title: Vruchten van de Reformatie
text: In Engeland w aar in teenstelling met Skotland die Hervorming groten­
  deels van hu!p van die Owerheid afhanklik gem aak is, kon die Presbiterianisme hom na die troonsbestyging van die na Rome geneigde
  Karel II, nie h andh aaf nie.
   Die sinodes is volgens die W estm inster nodig vir die betere rege­
  ring en die verdere opbouing van die kerk. W aar dit die plig van die
  owerheid is om hierdie sinodes saam te roep, daar kan die dienare van
  die W oord egter kragtens huHe amp self suike sinodes hou buite die
  owerheid om, as die owerheid die kerk vyandig gesind is. Die sinodes
  het verskillende take. Hiertoe behoort die oplossing van geskille in
  geloofsake; die opstel van reels en voorskrifte vir die erediens en vir
  die kerkregering; die. ontvang van klagte in verband met slegte praktyke en die behandeling van sulke klagte, en die besluite wat daaroor
  geneem word moet as dit in ooreenstemming met G od s W oord is, aan ­
  vaar word. AHe sinodes, algemene sowel as besondere, van af die dae
  van die apostels af, kan dw aal en baie het ook gedw aal, en daarom
  mag hulle nie tot geloofsreëls of lewensreëls gem aak word nie, maar
  moet hulle gebruik word as hulp vir leer en lewe. H ier hoor ons dieselfde as in artikel V II van die N ederlandse G eloofsbelydenis: geen
  geskrifte van mense, hoe heilig hulle ook al gewees het, mag met die
  goddelike Skrifte gelykgestel word nie, of ook die gewoonte met die
  waarheid G ods nie, of ook die groot menigte of die oudheid of die op­
  volging van tye of persone of die konsilies, verordeninge of besluite
  nie. En wat die verhouding tot die staat aanbetref. moet die sinodes
  alleen oor kerklike sake handel, en nie oor politieke sake nie. behalwe
  deur in buitengewone gevalle deur middel van versoekskrifte of om
  raad te gee as geag word dat die owerheid dit nodig het.
   O ns kan hier nie verder op die inhoud van die W estm inster in­
  gaan nie. O n s bedoeling w as alleen om die aan dag te vestig op hier­
  die belangrike Hervormde konfessie wat driehonderd jaar gelede in die
  nadae van die Reform atoriese teologie, die lig gesien het. n V ertaling
  daarvan in A frik aan s sal nuttig wees, en sal D .V . binnekort die lig
  sien.
  S. P. E N G E L B R E C H T.
  VRUCHTEN
  
  VAN
  
  DE
  
  R E F O R M A T I E .*
  
  W ie de vruchten der Reform atie in het N ederlandsche cultuur­
  leven van de 16de en 17de eeuw wil plukken, moet zich van het sam en­
  gesteld karakter van het religieuze leven dier dagen rekenschap geven.
  'H ierdie artikel van prof. dr. G. van der Leeuw sa) verskyn in die ,,Cultuur­
  geschiedenis van het Christendom" onder redaksie van prof. dr. W aterink, prof. dr.
  A. van Duinkerken, prof. dr. P. W . Grosheide, prof. dr. Ph. Kohnstamm, pastoor W.
  Noiet, Prof. dr. P. Sassen en prof. dr. G. Sevenster, en word met vriendelike toe­
  stemming van die N .V . U itgeversm aatskappy, Elsevier, in die Herv. Teol. Studies
  gepubtiseer.
   69
  
  D e Reform atie is in de Nederlanden met macht doorgedrongen, maar
  zij heeft lange jaren slechts, een minderheid geheel voor zich kunnen
  winnen. D e overwinning op de Spanjaarden en Roomschgezinden
  werd in de noordelijke gewesten door een kleine minderheid bevochten,
  gelijk in de zuidelijke een minderheid, na Parm a's ingrijpen, ten onder
  ging. V an de groote m assa des volks bleef een groot deel traditioneelroomsch-catholiek. En de invloedrijken en regeerenden, voor een niet
  gering deel tevens de ontwikkelden, waren w elisw aar tegenstanders
  van kerk en priesterheerschappij, maar hun religieus standpunt was,
  voorzooverre het niet negatief-critisch w as, dat van het Humanisme,
  niet dat der Reformatie. En ook toen de Hervormde godsdienst in
  calvinistischen zin de heerschende werd en het lidm aatschap van de
  Gereform eerde Kerk voor hoog en laag regel, beteekende dit aller­
  minst, dat het N ederlandsche volk of de Nederlandsche cultuur gere­
  formeerd waren geworden. Het Calvinisme is in het sam engesteld
  geheel in het Nederlandsch religieus en cultureel leven van onzen
  bloeitijd een zeer machtige factor, maar volstrekt niet de eenige.
   Het kon ook moeilijk anders in een samenleveing, waarin (anders
  dan in het gew elddadig tot de kerk teruggebrachte Zuiden) de D issen ­
  ters nimmer formeel van landsbedieningen waren uitgesloten (al w as die
  uitsluiting dan ook de practijk) en de uitoefening hunner religie min
  o f meer oogluikend werd geduld. De N ederlandsche cultuur is hier
  noch Dortsch noch puriteinsch, zooals HuiziNGA terecht opmerkt. Z ij
  is sam engesteld uit drie elementen. V ooreerst het H u m a n i s m e van
  de Erasm iaansche soort, dat sterk anticlericaal w as, maar dezen afkeer
  niet minder scherp tegen de predikanten dan tegen den roomschen
  clerus deed gelden, — op den duur zelfs omgekeerd. Dit humanisme
  bouwt tot op zekere hoogte voort op den ouden catholieken bodem en
  het werkt met christelijke bouwstoffen in evangelischen zin. H et kan
  alleszins godsdienstig zijn, maar ook onverschillig — in ieder geval
  ,,libertijnsch ', d.w.z. vrij van kerkelijke binding. Roomsch en Protes­
  tant vinden elkaar hier, voorzoover zij geen ijveraarsneigingen hebben.
  D e classieke oudheid speelt er een belangrijke rol. De normen der
  antieke deugd en antieke schoonheid trachten naar harmonie met die
  van het Evangelie. D e Muiderkring is van dit milieu het classieke
  voorbeeld. Het omvat de meeste kunstenaars. D e Roemers V isscher,
  Vondel, Jacob van Campen, Jan Steen . . . even zooveel Roomschen,
  die met Protestanten in nauwe aanraking leefden en werkten (zie, ook
  voor het vervolg, telkens: CoRNEUA W . RoLDANUS, Zereniiencfe eenwscAe G eesiesN oe:, 1938).
   In de tweede plaats zijn er de D i s s e n t e r s , van wie de belang­
  rijkste en voor dit tweede milieu meest teekenende de D oopsgezinden
  zijn. Z ij zijn de oudste hervormden; zij zijn warm godsdienstig en
  beslist christelijk, al is noch hun dogma noch hun gemeenschap scherp
  70
  
