Hand. 24:15 en 21 en vooral in Hand. 23:6,
  waar Paulus de hoge raad in verwarring brengt door te roepen:
  „Ik ben een Farizeeër. . . ik word over de hoop en opstanding
  der doden geoordeeld". W ij mogen dus gevoeglijk stellen, dat
  de gemeente van Jezus Christus heeft geleefd in de hoop op
  de opstanding der doden en daarbij geruggesteund werd door
  de wetenschap van de belofte aan Israël met déze inhoud. Zoals
  trouwens in Handelingen de prediking als centraal thema de
  opstanding van Jezus Christus heeft en de opstanding der
  mensen met aanhaling van tal van beloften uit het O.T.4)
  Bovendien valt daarbij te zeggen, dat met name in Handelingen
  de hoop en belofte van Israël, welke de opstanding raken,
  beurtelings gebruikt w ordt om Israël te overtuigen (zie bepaalde
  delen in Rom. 9-12), dan weer om Sadduceeërs en Farizeeërs
  met list tegenover elkaar te setten, en tenslotte om de pre­
  diking van de opstanding aan te heidenen, die voor hen
  dwaasheid is (Hand. 17 en I Cor. 1), met gezag van de beloften
  Gods aan Israël te staven. W ij tekenen hierbij aan dat het
  tweede concrete van de Nieuwtestamentische eschatologie
  de opstanding der doden omvat en alszodanig een welkome
  aanvulling is op wat bedoeld w ordt met de strekking der verkondig:ng om elk mens volmaakt in Christus te stellen.
   4)
  
  Hand. 2:26 e.v. en I Thess. 4:13: de hoop raakt degenen die ontslapen
  zijn.
  136
  
  (e) We gaan op dit spoor verder en komen to t een groep van
  teksten die de relatie leggen tussen roeping, belofte en hoop.
   Van Abraham, „onze vader", stelt Rom. 4:18 dat hij tegen het
  vlees in (vs. 1) en tegen hoop op hoop geloofd heeft dat hij
  een vader van veel volken zou worden volgens w at gezegd
  was: „A lzo zal uw zaad zijn." Hij heeft aan de belofte van God
  niet getwijfeld door ongeloof (vs. 20), hoewel elke ,berekening'
  van deze hoop op onmogelijkheden stuitte zowel bij hemzelf
  als bij Sara. Paulus bidt (Ef. 1:18) voor de gemeente van Efese
  om verlichte ogen van verstand om te weten wat de hoop is
  van Gods roeping, en w at de rijkdom is van de heerlijkheid van
  Zijn erfenis in de heiligen. Of, zoals het N.B.G. vertaalt: welke
  hoop Zijn roeping wekt, hoe rijk de heerlikheid is Zijner erfenis
  bij de heiligen. Meestal vat men die woorden „b ij de heiligen"
  op als gold het de christenen hier en toen. Ik houd het voor
  mogelijk dat eerder gedacht w ordt aan w at Coloss. 1:12
  bedoelt: „D e Vader heeft ons bekwaam gemaakt om deel te
  hebben aan de erfenis der heiligen in het licht", zodat het kan
  slaan op de erfenis temidden van Gods ,hemelgenoten', die voor
  de gelovigen bij God bewaard w ordt (I Petr. 1:4). In dat geval
  richt de hoop, door Gods roeping gewekt, zich door dit leven
  heen op volmaakte heerlijkheid, op het erven van God en het
  meeërven met Christus, op het met Hem verheerlijkt worden
  (Rom. 8:17). Ef. 4:4 benadrukt dan de eenheid van die hoop,
  die uit de roeping van God voortgekomen is. Hier b lijkt dat
  zowel aan het transcendentale als aan het immanente te denken
  valt bij roeping en hoop. W ant is het een uitgemaakte zaak, dat
  de apostel hier niet kan bedoelen: gij zijt geroepen to t eenheid
  in de hoop? En ook dán is de hoop zowel een bron van
  gemeenteleven nu als een richting op de toekom st des Heeren.
   De gemeente — w il de tekst dan zeggen — is één in het lichaam
  van Christus, in de Geest, in Christus en in de Vader, in de
  doop, in het geloof, doch niet minder in de hoop van uw roeping.
  Daartoe zijt ge geroepen.
  Heel duidelijke teksten zijn in dit verband een drietal uit Titus.
  Titus 1:2 — God Die niet liegen kan, heeft de hoop van het
  eeuwige leven beloofd vóór de tijden der eeuwen,5) maar
  geopenbaard te Zijner tijd. En dan b lijkt dat de apostel die hoop
  en die belofte gelijkstelt (vs. 3) met het Woord. U kunt de zin
  zo lezen: God heeft sedert onheugelijke tijden de hoop van het
  eeuwige leven beloofd, maar Hij heeft Zijn W oord geopenbaard
  te Zijner tijd in de verkondiging die ook Paulus is toevertrouwd.
  Dit onthouden w ij dus, dat de openbaring der hoop op het eeu­
  wige leven geschiedt in het W oord der verkondiging. In 2:13
  5)
  
