title: Le suprême hommage
text: Een week
  voor de uitvaart van Albert zorgde een gewelddadige manifestatie van gefrustreerde
  extreem-rechtse oud-strijders in Parijs zelfs voor de val van de regering.886 Ook binnen de UFAC, opgericht als nationalistisch vereniging met een morele missie en met
  als voorzitter kolonel Louis Louveau, groeide in de jaren 1930 het ressentiment tegen
  de regering en het parlement.887 De autoriteiten hadden er dus alles bij te winnen deze
  oud-strijders binnen de grenzen van de democratie en constitutionele monarchie te
  houden. De UFAC werd uiteindelijk een maand na Alberts uitvaart gecompenseerd
  in het aangedane onrecht met een speciale audiëntie van een delegatie bij koningin
  
  2023 Le suprême hommage.indd 147
  
  15/12/2022 10:47
  
  148
  
  le suprême hommage
  
  Elisabeth en een massale parade in de crypte.888 Ook op Astrids uitvaart zorgde de
  organisatorische druk en statusdrang van oud-strijders voor problemen. Achteraf
  werd het aantal oud-strijders dat op een traject van vijf km de haag vormde geschat
  op 60 000.889 Adolphe Max en zijn politiediensten waren niet te spreken over de houding van enkele oud-strijdersdelegaties die de orders van de politie niet opvolgden en
  onrechtmatige plaatsen innamen langs de lijkstoet.890
  Na de Eerste Wereldoorlog deed in België ook het gebruik van het plaatsen van
  de kist, bedekt met de nationale vlag, op een affuit, zijn intrede voor militaire bevelhebbers en nationale helden. In België werd voor de eerste maal een affuit gebruikt
  bij de begrafenissen van gefusilleerde burgers in 1919 en de staatsbegrafenis van luitenant-generaal Leman in 1920.891 In de staatsbegrafenissen van luitenant-generaals
  die volgden op die van Leman in 1928 en 1931 werd de affuit het gebruikelijke middel van militair eerbetoon in de lijkstoet, na eerder gebruik bij het begraven van de
  Onbekende Soldaat in 1922.  De affuit die de kist van Jacques de Dixmude vervoerde
  verwees expliciet naar de Eerste Wereldoorlog met een inscriptie die duidde op het
  gebruik van het artilleriegeschut bij de slag om Passendale (zie illustratie 4.33).892
  Gezien de precedenten was het volkomen logisch dat de ministerraad ook in februari
  1934 besliste om de stoffelijke resten van Albert I, opperbevelhebber van het leger, op
  een affuit te plaatsen (zie illustratie 4.34).893
  
  Illustratie 4.33.: Affuit met stoffelijke resten Alphonse Jacques de Dixmude, 1928 (Foto Jacques
  Hersleven © Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium)
  
  2023 Le suprême hommage.indd 148
  
  15/12/2022 10:47
  
  ‘l e s p o m pe s b o u r g e o ise s e t l e s g r a n d e s fu n ér a i l l e s’
  
  149
  
  Illustratie 4.34.: Affuit met stoffelijke resten koning Albert, 1934 (Foto Jacques Hersleven © Koninklijk
  Instituut voor het Kunstpatrimonium)
  
  N ieuwe massamedia
  Door de groeiende rol van dagbladen in de constructie van koninklijke begrafenissen
  en staatsbegrafenissen als nationale evenementen door middel van dagelijks gedetailleerde berichtgeving en opiniestukken werden de emoties waarover werd gerapporteerd gestimuleerd en dissidente stemmen ietwat onderbelicht. Franstalige bladen
  van verschillende politieke strekking beschreven de uitvaart van Albert I bijvoorbeeld
  als een manifestatie van eenheid, loyaliteit en nationale trots.894 Koninklijke overlijdens werden meer dan ooit media-evenementen waarbij de burgers die zich niet
  aangesproken voelden stilzwegen onder de dominante door de media aangewakkerde
  gemoedstemming. De beschrijving en representatie van de lijkstoet door massamedia
  had hier een belangrijke rol. Via beschrijvingen en foto’s van de massa’s toeschouwers
  langs de lijkstoet en de defilerende oud-strijders werd bijvoorbeeld de dag na Alberts
  uitvaart in de dagbladen de idee van een natie verenigd in rouw ondersteund.895 De
  Belgische dagbladen openden de beschrijving van de lijkstoet van Astrid dan weer
  met beelden van Leopold III die alleen de stoffelijke resten van zijn vrouw volgde, met
  bijhorende emotionele commentaar. In de beschrijvingen werd het lijden van de jonge
  vorst geaccentueerd om zo de emoties van de lezer aan te spreken.896
  
  2023 Le suprême hommage.indd 149
  
  15/12/2022 10:47
  
  150
  
  le suprême hommage
  
  La Dernière Heure publiceerde reeds voor de Eerste Wereldoorlog foto’s van lijkstoeten op haar voorpagina, zoals die van Paul Janson, omdat ze in 1906 investeerde
  in druktechnieken voor foto’s.897 Na de oorlog verschenen foto’s van lijkstoeten van
  prominente figuren in meerdere Belgische dagbladen.  De lijkstoeten van staatsmannen en koninklijke figuren in het interbellum werden
  op massale schaal onderwerp van film- en radioreportages. Met de snelle verkondiging van het overlijden van Albert en Astrid en de gesproken reportages over de uitvaartplechtigheden van beide koninklijke figuren bewerkstelligde de radio in België
  een directe band tussen het volk en de monarchie, zoals rond dezelfde periode ook
  gebeurde na het overlijden van George V in Engeland.901 Op het moment dat koning
  Albert het leven liet, telde België reeds om en bij de 460 000 radiotoestellen en werd
  veel van de zendtijd door het Nationaal Instituut voor Radio-Omroep (NIR) besteed
  aan reportages en journaals.902 De uitvaartplechtigheden van Albert en Astrid werden onderwerp van speciale gesproken reportages. Verschillende reporters van het
  gesproken dagblad namen in de twee landstalen op beide golflengten van het NIR
  plaats op verschillende punten tussen het paleis en de kerk te Laken en becommentarieerden de verschillende fases van de lijkstoeten.903 De belangrijkste reporter voor de
  Franstalige radioreportages in 1934 en 1935 was ongetwijfeld Théo Fleischman. Deze
  had het professionele gesproken dagblad een tiental jaar voor de uitvaartplechtigheden van Albert en Astrid praktisch uitgevonden in België.904
  De radioreportages van de lijkstoeten sterkten niet enkel een gemeenschapsgevoel
  op nationale schaal. In de jaren 1930 werden grote technische vorderingen gemaakt
  in de radiotelefonie die internationale radio-uitzendingen mogelijk maakten.905 Niet
  enkel Belgen maar ook Fransen, Nederlanders en burgers uit heel wat andere Europese landen konden in 1934 en 1935 het geluid van de paarden, soldaten, de rouwklokken en de woorden van aartsbisschop Van Roey aanhoren. De kortegolfzender
  te Ruiselede verzorgde zowel in 1934 als in 1935 de uitzending naar Latijns-Amerika
  en Belgisch Congo.906 De lijkstoet van Albert werd ook door de twee grootste Amerikaanse netten, met zetels in New York, in de ether gezonden, ondanks de verschillende
  
  2023 Le suprême hommage.indd 150
  
  15/12/2022 10:47
  
  ‘l e s p o m pe s b o u r g e o ise s e t l e s g r a n d e s fu n ér a i l l e s’
  
  151
  
  tijdzone.  Een correspondent in Londen was verbonden met het trans-Atlantische
  radiocircuit en vertaalde de Franse reportages van Fleischman en zijn collega’s in het
  Engels op een apart kortegolf-circuit.907 Voor de begrafenis van de Zweedse Astrid
  werkte het NIR samen met de Zweedse omroepvereniging om een Zweedse reportage
  rechtsreeks vanuit Brussel te kunnen verzorgen voor de Zweedse luisteraars.908 Burgers die de lijkstoeten van Albert en Astrid honderden en duizenden kilometers buiten Brussel in hun huiskamer met een luisterend oor mee volgden, waren zich bewust
  dat miljoenen anderen hetzelfde deden. Dit sterkte wereldwijd onder de bewonderaars van de Belgische koning(in) een imaginair gevoel van gemeenschap met andere
  luisteraars en een emotionele band met de Belgische koninklijke familie.909 Volgens
  de Belgische gezant in Stockholm waren de straten in de Zweedse hoofdstad op de
  dag van Astrids uitvaart zelfs verlaten en leek het alsof iedereen zich binnen voor het
  radiotoestel schaarde.910 Voor de uitvaartplechtigheden van Albert en Astrid werd het
  normale zendschema met de wekelijkse bijdragen van verzuilde omroepverenigingen
  op het NIR onderbroken. In 1938 zonden de socialistische omroepverenigingen aan
  beide kanten van de taalgrens gesproken reportages uit van de uitvaartplechtigheden
  van de socialistische ministers van staat Edward Anseele en Émile Vandervelde.911
  Naast de radio werden filmjournaals en gelegenheidsactualiteiten, gespeeld voor
  de film of vertoond in cinema’s gespecialiseerd in actualiteitsfilms, een integraal deel
  van de massacultuur in het interbellum. België telde in vergelijking met de buurlanden dan ook een hoog aantal bioscopen in de jaren 1930.912 In de jaren 1920 en 1930
  was de markt van de filmjournaals erg levendig in België en in handen van Franse en
  Amerikaanse firma’s.913 Van de lijkstoeten van generaal Leman, kardinaal Mercier en
  generaal Bernheim in Brussel werden filmbeelden gedraaid door de Franse filmproducent Pathé.914 Op het moment dat koning Albert stierf, werden in België wekelijks
  vijf gesonoriseerde filmjournaals verdeeld, drie Franse en twee Amerikaanse: Eclair
  Journal, France Actualités, Pathé Journal, Fox Movietone en Paramount News.915 Naast
  de uitvaart van Albert werden ook beelden van de plechtige uitvaart en lijkstoet van
  koningin Astrid en (inter)nationaal socialistisch leider Émile Vandervelde in de Belgische hoofdstad als item opgenomen in deze vijf filmjournaals.916 De lijkstoeten van
  Albert en Astrid waren onderwerpen van enig belang in de Franse en Angelsaksische
  filmjournaals die in België en andere landen werden vertoond en ook het onderwerp
  van heuse gelegenheidsactualiteiten.  De partij vroeg aan de sociaal bewogen documentaire- en filmmaker Henri Storck
  om een documentairefilm te maken van de uitvaart van de socialistische staatsman.
  De film werd zes weken na de begrafenis vertoond tijdens een door de partij georganiseerde herdenkingsplechtigheid ter ere van Vandervelde in het Paleis voor Schone
  Kunsten.923
  