  omlijnd. Z ij hebben vele martelaren gesteld en al spoedig vele voor­
  treffelijke burgers en kooplieden. Hun cultureele invloed is niet bijzon­
  der duidelijk, m aar in het geheel van het volksleven vormen zij een
  niet te onderschatten factor. D e rustige N ederlandsche burger, vroom
  maar niet drijverig, christelijk m aar zonder behoefte aan de klaarheid
  van het dogm a, eenvoudig van zeden en afkeerig van geweld, die ook
  thans nog zeer veel voorkomende burger draagt een doopersch erfdeel
  mede, ook al heeft hij nimmer doopers tot voorvaderen gehad.
  En dan is er het derde element: de C a l v i n i s t e n . M en be­
  hoeft slechts een boek als dat van H. ENNO VAN GELDER, /?et70?Hi:onnafre 7?e^ormaite (1943) té lezen om onder den indruk te komen van
  hun kracht. D ie kracht brak de beelden en nog vele andere dingen.
  Het oorspronkelijke Calvinisme is ten onzent eerst destructief, dan pas
  constructief. Het is revolutionnair en reformatorisch. Het is absolu­
  tistisch. Het weet maar één d in g: de eere G ods in zuiveren dienst.
  Het is dus niet het meest geschikte milieu voor den bloei der cultuur.
  Het is zelfs tot op zekere hoogte aan de cultuur vijandig. Het is als
  een smal, scherp zw aard, fel en snijdend, niet als de breede ploegschaar.
   V oor den rijkdom en de breedte der cultuur (die bovendien met zoo­
  vele banden aan het catholieke verleden, aan het humanistische heden
  is gebonden), is weinig p la a ts: het zwaard snijdt de banden door. En
  onder den rook van de brandstapels, in het rumoer van den beelden­
  storm, in het avontuur van den Geuzenstrooptocht, in het levensgevaar
  van de hagepreek is weinig aandacht mogelijk anders dan vóor de ele­
  mentaire dingen van leven en dood, van G od en duivel.
  M aar w aar een sterk geloof de harten vervult, raakt dit vanzelf­
  sprekend ook de cultuur. En zoo kunnen wij dan zeggen, dat, al is de
  N ederlandsche cultuur zeker niet Calvinistisch, er niettemin van het
  Calvinism e een sterke invloed op kunst en wetenschap is uitgegaan.
  Het is als met ons volk zelf, dat ook in geen periode van zijn bestaan
  in zijn geheel en volkomen calvinistisch is geweest, m aar welks karak­
  ter, ja, welks bestaan zelf. niettemin zonder het Calvinism e ondenkbaar
  is.
  N og één factor moet daarbij in aanmerking worden genomen; die
  bestaat in hetgeen HutztNGA Aei sie<ie/:;A:e ^araAríer ran J e ^VeJcrZanJsche sam en/en'ng noemf. O ns geestelijk leven speelt zich in de
  zeventiende eeuw hoofzakelijk in de steden af. En binnen die steden
  heerschte een vérgaan de geestelijke democratie. W ederom is de M uiderkring het voorbeeld. V ondel w as zeker geen patriciër. De geesteHjke goederen waren niet gebonden aan rang of w elstand. En hier
  spreekt reeds dadelijk de Hervorming een woordje m e e : de predikan­
  ten vormen een schakel tusschen hoog en laag, tusschen regenten en
  volk. Niet zelden bemoeiden zij zich met de cultuur in negatieven zin.
   Denken wij aan V ondels strijd om de Amsterdamsche Akadem ie. M aar
  71
  