  Vgl. 2 Tim. 1:9 — zover kunt ge niet teruggaan of deze belofte gaat verder
  terug; een contractie van de moederbelofte en de eeuwige raad van God.
   137
  
  stelt Paulus dan in deze zelfde Brief de zalige hoop en verschij­
  ning der heerlijkheid van de grote God en onze Zaligmaker
  Jezus Christus in het verschiet van het matig, rechtvaardig en
  godzalig leven in deze tegenwoordige wereld. De woordkeus
  verraadt reeds dat ,olaam habbah bedoeld is bij die zalige hoop
  en verschijning. Zo ook in 3:7 — God heeft ons zalig gemaakt
  opdat w ij, gerechtvaardigd door Zijn genade, erfgenamen
  zouden worden naar de hoop van of op het eeuwige leven. Het
  lijdt geen tw ijfel of volgens deze teksten reikt de hoop verder
  ook dan de opstanding. Zij richt zich op de verschining van
  Jezus Christus in heerlijkheid, en daarachter op een ándere
  bedeling, namelijk die van het eeuwige leven. Zij die stellen dat
  Nieuwtestamentisch ha'olam habbah reeds begonnen is in de
  opstanding van Jezus Christus uit de doden, mogen gelijk
  hebben,6) dit neemt niet weg dat de kwestie van verderfelijkheid
  en onverderfelijkheid (I Cor. 15 en 2 Cor. 5) de overgang bij de
  verschijning van Christus tot een inhoudelijk belangrijk punt
  van de Nieuwtestamentische hoop maakt. En het is niet onjuist
  om steunend op veel teksten in de Brieven dit deel der hoop te
  omschrijven met het begrip erfenis.
  (f)
  
  Tenslotte: w at de gemeente nú heeft te doen in die hoop, heet
  in het N.T. voornamelijk hupomonè, geduld en volharding.
   Rom. 8:25 — Indien w ij hopen w at w ij niet zien, dan verwach­
  ten w ij het met hupomonè. Rom. 12:12 — de woorden „verblijdt
  u in de hoop" staan in één verband met „z ijt geduldig (hupomenontes) in de verdrukking". Rom. 15:4 en 13 — „A l w at tevoren
  geschreven is, dat is to t onze lering tevoren geschreven, opdat
  w ij door hupomonè en paraklèsis van uit de Schriften hoop
  hebben zouden", en :„De God nu der hoop vervulle ulieden . ..
  opdat gij overvloedig moogt zijn in de hoop door de kracht van
  de Heilige Geest". Het blijkt dat de hoop terugslaat op de ver­
  drukking der christenen als geduld en volharding. Waarin
  volharding? In het verwachten van w a t we niet zien. Andere
  notieskomen daarbij uit de Brief aan de Hebreeën, waar deze
  kant aan de hoop een gedurig thema is. Hebr. 3:6 — w ij zijn
  Christus' huis, indien w ij maar de vrijmoedigheid en de roem
  van de hoop tot het einde toe vast behouden.
  Hebr. 6:11 — ieder van de Hebreeën moet dezelfde naarstigheid
  of ijver blijven bewijzen to t de volle verzekerdheid7) der hoop
  to t het einde toe, opdat gij niet traag w ordt, maar navolgers
  zijt dergenen die door geloof en makrothumia8) de beloften
  beërven. In deze tekst hebben we alle gegevens bij elkaar.
  6)
  7)
  