  De lijkdienst-requiemmis(sen)
  De passage in de kerk
  Over wat zich bij de uitvaart van politieke elites in de periode 1830-1940 binnen de
  muren van de kerk afspeelde, werd niet uitgeweid in de beschrijvingen in dagbladen,
  in tegenstelling tot de lijkstoet die wel veel aandacht kreeg in de pers. De katholieke
  liturgie voor een dodenmis lag immers sinds eeuwen vast en veranderde niet tussen
  de standaardisering in 1570/1614 onder Pius V en de tweede helft van de 20e eeuw
  (zie hoofdstuk 2).924
  Ondanks de continuïteit in liturgie varieerde de impact van katholieke requiemmissen binnen ‘la mort bourgeoise’ naargelang het kerkgebouw (kathedraal of dorpskerk), de status van de overledene en de kwaliteit van de klerikale en muzikale begeleiding. Zo was decoratie van de kerk en de hoeveelheid kaarsen afhankelijk van de
  
  2023 Le suprême hommage.indd 152
  
  15/12/2022 10:47
  
  ‘l e s p o m pe s b o u r g e o ise s e t l e s g r a n d e s fu n ér a i l l e s’
  
  153
  
  status en het financiële vermogen van de familie (zie hoofdstuk 1).925 Dit zien we
  duidelijk in de organisatie en vormgeving van de lijkdiensten voor de deken van de
  katholieke fractie in de Kamer, Barthélémy Dumortier, in 1878 en zijn liberale tegenhanger Charles Rogier in 1885. Beide staatsmannen kregen een plechtige begrafenis.
   De familie van Dumortier koos aanvankelijk voor een lijkdienst in de Sint-Kwintenskerk te Doornik. Het kapittel van de kathedraal van Doornik wenste echter het aandeel van Dumortier in de restauratie van de kathedraal te eren door aan de familie een
  grandioze dienst te bieden. In de kathedraal werd een katafalk, omringd door kaarsen, opgesteld. De ruimtes voorbehouden voor de familie, de koninklijke vertegenwoordiger en de ministers werden ingekleed met zwarte stof. Ook de treden van het
  altaar en het koor waren gedecoreerd met zwarte tapijten. Bisschop Edmond Dumont
  verzorgde de laatste gebeden en de deken van het kapittel sprak de preek/lijkrede
  uit.926 Zeven jaar later werd voor de staatsbegrafenis van Rogier in de Sint-Michiels
  en Sint-Goedelekerk een katafalk met een hoogte van zes meter geplaatst en omringd
  door kaarsen. De regering had beslist de lijkdienst niet te laten plaatsvinden in de
  parochiekerk van Rogier927 maar in de prestigieuze Sint-Michiels en Sint-Goedelekerk. Er waren in totaal zestig geestelijken verzameld en voor de verlichting tijdens
  de dienst werd maar liefst 2500 pond kaarswas opgebrand.928 De dienst werd voorgegaan door de deken van de collegiale kerk en aartsbisschop Petrus Goossens nam de
  absoute waar op het einde van de dienst.929
  De lijkdiensten voor Dumortier en Rogier wijzen op het belang van de passage van
  de stoffelijke resten van hoogwaardigheidsbekleders in de kerk binnen ‘la mort bourgeoise’, met een uitgebreide rouwversiering, het gebruik van een katafalk en deelname
  van het episcopaat. In de loop van de middeleeuwen werd het gebruikelijk om zwarte
  doeken bij de ingang van de kerk en in het priesterkoor te hangen om een sombere
  sfeer te bewerkstelligen.930 Tijdens requiemmissen in 19e-eeuws België werd het altaar
  vaak bekleed met ornamenten die naar de dood verwezen.931 Sinds de tweede helft
  van de middeleeuwen werd de doodskist op een katafalk onder een baldakijn verborgen bij de elites. Een katafalk was een met een baarkleed beklede en met kaarsen omgeven stellage. Dit gebruik bleef bewaard in de 19e en 20e eeuw bij belangrijke
  rouwceremonies.932 Net als tijdens de barok was het gebruik van katafalken vooral bij
  koninklijke uitvaarten indrukwekkend.  De kleine kist van de piepjonge kroonprins
  Louis-Philippe werd in 1834 reeds onder een baldakijn met koninklijke wapenschilden geplaatst tijdens de lijkdienst in de Sint-Michiels en Sint-Goedelekerk (zie illustratie 4.35).933
  De lijkdiensten voor Dumortier en Rogier geven ook aan dat voor belangrijke
  hoogwaardigheidsbekleders de ceremonie van de absoute, de laatste gebeden en het
  besprenkelen van de kist met wijwater (zie hoofdstuk 7), aan het einde van de dienst
  kon verzorgd worden door de bisschop of aartsbisschop, ook al werd de mis opgedragen door een parochiepriester of deken. Meervoudige absouten waren eigen aan
  
  2023 Le suprême hommage.indd 153
  
  15/12/2022 10:47
  
  154
  
  le suprême hommage
  
  pompeuze begrafenissen met meerdere geestelijken.934 Sinds de uitvaart van prins
  Boudewijn in 1891 werden de lijkdiensten bij katholieke koninklijke en prinselijke begrafenissen op eenzelfde dag opgesplitst tussen de kerk van Sint-Michiels en
  Sint-Goedele en de Onze-Lieve-Vrouwekerk te Laken. De lijkstoet trok in de volgorde
  waarmee hij vertrokken was na een requiemdienst in Sint-Goedele naar de inmiddels afgewerkte nieuwe kerk van Laken. In Laken werden dan enkel nog de absouten
  gebracht door de aartsbisschop voor de afdaling in de crypte, nadat de laatste gebeden
  eerder ook al waren gezongen in de Sint-Michiels en Sint-Goedelekerk.935
  
  Illustratie 4.35.: ‘Katafalk met baldakijn en kist met de stoffelijke resten van prins Louis-Philippe in de
  Sint-Michiels en Sint-Goedelekerk voor lijkdienst op 24 mei 1834’, lithografie (Prentenkabinet)
  
  2023 Le suprême hommage.indd 154
  
  15/12/2022 10:47
  
  ‘l e s p o m pe s b o u r g e o ise s e t l e s g r a n d e s fu n ér a i l l e s’
  
