title: De Verwoestingen van Babylon door Darius I en Xerxes in het licht van Babylonische en Bijbelse bronnen
text: D E V E R W O E ST IN G EN V A N B A B Y LO N D O O R D A R IU S I EN
  X E R X E S IN H ET LIC H T V A N BA B Y LO N ISC H E EN BIJBELSE
  BRO N N EN.
  In de lijst van tien bloeiende en machtige O osterse steden, die in de
  beide eeuwen tussen ongeveer 730 en 530 veroverd en verwoest zijn,
  kom t Babylon twee keer voor, in 689 en 648, en Jeruzalem ook twee keer,
  in 597 en 586. Is daarna met het optreden van Cyrus en de Perzen, door
  de tweede Jesaja zo geestdriftig begroet, werkelijk iets nieuws begonnen ?
  W ie zou deze vraag ontkennend willen beantwoorden ? En toch, bekijken
  wij de volgende halve eeuw: de veroveringen en verwoestingen gaan d o o r:
  weer Babylon in 521 en in 482, weer Jeruzalem, waarschijnlijk in 485.
   Bekijken we even de politieke situatie na de verwoesting van Ninevé,
  na de ondergang van het Assyrische imperialisme. Ik heb elders uiteen­
  gezet dat, historisch gezien, de Chaldeeuwse dynastie, dus het NieuwBabylonische rijk, de rechtstreekse voortzetting en voltooiing is van het
  rijk der Sargonieden. De stichter der Chaldeeuwse dynastie, de vorst
  N abopolassar, waarschijnlijk uit het geslacht van de oude Merodachbaladan, was beter diplom aat dan legeroverste. Hij liet de militaire
  acties in hoofdzaak over aan zijn bondgenoot, koning Kyaxares van
  M edië, maar ging daarna met het merendeel van de winst strijken. Bij
  de verdeling der invloedsferen wist hij het gehele Zuiden van het voor­
  malige Assyrische rijk voor Babylonië te verkrijgen, dus ook geheel
  Syrië, Fenicië en Palestina, tot aan de Egyptische grens toe, terwijl de
  M edische aanspraken tot het N oorden en Oosten, met de oostelijke
  helft van Klein-Azië, beperkt zijn gebleven. Zijn zoon, de grote Nebukadnezar, erft van hem de taak, deze invloedsfeer in het W esten te bezetten
  en te veroveren en het door hem schitterend opgebouwde Babylon in de
  plaats van Ninevé tot de hoofdstad te maken van een rijk, dat zich tot
  Fenicië en de Delta heeft uitgestrekt. O ver zijn oorlogen gedurende
  zijn eerste tien regeringsjaren weten wij thans meer door de KroniekW isem an in het Brits M useum, waar ook de eerste verovering van
  Jeruzalem in maart 597 vermeld i s : over het lot van de in de ballingschap
  weggevoerde koning Jojachin en de zijnen verneem wij iets uit de teksten,
  die Ernst W eidner gepubliceerd heeft.