  Zie W . D. Davies, Paul and rabbinic Judaism, London 158, p. 298 ff.
  plèrophoria — verwerkelijking — vertaling Nederlands Bybelgenootschap,
  geheelheid — Rienecker.
  geduld, lankmoedigheid; geduld-Rienecker; w ant hier en in vers 15 gaat
  de hoop in geduld over.
   8)
  
  138
  
  Ijver, geduld, hoop, belofte, erfenis. In vers 18 wordt daar op
  grond van de onder ede bevestigde belofte Gods aan toe­
  gevoed: wij hebben de toevlucht genomen om de voorgestelde
  hoop vast te houden welke w ij hebben als een anker der ziel,
  dat zeker en vast is en ingaat in het binnenste van het voor­
  hangsel, waar de Voorloper voor ons is ingegaan, namelijk
  Jezus . . . N.B.G.: w ij hebben een krachtige aansporing (in die
  eedzwering van God) om de hoop te grijpen, die voor ons ligt.
  Haar hebben w ij als een anker der ziel, dat veilig en vast is, en
  dat reikt to t binnen het voorhangsel . . . enz. De taal is duidelijk
  die vari het hemels heiligdom. Jezus is er de Bedienaar van.
  Maar in de hoop op de eed van God en de belofte van God —
  twee onveranderlijke dingen! — volgen w ij Hem daar waar
  geen mens mag volgen. In de hoop hebben w ij dus een anker
  to t in de hemelse tabernakel. In de hoop hebben w ij ons politeuma in de hemelen. Ook in 7:19 is de hoop de weg om to t de
  hemelse God te komen. Hebr. 10:23 spreekt tenslotte van een
  onwankelbare belijdenis der hoop die w ij moeten vasthouden,
  ofwel van een onwankelbaar vasthouden aan de belijdenis van
  w at w ij hopen, zoals ook I Petr. 3:15 aanspoort verantwoording
  af te leggen aan ieder die u rekenschap afeist, van de hoop die
  in u is.
   Duidelijk is ons in deze laaste groep wel geworden; dat de
  hoop de bestaansw jze van de christelijke gemeente omvat, waarvan
  het geduld en de volharding, het wandelen door geloof en niet in
  aanschouwen (w ij hopen w at w ij niet zien), het geduld in het
  bijzonder in de verdrukking, het politeuma in de hemelen en het
  ingaan achter Jezus to t achter het voorhangsel ( het weten van de
  aanvaarding der verzoendheid door God) de segmenten zijn. Is dit
  niet het zoveolste concretum aan de hoop, nu op het interessante
  vlak: w at heeft de hoop met dit loven, deze wereld, deze schepping,
  vooral deze mensen en hun dagelijks bestaan te maken?
  *
  
  *
  
  *
  
  Ons is uiteraard opgevallen, dat althans sub voce hoop en
  hopen het N.T. geen of nauwelijks materiaal biedt tot uitwerking
  van de christelijke hoop naar de wereld toe, anders dan in getuigenis
  en belijdenis en het eigensoortig bestaan der gemeente op deze
  aarde. Het antwoord dat de teksten ons leverden op de vraag: Is
  eschatologie concreet?, luidt als volgt. De prediking van Christus
  de Hoop der heerlijkheid bedoelt ieder mens volmaakt in Christus
  te stellen op de dag van Zijn toekomst, maar die volmataktheid
  w ordt alleen ,bereikt' door en voor het geloof. Deze prediking neemt
  ten aanzien van Jood en heiden het hele in Christus Jezus vervulde
  Oude Testament onder het aspect der belofte te baat om de zeker­
  139
  