  over het geheel werkt hun invloed en hun humanistische beschaving
  er toe mede om het algemeene geestelijke peil te verheffen.
  W an t het is dw aasheid te meenen, dat het Calvinisme alleen een
  cultuur-smorende factor is geweest en dat zijn opkomst tevens de ondergang, althans van de kunst beteekent. O ngetw ijfeld snijdt het cal­
  vinistische zw aard de meeste banden door. die ons volksleven aan de
  catholiek-christelijke middeleeuwsche cultuur binden. Deze sterft a f :
  het volkslied en de volksdans verdwijnen in de noordelijke gewesten,
  de groote nederlandsche muzikale traditie vindt in Sweelinck een be­
  kroning, maar ook een besluit, de schilderkunst verliest haar middeleeuwsch-christelijke inspiratie en vindt nieuwe banen. H et taaiste w as
  de rederijkerstraditie in de literatuur. M aar hier, als in de schilder­
  kunst, baant zich een nieuw stijl- en levensbesef een w e g : het Barok
  stelt nieuwe wetten. V ondels catholicisme is een ander dan dat van
  Ruusbroec of A nna Bijns, Rubens heiligen en M adonna s vertoonen
  nauw lijks meer verw antschap met die van de V an Eycks of Rogier
  van der W eyden, laat staan met die der Gotiek.
  Het zou zeer verkeerd zijn deze algemeene verandering van
  levensbesef uitsluitend op rekening van de Hervorming of — voor ons
  land — van het Calvinism e te schuiven. De lijnen loopen dooreen. D e
  verandering raakt Roomsch en G ereform eerd: V ondel en Revius, R u ­
  bens en Rembrandt. En in den levensstijl van het Barok zijn vele ele­
  menten, die met den calvinistischen levensstijl even weinig harmonieeren als met dien van het Catholicisme der late M iddeleeuwen en der
  vroege Renaissance.
   In dit groote afstervingsproces is het calvinisme zeker een factor,
  maar niet de beslissende. Het heeft de verschuivingen verh aast en
  radicaler doen uitvallen. M aar het heeft reeds spoedig ook getracht
  een bijdrage tot een niewen opbloei der christelijke beschaving te
  leveren.
  W ij moeten ons ook den zestiende-eeuwschen calvinist niet uit­
  sluitend voorstellen onder de gedaante van Dathenus, den feilen drijver
  en strijdbaren geloofsheld, den tegenstander van O ranje s breede vizie
  op de volkseenheid, den haastigen en slordigen berijmer van de psalmen.
  E r zijn ook geheel andere figuren, als M arnix, en zelfs ontbreekt het
  niet geheel aan calvinistische mannen van de wereld, als Philip Sydney,
  de Engelsche cavalier, humanist en dichter, aristocraat en soldaat, maar
  tevens geloovig gereform eerde -— als Clément M arot, de voorganger
  van Datheen, die de eerste Fransche psalmen dichtte (heel wat ge­
  lukkiger dan zijn N ederlandsche navolger), een m erkwaardige figuur*,
  tusschen hoveling en lakei van den Franschen koning, man van J e
  wereld en zeer wereldsch dichter, niet vrij van de losse zinnen zijner
  eeuw. toch ook weer een man, die niet schroomde zijn vrijheid en leven
  herhaaldelijk te w agen voor zijn gereformeerd geloof, — al is het ook
  72
  
  weer niet toevallig, dat deze beiden, de een Engelschm an, de ander
  Franschm an-w aren en zal men hun gelijke onder de eigenlijke N eder­
  landers niet zoo spoedig vinden.
   T enzij men onder het calvinistische element — en men kan dat
  eigenlijk niet laten — ook die aanzienlijke beweging begrijpt, die zich
  in het Rem onstrantisme baan brak en die, hoewel zich met nadruk
  Gereform eerd noemend, trekken met de Anglicanen gemeen heeft,
  tegenover Rome meer open staat ( H ugo de G ro o t!) en in het algemeen
  een breeder, catholieker vroomheid toont dan hun contraremonstrantsche tegenstanders. H et is niet toevallig, dat het eerste N ederlandsche
  gezangboek van 1615, dat uit den remonstrantschen hoek kwam en
  nimmer is ingevoerd, een sterk catholieken (niet Room schen!) inslag
  vertoonde en in de keuze der liederen blijk g a f op de continuiteit
  van de hymnologische traditie door opneming van een aantal oud­
  kerkelijke gezangen veel meer prys te stellen dan dit bij de tegen­
  standers het geval was.
   V a st staat in ieder geval, mogen wij met H uizinga zeggen, dat de
  moed, de geestkracht en de zedelijkheid van het calvinisme den jongen
  N ederlandscher staat en zijn dienaren tot hun grootsche daden heeft
  bekwaamd. V a s t staat ook, dat niet eerst toen het calvinisme zijn
  positie gevestigd had, maar reeds midden in den strijd, het een ern­
  stige poging deed om een nieuwe beschaving te grondvesten in het
  gezuiverde gelo o f: de stichting der universiteit te Leiden. A l moet
  daar weer dadelijk worden bijgevoegd, dat deze hoogeschool, evenmin
  als later de andere, een specifiek gereformeerd karakter heeft ged ra­
  gen en „allerley goede eerlycke ende vrije kunsten ende wetenschappen '
  heeft gediend,— toch ging de drang naar wetenschap hier uit van de
  gereform eerde religie zoo goed als van O ranjes wensch n aar „onder­
  hout der v ry h e y t'. D e — zeker ongewilde — samenwerking tusschen
  religieus-gereform eerde en zedelik-stoïsche geestelijke elementen bij
  den opbloei van een nieuwe beschaving is voortreffelijk gekenschetst
  door WiLHELM 'DtLTHEY ( W e/ianscAauung uncf A n a/yse d es MengcAèn se:i R en aissance antf ReCormah'on): „W elch eine glorreiche
  Blüte erlebte dam als dies einzige freie Gemeinwesen der damaligen
  W elt (de Nederlanden).
   E s ruhte auf der G rundlage eines durch
  H andel und Industrie machtigen Bürgertums, getragen von der aktiven
  reformierten Religiositát. E s gew áhrte den freien Denkern und Schriftstellern zuerst in E uropa eine sichere Zuflucht . . . Leiden wurde die
  erste U niversitát im modernen V erstande; denn d as M aterial
  €iner solchen ist die V erbindung des Unterrichts mit der unabhángigen
  Forschung als ausdrücküchem Z w eck des üniversitats-betriebs."
  D iL T H E Y noemt daarbij, naast den invloed der gereform eerde vroom­
  heid, de Stoisch-natuurrechtelijke gezindheid van mannen als Justus
  Lipsius, G erard V o ssiu s en H einsius. Z oo moge het w aar zijn, wat
  HuiziNGA z e g t ; „O nder de allergrootste namen van hen, die vorm of
  73
  
  gedachte schiepen, is er geen van een ijverig calv in ist: -niet Grotius,
  niet Vondel, niet Rèmbrandt ' (N ecfer/anJs BescA af:n# tn c?e zerenitende eeuw),— even w aar is zeker, dat het voedzame brood van onze
  zeventiende-eeuwsche beschfaving nimmer zou zijn gegeten zonder den
  gist van het gereformeerd christelijk geloof.
  *
  