  155
  
  In de eerste helft van de 19e eeuw was het bij elites gebruikelijk om na de teraardebestelling nog kerkelijke requiemdiensten voor de rust van de ziel te organiseren,
  dagen en soms weken na de uitvaart. Requiemmissen werden inderdaad niet enkel
  gecelebreerd op de dag van de begrafenis. Het ging hier niet om de liturgisch erkende
  namissen op de derde, zevende en dertigste dag na het overlijden, maar om plechtige
  diensten die even verzorgd of plechtiger waren dan de uitvaartmissen. Het gebruik
  van kerkdiensten op dagen na de begrafenis was eeuwenoud en werd in de 19e en eerste helft van de 20e eeuw gehandhaafd om een publiek te bereiken dat niet bij de uitvaartmis aanwezig was en om een sobere en intieme uitvaart te compenseren.  Zowel
  motieven van prestige als traditie speelden hier ongetwijfeld mee.936
  In dezelfde kerken als waar de requiemmis in aanwezigheid van de kist had plaatsgevonden of elders, bijv. in kerken bij de begraafplaats met het familiegraf, werden
  nieuwe requiemdiensten georganiseerd voor een elitair publiek. De tweede requiemdienst voor Gents burgemeester Joseph van Crombrugghe in 1842 ging door in de
  Sint-Baafskathedraal.937 Ook voor Brussels burgemeester Nicolas-Jean Rouppe vond
  in 1838 enkele dagen na zijn uitvaart een tweede kerkdienst plaats in de gedecoreerde
  Sint-Jan-Baptist-ten-Begijnhofkerk in aanwezigheid van vijf ministers.938 Enkele jaren
  later werd voor Bergens Kamerlid Auguste Duvivier in Brussel kort na zijn begrafenis een dienst georganiseerd met een uitgebreid versierde katafalk waarop naast de
  familie ook heel wat parlementairen en de burgemeester van de hoofdstad aanwezig waren.939 Na dergelijke plechtige requiemdiensten voor welgestelden werden ook
  meermaals broden uitgedeeld aan de behoeftigen vanuit de opvatting dat de doden
  geholpen kunnen worden door goede werken en vanuit liefdadigheid als eerbetoon
  aan figuren die een rol speelden in de armenzorg.940
  Het gebruik van latere plechtige requiemmissen doofde niet uit in de tweede helft
  van de eeuw en in het interbellum. Dit blijkt uit de plechtige requiemdiensten zonder
  de stoffelijke resten, maar in aanwezigheid van het episcopaat en andere hoogwaardigheidsbekleders, voor verschillende generaties katholieke staatsmannen zoals Félix
  de Mérode, Jules Malou, Jules d’Anethan, Auguste Beernaert en Charles Woeste.941
  Ook de twee liberale Brusselse burgemeesters die in de jaren 1860 kerkelijk werden
  begraven, Charles de Brouckère en André Fontainas, kregen enkele dagen na hun
  uitvaart, waarbij de passage in de kerk hoogstwaarschijnlijk enkel werd beperkt tot
  de absoute, een tweede volwaardige kerkdienst.942 De Brusselse Algemene Raad der
  Godshuizen en Hulp regelde naar aanleiding van deze latere requiemdiensten voor de
  Brouckère en Fontainas speciale uitdelingen van 10 000 broden voor de behoeftigen
  van de hoofdstad. Deze brooduitdelingen gebeurde via de liefdadigheidscomités.943
  Bij het overlijden van leden van de koninklijke familie vonden dergelijke plechtige kerkdiensten, met een katafalk zonder de kist, plaats in de Sint-Michiels en SintGoedelekerk. Koningin Louise-Marie vroeg in haar testament om een sobere begrafenis en het geld voor ‘nutteloos praalvertoon’ te schenken aan de armen.944 Toch
  
  2023 Le suprême hommage.indd 155
  
  15/12/2022 10:47
  
  156
  
  le suprême hommage
  
  besliste de regering en het hof om in oktober 1850 een tweede dodenmis te organiseren om de kleinschalige mis in Laken, waar de koningin wenste begraven te worden, te compenseren.  Verder werd de in zwart getooide kerk verlicht met duizenden kaarsen op enorme lusters. De decoratie en katafalk werd uitgebreid beschreven in de pers en vereeuwigd in
  het lithografisch album van Géruzet (zie illustratie 4.36).949 Kort na de sobere uitvaart
  van kroonprins Leopold in 1869 werd net als bij Louise-Marie een plechtigheid in
  de Sint-Michiels en Sint-Goedelekerk gehouden vanuit overheidswege. Alle officiële
  instanties werden hiervoor net als in 1850 uitgenodigd. Net als bij Louise-Marie werd
  op deze tweede officiële dienst veel aandacht besteed aan een grandioze decoratie, uitgewerkt door een architect met naam, met luchters en een magnifieke katafalk met
  kroon.950
  Bij het overlijden van leden van de Belgische koninklijke familie werden ook in
  buitenlandse steden met een aanzienlijke Belgische gemeenschap in de weken volgend
  op het overlijden (onofficiële, niet door de Belgische staat gefinancierde) herdenkingsmissen georganiseerd door lokale comités. Op de dag van de requiemmis voor LouiseMarie in Sint-Goedele op 24 oktober 1850 werd in de kerk van Saint-Roch in Parijs
  een mis opgedragen ter ere van de koningin met de steun van de Belgische gezant
  Firmin Rogier. De mis vond plaats in een gevoelig politiek klimaat met de ambitieuze
  Louis Napoleon aan het hoofd van de Tweede Republiek.951 In 1869, 1891, 1902 en
  1909 werden voor de Belgen in Rome in de Sint-Juliaan-der-Vlamingenkerk, sinds
  
  2023 Le suprême hommage.indd 156
  
  15/12/2022 10:47
  
  ‘l e s p o m pe s b o u r g e o ise s e t l e s g r a n d e s fu n ér a i l l e s’
  
  157
  
  Illustratie 4.36.: ‘Interieur Sint-Michiels en Sint-Goedelekerk tijdens requiemdienst koningin
  Louise-Marie, 24 oktober 1850’, lithografie uit Géruzet, Funérailles de S. A. R. Louise-Marie (Universiteitsbibliotheek Gent)
  
  2023 Le suprême hommage.indd 157
  
  15/12/2022 10:47
  
  158
  
  le suprême hommage
  
  1842 de nationale Belgische kerk te Rome, requiemmissen gehouden voor het zielenheil van de prinsen Leopold en Boudewijn en voor Marie-Henriette en Leopold II.952
  Ook op dergelijke missen werd gebruik gemaakt van katafalken versierd met een
  kroon.
   Het gebruik van immense kafalken voor koninklijke requiemmissen verwees
  naar een barokke mis-en-scène die hoogtij vierde in de 17e eeuw onder de jezuïeten.953 Dergelijke monumentale theatraliteit tijdens een dodenmis was niet enkel eigen
  aan katholieke diensten, maar deel van een bredere Europese 19e eeuwse gevoeligheid voor funeraire praal na het overlijden van nationale symboolfiguren. Zo werd
  niet lang na Louise-Maries uitvaart de Londense St Paul’s Cathedral uitbundig gedecoreerd voor de uitvaart van de eerste Hertog van Wellington, staatsman en militair
  leider Arthur Wellesley.954 Ook de protestantse rouwdienst voor Leopold I in 1865
  moest net als bij de Hertog van Wellington in 1852 indruk maken op de natie en de
  verzamelde buitenlandse vertegenwoordigers en prinsen. De Vlaamse architect Louis
  de Curte, gespecialiseerd in de restauratie van rooms-katholieke kathedralen en kerken, werd in 1865 door de regering gevraagd om een rouwkapel/tijdelijke tempel te
  ontwerpen voor de protestantse rouwdienst die zou plaatsvinden tegenover de oude
  kerk van Laken.955 De Curte werkte een allegorische decoratie uit met vier kolossale
  beelden die een scepter en een zwaard, een palmtak (symbolen van gerechtigheid en
  vrede), een koningskroon en burgerkroon vasthielden, en een verlichting met graflantaarns en kroonluchters.956 Het moment waarop predikant Ernest-Henri Vent in de
  tijdelijke tempel een laatste lijkrede hield voor de sarcofaag met de kist van Leopold
  werd vanuit verschillende gezichtspunten in gravures vereeuwigd in buitenlandse
  geïllustreerde weekbladen en de Belgische albums van Louis-Joseph Ghémar en Jules
  Géruzet (zie illustratie 4.37).957
  Hoe evolueerde deze plechtige omkadering van kerkdiensten in het interbellum?
  Na de Eerste Wereldoorlog stonden ook de plechtige kerkdiensten in de Sint-Michiels
  en Sint-Goedelekerk bij koninklijke begrafenissen en staatsbegrafenissen, net als de
  lijkstoeten, onder invloed van de patriottische dodencultus rond de Eerste Wereldoorlog. Er was niet zozeer sprake van een versobering maar wel van andere accenten. Kleuren van de geallieerde strijdmachten werden in de Sint-Goedelekerk voor
  de lijkdienst voor koning Albert aangebracht aan het altaar. Op de katafalk rustte
  geen kroon maar een met lauweren versierde helm en militaire mantel.  Zowel voor
  Albert en Astrid als bij de lijkdiensten voor luitenant-generaals zoals du Michel Faing
  d’Aigremont, Gillain en Jacques de Dixmude werd in de Sint-Goedelekerk de Brabançonne uitgevoerd.958 Na de oorlog kregen ook ‘associations patriotiques’ een plaats
  na de dragers van een decoratie in de Leopoldsorde in de officiële plaatsingschema’s
  voor de Sint-Goedelekerk.959
  Hoewel in het interbellum een einde kwam aan de vooroorlogse theatrale vormentaal met gigantische door architecten ontworpen rouwkapellen en katafalken,
  
  2023 Le suprême hommage.indd 158
  
  15/12/2022 10:47
  
  ‘l e s p o m pe s b o u r g e o ise s e t l e s g r a n d e s fu n ér a i l l e s’
  
  159
  
  Illustratie 4.37.: ‘Lijkrede in tempel te Laken voor Leopold I’, plaat 9 uit Ghémar Frères, Funérailles de
  S.M. Léopold Ier (Universiteitsbibliotheek Gent)
  
  Illustratie 4.38.: Persfoto interieur
  Sint-Michiels en Sint-Goedelekerk
  voor lijkdienst kardinaal Mercier,
  1926 (Bibliothèque nationale de
  France)
  