  heid der hoop te staven. Verder vindt de hoop zekerheid in de liefde
  (Rom. 5:5 en I Cor. 13:13). Door heel het N.T. heen is de hoop
  verbonden met de opstanding der doden en met het gericht Gods.
   In het laatste geval richt de hoop zich op de advocatuur van Christus
  en de Geest. Zij staat immers in de context van de paraklèsis, en
  Christus en de Geest heten beide Paraklètos. Hoop is zowel een
  immanente als een transcendente zaak. U zoudt kunnen denken aan
  het futurum en de adventus van Moltmann. Alleen vrees ik dat
  althans volgens déze woordgroep, waar ik me thans toe w il be­
  perken, voor de seculaire betekenis van futurum s.v. hoop in het
  N.T. geen grond aanwezig is. Onder het hoofd ,erfenis' is goede
  grond gelegen om ha’olam habbah en ha'olam hadzè van elkander
  te onderscheiden zonder die te scheiden, en om voor een toekom ­
  stige 'olam ruimte te maken in de christelijke toekomstverwachting.
  De opstanding van Jezus Christus uit de doden doet de caesuur
  van wederkomst en opstanding der doden niet teniet, hoewel zij
  met elkaar als oorzaak en resultaat, onderpand en verlossing ver­
  bonden zijn. De hoop is de bestaanswijze van de christelijke
  gemeente, onder het aspect van geduld en volharding daar waar zij
  haar politeuma heeft nl. in de hemelen, en daar waar zij haar vreem­
  delingschap (Hebr. 11) heeft nl. op de aarde.8)
  II.
   Een enkel woord over dogmatische implicaties. Aan het
  begin stemde ik in met Graafland dat de vraag: Is eschatologie con­
  creet?, een hemeneutische vraag is. Maar wat betekent hermeneu­
  tiek? Gaat het in hermeneutiek alleen om regels en methoden van
  Bijbeluitleg, of wordt vandaag de dag hermeneutiek gebruikt als
  toverwoord op het scheid van W oord en werkelijkheid, van de
  verhouding der Schriften to t het bestaan van de mens, meer nog:
  van de relatie der Schriften to t de ideolog e van het humanum? Een
  voorbeeld van dit soort kwalijke hermeneutiek is w a t Ter Schegget
  schrijft in Het geheim van de mens, Baarn 1972, blz. 84-85: „Tegen­
  over deze lichtzinnige illusies is alleen een militant humanisme
  dat Gods bedoeling met de mens ernstiger neemt dan alle traagheid
  en zelfzucht in het verleden, werkelijk realistisch te noemen. In de
  belofte ligt de grond van de werkhypothese der hoop! De tekst van
  Johannes, die w ij reeds aanhaalden, luidt volledig aldus: ,Het is nog
  niet geopenbaard wat we zijn zullen, maar w ij weten, dat als Hij zal
  geopenbaard zijn, w ij Hem gelijk zullen wezen' en even verder: ,een
  ieder die in Hem blijft, zondigt niet’ (I Joh. 3:2, 6). Daartoe is de
  mens bestemd! Als dit zijn geschonken bestemming is en als zo
  zijn toekomstige werkelijkheid is, dan moet op grond daarvan de
  reële mogelijkheid van zijn volmaking in het heden worden gesteld.
  Religie leert berusting. Geloof maakt militant. Religie is ten diepste
  
  9)
  