   Van toen af was voor de profeten en psalmisten in Juda en in de
  ballingschap niet meer A ssur o f Nineve, maar Babylon de vijand, die met
  verwoesting werd bedreigd. Het is alles behalve gemakkelijk deze
  bedreigingen in hun historisch verband te rangschikken. Bij een profetie
  als Jes. 21: „Gevallen, gevallen is Babel en al haar afgodsbeelden heeft
  Hij ter aarde verbrijzeld” — zou men nog aan de eerste berichten kunnen
  denken, die Jeruzalem omtrent de verwoesting van Babylon door Sanherib
  in 689 hebben bereikt. M oeilijker is deze verklaring al bij Jes. 13 en 14,
  waar Babylon, de trotse luister der Chaldeeën, zou worden als Sodom en
  G om orra en in eeuwigheid niet meer bewoond worden. W ant in 689
  waren niet de Meden de vijanden (13, 17) en wie zou de trotse koning
  261
  
  van Babylon zijn, de uit de hemel gevallen morgenster, die volgens
  hoofdstuk 15 naar het dodenrijk afdaalt? Vrijwel onmogelijk is deze
  verklaring reeds in Jes. 47: „D aal af, zet u neer in het stof, jonkvrouw,
  dochter van Babel. zet u zwijgend neer, ga in de duisternis, gij dochter
  der Chaldeeën, want men zal u niet langer gebiedster der koninkrijken
  noemen. ” W ant een gebiedster der koninkrijken is Babylon ook
  onder de Chaldeeuwse koning M erodach-baladan nooit geweest. Het
  ligt voor de hand reeds hier aan het exiel te denken, dus evenals bij de
  hartstochtelijke voorspelling der verwoesting van Babylon in Jeremia 50
  en 51, welke voorspelling trouwens opvallende punten van overeenkomst
  vertoont met Jes. 13 en Jes. 47. In zuiver literair opzicht— „formgeschichtlich” , zoals men in ’t D uits zou zeggen— staan deze profetieën
  met elkaar door aanhalingen en zinspelingen in een duidelijk verband en
  men krijgt wel eens de indruk, dat oude profetieën en waarschuwingen
  tegen de Babylonisch gerichte politiek van koning Hizkia— dus uit de
  tijd van de eerste Jesaja en van koning Merodach-baladan— later telkens
  weer aangehaald, uitgebreid en op de situatie van eigen tijd toepasselijk
  gemaakt werden. Maar dan moeten zij ook toepasselijk zijn—en hier
  ligt vaak de moeilijkheid. Daarbij kwam nog dat men slechts met bedekte
  termen de onderdrukker kon bedreigen. Uitdrukkingen als sësak en
  lêb qam ai bij Jeremia worden toch nog steeds het best verklaard als
  geheime namen, kryptogrammen voor Babel en de Chaldeeën.  Een soortgelijke moelijkheid geldt trouwens ook de vader der ge­
  schiedschrijving: H erodotus. Zijn beschrijving van Babylon en de
  tempels wijkt dermate af van alles wij door inscripties en opgravingen
  daarover weten, dat critici wilden ontkennen, dat hij wel ooit zelf in
  Babylon zou zijn geweest. Deze kritiek gaat te ver: hij is er wel degelijk
  geweest, maar het Babylon, dat hij omstreeks het jaar 465 bezocht,
  was niet meer hetzelfde, dat Nebukadnezar had gebouwd en dat Cyrus
  ongerept had gelaten. Het Q asr, het stadsdeel waar de Isjtarpoort lag
  en de verwoeste paleizen, was toen zelfs voor de Babyloniërs verboden
  terrein, dat slechts door de Perzische militaire bezetting mocht worden
  betreden. Het was door de gewijzigde waterloop van de Eufraat ge­
  scheiden van het tempelterrein, het tegenwoordige Amrán. De tempel
  Esagila lag verwoest, de tempeltoren Etemenanki was een ruïne, waarvan
  de trappen en ook het tempeltje op de top ontbraken. Reeds Darius had
  de stad ontmanteld en zijn zoon Xerxes had enige jaren vóór zijn Griekse
  veldtocht de stad en de tempels— ook de beroemde tempeltoren— laten
  verwoesten. W at Herodotus daar, ongeveer twintig jaar na deze ver­
  woesting, moet hebben gezien, zijn— voorzover hij er dan dichtbij mocht
  kom en— ruïnes geweest en zijn kleurrijke beschrijving van deze gebouwen
  berust op de herinneringen en op de verbeeldingskracht van zijn Griekse
  gastvrienden en tolken.