  2023 Le suprême hommage.indd 159
  
  15/12/2022 10:47
  
  160
  
  le suprême hommage
  
  werden voor de lijkdienst in Sint-Goedele voor aartsbisschop Mercier nog steeds grote
  bedragen gespendeerd aan rouwdecoratie en kaarsen (zie illustratie 4.38). De requiemmis voor Albert werd in de Sint-Michiels en Sint-Goedelekerk dan weer gezongen
  door maar liefst 250 zangers van het Sint-Romboutskoor.960 Ook bij de uitvaart van
  koningin Astrid werd de Sint-Michiels en Sint-Goedelekerk getransformeerd tot een
  ‘statig rouwhuis’ met rouwdoeken, trofeeën, kaarspiramiden en een hoge katafalk.961
  Wat betreft de missen in het buitenland voor Albert zagen de Belgische diplomaten te Rome en Berlijn het in 1934 als een morele en patriottische plicht om dure
  requiemmissen te organiseren ter ere van de ‘koning-soldaat’.962 In de kathedraal van
  Westminster te Londen en de Notre-Dame te Parijs werden in de jaren 1920 en 1930
  voor de meest bekende en populaire naoorlogse Belgische figuren, kardinaal Mercier
  en koning Albert en koningin Astrid, prestigieuze katholieke requiemmissen georganiseerd met duizenden aanwezigen en hooggeplaatste genodigden zoals de Franse
  president. Voor Albert en Mercier speelde de oorlogsherinnering ook in deze ceremonies een bepalende rol.  Voorrang en muziek
  Net als bij de plaats in de stoet zorgde de plaatsverdeling tussen verschillende vertegenwoordigers in de kerk op protocollair vlak bij nationale en officiële requiemmissen voor hoofdzorgen bij de organisatoren door statusdrang en eergevoel onder de
  
  2023 Le suprême hommage.indd 160
  
  15/12/2022 10:47
  
  ‘l e s p o m pe s b o u r g e o ise s e t l e s g r a n d e s fu n ér a i l l e s’
  
  161
  
  genodigden.966 Het Napoleontische decreet rond voorrang uit 1804 werd in België
  als basis genomen en aangepast naargelang de noden. Voor officiële plechtigheden
  in de Sint-Michiels en Sint-Goedelekerk beschikte de minister van Binnenlandse
  Zaken niet over een koninklijk besluit of ministerieel besluit. Er werd steeds gekeken naar de omstandigheden en precedenten.967 De plaatsingschema’s voor officiële
  plechtigheden in de Sint-Michiels en Sint-Goedelekerk waren dan ook aan verandering onderhevig.968 In het bijzonder de onderlinge verhouding tussen diplomaten was
  naarmate het systeem van permanente vertegenwoordiging vorm kreeg reeds eeuwenlang het onderwerp van symbooldiscussies.969 De requiemmis in de Sint-Michiels
  en Sint-Goedelekerk op 24 oktober 1850 voor Louise-Marie zorgde voor een discussie tussen regeringsleider Rogier en de minister van Buitenlandse Zaken Constant
  d’Hoffschmidt rond de plaats van Belgische diplomaten ten aanzien van het buitenlands diplomatiek korps.970 Bij de uitvaart van Charles Rogier werd de speciale plaats
  voor de gemeenteraad van Sint-Joost-ten-Node in het koor vóór de Senaat dan weer
  aangevochten door de parlementsvoorzitters.971
  De requiemmis werd in de 19e eeuw meerdere malen op muziek gezet door getalenteerde Belgische componisten omdat men met het klassieke genre aan prestige kon
  winnen binnen een patriottisch, officieel kader, zoals bij de jaarlijkse herdenkingen
  van de gesneuvelden van de Belgische Revolutie in september. Orangist CharlesLouis Hanssens werd bijvoorbeeld in 1837 gerehabiliteerd dankzij een compositieopdracht van de Belgische staat voor een requiem voor de slachtoffers van de revolutie
  van 1830. Het requiem dat François-Auguste Gevaert schreef naar aanleiding van het
  overlijden van zijn leraar Mengal werd opgevoerd bij de Septemberfeesten van 1853,
  1856, 1867 en 1868.  Peter Benoits vernieuwende requiem werd in september 1863
  uitgevoerd.972
  Welke requiems werden nu tot uitvoer gebracht bij koninklijke begrafenissen? In
  Brussel had men rond het midden van de 19e eeuw veel meer dan in Londen oog voor
  de krachtige rol van muziek tijdens een koninklijke uitvaartceremonie.973 Op de lijkdienst voor Louise-Marie in de kerk van Laken op 17 oktober 1850 werd het requiem
  van de Belgische componist Joseph-François Snel gezongen door 50 zangers onder
  leiding van de kapelmeester van de kerk.974 Op de dodenmis in de Sint-Goedelekerk
  een week later werd speciaal voor de gelegenheid het requiem van hofcomponist en
  directeur van het conservatorium, François-Joseph Fétis, opgevoerd, met als dirigent
  de nieuwe kapelmeester van de collegiale kerk, Joseph Fischer. Fétis had het requiem
  ongetwijfeld reeds klaarliggen als kapelmeester van Leopold I. Er werd duidelijk veel
  zorg besteed aan de muziek met een repetitie op voorhand waarop de pers was uitgenodigd. De binnen- en buitenlandse pers was achteraf vol lof over het requiem
  van Fétis. Een Italiaanse tenor bracht een solo en Fétis koos voor een opmerkelijke
  bezetting van enkel orgel en koperinstrumenten.975 Fétis dirigeerde bijna 20 jaar later
  in de kerk te Laken zelf een dertigtal muzikanten voor de uitvoering van delen van
  
  2023 Le suprême hommage.indd 161
  
  15/12/2022 10:47
  
  162
  
  le suprême hommage
  
  zijn requiem op de lijkdienst van prins Leopold in 1868.976 Fischer dirigeerde enkele
  dagen nadien op de officiële rouwdienst voor de kleine prins in de Sint-Michiels en
  Sint-Goedelekerk de uitvoering van Hanssens’ requiem voor de slachtoffers van de
  revolutie van 1830.977
  In 1875 werd door een leerling van Fétis, Alfred Tilman, een requiem gecomponeerd naar aanleiding van de 25e verjaardag van het overlijden van koningin
  Louise-Marie. Delen van dit requiem werden opgevoerd op de plechtige requiemmis
  voor Jules Malou in Sint-Joost-ten-Node in 1886 en de lijkdienst van prins Boudewijn
  in de Sint-Michiels en Sint-Goedelekerk in 1891.978 Op de uitvaartdienst van Charles
  Rogier in 1885 werd het volledige requiem van Fétis’ opvolger aan het hoofd van het
  conservatorium, François-Auguste Gevaert, uit 1853 opgevoerd.  Op de begraafplaats sprak de priester een laatste gebed uit en werd wijwater op de
  kist gesprenkeld.982 Aan het graf konden eventueel nog lijkredes gehouden worden.983 Daar waar de rooms-katholieke uitvaartliturgie in de 19e en eerste helft van de
  20e eeuw stoelde op een eeuwenoude geüniformeerde traditie (zie hoofdstuk 2), was
  de cultuur van het begraven van stoffelijke resten in daartoe voorziene ruimtes aan
  een enorme verandering onderhevig in diezelfde periode. Ze werd deel van een ruimtelijke dodencultus met individuele en identificeerbare graven en grafmonumenten
  voor gewone burgers, gewoontes die lijnrecht tegenover die van het Ancien Régime
  stonden.984
  
  2023 Le suprême hommage.indd 162
  
  15/12/2022 10:47
  
  ‘l e s p o m pe s b o u r g e o ise s e t l e s g r a n d e s fu n ér a i l l e s’
  
  163
  
  Begraafplaatsen buiten de stadsmuren en parochiale kerkhoven
  De parochiekerk en het omringende kerkhof vormden sinds de middeleeuwen een
  gewijde grondeenheid waarbij het begraven van de afgestorvene binnen of rond de
  kerk een fysieke en spirituele band tussen de levenden en de doden tot stand bracht.985
  Gedurende eeuwen wensten nobele katholieke families in de kerk begraven te worden
  vanuit het geloof in de weldaden van fysieke nabijheid waarbij ze konden genieten
  van de gebeden en de nabijheid van relieken van heiligen. In het kerkhof rond de
  kerk wenste men zo dicht mogelijk bij de kerkmuren te liggen. Het merendeel van
  de lijken werd niettemin in gemeenschappelijke kuilen gelegd, nauwelijks bedekt
  met aarde. Daarbij was het kerkhof ook nog eens vaak een ruimte die dienstdeed als
  marktplaats.986 In de 18e eeuw kwam er een bewustwording van de kwalijke effecten
  van deze kerkhoven als onhygiënische broeihaarden. Overheden traden op en zorgden voor het ontstaan van buitenstedelijke begraafplaatsen vanaf het midden van de
  18e eeuw. Op sommige plaatsen, zoals in Leuven, daalde het begraven in kerken reeds
  voor de centrale overheden maatregelen troffen. De jaren 1750-1804 waren een essentiële periode waarin de ruimtelijke en fysieke band tussen kerken, steden en begraafplaatsen werd verbroken en geherdefinieerd.987 De geschiedenis van de moderne
  begraafplaats in de Zuidelijke Nederlanden begint met het edict van keizer Jozef II in
  1784. In de Oostenrijkse Nederlanden verbood Jozef II, in navolging van Louis XVI
  (1776), op 26 juni 1784 het begraven in kerken of kapellen en in de nabijheid van
  woonkernen.  Toen de Belgische Revolutie uitbrak was de Robermont-begraafplaats de enige overgebleven begraafplaats voor alle Luikenaars en deze voorzag aparte secties voor protestanten en joden, zoals op de Gentse, Brusselse en Antwerpse parochiale begraafplaatsen (zie illustratie 4.39).994
  Met het keizerlijk decreet van 12 juni 1804 (23 prairial XII) werd door het Napoleontische bestuur een einde gemaakt aan de anonieme massagraven van het Ancien
  Régime en kregen individuen het recht een concessie/grondvergunning te kopen voor
  een (familie)graf met de mogelijkheid er een monument/grafteken op te richten. Het
  decreet had niet enkel een hygiënische draagwijdte maar ook een morele dimensie
  en gaf ruimte aan een nieuwe dodencultus in de door Franse troepen bezette delen
  