  ksenoi kai parepidèmoi, Hebr. 11:13.
   140
  
  wanhoop. Geloof is hoop". W at voor hoop echter?10) „Een slechte
  erfzondeleer bemantelt verdrukking en uitbuiting. Zij is een ideolo­
  gisch produkt van de klassemaatschappij. Daarom willen w ij er niet
  mee van doen hebben". Dit soort ontlening van hermeneutische
  regels aan een van tevoren vaststaande taxatie van de werkelijkheid
  is vals en wórdt vals en gemeen, wanneer zin in Schriftwoorden
  gaat spreken.
  Ik heb hier een speciale exponent genoemd van slechte herme­
  neutiek, namelijk Ter Schegget. Belangrijker is echter w at de
  aanleiding vormt to t dit soort indoctrinatie, namelijk de vraag: in
  hoeverre heeft de christelijke hoop van doen met déze aardse
  werkelijkheid, wat hoopt ze daarvoor? Inhoeverre keert zij
  zich van deze aardse werkelijkheid af? En w at heeft dat te bete­
  kenen voor de relatie tussen deze en de toekomende wereld? Ofwel:
  w at betekent in bijbelse zin ,concreet'?
  W ij hebben uit de Bijbel te verstaan gekregen dat de hoop voor
  déze bedeling wel ter dege meespreekt voornamelijk als bestaan­
  swijze der gemeente. Het is dus niet zo vreemd wanneer Graafland
  in het aangehaalde artikel het gelukkig noemt dat de chiliastische
  lijn, ook al zou zij van doperse origine zijn, nooit geheel ontbroken
  heeft in het gereformeerd protestantisme.11) Waarbij overigens aan
  te tekenen valt dat Taverne in het algemeen wel gelijk heeft, wanneer
  hij in zijn blad Uitzicht telkens betoogt dat het pre-chiliasme (waarbij
  er ook nog een aan het duizenjarig vrederijk voorafgaande komst
  van Christus is) sektarisch is en dat in de Kerk het postchiliasme
  (door Bunyan en Owen e.a. ijverig voorgestaan) legitiem was en is.
   Ik ga nu niet op de hele geschiedenis van Openb. 20 en zijn exegese
  in, vraag alleen: welke componenten hebben bijgedragen to t het
  chiliasme? Behalve exegetische motieven heeft de verwachte be­
  kering der Joden heel veel voor de ontwikkeling van het chiliasme
  betekend. Dit houdt tevens in dat w ij het chiliasme althans rond
  de zeventiende eeuw, op gereformeerde en niet op lutherse bodem
  moeten zoeken,12) aangezien andere vertakkingen van het protes­
  tantisme niet of nauwelijks aandacht hadden voor de toekomst van
  het Joodse Volk. Het betekent ook een opdracht voor elk eschato­
  logisch ontwerp in het heden. Ik laat nu dwepers, zoals opgesomd
  in Evenhuis' Ook dat was Amsterdam en Zilverbergs Geloof en
  geweten in de zeventiende eeuw, maar buiten beschouwing. Een
  tweede component to t ontwikkeling van het chiliasme vormde het
  ontwaken van missionair bewustzijn in de wereld. Hoe gaat het
  plèrooma der volken in in het Koninkryk Gods? Welke tijden breken
  10)
  
  11)
  12)
  
  Is het toevallig dat het zowel om een militant humanisme draait als om
  een geloof dat militant maakt? Van toen af werden Pilatus en Herodes
  vrienden. Inmiddels neem ik gaarne aan, dat Ter Schegget onder .huma­
  nisme' geen religie of ideologie verstaat, maar een wijze van mens-zijn.
  Blz. 293.
  Zie lain Murray, The Puritan Hope, London 1971, passim.
  141
  