  *
  
  *
  
  *
  
  G aan wij thans de verhouding van dit geloof en de verschillende
  takken van kunstbeoefening nog kortelijks na.
   D e nauwelijks te overschatten beteekenis ván den Statenbijbel
  voor het geestelijk en literair leven, maar ook voor de gansche neder­
  landsche beschaving werd onlangs, bij zijn eeuwfeest, uitvoerig in het
  licht gesteld (D e 5fafen rerfa/:n g 1637-1937, 1937). In deze bijbelver­
  taling hebben sterke geloofsactiviteit, gedegen humanistische eruditie
  en hartstochtelijke drang tot opvoeding een monument geschapen, dat
  zoowel in de Kerk als in de algemeene cultuur- en literatuurgeschiede­
  nis zijn omgeving beheerscht. W elk een invloed deze vertaling (even­
  als die van Luther en de Engelsche elders) gehad heeft, niet slechts op
  de literatuur in den engeren zin, maar op de taal als zoodanig, behoeven
  wij hier niet uiteen te zetten. Zonder de Statenvertaling waren wij
  vermoedelijk ook aan het spreken gegaan, maar anders dan wij het
  nu doen. En een van de moelijkst te overbruggen afstanden tusschen
  Roomsche en G ereform eerde Nederlanders blijkt meer en meer te zijn
  het feit, dat de eersten van den Statenbijbel den invloed slechts indirect
  konden ondergaan.
  V oor de vorming van de taal moet ongetw ijfeld ook een niet zoo
  heel geringe invloed worden toegeschreven aan de Gereform eerde Litur­
  gie. O nze vaderen hebben hetgeen zij aan de overgeleverde Catholieke
  Liturgie afbraken, trachten te vergoeden door de samenstelling van
  Formulieren voor de verschillende kerkelijke handelingen, als H. A vond­
  maal, H. D oop enz., en Gebeden voor verschillende gelegenheden.
  V an deze liturgische texten zijn de Formulieren ten deele naar Calvijn.
   ten deele naar voorbeelden uit de Palts bewerkt, de gebeden in den
  regel n aar oude catholieke modellen. V eel in deze liturgie is met
  recht classiek geworden; zoo het Avondmaalsformulier en het A vond­
  gebed. In de beste van deze liturgische texten is een gewijdheid, een
  stoerheid en statigheid, tegelijk een concreetheid en precisie van zeg­
  gingskracht bereikt, die aan onze taal niet is voorbijgegaan. M en moet
  bedenken, dat geslacht na geslacht de meeste van deze texten van
  buiten kende en, ten deele, nog kent.
   Dit alles beteekent nu weer niet, dat de directe invloed van het
  Calvinism e op onze literatuur zoo bijzonder groot is geweest. D at
  onze grootste dichter. Vondel, Roomsch is geworden, is zoo ongeveer
  74
  
  het eerste feit, dat hem, die zich zet om na te denken over de verhou­
  ding van onze literatuur en het Christendom, invalt. D at hij echter
  D oopsgezind gew eest is en van deze herkomst, als zooveel N ederlan­
  ders, altijd de signatuur is blijven dragen, wordt minder vaak bedacht,
  maar is niet minder belangrijk (verg. G. BROM, Vonde/s Ge/oo^, 1935;
  F. ScH M iD T D EG ENER, PAoen:'.x; Pem&randi en Vondei, 1942). O ok
  in de Roomsche kerk vond V ondel, daar zij immers „onder het kruis"
  ging, het ideaal der D oopers terug (K . HEEROMA, ProiesfaniscA e poezie
  cfer 16de en 17de eeuw, 1, 1940). O veral in onze literatuur is de humanistisch-christelijke geest, w ars van alle kërkelijk-dogmatische be­
  perking, sterk in het geloof en krachtig in de liefde, steeds machtig
  geweest. W ij vinden dien bij Coornhert en Cam phuysen. Bij den
  laatsten komt het standvastig-lijdzam e van het Doopersche type in den
  ruimsten zin wel zeer schoon u it :
  A l wie godzaliglijk na Christi wil wil leven,
  V erdrukking is zijn lot, 't zij d een of ander tijd.
  Hij is er toe gezet, hij moet er zich toe geven,
  M et C hristo erft geen mens dan die eerst met hem lijdt.
   (T oeverlaat der Rechtveerdigen onder 't N ieuw e V e r­
  bond.)
  W a t V ondel van doopersch roomsch doet worden, is wellicht nog
  meer zijn sterke drang naar de piystieke praal van het Barok, dan een
  verandering van geloofsbesef. Schmidt Degener doet ons den ganschen
  afstand gevoelen, die er ligt tusschen den echt-catholieken hymne Stabat M ater dolorosa en V on d els barokke vertaling Jezus' nat bekrete
  moeder. V ondels grootsche zwier, zijn plechtig gebaar, zijn fel bijtend
  hekelwoord hebben deel aan bijna de geheele zeventiende-eeuwsche
  geestelijke wereld van N ederland : het libertijnsch humanisme, de b a­
  rokke devotie voor een altaar met veel goud, — van C alvijn en de stil
  hartstochtelijke kracht der Gereformeerden hebben zij niets. M aar
  daar w aar V on d els geloof het zuivefst en krachtigst spreekt, rijst zijn
  dichtersfiguur boven alle confessioneele verschillen uit en spreekt hij de
  christelijke taal van alle tijden. Z oo in dat schoonste gedicht ter eere
  G ods, dat in de N ederlandsche taal werd geschreven: W ie is het, die
  zoo hoog gezeten. E n vooral ook in die innige andere Rei, die ein d ig t:
  D e hemel heeft het klein verkoren,
  A l wie door ootmoed wordt herboren
  Die is van 't hemelsche geslacht.
  Het zou echter ook weer te veel gezegd zijn, wanneer men be­
  weerde, dat het Calvinisme geen groote dichters heeft voortgebracht.
   Alleen reeds de naam van Milton is hier voldoende, dien men den puriteinschen D ante zou kunnen noemen. D e grootschheid van zijn vizie,
  75 -
  