  2023 Le suprême hommage.indd 164
  
  15/12/2022 10:47
  
  ‘l e s p o m pe s b o u r g e o ise s e t l e s g r a n d e s fu n ér a i l l e s’
  
  165
  
  van Europa, waaronder het huidige België.995 De moderne Belgische begraafplaats
  draagt dus de erfenis in zich van zowel een 18e-eeuws beleid van verlicht despotisme als van de 19e-eeuwse verspreiding van de Napoleontische regelgeving en
  behoort daarmee tot een continentaal model. In de Angelsaksische wereld speelde de
  vrije markt een grotere rol in de moderne begraafplaats en intervenieerde de Staat
  veel later.996 Engeland volgde niet direct in de continentale evolutie van begraafplaatsen buiten de stadsmuren. In de jaren 1830 en 1840 waren stedelijke Engelse
  ‘churchyards’ nog erg onaangename en ziekteverwekkende plekken. Er werden in
  de jaren 1830-1840 verschillende succesvolle en hygiënische begraafplaatsen opgericht door ‘joint-stock’-companies buiten Londen. Kensal Green was de eerste. Deze
  begraafplaatsen hadden echter geen plaats voor het proletariaat. De Engelse kerkhoven in de stad werden het onderwerp van toenemende sociale en medische ongerustheid en politieke agitatie.997 De Metropolitan Interments Act verbood slechts in
  1850 het begraven op kerkhoven binnen Londen. In 1852-1853 kregen parochies de
  mogelijkheid nieuwe begraafplaatsen op te richten.998 In België bleef het keizerlijk
  decreet van 1804 gedurende heel onze periode van kracht.
   Het decreet uit 1804 bevestigde definitief het verbod binnen de muren van steden en gemeenten te begraven. Op een afstand van minstens 35 tot 40 meter van
  de omheiningen van de stad of de gemeente dienden bijzondere terreinen bestemd
  te worden voor de teraardebestelling van de doden. In plattelandsdorpen werd het
  begraven op kerkhoven rond de kerk nog geaccepteerd wanneer het geen gevaren
  voor de volksgezondheid inhield.999 Vele prominente staatsmannen die tot de unionistische generatie van 1830 behoorden en een prominente rol speelden in de nationale
  politiek, als lid van het Nationaal Congres of als minister in de begindagen van de
  prille natiestaat, werden in tweede helft van de 19e eeuw in familiekelders begraven
  op kleine landelijke kerkhoven rond parochiekerken.1000 Dit kon wijzen op een hechting aan of terugkeer naar de streek van herkomst bij deze oude oprichters van de
  Belgische staat of bij hun familie. Vaak stierven deze adellijke staatsmannen ook in
  landelijke kastelen die ze hadden overgeërfd, of verworven via huwelijk, in dorpen
  waar ze ook dikwijls burgemeester waren.1001 Baron Érasme Louis Surlet de Chokier,
  eerste regent van het land, werd bijvoorbeeld in 1838 begraven op het kerkhof rond de
  kerk van het dorp Gingelom waar hij verbleef in zijn kasteel en burgemeester was tot
  zijn dood.1002 Wanneer nog politiek actieve staatsmannen van zowel oude adel als de
  hoge burgerij in de hoofdstad stierven, werden de stoffelijke resten na lijkdiensten in
  Brussel in de tweede helft van de 19e eeuw meermaals per trein naar de gemeente of
  het dorp vervoerd waar de familie woonde en een grafkelder had.1003 Wanneer iemand
  overleed, werd deze normaal begraven in de begraafplaats van zijn woonplaats en zijn
  parochie. Begraven worden op begraafplaatsen buiten de gemeente waar een persoon
  stierf of zijn woonplaats had was mogelijk wanneer de overledene op die begraafplaats
  een familiekelder had of een concessie/grondvergunning werd betaald. Elke Belgische
  
  2023 Le suprême hommage.indd 165
  
  15/12/2022 10:47
  
  166
  
  le suprême hommage
  
  burger was vrij in zijn keuze van begraafplaats, net als de familie wanneer de overledene geen richtlijnen had nagelaten.1004
  Zo werd Brussels burgemeester Nicolas-Jean Rouppe in 1838 op het kerkhof van
  Laken, toen een dorp met minder dan 4000 inwoners, begraven en niet op een Brusselse begraafplaats. Het kerkhof van Laken stond net als de plattelandskerkhoven
  waar vele staatsmannen van 1830 lagen begraven nog model voor het eeuwenoude
  model van kerkhof en parochiekerk als één gewijde grondeenheid.  Op het kerkhof van Laken werd in de eerste helft van de 19e eeuw bijna geen enkele
  jood en protestant begraven, terwijl het protestantse gedeelte op de begraafplaats te
  Sint-Joost-ten-Node en het perceel voor joden op de begraafplaats te Sint-Gillis in diezelfde periode juist werden uitgebreid.1007 Het kerkhof van Laken vestigde zich verder
  als de begraafplaats bij uitstek voor de Brusselse katholieke hoge bourgeoisie en adel
  sinds de populaire koningin Louise-Marie er op eigen vraag in de kerk werd begraven
  in 1850 en er in 1851 werd begonnen met de bouw van een nieuwe neogotische parochiekerk met een grafkapel voor het koningshuis (zie hoofdstuk 8).1008 De kerkfabriek
  van Laken hechtte er niet toevallig groot belang aan dat deze nieuwe parochiale kerk
  gebouwd werd in de nabijheid van het kerkhof en de oude kerk van Laken om zo
  het geheel van kerk en dodenakker te behouden. Dit verhoogde immers de aantrekkingskracht van het kerkhof voor katholieke royalisten.1009 In 1854 vroeg Ferdinand
  Nicolai, een gefortuneerd zakenman en filantroop, een eeuwige concessie voor een
  enorme kelder ‘à proximité du caveau de sa Majesté la Reine des Belges’ voor een
  monsterbedrag van 2040 frank.1010 Ook de gematigde katholieke oud-regeringsleiders
  Pierre de Decker en Jules d’Anethan hadden familiekelders in Laken en werden er in
  het laatste kwart van de 19e eeuw begraven, hoewel ze stierven in de hoofdstad.1011
  Ook liberalen uit de hoofdstad die niet met de Kerk braken, zoals oud-Senaatsvoorzitter Goswin de Stassart, Senator François-Jean Wyns de Raucourt en oud-Kamervoorzitter Charles Liedts, kozen in de tweede helft van de eeuw voor hun echtgenotes
  
  2023 Le suprême hommage.indd 166
  
  15/12/2022 10:47
  
  ‘l e s p o m pe s b o u r g e o ise s e t l e s g r a n d e s fu n ér a i l l e s’
  