  er voor de heidenen aan, wanneer hun het Evangelie verkondigd
  w ordt en zij het aannemen? Zullen dan hun structuren van bestaan
  en samenleving nie zó gewijzigd worden, dat het Godsrijk reeds
  nu gestalte aanneemt onder de volken? Een derde component die
  het chliasme bevorderde, was en is de secularisatie. Neergang,
  verwereldlijking, reveil, belijdenis van de regering Gods in een nabij
  vrederijk: ze gaan bijna altijd samen, zij het op verschillende ma­
  nieren.
   Toch heeft een groot deel van de Kerk altijd huiverig gestaan
  tegenover dit soort verwachtingen, die al dan niet met concrete
  datering werden opgesierd. Hoe komt dat? Ongetwijfeld speelde in
  de argwaande vervloeiing der grenzen mee, ongetwijfeld ook wat
  reeds in de tre w vermahnung van Luther aan de oproerige boeren
  het devies was: geen oproer of agitatie want „auss ubel w irt ergers".
   „D e r mund Christi musz es thun." W ie hier de behoudendheid van
  Luther tegenover de Middeleeuwse maatschappij in het geding
  brengt, vergist zich m.i. schromelijk. Het ging Luther niet om het
  kiezen van een type maatschappij. Hij zou de maatschappij der
  toekom st wel zien vanuit de kracht van het W oord, maar hij vreesde
  — niet zonder reden — dat oproer in deze zin niets met geloof, hoop
  en liefde te maken had. Voorwaar een tegengesteld hermeneutisch
  principe als dat van Ter Schegget!
  Voor ons zijn daarmee echter de dogmatische vragen niet
  uitgeput. Welke relatie b lijft er nu over voor de toekomstver­
  wachting tussen deze en gene wereld, 'olam hadzè en 'olam habbah?
  Of stel ik de vraag verkeerd? Is 'olam hadzè in menig Nieuwtesta­
  mentisch geval het inbegrip van christelijk geloof in de bedeling nu?
  Dat zou dan ook nog een scheiding teweegbrengen tussen Kerk
  en wereld in deze bedeling. Is dat alles gewettigd? De teksten die
  w a t de hoop betreft, terugwezen naar deze bedeling, verwezen
  ontegenzeggelijk naar de gemeente en haar gered-zijn-in-hope. Dat is
  de wijze van haar bestaan. Daarnaast w ijs t men gaarne op Rom. 8,
  waar sprake is van de barensnood van de ktisis. Die barensnood nu
  moet dienen om de sonen Gods te openbaren: dat is wezenlijk w at
  anders dan de aanneming to t zonen Gods, welke zij verwachten die
  de eerstelingen van de Geest hebben. Voeg daarbij, dat de heerlijk­
  heid die aan ons (de christenen) geopenbaard sal worden, niet is te
  waarderen tegen, niet opweegt tegen het lijden van de kairos nu, en
  u kom t to t de conclusie dat er toch wel een fundamenteel verschil
  bestaat tussen w at meewerkt aan de openbaring der zonen Gods
  en w ie de aanneming to t kinderen verwachten door de Geest.
   Levert echter vs. 21 — op hoop: daarom dat ook de schepping,
  de ktisis zelf van de dienstbaarheid aan het verderf zal worden
  bevrijd to t de vrijheid van de heerlijkheid der kinderen Gods — toch
  méér hoop op, dan dat de ktisis alleen maar dient to t openbaring der
  zonen Gods? Is met die ktisis de mensenwereld bedoeld of de hele
  bedeling nú, die dan vernieuwd zal worden, gelouterd en gezuiverd,
  142
  
  maar toch haar identiteit door het gericht heen bewaart?18) In dat
  laatste kan, zoals bij Berkhof,14) nog wel voornamelijk het zuchtende
  schepsel bedoeld zijn, i.p.v. de schepping. Opvallend is tegelijk, dat
  Berkhof nu, in zijn laatste werk, met meer terughoudendheid dan in
  Christus de zin der geschiedenis, w il spreken over de grens van 'de
  ons verplichtende gezaghebbende bedoeling van deze enorme
  beelden (c.q. antichrist en duizendjarig rijk — CAT) op het projec­
  tiescherm van de toekom st.15) De grens van de vernieuwing in de
  relatie tussen Geest en wereld bestaat volgens hem niet (zoals in
  de relatie tussen Geest en mens) in een afsterven en een uitsterven
  van de mensheid („daarover kunnen we tenminste geen geloofsuit­
  spraken doen"), maar in een verheviging die vastloopt in een ver­
  hevigde en niet te overwinnen ambivalentie van Geestkracht en
  tegenkracht. Het lot van Jezus Christus de Gekruisigde èn Opgestane
  w ordt op die wijze en to t die grens straks wereldwijd in het wereldlot
  weerspiegeld.1*)
  Ik meen, dat Berkhof gelijk heeft wanneer hij de ordo salutis
  ad eschaton in het ménsenleven op een andere manier beschrijft
  dan in het bestaan en de ontwikkeling van de ktisis. Ook kan ik me
  voorstellen dat hij woorden als ,verheviging' en ,spronggebeuren'
  gebruikt, wanneer hij de continuïteit met en Goddelijke wending
  aan deze geschiedenis naar de toekom st door Gods gericht heen w il
  uitdrukken. Toch vraag ik me af, of hij daarmee de Schriften recht
  doet. Alleen al dat begrip .geschiedenis'! Is alleen op de manier van
  ,geschiedenis' de ktisis betrokken in het zuchten, reikhalzend ver­
  langen en openbaarmaken van de zonen Gods? Dan die gebruikte
  termen.  o.c., blz. 506.
  blz. 539.
  o.c., blz. 539-540.
  blz. 541.
  blz. 539.
  Bultmann, Th. W .N .T . II, S.528.
   143
  