  de kracht w aarm ee hij de elementen der geschapen wereld inbouwt in
  den m ajestueuzen vorm van het christeüjk geloof, de dram atische span ­
  ning, w aarin het lot van mensch en duivel verloopt, en vooral ook de
  schoonheid en liefelijkheid van het vers, — staan zeker bij den grooten
  Florentijn niet te zeer achter. — W ij N ederlanders vergaten tot voor
  kort, dat, hadden wij dan ook geen grooten epicus, die bij onzen land­
  aard kwalijk zou passen, wij niettemin een groot calvinistisch dichter
  bezeten hebben: Reviús. Hij is allerminst calvinist in den exclusieven
  zin. Integendeel, hij gevoelt en gelooft catholiek. V a n sommige oudkerkelijke hymnen heeft hij prachtige nederlandsche bewerkingen g e ­
  geven, die eerst ons geslacht in de kerk zingt. En hij moet w aarlijk
  catholiek voelen, die zoo over M aria kan schrijven als R e v iu s:
  G ezegen is de m aagd, de kroon van alle m aagden,
  D en tempel van G ods Zoon en wezenlijke kracht,
  Den schonen dageraad, w aardoor ons nu toelacht
  D e Z onne, daar zo dik de V aderen na vraagden.
  Gelukkig, meer als die, die ooit den Heer behaagden,
  D e zuster van haar kind, de dochter van haar dracht,
  D e bruid van die ze zelf ter wereld heeft gebracht,
  In wiens ontvankenis beid' aard en hemel w aagden ').
  W elzalig zijn voorwaar haar ongeraakte borsten.
  W aarn a de Bronne zelf des levens placht te dorsten.
   W elzalig is de schoot, waarin H ij heeft gerust;
  M aar zalig bovenal zijn zulke, die haar leven
  (G elijk M aria dee) tot zijnen dienst gegeven,
  E n hebben in zijn woord haar hartelijke lust.
  M aar tevens is hij het levend bewijs, dat een echt catholieke g e­
  zindheid zich met w aarachtig gereformeerd geloof laat vereenigen. O f
  w at is er meer typisch calvinistisch gedacht dan het verwijt aan hen,
  die E lia zoeken, terwijl hij opgevaren is, in het gedicht /V e/ne/faarf:
  't V erdw aalde Christendom gaat nog denzelven p a d :
  W an t C hristus is voorlang ten hemel opgestegen.
  N og zoekt men hem alhier op ongebaande wegen.
  O f in een enge slot, o f in een verre land.
  E n meest in brood en wijn, die doch ter rechterhand
  Z ijn s V ad e rs is verhoogd. D aar zoeken hem zijn vrinden,
  En die hem elders zoekt en zal hem nergens vinden.
  ') W ankelden.
  76
  
  Hier is het o f wij C alvijn en het Avondm aalsform ulier hooren
  spreken. E n Luther hooren wij in Gocf .ZoeAren :
  D iogenes met een ontstekenen lantaren
  Zocht mensen op de markt daar duizenden vergaren.
  D ie schimper had wat rec h ts: maar ziet hoe menig zot
  N u bij den hellen dag gaat tastende na G o d :
  N iet bruikende zijn woord om zekerlijk te treden,
  M aar de berookte hons ') van menselijke reden
  D ie hem verwerret in een doolhof zonder end,
  Z oodat van duizenden hem kwalijk een en kent.
   Hier is niets van natuurrecht, niets van humanisme, hier is de
  volle reform atorische paradoxie des geloofs. Het hart van Revius
  vroomheid klopt wel in zijn kerkbesef, en in zooverre is hij toch wellicht
  meer gereform eerd-catholiek dan catholiek-gereformeerd. Dit blijkt in
  d e welbekende versregels over de kerk als aambeeld, m aar niet minder
  in Brancfende B o s :
  H oe komt 'et dát den Bos tot aan den hemel blaket
  E n door zo grotén vier tot asse niet geraket?
  V erw ondert u des niet, o M oze, lieve man,
  W an t G od is in den bos die ze bewaren kan.
  H oe komt 'et dat de kerk als in een oven gloeiet,
  V ervolged, onderdrukt, en even heerlijk bloeiet?
  V erw ondert u des niet, o Christen, want de Heer,
  D e H eer is in zijn k erk : die laat ze nimmermeer.
  (Z ie voor R eviu s: W . A. P. SMtT, D e cf:cAïer R erfu s
  1928).
  De meest N ederlandsche dichter — wanneer hij de meest N eder­
  landsche is, die den N ederlandschen middelmaat het getrouw st repro­
  duceert,— is zeker niet de meest calvinistische, al kan aan zijn recht­
  zinnigheid geen twijfel b estaan : Jacob C ats w as meer moralistisch dan
  dogm atisch aangelegd. En wanneer het calvinisme den hoogsten top
  van onzen P arn assu s niet heeft weten te bereiken, het verdraagt zich
  evenmin met de middelmatigheid.
  H et beste en meest treffende beeld van den invloed van het Chris­
  tendom op de N ederlandsche dichtkunst van den gewonen zeventiendeeeuwer, die geen uitgesproken humanist of calvinist w as, geeft de reli-) dieven!antaarn.
  T.S. 2
  
  77
  
  gieuze poezie van G erbrand A driaansz.
   Holtandscher klank dan in zijn /a a r /:e d :
  
  Brederoo.
  W a a r vinden wi?
  
