title: Marxisme, materialisme en revisionisme
text: MARXISME, MATER1ALISME EN I~EVISI()NISME.
  II.
  De betrekkLngen tusschen de mel~schcn in het maatschhppelijk levensproces of liever h~ het ma~tschappelijk
  proc~uctie-organisme - - en wij zagen hierboven dat alleen
  deze verhoud,ingen voor Marx beteekenis h e b b e n - - zijn
  dus louter zaaklij'k, zlj ztjn ,,vermaatschappe~.ijkt" en heb.
  ben het karakter verloren van direkte maatschappel.4ke
  verhoud,ingen van personen in h,un arbeid" zoo is de kapitalist niets anders dan verpersoonlijkt kapitaal, wiens
  ziel is de ka,pitaalziel, cte arbeider is niets anders dan
  de verpersoonlijking van arbeid:skrach,t, gedacht als een
  bepaMd,e hoeveelt~eid spieren, zenu,wen, hersenen., enz.,
  terwijl, w a n n e e r deze twee ,,nat,uurkrachten" in her arl~eid,sproces met elkaar in aaara.king komen, en de productieve arbei4 prod,uctie-middelen omzet in besta~ddeelen van een n,ieuw prod'ukt, er met hunne w a a r d e ,,zielsverkuizh~g" plaats heeft. V e r d e r spreekt Marx van een
  ,,warenziel", ~) en schetst h,ii, den arbeider sprekmK1 invoerend, aliens verl~ouding tegenover den kapitalist. ,,Gij
  (nl. de kapitalist) moogt een mod.elburger zij.n, wellicht
  lid tier vereeniging van dierenbescherming e n b o v e n d i e n
  in een reuk val~ he}lig~eid staan, maar in bet ding (nl.
   her kapitaa.1), dat gij in onze verhouding vertegenwoordigt, is geen Moppen~ hart te bespeuren. War er t e M o p pen sch,ijnt, is mijn eigen hartslag."
  Ten slotte behoort het product van her arbeidsproces
  den kapitalist, die den arbeid als levend,e g-iststof gemengd
  , ') In verband met deze uitdrukking lette men op den volgenden
  passus van Joseph Dietzgen in ~Die Religion der Sozialdemocratie,,,
  waardoor men tevens een beter inzicht krijgt in den Marxistischen
  gedachtengang :
  ~Es ist die Tatsache nicht zu leugnen, dasz in der toten Materie
  der lebendige Trieb wohnt sich zu organisiren, dasz folglich die
  materielle Welt. nicht tot, sondern lebendig ist. Von ihrem Willen und
  Zweck laszt sich z,e~[eic]zsweise reden (Sammfliche Schriften, I, blz. 118).
  Men vergelijke hierbij de beeldspraak van Marx, waar hij de
  voortbrenging van meerwaarde vergelijkt met een ~zelfbevruchting
  der waarde~.
   139
  heeft met de c~od'e hem evenzeer toebehoorende vormingselementen van het produkt, juist even goed ,,als
  het proc[ukt van het gistingsproces in zijn wijnkelder."
  Bijzonder scherp treedt het algemeen karakter var~ deze
  beschou~cingswijze naar voren in het eerste hoofdstu.k
  van het eerste boek v~n Het Ka~itaal, hetwelk de analyse van de W a a r bevat, en wam:omtrent Marx zel[ verk]aart, d,at het d~ grootste zwarigheid oplevert. Bov~]~dien
  komt hierbii, d.at voor de burgerlijke maatschappij de
  w a r e n v o r m van bet arbeidsp~:od~akt of de waard, evorm
  van de W a a r de ekonomische celvorm i s : duidelijk inzicbt in (lit be~rip is dus absoluut nooddg tot rech~ verstand c~er ma~tscl~ppij, zooms Marx zich deze in werkelij.kheid c~enkt. Het waardJe- en warenbegrip heeft voor
  Marx een ,,zakelijke" beteekenis: hij hecl~t er een natuur-wetensch~ppelijke strekking aan, on~eveer zooals de
  p l ~ s i e u s doet ten aanzien der natu.ur-objecten, hoewel
  ,,d.e ruilwaarde niet meer natuurstof b e r e t dan d.e wisselk o e r s , " en l~oewel ,,als waardelichaam geen atoom materie
  komt in 4e samenstelling van her w a a r d e w e z e n der waren."
  Toch vergelijkt Marx w e e r de w a a r d e van het arbeidsprod, uct, d,. i. den tot c~e prodJt~ktie besteden arbeid met een
  ,,stoffelijke" eigenschap, terwijl hij, ct'e weerspieg~elingsvoorstelling ook uitstrekt tot het waarde-begrip. ,,Door
  mic~del van de waardebetrekking wordt dus de natuurlijke vm-m van de w a a r B tot waard'evorm tier w a a r A,
  of het licl~aam van de w a a r B tot waardespiegel van de
  waar A " ;
  elders w e e r lezen wij clat ,,om zulk een
  waardespiegel te zijn, de kleermakers-arbeid-zelf niets
  moet weerspiegelen buiten zijn abstrakte eigensc,hap van
  menschelijken arbeid te zijr~."
  In het k o r t : c~e maatschappel~jke verh,oudingen van c~e
  personen in tmnnen arbeid, versch,ijnen Ns maatsch~,ppelijke betrekkingen van de d,ingen, van de arbeidsprod~.lkten, zich open,barend~e - - of liever zict~ weerspiegelende
  in 4e waar, met d'e h~ar ingeschapen tegenstelling
  van verpersoonlijking tier zaak en verza~klijking tier personer~: of m. a. w. d.e betrekking der menschen tot elkaar in t~et maatscha~pelijk verlceer is niets anders dan
  hun zmaklijke verl~ouding ads warenbezitters.  De eenige wetensclmppelijke behandeling der geesteswetenschappe.n kan d,an ook slechts de causa.le zijn:
  men zal hier dais niet meer mogen x:ragen naar her
  w a a r o m ? van h,et zoo beh~oren, slechts naar het hoe ?