  167
  
  en henzelf een dure familiekelder met eeuwige concessie op het kerkhof van Laken.
   Dergelijke kelder kon ook aangekocht worden door katholieke familieleden voor
  liberalen, zoals in het geval van Brussels burgemeester André Fontainas en gewezen
  minister van Justitie Guillaume Van Volxem.1012
  Het is tekenend voor de status van het parochiaal kerkhof van Laken dat twee
  gewezen Brusselse burgemeesters (Van Volxem, Wyns de Raucourt) en twee burgemeesters in functie (Rouppe, Fontainas) in de jaren 1830-1870 niet werden begraven
  op een begraafplaats van de hoofdstad, waar ze jaren politiek de lakens uitdeelden en
  woonden, maar op het kerkhof van Laken. In de jaren 1850 en begin jaren 1860 liet de
  kerkfabriek van Laken enkel burgers die een kerkelijke uitvaart kregen toe in de grafkelders op het kerkhof rond de oude Onze-Lieve-Vrouwekerk.1013 Het tot een begraafplaats uitgegroeide kerkhof van Laken in de landelijke stadsrand van Brussel bleef de
  necropool bij uitstek voor de hoge bourgeoisie en aristocratie in het Brusselse, ook
  toen in 1877 een centrale hoofdstedelijke begraafplaats werd geopend te Evere. In de
  jaren 1890 werden nog steeds vele burgers van buiten de gemeente op eeuwige concessies in Laken begraven en er eindigden meer lijkstoeten van de 1e klasse in Laken
  dan van de lagere klassen.1014 Pas in 1891 werd het kerkhof van Laken vergroot met
  een niet-gewijd deel door het gemeentebestuur. Volgens de deken van Laken waren er
  toen nog vele families van adel en burgerij die het belangrijk vonden om te rusten in
  een gewijde dodenakker in de nabijheid van de nieuwe kerk.1015
  De belangrijkste begraafplaats van de hoofdstad voor de opening van de hoofdstedelijke begraafplaats te Evere was de begraafplaats van de parochie van Sint-Goedele,
  buiten de Leuvense poort, in Sint-Joost-ten-Node. Deze begraafplaats werd door de
  Sint-Goedeleparochie gedeeld met drie andere parochies van de Brusselse binnenstad en werd gezegend in 1784. Onder meer de componist van het nationale volkslied
  François van Campenhout, de Franse revolutionaire schilder Jacques-Louis David en
  liberaal burgemeester Charles de Brouckère werden er kerkelijk begraven in de jaren
  1820-1860.1016
  Ook elders in het land verkozen de gegoede katholieke families een parochiaal
  kerkhof in een naburige gemeente van de grootstad vanwege het meer prestigieus en
  homogeen katholiek karakter van dergelijke kerkhoven. Zo koos de Gentse katholieke Franstalige bourgeoisie vaak voor het kleine parochiekerkhof Campo Santo in
  Sint-Amandsberg. Dit kerkhof werd in 1847 opgericht naar aanleiding van de bouw
  van een nieuwe kerk.  De Hoge Raad voor Openbare Hygiëne meende dat de drie Brusselse parochiale
  begraafplaatsen in de voorsteden een gevaar inhielden voor de volksgezondheid.1024
  In 1860 werden op de begraafplaats buiten de Brugse poort voor vier Gentse parochies 2699 mensen ter aarde besteld en een medische commissie van de provincie
  stuitte in 1861 op de begraafplaats buiten de Dampoort op een grafkuil voor maar
  liefst 16 personen.1025 Ook de Stuyvenbergbegraafplaats in het Noorden van Antwerpen lag in de late jaren 1860 reeds grotendeels vol.1026 Deze parochiale begraafplaatsen
  waren bovendien opnieuw in verstedelijkt gebied komen te liggen en werden door de
  stadsuitbreidingen van Gent, Brussel en Antwerpen ingehaald. In de jaren 1860 lag
  de Gentse begraafplaats aan de Brugse poort dicht bij arbeiderswoningen en ook de
  Stuyvenbergbegraafplaats, aanvankelijk gelegen buiten de Spaanse wallen, werd in de
  jaren 1860 ingesloten door arbeiderswoningen.1027
  In de loop van de jaren 1870 werden hierom de Gentse begraafplaatsen aan
  de Dampoort en de Brugse poort en de Brusselse begraafplaatsen in Sint-Joostten-Node, Sint-Gillis en Sint-Jans-Molenbeek gesloten/buiten gebruik gesteld door
  de liberale stadsbesturen van Gent en Brussel.1028 Ook in Antwerpen werden het
  Sint-Laurentiuskerkhof en het Sint-Willebrorduskerkhof, die nog beiden rond de
  
  2023 Le suprême hommage.indd 168
  
  15/12/2022 10:47
  
  ‘l e s p o m pe s b o u r g e o ise s e t l e s g r a n d e s fu n ér a i l l e s’
  
  169
  
  parochiekerk lagen, en de Stuivenbergbegraafplaats in 1874 en 1875 gesloten door het
  stadsbestuur.1029
  In 1872 en 1877 werden de nieuwe centrale stedelijke begraafplaatsen, de Gentse
  Westerbegraafplaats en de begraafplaats van Brussel te Evere, in gebruik genomen. De
  jaren 1870-1930 waren een bloeiperiode in de globale geschiedenis van begraafplaatsen in het Westen.1030 Liberale burgemeesters die rond de oprichting van deze stedelijke gelaïciseerde begraafplaatsen op gespannen voet stonden met de kerkelijke autoriteiten kozen bewust voor deze nieuwe stedelijke begraafplaatsen als laatste rustplaats
  na hun burgerlijke uitvaart. Niet lang nadat de liberale vrijzinnige burgemeester Jules
  Anspach plechtig de begraafplaats van Brussel te Evere had ingehuldigd, werd hij er
  zelf burgerlijk begraven in 1879.  Charles Rogier werd in 1885 op de nieuwe gemeentelijke begraafplaats van Sint-Joostten-Node begraven in plaats van in Laken. In de eerste helft van de 20e eeuw werden
  katholieke staatsmannen in het Brusselse in familiekelders op gemeentelijke begraafplaatsen bijgezet zonder een kerk in de buurt. We verwijzen hier naar de laatste rustplaats van Auguste Beernaert op de begraafplaats van Watermaal-Bosvoorde, het graf
  van Charles Woeste op de begraafplaats van Ukkel en het graf van Henri Jaspar op
  de begraafplaats van Schaarbeek.1034 Inmiddels was het individueel wijden van graven
  door het episcopaat weliswaar aanvaard en de kerkhovenoorlog beslecht ten voordele
  van het liberale standpunt van gelaïciseerde stedelijke begraafplaatsen (zie hoofdstuk
  7). In de Brusselse agglomeratie kregen het kerkhof van Laken en de begraafplaats
  van Brussel vooral concurrentie van de in 1877 opgerichte gemeentelijke begraafplaats van Elsene aan de Boondaalse steenweg als necropool voor de welstellende
  bevolking.1035 In het interbellum werd de begraafplaats van Elsene, door de aanwezigheid van de Koninklijke Militaire School, de laatste rustplaats van luitenant-generaals
  Leman, de Ceuninck en Michel du Faing d’Aigremont. Ook de families van de industrieel en filantroop Ernest Solvay en van de bankier-staatsman Émile Francqui kozen
  voor familiekelders op de begraafplaats van Elsene. Beeldhouwer/steenhouwer Émile
  Beernaert zorgde hier voor heel wat prestigieuze grafmonumenten.1036
  
  2023 Le suprême hommage.indd 169
  
  15/12/2022 10:47
  
  170
  
  le suprême hommage
  
  Een oord van respect en eerbied: de Belgische stedelijke begraafplaats als ‘ville
  des morts’ en ‘jardin des morts’
  Met de storm van de Franse Revolutie en de Terreur (1792-1794) werd het respect
  voor de doden onder de noemer van gelijkheid in het revolutionaire Frankrijk ondermijnd met massagraven, slecht onderhouden dodenakkers en ritueelloze teraardebestellingen voor gewone burgers.  De stijl die door prominente architecten werd gekozen voor de vormgeving
  van begraafplaatsen was dikwijls niet zonder betekenis. Tegen de achtergrond van
  
  2023 Le suprême hommage.indd 170
  
  15/12/2022 10:47
  
  ‘l e s p o m pe s b o u r g e o ise s e t l e s g r a n d e s fu n ér a i l l e s’
  
  171
  
  de kerkhovenstrijd liet de Gentse bisschop Bracq het oude gewijde kerkhof van
  Mariakerke uitbreiden. In 1874 werd de gaanderij van het kerkhof te Mariakerke,
  toevluchtsoord voor de katholieke Gentse burgerij na de opening van de seculiere Westerbegraafplaats te Gent, uitgevoerd volgens de neogotieke plannen van
  Jean-Baptiste Bethune. Bethune vatte als leidinggevende architect en ontwerper van
  de neogotiek in België de begraafplaats op als een (weliswaar slechts gedeeltelijk gerealiseerd) neogotisch totaalconcept en liet zich voor de grafgalerij inspireren door het
  middeleeuwse Campo Santo van Pisa. Bethune ontwierp een grafgallerij die de hele
  begraafplaats zou ommuren, met een bisschoppelijke grafkapel. Bethunes grondplan
  deed denken aan een gotische kerk met de kapel van de bisschoppen als hoogkoor.
  Bisschop Henri Bracq werd in 1888 als eerste bijgezet in de bisschoppelijke grafkelder.
   De rest van de gaanderij werd ingepalmd door een twintigtal aanzienlijke katholieke
  families en kloosterorden, met onder meer het neogotische familiegraf van katholiek
  politicus Gérard Cooreman.1045 Hoewel de uitgebreide begraafplaats van Mariakerke
  uitgroeide tot de begraafplaats bij uitstek van katholiek Gent, dient opgemerkt te
  worden dat ook de reliëfs boven de toegang tot de Westerbergraafplaats, slechts twee
  kilometer verwijderd van het kerkhof van Mariakerke, expliciet christelijke taferelen
  uitbeelden, met een sterfscène begeleid door engelen en een Laatste Oordeel, ondanks
  het seculiere karakter van het Gentse ‘Geuzenkerkhof ’.1046
  In de Franse en Belgische geïllustreerde weekbladen verschenen reeds in de
  tweede helft van de 19e eeuw frequent gravures die het massale en klassenoverstijgend grafbezoek op 2 november verbeeldden. De focus in deze afbeeldingen lag niet
  op de herinnering aan de overleden dierbaren maar op het grafbezoek van de uitgedoste stedelijke bevolking als sociale traditie (zie ook illustratie 4.40a). De overrompeling van zowel de gelaïciseerde begraafplaats van Brussel te Evere als het prestigieuze
  katholieke kerkhof van Laken op 2 november werd als belangrijk maatschappelijk
  fenomeen uitgebeeld in de geïllustreerde weekbladen (zie illustraties 4.41 a-b).1047 De
  nieuwe romantische uitstraling van begraafplaatsen en de populariteit van grafbezoek
  was naast de gravures in de weekbladen ook merkbaar in het verschijnen van sentimentele prenten van het bekende kerkhof van Laken (zie illustratie 4.42).1048
  In Frankrijk en België transformeerden de stedelijke begraafplaatsen in de eerste
  decennia van de 19e eeuw in echte ‘villes des morts’ buiten de stad.1049 Conform het
  decreet van 1804 zorgden de stedelijke autoriteiten ervoor dat op de urbane begraafplaatsen het respect voor de doden in ere werd hersteld en gehouden. Hiertoe werden
  in de eerste eeuwhelft speciale reglementen ingevoerd. In Leuven, Brugge en Doornik werden de begraafplaatsen die waren opgericht na de hervorming van Jozef II
  in de jaren 1780, net als de begraafplaats van Robermont te Luik die werd opgericht
  onder het Franse bestuur, onderworpen aan regels om deze (uitgebreide) dodenakkers na decennia van misbruiken en twisten tot oorden van orde, rust en respect voor
  de doden te maken.  Priesters kregen tijdens de 1e helft van de 19e eeuw in Leuven,
  