   W at was gebeurd? W ij beginnen in chronologisch omgekeerde
  volgorde met de verwoesting do or Xerxes. In ’t voorjaar 1939 verwierf
  ik in Baghdad van de handelaar Samhiry naast vele andere stukken een
  groep van bijna 250 kleinere kleitabletten, die van dezelfde vindplaats
  afkom stig zijn: Babylon. Niet minder dan 150 daarvan zijn afkomstig
  uit de 43 regeringsjaren van koning Nebukadnezar II: korte kwitanties,
  nauwkeurig gedateerd, die ik allen heb ontcijferd en gerangschikt. De
  gehele groep heeft thans de inventarisnummers 1516-1770 in onze collectie
  in het Instituut voor het Nabijie O osten te Leiden. De oorkonde, waar
  het hier om gaat, is N o. 1718: die jongste in chronologische rangschikking.
  W at dan nog volgt, tot 1770, zijn oorkonden uit dezelfde groep, waarvan
  de datering o f de koningsnaam afgebroken o f onleesbaar zijn.
  N o. 1718 is geen pronkstuk, Twee fragmenten, waarvan de hoeken
  ontbreken, zijn aan elkaar gelijmd. Slechts de voorzijde is leesbaar,
  maar ook daar eigenlijk maar drie regels in hun geheel. Het is een koop­
  contract zoals er zo vele zijn en toch zijn de taalkundige moeilikheden
  groter dan bij soortgelijke oorkonden het geval pleegt te zijn. O p de
  achterzijde hebben de namen voor de getuigen gestaan. Het w oord
  voor getuigen (arnëlmu-kin) kan men nog juist lezen en het eerste stuk
  van een naam, die met ^N abii begon. De rest is zwart en verschroeid.
   Blijkbaar werd de houten plank, waarop het tablet heeft gelegen, door
  vuur aangetast. Hierbij is het merendeel van de achterzijde afgebrokkeld
  en met een laag van houtas bedekt. Gelukkig— en dat is inderdaad een
  263
  
  geluk— zijn hiervan juist de laatste regels gespaard gebleven, daar waar het
  kleitablet al naar de rand toe gebogen is. En juist deze regels bevatten
  de datering met de koningsnaam. Jam mer is weer— want hier komt het,
  zoals we zullen zien, op elke bijzonderheid aan— dat het ideogram van de
  maandnaam verminkt is. Hier is de lezing nauwelijks twijfelachtig.
  Het is de maand Abu, A b, de vijfde maand van het Babylonische en
  ook van het Joodse jaar. Het onderschrift luidt: ara^A b u üm
  sag-nam-lugal (d.w.z. rês sarrüti) ^ ^ samas-erïba sár Babili u mátáti
  „o p de vierde dag van de maand A bu uit het accessie-jaar van Samaseriba, de koning van Babylon en der landen”.
   Het accessie-jaar (letterlijk het „begin van het koningschap” ) omvat,
  zoals bekend is, de maanden vóór 1 Nisan, die nog met het laatste re­
  geringsjaar van de voorganger samenvallen. Het eerste regeringsjaar
  begint dan met de plechtige troonsbestijging op het nieuwjaarsfeest, dat
  deze Samas-eriba niet meer heeft beleefd. Zijn naam zal men ondanks
  zijn trotse titel, waarmee hij aanspraak maakt op geheel het Achaemeniedische rijk, in de lijsten der Babyloniscche, laat staan der Perzische,
  koningen vergeefs zoeken. Toch is hij reeds bekend sedert 1888, toen
  Strassm aier in de derde jaargang van het toen nog jonge Zeitschrift für
  Assyriologie de eerste oorkonde uit de regering van deze toen geheel
  onbekende koning in autographie en een slechte transcriptie publiceerde,
  terwijl hij een vertaling toen nog niet aandurfde. Sinsdien zijn er— de
  Leidse incluis— negen zulke oorkonden bekend geworden, en van de
  andere pretendent, Bêl-simanni, drie, dus in ’t geheel juist een dozijn.