  ~,an h.et feitelijk gebeuren. Evenmin als bet voor den
  mensch is weggelegd, ee~ antwoord te vinden op her
  waarom ? va.n de wet c}er zw~mrtekracht, maar hij zich
  tevreden moet stellen met her ,,verklaren" en beschrijyen van de werking d,ezer wet, evelunin kan hij volgens
  de monistisoh~materialistische levensbeschouwing b e w e e g redenen van mensch.elijk hlartdelen ,,rechtvaardigen", ze
  waard.eeren op een norm van wat behoort te geschded.en,
  maar moet h!ij zich ook bier neer!eggen bij de taak van.
  w a a r n e m e n en besch.rijven van war gebeurt. De maatschappij-leer van Marx ,is am()reel ~), is zuiver b es c h . o u w e n d en b e s p i e ~ o e l e n d . :
  ' s m e n s c h e n geest
  neemt kennis van d,e wijze, wa.arop in de verschillend,e
  levensomstandigheden menschen tegenover menschen zich
  gedragen en vat de regelmatigh,ed,en, die h~ij in dat gedrag opmerkt, in a.lgemeene begrippen samen. ,,De [eitell ke werkelijkheic~ vertoont een regelmatigheid, waarin
  's menschen geest tot moraal en recht in d,ezel[de verhou,ding staat, als waarin h~j staat tot de natuurwettel~"
  (Hamaker, H e t Rechi en de maatschappij).
   De materialistiscl~e geschiedenis-opvatting gaat van het
  beginsel uit, dat d,e inrichting d,er gemeenschap, zooals
  die ontsta,q.n is ter vervulling van de stoffelijke behoeften
  der menschen, het eenige zich.tbare verschijnsel is, dat
  ,,als Mate1-ie des sozialen Lebens, das Wahrhaft Reale,
  die wirkliche Substanz d,esselbei~ ist; 2) of, met de woofden van Marx zelf, ,,die Gesamm{heit (dieser) Prockfl{tionsverhalt~isse bildet die tikonomisch,e Struktur der Gesellschaft, d i e r e a l e
  Basis,
  worau[ sich ein jm%fischer und politischer U e b e r b a u erhebt, u n d w e , l c h e r bestimmte gesellschaftliche
  Bewusztseinsformen
  entsprecl~en. Die Pro4lfl~tionsweise des materiellen L e b e n s bedingt den sozialen., politischen un4 geistigen Lebensprozesz tiberhatlpt." Bedenkt men nu bovendien, dat ,,in der
  gesellscl~aftlichen Prodaflrtion iha:es L e b e n s die Menschen
  ~) Zie Treub, t. a p. blz. 115.
  2) Stammler, Wirthschaft und Recht, blz. 23.
  141
  bestimmte, notwendige, v o n i h r e m
  Willen
  unabb ~ n g i g e Ver~n,altn,isse eingeher~, die ein.er bestimmten Entwicklun~gsstufe ihrer ma~terie,..len Prod~ktivkrafte
  en.tsprechen, '~ 4an b,lijkt uit dit alles ov,erc~ui~l,elijk de
  waar4e, die Marx hech~t n a n ' s mensche~persoonlij,kheidi:
  de qualificatie ,,4egradeering des geestes" is zeker niet
  te kras.
   De maatsahappij-leer van Marx v e r 1 a n g t of e i s c h t
  dan ook niets: zij c o r ~ s t a t e e r t ,
  en de sociale ge.beurtenissen wil zij op natu,urwetensch~ppelijke wijze
  ,,verklaren". De voorstelling Nsof Marx gemeend heeft,
  d,at d.e socialistische gemeensch,a,p zal komen, o m, 4 a t
  zij een rechtvaardige en vrije maatscha.ppij van absolute
  geld,igh, eid zal worden voor de geheele menscbheid, is
  dan ook onjuist: a,lleen h,ierom komt zij en zal zij komen, omdat zij een r~atuurlijk gevolg is van 4e tegenwoordige prod uctie-wijze. Marx heMt zijn socialisme dan
  ook nr
  g e b a s e e r 4 op d.e leer van de m e e r w a a r d e in de.
  kapitalistische maatschappij;
  het is niet zijn bedoeling
  om te z e g g e n " aangezien de kapitalist den arbeider uitbuit en, hem meer laat w e r k e n d,an overeenkomt met her
  uitbetaalde loon, d,aarom is de ond~ernemerswinst in hare
  hoedanigl~eid, van , , m e e r w a a r d e " onzedelijk en moet zij
  afgeschaft word,en, wat d,an zal gebeuren in de socialistische gemeenschap. Hij ,,verklaart" alleen d~e beteekehis der m e e r w a a r d e en op grond dezer verklaring toont
  h ij aan, ,,bev~ st" l~ij, dat de nieuwe maatschappij ats een
  natuurn.oo4zakelij,kheid komen m o e t. ~)
  Treub, in zijn bekend werk ,,Het wijsgeerig-economisch stelsel van Karl lVlarx", ond,erscheid,t zeer nad~ukkelijk her natuurwetensch~.ppelijk materialisme en her sociale materia.lisme van Marx" reeds in de ,,Inleiding"
  constateert bij, d a t e r tussch.en deze beid.e wel verband
  bestaat, maar dat men ze niet met elkaar ma,r verwarren.
   Ui~ her bovec,staande zal reeds geb.leken zijn dat ik, s.
  o. ,., deze zienswiize Met deel" zooals het natuurwetenschappelijk materialisme he~ individ,ueel mensch,elijk
  denken uit het menscheli.}k zi n a l s primair gegeven, als
  stof, wil "~erklaren, zoo wil bet socia.al-philosopl~'isch~
  her historisch matelialisme h,et maatschal~pelijk denken,
  bet maatschappelijk geestesleven verklaren uit her maatscbappelijk ziin als zichtbaar verschi nsel.
  H e t sociaa,l-materialiSme van Marx is n,. m. b. m, eene
  uitbreid,ing van het r~atuurwetenscha, ppelijk materialisme,
  waarbij Marx abstraheert x~qn d,en individCmele~ mensch en
  daarvoor in de plaats stelt d~en maatscha,ppelij, ken mensch,
  ,) Vgl. Stammler, Wirthschaft und Recht, blz. 46.