  2023 Le suprême hommage.indd 171
  
  15/12/2022 10:47
  
  172
  
  le suprême hommage
  
  Illustratie 4.40a.: Ingangspoort Père-Lachaise op Allerheiligen, 1912 (Bibliothèque nationale
  de France)
  
  Illustratie 4.40b.: Door Père-Lachaise geïnspireerde ingangspoort van de begraafplaats van
  Bergen (°1839) (Foto auteur)
  
  2023 Le suprême hommage.indd 172
  
  15/12/2022 10:47
  
  ‘l e s p o m pe s b o u r g e o ise s e t l e s g r a n d e s fu n ér a i l l e s’
  
  173
  
  Illustraties 4.41a-b.: Grafbezoek
  in Evere en Laken op 2 november. Gravures uit Le Patriote Illustré, 2-3 november 1890 (Universiteitsbibliotheek Gent)
  
  2023 Le suprême hommage.indd 173
  
  15/12/2022 10:47
  
  174
  
  le suprême hommage
  
  Illustratie 4.42.: ‘Het kerkhof van Laken’, lithografie van Charles-Joseph Hoolans (midden
  19e eeuw) (Prentenkabinet)
  
  Brugge en Luik het toezicht op de begraafplaatsen. In de stedelijke reglementen werd
  ook een verbod ingevoerd om op de begraafplaatsen vee te laten grazen, een praktijk
  uit een niet zo ver verleden.1050
  De mate waarin het decreet van 1804 ook in België zowel een morele als legale
  basis bood voor een nieuwe dodencultus werd duidelijk in de klachten van het Gentse
  stadsbestuur rond de toestand van de begraafplaatsen buiten de Brugse poort, de
  Dampoort en de Heuvelpoort in de jaren 1860. Het Gentse stadsbestuur stelde vast
  dat de artikelen van het decreet van 1804 inzake de omvang van begraafplaatsen en de
  afstand tussen graven werden geschonden, met grote gevaren voor de volksgezondheid tot gevolg.  Het bestuur stelde ook vast dat het recht van families op individuele
  en onderhouden graven, waar ze konden komen rouwen en bidden, werd geschonden.1051 Stadsbesturen dienden in de 19e eeuw bij beslissingen tot het uitbreiden van
  bestaande begraafplaatsen of het oprichten van nieuwe begraafplaatsen buiten de
  stadscentra inderdaad niet enkel rekening te houden met zorgen rond volksgezondheid, zoals in de voorgaande eeuw, maar ook met de meer en meer ingeburgerde
  opvattingen over de begraafplaats als een oord van herinnering waar een intieme relatie tussen de doden en de levenden kon bewerkstelligd worden.1052
  Toen begraafplaatsen buiten stadscentra door de urbanisering in de tweede helft
  van de 19e eeuw weer in stedelijk gebied kwamen te liggen, zoals de begraafplaats
  aan de Brugse poort te Gent, konden stadsbesturen deze begraafplaatsen niet zomaar
  
  2023 Le suprême hommage.indd 174
  
  15/12/2022 10:47
  
  ‘l e s p o m pe s b o u r g e o ise s e t l e s g r a n d e s fu n ér a i l l e s’
  
  175
  
  ontruimen zonder de bevolking tegen de haren te strijken. Het bezoek van begraafplaatsen en de hele dodencultus rond graven was inmiddels erg populair geworden.1053
  De rol van de dodencultus rond afzonderlijke (familie)graven noodzaakte ook het
  stadsbestuur van Brussel grondig na te denken over wat er met de eeuwige concessies
  die waren verleend op de oude parochiale begraafplaatsen diende te gebeuren bij de
  oprichting van de begraafplaats te Evere.1054
  In de beslissingen rond de architecturale vormgeving van nieuwe stedelijke
  begraafplaatsen streefden liberale stadsbesturen in het laatste kwart van de 19e eeuw
  de harmonisering na van hygiëne en een serene maar klassengebonden dodencultus. In de aanleg van deze nieuwe begraafplaatsen ging grote aandacht uit naar het
  stedenbouwkundige aspect waarbij de stad van de doden vergelijkbaar werd met die
  van de levenden, met lanen, assen en stegen. Begraafplaatsen konden een stedelijk
  of landschappelijk karakter hebben, of beiden modellen combineren.1055 De uit het
  kerkhof van Laken gegroeide begraafplaats aan de Onze-Lieve-Vrouwekerk was een
  voorbeeld van het stedelijke type met een grote densiteit van grafmonumenten.  1886) (Bibliotheek Agentschap Onroerend Erfgoed Vlaanderen)
  
  2023 Le suprême hommage.indd 175
  
  15/12/2022 10:47
  
  176
  
  le suprême hommage
  
  De nieuwe stedelijke begraafplaats te Evere werd in 1877 door het Brussels stadsbestuur opgevat als een (functionele) parkbegraafplaats omwille van hygiënische en
  esthetische overwegingen. Vegetatie zou de monotone opeenvolging van grafzerken
  doorbreken. De parkbegraafplaats werd aangelegd door landschapsarchitect Louis
  Fuchs, die zich waarschijnlijk liet inspireren door parkbegraafplaatsen in zijn geboorteland Duitsland.1057 Het grondplan van de nieuwe begraafplaats van Brussel, met de
  vele dreven en grasvelden, verschilde grondig van de strenge rechthoekige compartimenten op de oude Brusselse parochiale begraafplaatsen.1058 In een aan Fuchs toegewezen grondplan dat werd gepubliceerd rond 1885 zien we een duidelijke irreguliere
  asymmetrische stijl eigen aan parkbegraafplaatsen, maar ook duidelijke rationele en
  functionele elementen zoals een dubbele haag van bomen langs de hoofdlaan (‘avenue grande’), twee concentrische cirkels langs het eerste deel van de hoofdlaan en
  het terugkeren van (halve) cirkelvormen tussen de verschillenden lanen. Er werd dus
  gekozen voor een ‘style mixte’, een combinatie van de Engelse landschapstuin en symmetrische vormen (zie illustratie 4.43).1059
  Fuchs bestelde in 1877 een variëteit aan boomsoorten voor de begraafplaats.1060 Op
  de Robermont-begraafplaats te Luik werd reeds in de eerste helft van de eeuw gekozen
  om de verschillende lanen namen te geven die verwezen naar de boom- en plantensoorten die er te vinden waren, zoals platanen, acacia’s, eikenbomen en kastanjebomen
  (zie illustratie 4.45 en grondplan uit 1841, illustratie 4.39). Ook de in 1785 opgerichte
  stedelijke begraafplaats van Bergen werd vanuit het stadsbestuur rond het midden
  van de 19e eeuw getransformeerd tot een parkbegraafplaats. Het Bergense stadsbestuur liet hoge bomen planten en stelde een tuinier aan voor het onderhoud.1061 Het
  Gentse stadsbestuur koos voor de nieuwe stedelijke begraafplaats in de tweede helft
  van de jaren 1860 niet toevallig voor het model van de landschapstuin met slingerende paden (‘jardin des morts’). Er werd expliciet gezocht naar een manier waarop de
  begraafplaats bij de bezoekers respect en ingetogenheid voor de doden zou oproepen.
   Louis Van Houtte en Ambrosius Verschaffelt, Gentse tuinbouwers met wereldfaam,
  en adviserend architect Adolphe Pauli legden een park aan met een schilderachtig
  karakter door onder meer de afwisseling van beuken, eiken en kastanjes. De begraafplaats kreeg alle karakteristieken van de Engelse landschapstuin, zoals een slingerende
  hoofddreef waar kronkelende zijpaden op uit kwamen met wisselende perspectieven
  (zie illustratie 4.44). 1062
  Toen Pauli door de stad Gent in 1866 werd gevraagd een nieuwe stedelijke begraafplaats te ontwerpen, diende hij zich daarbij te laten inspireren door eerder buitenlandse dan Belgische voorbeelden om zoveel mogelijk een sfeer van respect en eerbetoon op te roepen.1063 In het strafwetboek van 1867 werd dan ook opgenomen dat
  vandalisme van graven en grafmonumenten werd bestraft met geldboetes en gevangenisstraffen.1064 Het parktype maakte binnen Europese stedelijke begraafplaatsen door
  de noodzaak van meer functionele uitbreidingen vaak al snel plaats voor het stedelijke
  