  Graafland heeft gewezen op de reformatorische tussenweg
  tussen Rooms synergisme en wetticism e met bijbehorende heilsonzekerheid, en Dopers anteciperen op het heil door een synergistische realisering van het heil in deze wereld.20) Hij beweert dat het
  denken en leven u it de rechtvaardiging ook voor de eschatologie het
  aandeel van de mens in het heil ontkent. Dat betekent dat het heil
  in deze wereld niet op een andere wijze dan die van de rechtvaar­
  diging present is, nl. als geloofswerkelijkheid.21) En het zal, zonder
  dat w ij de implicaties hier uitwerken, duidelijk zijn dat deze ,stelling'
  heel w at betekent voor de vraag, op welke wijze de wereld partici­
  peert in het toekomstig heil. Wanneer nu de vreemdheid van het
  heil, ingebed in en volgend uit de vreemde vrijspraak, niet voldoende
  w o rd t onderkend, dan vervloeien eschaton en futurum .22) De
  vreemdheid van het heil ligt in de rechtvaardiging door het geloof,
  zonder aandeel van de mens in het heil, en in de radicale toekomstig­
  heid van het heil, nl. als recreatio e nihilo.23) Het valt te verstaan dat
  Berkhof zover niet gaat. Hij acht het denken aan de toekomst als
  bij uitstek of uitsluitend die van een nieuwe volmaakte samenleving
  waarin onze mensheidsgeschiedenis zal uitmonden, een onaanvaard­
  bare reductie van de christelijke verwachting om wille van de strek­
  king van heel de heilsopenbaring en in het bijzonder omwille van de
  opstanding van Jezus als belofte en onderpand voor ons.24) Tegelijk
  houdt hij het ervoor dat het interesse uitsluitend voor de individuele
  ziel in verschillende beschouwingen rond de zgn. tussentoestand (de
  zieleslaap en andere voorstellingen) evenzeer een reductie van die
  verwachting is, omdat in deze gevallen de vraag hoe God met de
  wereld klaarkomt, nauwelijks meer interessant is. „O ver een tussen­
  tijd en een tussen-toestand kunnen w ij geen zinnige uitspraken
  doen."25)
  Dat is uiteraard maar weer hermeneutisch de vraag, wanneer
  Schriftgegevens vooral in tijden van druk op de Nieuwtestamen­
  tische christenheid, de gemeenten wilden vertroosten, ook over die
  tussentoestand.
   Zo is het ook de vraag of Berkhof de opstanding der doden het
  begrip of beeld to t expressie van totale toekom st in het christelijk
  geloof noemt en daarmee slechts w il to t uitdrukking brengen dat
  het hier gaat om een geloofsvoorstelling, een geloofsverwachting,
  of dat hij de mogelijkheid verdisconteert in die woorden ,begrip' en
  ,beeld' dat de werkelijkheid der toekomst er ánders uit zal zien dan
  in het gelóóf verwacht werd. Ik kan me na zijn boek Gegronde ver­
  wachting nauwelijks voorstellen dat hij dit laatste zou bedoelen.
  2°) blz. 307.
  2*) blz. 307.
  22) Bewust een andere terminologie dan die van Moltmann, W . D. Marsch e.a.
  die onderscheiden tussen .futurum' en .adventus’.
  23) blz. 309.
  2i) blz. 548.
  z5) Ibidem.
   144
  