  Ecom 1918
  
  10
  
  142
  ,,het voortbrengsel van omstandigheden, hoe hoo~ hd~ zich
  er voor zichzelf ook boven verheffen magJ"
  Treub noemt als kenmerk van bet natuurwetenschappelijk materialisme, dat de gedach.ten een a.[scheiding d,er
  hersenen zijn, gelijk bijv. h,et speeksel eene afscheiding is
  van de speekse}ktieren: m.i. is d,eze omscbrijving wat
  eng, en ik zou mij liever willen beroepen op Heymans,
  wmar hij in zijl~ Einftih.rung in die Metaph,ysik als eigenlijke beteekenis van h.et monisme d,er materie n o e m t :
  ,,Es existieren im leeren Raume die nur mit geometrisch~
  mec'l~anisch.en Eigensch.a[ten ausgestatteten und nur nacb
  mechaniscben Gesetzen auf einander wirkerLden A t o m e :
  das ist [fir den Materialismus nich~ ~ur die hochst erreich;L-are, sonc~ern auch d i e a b s o l u t e
  und roll
  st~tndio-e,~ die Gesammtheit
  des $eienden
  umfassende
  Wahrheit;
  weiterkanndasmensch~liche Denken nicht gelangen, nicht weil alas weitere ftir
  dasselke unerreichbar w~re, s o n d e r n w e l l es, soviel
  wir wissen ua~d~ ~-~erm.uten k6nnen, e i n W e i t e r e s'
  nicht
  gibt.
   Haben wir doch mlr d:ann Veranlassung, ein Nict~tgegebenes als existierend, ~orauszusetzen,
  wenn das Gegebene ein solches als seinen G r u n d erfordert : nach d,er vorliegenden Auffassung sind aber die
  zureich, enden Grt~nde alles Gegebenen, s o w o h l d e s
  Psyehischen
  wie
  ties
  Physischen,
  vollsttindig in der Materie entkalten. Neben d~er Naturwisser~schaft ist also for eine Metaphysik kein Raum; vie,lmeh,r
  gent~gt sie selbst in h,ischster Vo.lstandigkeit allen Forderungen, zu deren Befriedigung man frtiher eine Metaphysik r~(stig zu bat:en glaubte." ~)
  Die ,,afschc4id~ngstheorie" moge nu een rniddel ~ en
  wa~'trsch,ijnlijk zelfs wel t e n zeer gebrek'kig~ middel - zij'n om h.et ra~a.dsel van den oorsprong van her mensehelijk k'ewustzijn uit d,e werk~ng d,er materie te verklar~n,
  met haar staat of vaIt her natuurwetenschappelijk m~<erialisme allerminst. Bovendien is, voorzoover ik heb l(hnnen nagaan, in de wer.ken van Marx niets te vinden wat
  erop
  zou wijzen, d'at h'ij een a a n h a n g e r van deze ,,a[scheidingstheorie", o[ va,n eenige and'ere psychoph3Tsische
  h.ypothese zou zijn: a~lleen kunnen wij opmerken, dat de
  gedachte, die den logischen grondslag van bet geheele
  Marxisme vormt, nl. dat het id'e~ele niets anders is dan
  het in bet menschelijk brein omgezett2 en overgeplaatste
  materieele, zoo ruim gered,igeerd is, dat zij plaats biedt
  a.an de hiervermeld,e theorie, en misschien nog wel aan
  toekomstige, die verkondigd zullen worden om den
  ') blz. 113.
   143
  men,sch een inzicht te geven in de verhouding van denken en zijr~. De bedoeling van Marx met dezen zin was
  m . i . a . i l e e n om daarmed.e te c~oen btijken van c~e w e i m g e
  w.aard,eering, die h,ij hee[t voor d,e persoonlij,kh;eid van
  den mensch ags zelfstar~d,ige motorische k r a c h t : met de
  vraag hoe, op welke wij,ze uit d:e stof geestelijk leven
  kan worden ve~ldaard', laat hij zict~ niet in.
  ~Waameer d ~ ook op k.~z. 123 van zijn werk Treub
  ,,bet natuurwetenscha,p,pelijk materialisme her fundament
  noemt, waarop her sociologisch materialisme zou w o r d e n
  opgetrokken", blijven wij meer in overeenstemming met
  de g,roote lijnen van bet werk van Marx, wam;eer wij
  dit natuurwetensch~ppelij,k ma.terialisme aanvaarden naar
  de beteekenis en omsch,rijving, die H e y m a n s ervan gegeven h e e f t : het menschelijk d.enken kar~ niet verd.er ko.
   men dan tot eerie verklaring van de wet.king der stof,:
  niet omdat her verdere voor dit denken onbereikbaar
  zou zijn, maar eenvoudig omdat er niets verders is. De
  Marxistische maatschappij-leer is zuiver materia.listisch:
  het menschlelij,k wezen bestaat alleen als het geheel der
  m'aatsch,a,ppelijke verl~oud.ingen, welke op hare beurt ook
  w e e r ontstaan als een natuurprod~act, onaflmnkelijk van
  's menschen w i l ; heeft men nu die maatschappelijke verhoudJngen v,erklaard, d,an h.eeft men tevens een inzicht
  gekregen in de beteekenis van h,et sociale, politieke en geestelijke levensproces ti~b.erhaupt. Marx h.eeft hier, ook en
  voon~a.mel~j,k ten aanzien van bet psychische bestaan,
  voltooid war F e u e r b a c h halverwege heeft laten l i g g e n ;
  deze tocb verklaard,e: ,,Het materialis,me is voor mij
  de grond,slag van h,et ge,l:ouw van ket mensch, elijke wezen en w e t e n ; maar her is voor mij niet, war her voor
  den l~h,ysioloog, den natu,urvorscher in engeren zin is, en
  uit l~oofde van lmn stan.@unt en inzicht noodzakelijk
  moest zijn, het gebouw zelf. Rtickwarts stimme ich den
  i'.ateria.listen volkommen bei, aber nicht v o r w a r t s . " ~)
  Marx, die in her me~schelijk wezen niet ziet lets abstrakts, iets wat her .op zich zelf stam~de individu eigen
  is, maar er in ziia~e werkelij.kheid alleen in ontd.ekt ,,das
  Ensemble der g~esellscha.ftlichen Verh'~ltnisse", v,oorwien
  bovendien l ~ t religieuse aemoed zelf een maatschappelijk verscl~i.;~sel is, aa.nvaardt consequen,t het ph3rsisch,
  materialisme als her eel~ige, maar d,an ook alles beheerschend, e standpunt, dat d.e socioloog heeft in te nemen
  bij de ,,verklaring" van h.et'maatsch.a,ppelijk leven. 2)
  Juist day,tom. is het htstorisc~materialisme een leerstuk,
  ~) Zia de monographie van Engels over Feuerbach, blz. 18 en 29..