  H et jaar vernuwt we! aHe jaar,
  AI zingen wij 't nu met elkaar,
  W a t legt daaraan bedreven.
  A ls wij niet in onszelven treen
  En G od de H eer met dankbaarheen
  Het zijne niet en geven?
  D e vrome volgen zijn gebod.
  En gaan uit haar zelf in tot God,
  Om wie zij 't al verliezen.
  M aar t wereldsch volk is zoo verkeerd.
  D at het de Rijkdom meer begeert
  En laten G od vervriezen.
  O zotte menschen als wij zijn,
  H oe oordeelen wij na den schijn
  V an uiterlijke zak en :
  Kwam Christus zichtbaar, bar en bloot
  En bad om huisvest of om brood,
  H ij zouw niet in geraken.
  E lk sluit de poort van zijn gemoed
  V o or G od, het allerhoogste goed,
  Die dat gedoogt met smarten.
  Hij werd ter wereld niet geteeld
  In overvloed van lust en weeld
  M aar in gebroken harten,
  In stallen daar de beestigheid
  D er zonden zijn gansch uitgeleid,
  D aar 't alles is doorluchtig,
  Dezulken lieft hij aldermeest
  E n maakt ze door zijn goede G eest
  In w aarheid recht godvruchtig.
  Die G od uit liefd' en ijver mint,
  Die gaat tot G od, daar hij Hem v in d t:
  D at's in zijn eigen leden.
  Neemt als een bijtjen uw genot,
  E n wilt uw grooten overschot
  A an G ods armen besteden.
   Brederoo w as een eenvoudige Amsterdamsche schilder, die tot d f
  dichtkunst overging, en behalve door zijn schildering van het A m ster­
  damsche leven, in zijn minnedichten groot was. D at zulk een ,.gew oon
  78
  
  artist' deze toonen weet te vinden, spreekt sterker van het Christelijk
  karakter der eeuw dan Revius of Vondel (Z ie v o orts: W . A. SM IT,
  D:c/:fers cfer 7?e/orfnai:e tn cfe zesi:encfe eeuw, 1939).
   *
  
  *
  
  *
  
  ^
  
  W ij zinspeelden er reeds op, dat de groote ,,N ederlandsche" muzi­
  kale traditie na de Hervorming niet is voortgezet en dat het Calvinisme
  hiervoor, zij het slechts zeer ten deele, verantwoordelijkheid draagt. O p
  dit punt is er een geweldig verschil tusschen Duitschland en N ederland,
  tusschen Luthersche en Gereformeerde hervorming. W^j zagen hoe in
  Duitschland de verbazingwekkende, ja ademroovende opbloei van de
  muziek uitgaat van de Hervorming en bij Luther begint. N u mag zeker
  niet gezegd worden, dat Calvijn en het gereformeerd protestantisme
  tegen de muziek als zoodanig gekant waren. In C alvijn s beroemde
  voorrede voor zijn geschrift over den eeredienst blijkt, dat hij de mu­
  ziek in den dienst G ods allerminst missen wil. O ok is bekend w at hij
  gedaan heeft voor den zang van de psalmen op volksmelodieën. T en
  slotte hebben wij aan C alvijn dat meesterstuk van kerkliedboek te
  danken, het G e r e f o r m e e r d e
  P s a l t e r , berijmd door Clément
  M arot en Beza, op muziek gezet door Léon Bourgeois en M aitre Pierre
  (verg. G. VAN DER LEEUW en K . P H . BERNET K EM PER S, BeArnopfe G cscA :eJen:s ran Aei .KerH:ed, 1939). In elementaire kracht, sterken toon,
  vroom vertrouwen worden deze psalmliederen nauw elijks door eenig
  genre van kerkliederen overtroffen en de G eneefsche melodieën dragen
  daartoe zeker niet het minst bij.
   V oor het geestelijk volkslied heeft het Calvinisme dus zeker veel
  gedaan. D e Fransche psalmen zijn echte volksliederen geworden, ook
  ten onzent en zelfs in Duitschland. Z ij hebben den eisch van ..poids et
  m ajesté , door C alvijn aan het kerklied gesteld, de eeuwen door ver­
  vuld. En zelfs de schandelijke wijze, waarop de achttiende en de ne­
  gentiende eeuw de melodieën hebben ontluisterd, heeft den glans van
  het gereform eerde psalmlied niet kunnen verdooven. T han s, nu wij
  het weer in zijn echten staat leeren zingen, blijkt het een meer dan ooit
  levend bezit.
   M aar C alvijn, daarin zeer verschillend van Luther, w as bang voor
  de zelfstandige ontplooiing van de muziek. De polyphone ontwikkeling
  van het koraal, die in D uitschland zulk een hooge vlucht nam en die—
  n aast de ontwikkeling van de dansmelodie — de geheele Duitsche mu­
  ziekgeschiedenis tot en met Bach bepaalde, ontbreekt in het gerefor­
  meerde protestantism e, om dat C alvijn de uitbreiding en ontplooiing van
  de koraal melodie in den eeredienst van den beginne tegenhield. E r is
  wel een gereform eerd kerklied — een van de sch oon ste! — maar geen
  gereform eerde kerkmuziek. Z elfs in Duitschland vindt de jonge Bach
  79
  