  Ook de punten, die hij in Christelijk geloof opsomt als componenten
  van die christelijke toekom stverwachting (relatie tussen Jezus'
  opstanding en onze toekomende bevrijding; verband met w at de
  Geest regenererend en recreërend aan ons doet in dit leven; discon­
  tinuïteit met al het tevoren bereikte: breuk en een nieuw wonder
  zonder eigen reserves als die van ,een onsterfelijke ziel';2®) conti­
  nuïteit met ons aardse bestaan in onze identiteit; totale vernieuwing
  vervat in ,opstanding), zijn werkelijkheden en worden in het geloof
  verwacht.27) In dit opzicht zullen Berkhof en Graafland elkaar niet
  bijten. „M e t het woord opstanding belijden w ij dus samenvattend,
  dat het mensenbestaan niet w o rd t afgestoten en evenmin w o rd t
  vereeuwigd. Het w o rd t vernieuwd naar analogie van Jezus die
  vanuit ons oude bestaan opstond to t een nieuw leven. W ij bereiken
  ons doel dus niet door verticaal te ontsnappen en evenmin door
  horizontaal door te draven. Heel het bestaan van mensen en mens­
  heid w ordt door en radicale vern:euwing heen gered, bewaard en
  vruchtbaar gemaakt."28) Dit breidt hij uit to t nagenoeg al ,die talloze
  anderen die niet in deze verbondsrelatie hebben geleefd' (scl. van
  het geloof — CAT). Niet de verdrukten, niet de barmhartigen, ook
  niet de onbewusten, slechts Gods tegenstanders, dat zijn zij die de
  gangen van Gods verkiezing en liefde weerstaan, hebben het gericht
  te duchten als volstrekte veroordeling.29) Nu zie ik ineens en gewel­
  dige breuk tussen enerzijds Berkhof, die onderscheidt naar het leven
  tussen onbewusten, barmhartigen, verdrukten onder de mensen die
  niet in die verbondsrelatie hebben geleefd, èn de echte tegenstanders
  die ook niet in die verbondsrelatie hebben geleefd, en anderzijds
  Graafland die de zaak van God uit als vreemde vrijspraak en radicale
  toekomstigheid van het heil beschrijft. Bovendien gaat mij een licht
  op, wanneer ik lees bij Berkhof, dat het mensenbestaan naar zijn
  verwachting w ordt vernieuwd naar analogie van Jezus, die vanuit
  ons oude bestaan opstond to t een nieuw leven. Ik betwijfel of hij
  hermeneutisch wel het recht aan zijn kant heeft in die analogie.
   Is Jezus overal en altijd in het N.T. en vooral ook in de opstandingsberichten de Mens voor en namens ons allen en heel de mensheid?
  Is Hij geheel en uitsluitend pars pro toto? Of is Hij ook Degene aan
  Wien de Vader al het oordeel heeft overgegeven? Dan waag ik te
  stellen dat in de eschatolog e niet maar naar analogie, doch op grond
  van de opstanding van Jezus totaliter aliter, namelijk salvificax,
  reddend de Heere God de mens doet opstaan en hem stelt in de
  heerlijkheid bij Zichzelf om Zijns Zoons wille. Ons uitermate-verhoogd-worden is genadedaad, die verhoging van Jezus Christus
  echter verdienste op grond van Zijn kenoosis (Philipp. 2:9).
  2«)
  27)
  28)
  29)
  
  Een misvatting van Berkhof jegens het kerkelijk belijden, dat God terstond
  het leven der zijnen tot zich neemt! Dat is niet allereerst uit de soomasèmaidee geboren.
  blz. 549-550.
  blz. 550.
  blz. 552
  145
  
  BESLUIT
  Inderdaad is eschatologie een zaak van hermeneutiek. Inzoverre
  w ij weinig aandacht hadden voor de betrokkenheid van deze werke­
  lijkheid op de toekomstige, moeten ons deze vragen dringen. Doch
  de regels en methoden, in de hermeneutiek en exegese geldig,
  kunnen slechts aan de Schrift zelf ontleend zijn. Zoals ook de
  werkelijkheid hier en nu niet rechtstreeks doch indirekt via de
  gemeente en gemeenschap der heiligen meedoet in de eschatologie.
  Alle andere vragen en antwoorden over gegronde of ongegronde
  verwachting zijn onderworpen aan deze principia, die de concreet­
  heid van de hoop bepalen.
  146.
  