  ~-) Zie de hOOt op blz. lg.
   144
  dat men te aan.vaarden of te v e r w e r p e n l~eeft: het is
  absoluut in stret~king en wezen. De volgende passus in
  de Inleiding vaa Tret~b is mij dan ook niet d'uid',elijk :
  ,,Het is begrijpeiijk, dat dit sociale materialisme met
  bet natuurwetenschappelijt; materialisme vaak zal samenx,allen, en het is buiten twijfel, da,t dit bii Marx het geval was, maar dat neemt niet we.,, dat deze beid, e met
  den naam materialistisch bestempelde opvattingen niet
  van elkaar onafsch.eid,elijk zijn" : 6f zij vallen op enkele
  pu.nten samen, maa.r clan moeten zij, bij nadere beschouwing, elkaar g e h e e 1 dekken, 6f het blijkt dat er punten van verscixil zijn, maar dan Ioop en bei~le systemen
  ook hemelsbreed uit elkaar.
  Op verschillenc~e plaatsep in h.et hi'erbovenstaand,e is
  nu telkens de aandac_Jht gevestigd op de geringe beteekenis, die in h,et monistisch~materialisme wordt toegekend aan de id'ee tier persoonlijkheid: men zij er intusschen ge4achtig aan, dat hiermed, e allerminst bed~eld
  is het ontstaan en c~e werking van ideeele factoren als
  d.rijfveeren van c~e handelil~gen der menschen te ontkennen. Marx zelf, in bet l~oofdstuk ,,De produktie der absolute m e e r w a a r d e " van ,,Her Kapitaal", b e g i n . t m e t z e e r
  nac~rukkelijk te wijzen op bet verschil tusschen h.et arbeidJsproces van mensch en dier.
  ,,Een spin verricht werkza~amheden, welke gelijken op
  die van den wever, en een bij .beschaamt d~_or den bouw
  van hare cellen menigen menschelijken bouwmeester.
  Wat ecl~ter onmicklellijk den slechtsten bouwmeester ondersch.eidt vain de bekwaamste bij, is, d,at hlij, de cel in
  zijn l~oofd heeft gebouwd, alvorens h,ij haar in was bouwt.
   Aan her eind vm~ het arbeidsproces is een resultaat bereikt, dat bij t~et begin reed,s in. de gedact~te van den
  art-.eid,er, dus reeds ide~el aanwez~:~ was. Niet maar da~
  hij alleen een v o r m v e r a n d e r i n g ~ n bet natuurlijke te~w e e g brengt, doch h4j bereikt in het natuurlijke tevens
  t e n doel, dat l~ij kent, dat ziin manier van doen bepaalt
  en aar~ hetwelk t~i) zljn wil moet 0nderwerpen. En deze
  onderwerping is geen op zich zelf staand,e handeling.
   Behalve het inspannen der organen die arbeiden, is de
  doelbewuste
  wil, die als oplettendheid
  zich d,oet kennen, voor den geheelen duur van den arbeid een vereischte."
  Elders schrij~t Marx, dat ,,b.j den voortgang der kapitalistische produktie zicl~ een arbeidersklasse ontwik- kelt, dae krach~tens o p v o e d i n g ,
  overlevering
  e n g e w o o n t e de eischen en d,e voorwaard, en van
  die prod~ktiewii~e als o n w e e r s p r e k d i j k e natuurwetten
  
  145
  erkent," terwijl h,ij reeds in de v~)orrede bij de eerste
  uitgave van Het Kapitaal o,tm~erkt , dat ,,nevens den modernen nood ons eel~ geheele rij o v e r g e l e v e r d e
  nooden
  d~ru, k k o n ,
  voortkomend uit het l~wijnen, d
  nabloeien van ouc~erwetsch,e, a.f~eleefde prod~lktiewij,zen,
  met h~aar gevolg van veroud~rde maa.tschappelijke en politieke omstandigheden. Wij h,ebben niet enkel vfm de
  levenden, maar ook van 4e d,ooden te lijden."
  Marx erkent dus w e l deNelijk bet bestaan van ideologische mach,ten, al laat bij zich niet met even zoo~ele
  woord, en uit Over hare innerlijke w a a r d e en b e t e e k e n i s :
  uit het geheele systeem ~ij~ner gedachten moet alzoo hare
  wezenlijke kracht worden, afgeleid en de verhouding
  vastgesteld, waarin ideOele factoren staan tegenover d,e
  ware werkelij.kheid. Voor de juiste beoordeeling van dit
  vraagstuk is van bet meeste belaag wat door Engels in
  1895 is geschreven in bet vierd:e hbo[dstuk van zijne
  studlie over ,,Ludwig F e u e r b a c h und der Ausgang der
  klassischen deutschen Philosophie", terwijl een nad'ere
  toelichting van het Marxistische stan@unt te vinden is
  in een viertal brieven, d,ie grootendeels door Woltmann
  in zijn reed's meermalen hierLx)ven vermeld werk afgedrukt zijn.