  aan een gereformeerd hof geen emplooi voor zijn kerkelijk streven en
  moet zich beperken tot de instrumentale, door de dansmelodie geïnspi­
  reerde muziek. — Het heeft w elisw aar niet ontbroken aan pogingen
  om de prachtige, nu eens stormachtige, dan weer stil schrijdende psalm ­
  melodieën, meerstemmig en contrapuntisch te ontwikkelen — de namen
  van Bourgeois zelf, van Goudimel (die in den Bartholomaeusnacht als
  Hugenoot viel), Claude le Jeune in Frankrijk, Sweelinck ten onzent,
  moeten hier met groote eere worden genoemd. D e invloed van het
  hugenootsche psalter is dan ook én religieus én muzikaal zeer groot
  gew eest. R eeds in de 16de eeuw verschenen er niet minder dan hon­
  derd en acht Fransche uitgaven. Een merkwaardig kaartje op het titel­
  blad van de Duitsche uitgave van Lobw asser, die in de Duitsche landen
  zeer geliefd w as, toont de verspreiding over Frankrijk, Duitschland,
  H ongarije, Skandinavië, Engeland en de N ederlanden, terwijl zelfs
  Italië de psalmen zong.
   A l genoten dus de psalmen een groote populariteit — reeds in
  den aanvang der Hervorming zong geheel Frankrijk ze, ook de Roomsch en ! — en al ontbrak het niet aan pogingen om van hun bloei de
  muzikale vruchten te plukken — van een grooten invloed op de muziek­
  geschiedenis, zooals het Duitsche koraal die in zoo geweldige mate
  had, kon geen sprake zijn. R eeds Bourgeois vierstemmige zettingen
  werden te Genève uit de kerk geweerd en Sweelincks meesterlijke
  Psalm zettingen wortelden zoo weinig in den eeredienst, dat de N eder­
  landsche toondichter Je n Franschen text kon gebruiken. N u moeten
  wij deze muzikale onvruchtbaarheid ook weer niet beschouwen als een
  echt calvinistische ondeugd. Z ij is slechts een bepaald gereformeerde
  vorm van een neiging, die wij ook elders in de kerkmuziek tegenkomen
  en die wij niet anders dan hoogelijk kunnen respecteeren. Calvijn
  wenscht voor het kerklied ter eere G ods de grootste soberheid te be­
  waren, opdat niet de kunst en de exuberantie van de expressie de bid­
  dende uiting van het geloof in den weg zouden staan. Daarom be­
  perkt hij de muziek in de kerk tot het eenstemmig volkslied. En daar­
  in deed hij niet zooveel anders dan de Christelijke kerk reeds gedaan
  had, toen zij het sobere, eenstemmige G regoriaansch tot haar lied bij
  uitnemendheid maakte, en dan zij in onzen tijd weer doet, wanneer zij
  tracht dezen muzikalen vorm althans de geestelijke en liturgische supre­
  matie te verschaffen boven de meerstemmige, contrapuntisch ontplooide
  compositie en wanneer zij dit zoover drijft, dat zij zelfs (al weer juist
  als de oude Gereformeerden) alle instrumentale begeleiding afwijst.
   W an neer wij zien dat er in onzen tijd, zoowel bij de Roomsch-Catholieken als bij de Lutherschen en Anglicanen, een sterke strooming is,
  die voor de kerkmuziek terug wil keeren tot de oorspronkelijke sober­
  heid. dan kunnen wij Calvijn en de Gereform eerde Kerken niet te hard
  vallen over het feit, dat zij den opbloei der muziek hebben tegenge­
  80
  
  houden. A ! blijft het ons spijten, dat de belofte van een Sweelinck niet
  werd vervuld, dat onze N ederlandsche muzikale traditie werd afg e ­
  broken en dat wij geen Schütz of Bach in onze muziekgeschiedenis
  kunnen aanwijzen, — de motieven zijn rechtstreeks uit het geloof ont­
  sprongen en houden misschien eén belofte in, dat, wanneer de gereformoorde kerkmuziek zich eindelijk zal ontvouwen, zij sommige van de
  misslagen van haar zusters elders zal weten te vermijden.
  D at juist in hetgeen gewoonüjk onze bloeitijd w ordt genoemd, ons
  N ederlandsch volkslied afsterft, heeft }. PoLLM A N aangetoond (O n s
  eigen po/Asfi'ecf, 1936). D at het Calvinisme daarbij een zoo beslissende
  rol zou hebben gespeeld als hij beweert, lijkt weinig w aarschijnlijk aan
  wie in het oog houdt, dat de ondergang van ons volkslied slechts een
  moment is in een algemeen Europeesche ontwikkeling die van het volks­
  lied a f naar het kunstlied voert, en dat het Calvinisme ons volkslied nog
  juist vóór zijn ondergang met de prachtige psalmliederen heeft verrijkt.
  En daarm ede niet* alleen. W an t ook het G e u z e n l i e d en de
  liederen van V a 1 e r i u s moeten tot de volksliederen worden gerekend.
  V ooral de eerste geven op onnavolgbare wijze uiting aan hetgeen leefde
  in de harten van het strijdende gereformeerde volk der zestiende eeuw.
   In een lied — om slechts een enkel te noemen — als het volgende zingen
  zoowel de gereform eerde vroomheid als de revolutionnaire kracht, het
  ontluikende nationale besef en de nuchtere koopm anszin:
  Helpt nu uself, soo helpt u Godt
  U yt der tyrannen bandt en slot,
  Benaude N ederlanden!
  G hy draecht den bast al om u strot,
  Rept f!ucks u vrom e*) handen!
  D e Spaensche hoochmoet, vals en boos,
  San t u een b eu del') goddeloos,
  Om u godloos te maecken;
  G ods woord rooft hij door menschengloos ")
  En wilt u t ghe!t ontschaecken.
  So o neemt hij elck syn hooghste g o e t:
  D ie 't W oort, der zielen voedsel soet,
  Om draf niet willen derven,
  Becoopen 't met haer roode bloet
  O f moeten naeckt gaen swerven.
  3) strop.
  *) flinke.
  3) beu).
  *) menscheHjke praat.
  8ï
  