  2023 Le suprême hommage.indd 176
  
  15/12/2022 10:47
  
  ‘l e s p o m pe s b o u r g e o ise s e t l e s g r a n d e s fu n ér a i l l e s’
  
  177
  
  type, waardoor enkel nog de oudste gedeelten een landschappelijk karakter handhaafden. Dit was het geval in Père-Lachaise maar bijvoorbeeld ook in de Gentse Westerbegraafplaats.1065
  Stadsarchitecten ontwierpen naast toegangsportalen ook andere gebouwen, zoals
  paviljoenen voor grafmakers en lijkenhuizen. In 1885 werd op de stedelijke begraafplaats van Brussel te Evere een door de stadsarchitect Jamaer ontworpen mortuarium
  in gebruik genomen. In dit gebouw, waarvoor Jamaer een optimaal ventilatiesysteem
  ontwierp, werden de stoffelijke resten van inwoners die aan besmettelijke infectieziektes waren overleden bewaard in afwachting van de teraardebestelling. Deze overledenen werden na een eerste vaststelling zo snel mogelijk naar de begraafplaats vervoerd
  om besmetting tegen te gaan.1066 Bij het openen van nieuwe stedelijke en gemeentelijke gelaïciseerde begraafplaatsen in de jaren 1870 keurden stadsbesturen ook politiereglementen goed die de eerbied, orde en rust op de nieuwe centrale begraafplaatsen
  dienden te verzekeren.  Met de oprichting van de nieuwe stedelijke begraafplaats van
  Brussel werd in 1877 een politiereglement goedgekeurd dat roken, handel drijven en
  andere oneerbiedige activiteiten verbood op de begraafplaats, op straffe van geldboetes en opsluiting.1067 Burgemeester Anspach gaf aan dat dit reglement gestoeld was
  op het reglement voor het Park van Brussel en stelde duidelijk dat het de bedoeling
  was dat de nieuwe begraafplaats een plek werd om te wandelen zoals andere Brusselse parken, ‘sauf la différence de destination’.1068 Op de Antwerpse Kielbegraafplaats
  bleek tot aan de Eerste Wereldoorlog orde en eerbied niet steeds verzekerd door het
  ontbreken van zo een politieverordening. Handel en diefstal waren alomtegenwoordig. Hier kwam een einde aan met de opening van de stedelijke Schoonselhofbegraafplaats in 1921.1069 Voor de oprichting van deze nieuwe stedelijke Antwerpse begraafplaats werkten stadsarchitecten en particuliere architecten plannen uit in de periode
  1912-1920. Er werd gekozen voor een sfeer van kalmte en ingetogenheid en veel groen
  met beboomde dreven, hagen en grachten.1070
  De hoge bourgeoisie organiseerde zich in de tweede helft van de 19e eeuw ook
  ruimtelijk binnen de begraafplaatsen door ingrepen vanuit het stadsbestuur. Zo werden bij de transfers van grafmonumenten naar de nieuwe begraafplaats van Brussel
  te Evere de monumenten met een eeuwige concessie op ronde punten op de hoofdas
  geplaatst en gerangschikt naar esthetische waarde en belang van de overledene.1071
  Alfred de Brouckère vroeg bijvoorbeeld voor de plaatsing van het graf van zijn vader,
  Brussels burgemeester Charles de Brouckère, een plaats op het grote rondpunt van
  de nieuwe begraafplaats.1072 Ook op de stedelijke Kielbegraafplaats van Antwerpen en
  de Westerbegraafplaats van Gent tijd werden de eeuwige vergunningen in het laatste
  kwart van de 19e eeuw gegroepeerd op lanen, centrale grasvelden en rotondes.  De katholieke aristocraat Félix de Mérode, gewezen lid van het Voorlopig Bewind
  en Kamerlid tot aan zijn dood, oefende een belangrijke machtspositie uit in de
  gemeente Rixensart en het kanton Waver.1075 De graaf werd in 1857 in aanwezigheid
  van de lokale clerus en hoogwaardigheidsbekleders uit Brussel begraven in de parochiale kerk van de gemeente. De kapel van het kasteel van Rixensart, door huwelijk
  sinds 1715 in handen van de Mérode-familie, werd na het Concordaat onder Napoleon
  de parochiale kerk van Rixensart. Onder een kapel in de kerk werd de graaf bij zijn
  vrouw bijgezet in een grote kelder.1076 Baron Camille de Tornaco, Senaatsvoorzitter in
  1879-1880, liet in de jaren 1860 tegenover het kasteel dat zijn familie sinds de vorige
  eeuw in handen had een kapel bouwen. Onder de kapel werd de familiekelder voor
  de Tornaco’s ingericht.1077 Zijn voorganger, prins Eugène de Ligne, de langst zetelende Senaatsvoorzitter (1852-1879), liet rond dezelfde periode op zijn grond in de
  gemeente Beloeil, waar het kasteel van de familie was gelegen, een nieuwe kerk bouwen met onder het transept de familiekelder voor het huis de Ligne. De steenrijke
  Senaatsvoorzitter, die net als de Tornaco tot de liberale partij behoorde, was bijzonder
  gelovig en liet de nieuwe kelder door de lokale pastoor wijden. Daarbij beloofde de
  prins aan bisschop Gaspard-Joseph Labis dat enkel familieleden die binnen de Kerk
  stierven er zouden begraven worden. Familieleden die buiten de Kerk stierven, werden door het familiehoofd buiten de erfenis geplaatst. 1078 Senaatsvoorzitters Charles
  de Mérode-Westerlo en Henri de Mérode-Westerlo, telgen van de oudste tak van de
  Mérode-familie en burgemeesters van Westerlo, werden wel op het lokale kerkhof
  begraven.  Merciers wens om in de kathedraal te worden begraven werd zonder veel incidenten
  ingewilligd.1082 Het verdwijnen van de levensbeschouwelijke polarisatie rond begraven na de Tweede Wereldoorlog zorgde er uiteindelijk voor dat in 1959 de stoffelijke
  resten van de Gentse bisschop Bracq en zijn opvolgers werden weggehaald uit de
  voor hen gereserveerde bisschoppelijke crypte in Mariakerke. De bisschoppen Bracq,
  Stillemans, Seghers en Coppieters werden met toestemming van het stadsbestuur herbegraven in de gerestaureerde crypte van de Sint-Baafskathedraal.1083
  Het belang van de band tussen vorst en natie ten koste van
  koninklijke familiebanden
  Sinds het prille begin van de Belgische dynastie werd ook voor de leden van de
  koninklijke familie een uitzondering toegestaan om in kerken te worden begraven. In
  1834 werd besloten de overleden kroonprins Louis-Philippe te begraven in de grafkelder van de Hertogen van Brabant in de kerk van Sint-Michiels en Sint-Goedele.
   Het eerste kind van de stichters van de nieuwe Belgische dynastie werd als teken van
  dynastieke continuïteit bijgezet in de kelder onder het koor met de graven van Jan II
  van Brabant, Hertog van Brabant tussen 1294 en 1312, en Ernst van Oostenrijk, landvoogd van de Zuidelijke Nederlanden onder Filips II in 1593-1595.1084 De orangistische pers nam de begrafenis van de kroonprins te baat om het nieuwe regime te
  beschuldigen van grafschennis.1085
  Leopold I en Louis-Marie hadden beiden nog een sterke band met hun familietak
  in Engeland en Frankrijk. De eerste koning en koningin van het land speelden met
  het idee om niet in België te worden begraven. Staatshoofden kunnen hun land ook
  na hun dood echter niet zomaar verlaten. Dergelijke beslissingen konden de patriottische eenheid in de nadagen van het overlijden van Louise-Marie en Leopold in
  gevaar brengen. De wensen van Leopold en Louise-Marie werden dan ook geheimgehouden om het populaire beeld van het koningspaar dat hun nieuwe land erg
  liefhad niet te ondermijnen. In de pers en in herdenkingsalbums werd gesteld dat
  
  2023 Le suprême hommage.indd 180
  
  15/12/2022 10:47
  
  ‘l e s p o m pe s b o u r g e o ise s e t l e s g r a n d e s fu n ér a i l l e s’
  
  181
  
  Louise-Marie kort voor haar overlijden aan haar familie te kennen gaf in Laken te
  willen worden begraven.1086 In werkelijkheid vroeg Louise-Marie op haar sterfbed
  aan Leopold om in Dreux, in de grafkapel van de Orléans-familie, definitief begraven te worden. Enkel in afwachting van politieke omstandigheden die een vervoer
  naar Frankrijk mogelijk maakten wenste de koningin in de kerk van Laken begraven
  te worden. Minister van Buitenlandse zaken d’Hoffschmidt liet bij zijn aankomst in
  Oostende na het vernemen van deze wens aan Leopold weten dat de natie een transport van de stoffelijke resten van de populaire koningin naar Frankrijk zou betreuren.
  