   En.gels verwijt aan het oud,e materia.lisme cl~r 1Be eeuw,
  waarvan Feuerl-ach een aanhanger was, dat het niet
  zoover is g-ekomen om 4e wetenscha,p der samenleving,
  d . i . h . e t geheel der geschiedikundige en wijsgeerige wetensch,appen, op den materiatistisch.en gron,dslag te ond,erzoeken, en overeenkomstig dezen te reconstrueeren"
  met name is het bli}ven erkennen als z e l f s t a n d i g e
  d,rijfveer van menschelijk handelen den wil, zooals 4eze
  beheerscht wordt een,sdeels door gevoel of verstan, d, anderdeels door bewee,,:gronden als eerzucht, ,,geestdriK
  voor waarheid en recht", of andere zuiver persoonlijke
  ,,grillen of kuren". Deze geestesrichling is zichzel[ ontrouw geworden, inzoover zij de N e r w e r k z a m e geestelijke
  d,rijfkrachten a.ls ,laatste oorzaak van hend,elen beschouwt,
  in plaats van te onderzoeken wat achter, d,eze en op d'eze
  inwerkt, wat m. a. w. de d,ri!fkrach~ van deze drijfkrachten is. ,,Niet daarin l~.t c~e inconsequentie, cka,t id'eeele
  drijfl~rachten erkend, worden, maar d.aarin, dat van deze
  niet v e r d e r word~: teruggegaan op bare b e w e g e n d e
  oorzaken."
  ,,Deze d~cij.vende oorzaken te d,oorgronden, die zich.,
  hier in de hoof den van de hand, elende menschen en
  h,unne leiders ~ de zoogenaamde groote mannen ~ als
  bewuste b e w e e g r e d e n e n dlfidelijk of onduidelijk, rechtstreeks of in idJeologischen, zelfs in goclsdienstigen vorm
  
  1.46
  weerspiegelen, - - d at is de eenige weg, die ons leiden
  kan tot her on,~d~el~ken' der wetten, die de geschiedertis
  zoowel in haar geheel als in enkele phasen, of beperkt
  tot enkel landen beheerschen." De tegenwoordige maatschappelijke on,twikkelingsperiod,e heeft her mogelijk gem.aakt, ~:et raadscl vaz: d~eze dri.l.xe~ct-e oorzake:~ oi~ tc
  lossen:
  de
  produktie
  en d'e r e p r o d . t ~ k t i e
  des werkelijken
  levens
  Ls h e t i n l a a t s t e
  instantie
  bepalende
  moment
  in de goschiedenis
  tier menschheid.
   We1 degelijk erkent ook Engels d,e werking van idee~le
  drijfveeren: ,,Die Religion ,einmal gebildet, enth'alt stets
  einen tiberlieferten ~<t~ff, wie denn auf allen ideologischen
  Gebieten die Traddti,m eine orosze konservative Macht
  ist." M a a r : ,,die Verand:erungen, die mit d~esem Stoffe
  vorgehn, enlspringen aus den l<la.asenverhal'tnis.~en, also
  aus den {ikonomischen \7erh{iltnissen der Menschen, die
  d,iese V e r a n d e r u n g e n vornehmen. U n d d a s i s t h i e r
  hinreichen&"
  Dit, d,oor En:~els gekritiseerde materialisme van Feuer5ach, had dus r e e l overeenkomst met war wij noemen
  d,e d,ualistische levens- en wereld/besch~uwing, .inzoo~'~rre
  deze berust ~p d,e opvattine: dat geest en stof twee geheel versch.'illeude zelfstand,ige su,l-stanlies zijn, welke,
  vereenigd in het mensch.elijk lich~nmn, i n v o o r t d u rende
  onderlinge
  wisselwerking
  sr
  spontanei'teit, Oaacl, wiI, wordt & ~ r bet dua.lisme erkenct-,
  terwijl omgekeerd, nadtt, kkelijl< d,ient g'econst~teerd, wa.nn e e r wij natuu,rken.nen noemen bet beschriiven en verldaren van hetgeen in ruimte en tijd is, beheerscht als
  h'et word.t d~aor de ca,usaliteit, dat d eze natuur ook va.n invloed is op her .o_.eesteli.)k leven. In her kader van dezen
  gedachtengang bezit het indi~idveel en sociaal geestesleven wel degeiijk een element van e i o e n dran~ en
  levenskracht, dat z e l f s t a n d i g
  van b e t e e k e n i s i s v o o r
  d,e richting der persnnnlijke en maat.~chappelijke ontwikkeli~g, maar am~ekeerd doen materieele factoren en economische verh~u:dinge~ w e e r hun invlc~ed gelden op dat
  geestelijk leven.
   Het p~incipiee,le verschil tusschen het d.~mlisme en bet
  historiscl>materi~lisme komt hier duid.elijk naar v o r e n :
  alle ideologie Wold~t in den Marxistischml. aedachten~ang
  in laatste
  instatntie
  verklaard
  uit de ware
  werkelijkheid!, nl. d~e ma,atsch,appelijke prod.uktieverhoudingen, en een eigen zelfstand~g bestaa~n va.r~ psych~sct~e,
  uit de persoonli}kl~eid d e.a menschen voortspruitende factoren als d,rijfveeren van l~andelen wc~rd~t er uitdrukkelij,k in o~tkend,.
  147
  Van, des te m e e r b e l a n g is h,et op dit v e r s e h i l p u n t d,e
  voile aan)d,acht te laten vallen, omdat Engels, in e e n d e r
  h,ierboven g e n o e m d e brie~-en, ook s p r e e k t van e e n w ed e r k e e r i g e w e r k i n g van geestelijke en stoffelijiCe
  m o m e n t e n , m a a r h i e r toch g a n s c h iets a n d e r s m e e bedoeR, dan war wij ond.er de w i s s e l w e r k i n g d,er cRlalistis c h e levensbesch~)uwing b e g r i j p e n.