  O Nederland ghy zyt belaen,
  Doodt ende !even voor u sta e n :
  Dient den tyran van Spangien,
  O f volght, om hem te wederstaen,
  Den Prince van Oraengien.
   D at vele van de melodieën der Geuzenliederen, evenals die van
  V alerius, van vreemden oorsprong zijn, doet aan hun Nederlandsch
  karakter niets af. De innige véreeniging van woord en toon heeft bij
  de mooiste liederen van beide soorten aan het lied als zoodanig een
  echt N ederlandsch karakter gegeven, dat den buitenlander dan ook
  terstond opvalt. Bovendien heeft deze eenheid van menig lied een
  w aar meesterstuk gemaakt, als bij voorbeeld van het welbekende AiercArf
  foch Aoe siercA; en het minder bekende Neere' Areere ran ons a/, op het
  beleg van Haarlem. De notaris uit V eere heeft wel zeer gelukkig het
  beste wat in ons volk leefde en leeft, gegrepen. Z ijn dicht is „stellig
  in zijn hoogtepunten een der fierste uitingen van het Nederlandsche,
  juister het H ollandsche en Zeeuw sche nationalisme uit het begin der
  zeventiende eeuw. Bovendien is (het) kenmerkend voor de karakter­
  eigenschappen van den zeventiende-eeuwschen C alv in ist' (P. J.
  M E E R T E N S, in .AJn'aan Va/er:ns* Necfer/ancffscAe GetfencArc/ancA:.
  uitg. W ereldbibliotheek, 1942). N a eeuwen van vergetelheid is V ale­
  rius dan ook o p . weg om als echt volkslieddichter een soort nationaal
  geweten te worden, en wij zijn hem nog nooit zoo dankbaar geweest
  als nu wij in de verdrukking, in de kerk en daarbuiten, ons aan zijn
  woord en toon hebben mogen sterken.
   O verigens moeten wij niet meenen, dat de ondergang van ons
  eigen muziekleven, zoowel van het volkslied als van de groote kunst,
  zich snel heeft voltrokken. In de zeventiende eeuw heerscht een opge­
  wekt en veelal beteekenisvol muzikaal vertier. H et Calvinisme heeft
  dit dan niet bevorderd, gesmoord heeft 't het zeker evenmin. E r werd
  veel gezongen in ons land, men behoeft m aar de schilderijen onzer
  groote m eesters te bezien om den nagalm te hooren. V ele melodieën
  hadden internationale gtldigheid en N ederlandsche dichters schreven
  texten, die w.i.w. in den régel beneden den m aatstaf bleven aan het
  volkslied te stellen, maar toch aan andere m aatstaven meer dan volde­
  den. D e namen Brederoo, H ooft, Starter zeggen genoeg.
  W elisw aar bewoog dit muziekleven zich vrijw el geheel naast het
  Christelijke, kerkelijke, V an de kerk g a at hoe langer hoe minder muzi­
  kale invloed uit. Constantijn H uygens, het veelzijdig genie, oerhollandsch dichter, componist ver boven de m iddelmaat, laat zich in
  zijn monodische liederen door psalmen en geestelijke texten inspireeren.
  M aar hij vindt geen navolging van groote beteekenis. T erw ijl in de
  kerk de geestelijke volkszang degenereert tot wat hij tot voor kort nog
  ,82
  
  w as en som s nog is, en alle andere muziek in den eeredienst zwijgt.
  W an t w eiisw aar waren er de orgels en de voortreffelijke orga­
  nisten, de Sw eelincks vooraan. A an het orgel en vooral aan den orgel­
  kast en het orgelfront hebben onze vaderen veel geld en vee! kunstzin
  besteed. Z o o als in D uitschland de verloren praal van altaren en mis­
  gewaden werd vervangen door de grootsche structuur der kerkmuziek,
  zoo in N ederland door de weidsche pracht van het barokke orgelfront.
   M aar achter dit vaak al te pronkerig, in het G odshuis weinig passende
  front stak een klinkend instrument en speelde een levend kunstenaar.
  Het is niet te veel gezegd, dat het orgel en de organist in de periode van
  het afsterven en den doodsslaap van onze muziek de kiem nog hebben
  bew aard van latere ontwikkeling (zie A. BoUM AN, O nze oude orge/s,
  1944). W elisw aar zweeg het orgel in den eeredienst.
  D e groote
  Sweelinck heeft nimmer in een dienst gespeeld. D e organist w as stad s­
  dienaar. Hij g a f orgelbespelingen op verlangen van den m agistraat,
  veelal tegen den wensch van den kerkeraad in '). Hij speelde na den
  dienst of geheel los daarvan, met speellieden, dus orgel met viool, fluit
  enz. En al geschiedde dit in de kerk, het w as een zuiver wereldlijke
  aangelegenheid. D e jeugd en de beau monde promeneerde onder de
  hooge gewelven, terwijl de organist zijn instrument bespeelde. Het
  waren concerten met onze negentiende-eeuwsche societeits- en parkconcerten te vergelijken. M et dat al hebben deze orgelbespelingen de
  ontwikkeling van de orgelmuziek gew aarborgd en met de muziek­
  colleges gezorgd, dat de muziekbeoefening althans niet geheel stokte.
  De inspiratie w as echter hoofzakelijk wereldlijk en wij mogen niet
  aannemen, dat het „muziekcollege van die gereform eerde religie", dat
  te N ijm egen in 1632 fungeerde, met die religie iets meer dan den naam
  gemeen had (verg. ook D . }. BALFOORT, N ef Aiuzte^/et^en :n /Veder/and
  in de 17de en 18de eeuw, 1938).
  