   , , N a a r m a t e r i a l i s t i s c h e geschieder.,isopvatting is de prod)uctie en de reprod,uctie des w e r k e l i j k e n l e \ e n s het i n
  laatste
  insta~qtie
  beslissend,e m o m e n t in de geschiedenis. M e e t
  1;~ebben
  Marx
  noch
  ik ooit
  b e w e e r d. W a n n e e r nu i e m a n d d~t zoo v e r d r a a i t , dat
  ln.et e c o n o m i s c h m o m e n t het u i t s 1 u i t e n d, h e t e e n i g
  bepalende
  moment
  zou zijn, v e r a n d e r t h.ij o n z e
  grondstel.ling~ in een nietszeggend,e, a b s t r a c t e , ongerij,mde
  phrase. D e e c o n o m i s c h e toesta~d is de ,ba,sis, m a a r de
  v e r s c b i l l e n d e m o m e n t e n v a n d,en b o v e n b o u w ~ politieke
  v o r m e n wan den klasser~-strijtcl~ en zijn resultaten, ~ staatsr e g e l i n g e n , .ha g e w o n n e n v.cldslag d~or d,e o v e r w i n n e n ~ l e
  klasse vastgesteld, e~?,z.  E n in een brief van 18,9'4 v e r v o l g t En)~els:
  ;,Wi.i b e s c h o u w e n d~e economisch,e v o o r w a a r d e n a~ls d e n
  factor, die in laatste instantie d,e h,istorische or~twikkeling
  bepaalt. Maa,r her ras zelf is ook e e n e k o n o m i s c h e factor...
  D e po.litie,ke, rech'~skt, ndige, g o d s d i e n s t i g e , litteraire, artistieke, enz. on,twikkeling b e r u s t op de economische. M a a r
  d:eze
  Rile
  reageeren
  op elkaar
  e n o p d,e e c o n o m i s c h ,
  e hasis.
   De o p v a t t i n g is
  onjttist, v o l g e n s w e l k e d~e e c o l m m i s c h e t o e s t a n d a 1 1 e e n
  oorzaak,
  en all6~n
  bepalend,
  actief
  zou
  zi.irt, en dat alle a n d e r e f a c t o r e n slechr
  een p a s s i e v e
  w e r k i n g z o u d e n h e b b e n , M a a r er is een wed, e r k e e r i g e
  w e r k i n g op den grond)slag tier, i n l a a t s t e
  instant i e s t e e d s zich d o o r z e t t e r , cl,e econ.omisct~e nood~akelijkheid,."
  
  148
  Er gaat ckls volgens de leer van Marx wel degelijk
  een invloed uit van id,e~ele momenten op de economisch,e basis, maar d,it geestelij.k leven heeft geer~ kracht
  en beteekenis i n z i c h z e l f ,
  en her kan niet u i t zicl~
  zelf
  tot actie k o m e n : t e n s l o t t e ,
  op de punt
  van
  c~e n a a l d ,
  bezien,
  kunnen
  al
  d'eze
  ide~ele
  dri) fkracl~ten
  zonder
  rest
  tot
  economische
  verboudingen
  en oorzaken
  teruggevoerd
  worden.
  1).
   In de d~lalistische wereld,beschouwing is Mzoo d!e
  wisselwerking tusschen physische en psychische factoren
  eel~ wisselwerkin~ tussch,en gelijkwaardige, althans z e l [ s t a n d i ~ e en. van elkaar onafhankelijke [actoren, in
  het hdstorisch~-materia~!isme daarentegen is de materie in
  la.atste instantie de albeheersch,en,de drijfkracht, die ten
  slotte d,e ricll.ting aangeeft, waarin h,et geestelijk leven
  zich~ ontwikkelt.
  Het be~zrip der wisselwerking, hetwelk door Engels
  na,der is uitgewerkt en door de philosophie van Dietzgen
  onafh,ankelijk van c~ezen is ,,ontdekt" en aangevuh;1, vormt
  een nieuw moment in de opvatting der geschiedenis, zooals d,eze tot nu toe ;~eldend w a s ; haar groote beteekenis speeiaal voor d,e historisch-materialistische verklaring tier maatsch,appelijke ontwikkelin,a ligt voor de hand,
  a ajn,gezien zij gesch,ikt is vele eenzijdigheden der Marxistische opv~atting te temperen en te verzachten. Maar aan
  c~ie wisselwerking hecln~te men niet te groote beteekenis,
  zc.oals ik meen dat Bernstein in Duitsoh!lan.d, en Troelstra
  bij ons d~oen: h,oe h,aog men ook d.e beteekenis der
  ide~ele factoren mage aanslaan, ten slotte vinden zij hun
  voed,ingsbodem in econom~scbe oorzal,'.en.
  Het loont de moeite, in dtit verband d,e aandacht te
  vestigen op wat Treub sch,rijft naar aanleiding van de
  tegenstelling tusschen menschelijken en dierlijken arbei(l,
  zooals Marx d,eze in groote trekken geeft in her ook hierboven o p blz. 144 geciteerde voorbeeld van den w e v e r
  en de bij.
  \~olgens Treub l~eeft Marx ,,meesterlijk uiteengezet , dat
  alle menscheliike arbeid op een vooraf gesteld doel gerich.te arbeid is, dde begint met d,e voorstellin~g van hat
  c~oel, dat ermede beoogd~ word L waarop d~e begeerte
  ~) Vgl: Joseph Dietzgen, Socialdemocratische Philosophie . . . ..
   Wir erkennen in Wissenschaft und 13ildung tiberaus wertvolle Mittel,
  aber nur Mitte], w~thrend die Er~iebigkeit der leiblichen Arbeit der
  h6here Zweck ist Es ist das Bediirfnis, die Arbeit ergiebiger zu
  machen, was zur Wissenschaft und Bildung treibt. In zweiler LiMe
  wirkt dann die Bildung allerdings sehr erheblich zur(ick auf die produktive Verwendung der Arbeit~ . . . . (S~tmmtlicheSchriften, I, blz. 163).
   149
  naar l~et d,oel en vervolgens de haaadeling valgt." Op
  groncl hiervan meent Treu,b, dat ,,bij allen mensch, elijken
  arbeid derh,alvae bet geesteli!,k element primair, bet lichctmelijke, materieele, secundair is."
  N. m. b. m. is d,eze red.eneering niet geheel juist, en
  blijft zij niet binnen de groote lijnen van het Marxistisel~e b e t o o g : al is het waar, dat de individueel, e mensch,
  a.ls hij zich tot arbeid zet, de -ldem vooraf in zijn ln2oofd
  g e b o u w d heeft, h e t g e h e e l e
  doel
  van
  zijn arbeid
  is hem door
  den sta:nd
  der
  pro~uctie-verhoudingen
  reeds
  in zijn hersenen
  g e p r e n t. Deze prod~mtie-verhoud'ingen immers ontwikkelen zich onafhar~kelijk vav~ 's mer~schen wil als een natuurproces, en binnen t~et rafim van deze maatschappelijke overgangsperioden vormen zich de der~kbeelrclen der
  menschen p of liever w o r d e n
  deze g e v o r m d - - omtrent de wijze waarop in de prod~aktie en de reprod;uktie
  des werkelijken l e v e n s moet w o r d e n v oorzien; h e t i s h i e r
  dus tot op zekere h,oogte als met de H e g e l s c h e opvatting:
  d,ie Menschheit bed(irfte des Schiesspulvers, und sobald
  w a r es d,a. B j Marx is het niet de mensch,elijke
  geest, maar d,e prod,uctie-ver~ouding, die als p.rimair
  moet word:en ,t'eschouwd,.
   Binnen 4e groote lijnen van dit algemeer~ maatschappelidjk doel bezint d,e mensch~eli;,ke geest zich over de
  meest doelmatige wijze, w a a r o p h,et arbeidsproces zal
  worc~en ingerichL en in zooverre h~eeft Treu,b gelijk als
  hij s0hrijft,, d,at bij den menschelijken arbeid het ideeele
  doel steeds aan d,e lict~amelijke beweging v,oorafgaat,
  maar achter ddt ideeele d.oel w e r k t als drijvend, e oorzaak
  de maatsch,appe,~ijke ontwikkeling.
  I n 1a a t s t e i n s t a n t i e gever., cSus ook hier w e e r de economische
  verhoud.ingen den 4oorslag en bet feit, dat ,,ook het
  produl(tiemiddel id,eeel voorhanden moet zijn v66r her
  materieel ter wereld komen kan," is allerminst een bewijs hiervoor, d,at ,,de marxistische b e s c h o u w i n g op de
  keper besch~uwd, bl.:kt van ideeelen aard te zijn." ~)
  ' s M e n s c h e n d~oelmatige arbeid is dq.~s slechr doelmatig binnen d,e grenzen eener hem v a n b u i t e n
  a f opgelegdqe prodlu,ktie-wijze: nooit echoer is die doelmatige
  w e r k z a a m h e i d h.et p~-imaire moment; juist daarom h e b b e n
  voor Marx ,,de b o u w va~n beend'erenoverblijfsels voor de
  kennis van d,e o e ~ n i s a t i e van verd~venen diersoorten
  J) Treub, t. a. p. blz. 12~/128.
  Een opmerking van dezelfde strekking kan gemaakt worden ten
  aanzien van de vraag, door Aalberse gesteld in zijn rede , E c o n o m i e
  en Tectiniek,), blz. 26.
   150
  hetzelfd,e gewicbt als overblijfsels va~ arbeidsm/d~delen
  voor de beoord, eeling van vervallen ekonomische maatschappijvormen."
  Als derde kenmerk van de leer van Marx valt te vermelden hare nauwe verwantschap m e t de wijsbegeerte
  van. H e g e l ; Marx zelf, in de voorrede bij de tweede
  uitgave x->n Het Ka.pitaal, vestigt bierop uitdrukkelijk de
  aandach,t.
  ,,Mijne dialektische methode is in den grond niet
  slechts ond.erscheiden van de Hegeliaansche, maar lijnrecht aan haar tegenovergesteld. Voor Hegel is her Denkproces, h,etwelk h~ij zelfs onder den naam van Idee in
  een zelfstandig wezen verandert, de schepper van de
  werkelijkheid, die slechts zijne uitwend~ige versch~jning
  vormt. Bij mij is omgekeerd het ideeele niets, anders dan
  het in het mensck~elijk brein omgezette en overgeplaatste
  materieele . . ..
  Ik beleed (daarom) openlijk de leerling
  te zijn van dien grooten d eN~er, en koketteerd,e zelfs Mer
  en daar in het hoofdstuk over de Waard,etheorie met de
  hem eigen uitd,rtlkkingsmanier." En d,e onderlinge verhouding van beid, er wereld~besch~mwia., word~ zeer scherp
  omschreven, w a a r Marx verwHgt"
  ,,Her mystieke element, d.at d,e d~a.lektiek uit de handen
  van He~el ont\angt, belet ogeen.a zms,
  9
  d,at hij hare algemeene bewegingsvormen voor her eerst volledig en bewust heeft t?lootgelegd. Z 0 staat bij hem op het hoo[d.
   Men moet h,aar ond, ersteb~ven keeren om den rationeelen
  kern in het mystieke omh,ulsel te ontdekken."
  Op dit punt de vol'.e aan,d~a.c'h,t te vestigen, lijkt mij
  daarom zoo gewenscht, omdat aldus nog eens te meer
  zal blijken het in, zichzelf gesloten karakter der Marxistische ~maatscha,ppijqeer : beide systemen hebben ten doe1
  absoluut zekere, zuiver wetenschappelijke kennis te verkrijgen van cl,e ona~al,an~{elik bestaand*e, absolute werkelijkheid, maar deze absolute werl,elijadleid zoekt Hegel in
  her begrip, in den geest, Marx d~aarente~en in de materie. Zoowel Hegel ails Marx zijn aanhano-er van een monistische m e t a p h y s i c a ; eerstgenoemde gaat echter uit van
  de opvattin~z, dat bet wezen der wereld, zooms wij die
  met onze zin,tni~en waarnemen, niet lich,amelijk of stoffelijk maar ideeel is, neemt d~ns aan in het bewustzijn de
  eio-enlijke werkelijkheid te kennen (spiritueel monisme),
  Marx daarenteo-en verklaart her zieleleven van den mensch
  als een werldng der stof, en zoekt in de phgsische verscl~ijnselen de w a r e werkelijkheid. Door bet karakter der
  Hegelsctlle wijsbegeerte als absolute phr
  voor te
  stellen, zal tevens de Marxistische maatschappij-leer in
  
  151
  h a a r eigenli ke Stlekking en b e t e e k e n i s o n d e r e e n s c h e r p e t e belich,ting x,~llen. ~)
  In zijn mooie broch,ure , , H e g e l en o n z e tijd," omschrij[t
  Dr. de S o p p e r her H e g e l s c h e d e n k e n a ls ,,de laatste,
  grootscl~e p o g i n g om langs method~isch, w e t e n s c h a p p e l i j ken, w e g tot o n t w i i f e l b a a r ze'ker w e t e n a a n g a a n d e het
  absolute te g e r a k e n.  O n d e r dit , , b e g r i p " v e r s t a a t H e g e l nu niet de g e w o n e ,
  l e e g e a b s t r a c t i e uit de werl~elijk:h.eid, zooals her m e n s c h e lijk voorstellin,gsverm~.,.,en zich d e z e gew~onlijk den.kt ~m
  d a a r o n d e r te be.grij;pen de v e l e v e r s c h i j n s e l e n , o n t d a a n
  van her bijzor, d.ere, m a a r de v o l h e i d der w e r k e l i j k h e i d
  zelve, de h o o g e r e eenh,eid', w a a r i n de t e g e n d e e l e n v e r e e n i g d en v e r z o e n d o p g e n o m e n zijn.
   Om tot z i n d,oel te g e r a k e n h e e f t H e g e l e e n i n h o u d
  van bet l'ewustzijn noodig., die m e e t is dan e n k e l e bewustzijnsil~houd., die tevens r e e e l absoluu,t ,,zijn" is, en
  h,i l meen.t dien .,.,evonden te h e b b e n in het z e l f b e w u s t e
  ,,ik". Als zelf.b~ewust wezm:, b e l e e f t de m e n s c B in e i g e n
  ictealiteit realiteit, zood~qt h et ,,ik" kan g e n o e m d w0rd,en
  de rea.liteit d e r idea.liteit en d'e ld,eallte~t tier realLteit. =)
  Wij d e n k e n in (de) werkelij'kheid, zooals d:e w e r k e l i j k h e l d d;enkt i,n ons, zood,at d,e Wijze in zijn gedtachten de
  w e r k z a a m h . e i d dJer werkelij,kheid ontdekt. \u
  weten met
  r e c h t s t r e e k s c h e z e k e r h e i d , dat w e r k e l i j k e w a a r h e i d
  en
  w a r e werkelijlr
  in ons w e r k z a a m is als b e g r i j p e n d
  d e n k e n en d.er~kel~d b e g r i j p e n of begrip. H i e r u i t volgt de
  identiteit van d,m,kwetten en n a t u u r w e t t e n : die E i n h e i t
  des D e n k e n s und Seins ist die Grundid,ee d e r PhiJlosot.
   9
  
  ~) Dat de staathuishoudkunde, die zich met de r
  bezighoudt, een psychologische wetenschap is, wordt dan ook n. m. b. m.
  zeer terecht opgemerkt door Prof. d'Aulnis in zijn studie <<Eenige
  inzichten van Adam Smith,,, opgenomen in de ,,Sociaal-economische
  opstellen,,, aangeboden aan Prof. Mr. Greven, (blz. la).
  Het beroep van Pierson (Leerboek I, blz. 30) op <<hetwezen van den
  mensch, gelijk men dit overal leerde kennen,>, is dan ook ietwat vaag.
  Om dezelfde reden laat de lezing van de brochure van Mr. Dr.
  Friida , Realisme en theoretische economie, een onbevredigenden indruk
  ha: telkens wordt hier een beroep gedaan op de realiteit, de taal
  der werkelijkheid, enz., zonder dat op de <<realiteit of irrealiteit der
  begrippen,, op een <<realistische probleemstelling, nader wordt ingegaan.
  Op blz. 17 noemt Frijda als kenmerk van de moderne samenleving
  <<de psychische gemeenschap,.
  ~) Dit dk, verschilt dus van her cogito ergo sum van Descartes~
  in zooverre als bier de eenzelvigheid van subject en object gesteldis.
   152
  phie aberhaupt. H e t denken be'eldt d~e werkelijkheid niet
  af, noch vertegenwoordigt haar op eenige wijze. De relatie tusschen c~el~ken en zijn is geen and.ere dan die
  van identiteit : ,,denken" en ,,zijn" zijn ollgesch, eic~en
  ond, erscheiden. ~)
  Deze ic~entitei.t van denken en zijn wordt n,u door Hegel zoo opgevat, dat de loo%ch~,e of, zooals hij het imemt
  d,e 6ialectisch.e ontwikkeling der d~ei~kvormen~ tevens de ontwikkeling van h~et w e r e l d g e b e u r e n i s : aangezien ik toch
  in de werkelijkheidl d,eI~kt zooals d,e werkelijkheic~ denkt
  in mij, moet de b e w e g i n g van het ,,denkerL" samenvallen
  met die van l~et ,,zijn", zooc~at denkleer en zijnsleer, logica en metaph~ysica of ontologie elkaar dekken. Als nu
  d,e beweging van het d~enken ident is met die van h,et
  zijn, kan er geen aan bet den'ken vreen~d~e, irrationeele,
  geg~even in,h~ud zijn: d,e absolu.te ph,ilosophie van H e g e l
  laat de c~eI~kvormen a.lles uit zich,zelf ontwikkelen en
  d~oet bet denkproces samerLvallen met bet wereldproces.
   W a a r nu alles zich v e r k e e r t in zijn tegendeel, en zoo
  ook her logisch,e dialectisch uit eigen innerlijke nood~zakelijkh.eic~ g~ed,~lrig bet onlogisch,e, als onmisbaar moment,
  voortbrengt en oph,eft, kan men tot de absolute waarh~ei;~
  komen, w a n n e e r men de zelfontwikkeling en de zelfbewegin~ der b e g r i p p e n d~enkend n a g a a t : in der Einl~eit
  den Gegensatz und in d~em Gegensatz, die Einheit zu~wissen, dies ist das at'solute Wissen. Uitgaande van het
  meest leege, algemeene, inh~udslooze ,,zijn" komt in de
  R e d e l e e r h'et denken door inr~erlijke noodzakelijkh, eid
  langs d~en w e g van stelling, tegenstelling en v.ereenigirN
  tot d,e leer van bet begrip.
  