   Met deze twaalf oorkonden en hun nauwkeurige tijdsbepaling willen
  wij ons hier bezig houden. Zij behoren, zoals we zullen zien, in de eerste
  jaren der regering van koning Xerxes. Die van Samas-eriba zijn gedateerd
  tussen 4 A b en 23 Tisri van diens accessie-jaar. D it zou kunnen betekenen
  —verondersteld, dat het argumentum e silentio hier op zijn plaats is—
  dat hij zich ongeveer een kwart jaar heeft gehandhaafd, want de maanden
  Ab, Elul en Tisri volgen op elkaar. Nu is er nog een tweede usurpator
  geweest, een zekere Bêl-simanni, die door dezelfde weidse titel eveneens
  aanspraak schijnt te hebben gemaakt op geheel het Achaemeniedische
  rijk, maar die blijkens de drie oorkonden, die van hem bekend zijn,
  verm oedelijk niet veel langer dan veertien dagen heeft geregeerd. Volgens
  de „com m unis opinio” — voor zover men reeds daarvan zou kunnen
  spreken— is hij de oudere van de twee geweest, die beiden als preten­
  denten onmiddellijk op elkaar zouden zijn gevolgd. Het eerste is juist,
  maar hun optreden valt, zoals ik meen te kunnen bewijzen, in twee
  verschillende jaren.
  De titels, die zij pretenderen, gelden niet alleen Babylonië, maar
  het gehele rijk in zijn volle omvang. O m dit duidelijk te maken, geef
  ik eerst even een overzicht over deze titels, beginnende met de Chaldeeuwse dynastie, waarvan de koningen in de dateringen der contracten
  steeds enkel „koning van Babylon” worden genoemd. Nebukadnezar II
  volstaat ook in zijn officiële inscripties met deze titel, terwijl zijn vader
  264
  
  N abopolassar hieraan gaarne nog het archaistische „koning van Sumer
  en A k kad” toevoegt en Nabunaid de eveneens archaïstische titels „koning
  der wereld en koning der vier wereldstreken” . De echte Perzische
  koningstitel luidde: „koning der koningen, koning der landen”.
  In de babylonische contracten was het tot een bepaald tijdstip— n.l.
   in het vijfde jaar van Xerxes— steeds „koning van Babylon en der landen”
  o f ook wel „koning van Babylon, koning der landen” , waarmee dus
  duidelik twee helften van het rijk bedoeld zijn. Varianten zijn hier slechts
  veroorzaakt door het corregentschap van Cam byses, toen deze „koning
  van Babylon” was, inusu Kuras abusu sar mátati, d.w.z. terwijl zijn vader
  Cyrus koning was der landen. Een tweede variant is die van Xerxes,
  die in het eerste begin van zijn regering de titel „koning der Meden en
  Perzen” bij wijze van uitbreiding aan de gewone titel deed voorafgaan:
  in dit geval, voorzover wij kunnen nagaan, zonder politieke betekenis,
  alleen om de Perzische suprematie te doen uitkomen.
  „K oning van Babylon en der landen” . W at is daarmede bedoeld?
  Onwillekeurig denkt men aan een splitsing van het rijk in een westelijke
  en een oostelijke helft, zoals later b.v. W est- en O ost-Rom e: het W esten
  met Babylon en het O osten met Pasargadae, Susa o f Persepolis als hoofdstad, te vergelijken met Rome en Byzantium. M aar dan zou de westelijke
  helft, hoewel de ondergeschikte, bij een uitbreiding tot Klein-Azië en
  Egypte onevenredige omvang en betekenis hebben gehad. Deze verdeling
  moet veeleer historisch worden beschouwd: in een Zuidelijke en een
  noordelijke helft.
   N a de ondergang van het Assyrische imperium hadden indertijd
  N abopolassar en Kyaxares de wereld in twee invloedsferen verdeeld, een
  zuidelijke en een noordelijke, T ot de zuidelijke sfeer, met Babylon als
  hoofstad in de plaats van het verwoeste Nineve, behoorde Elam, dus
  de vlakte ten zuiden van het Iraanse hoogland, dan vooral Babylonië met
  het zuidelijkste gedeelte van het oude A ssyrië, zuidelijk Syrië, ongeveer
  tot aan Euphraat en de Balich en waarschijnlijk langs de weg over A leppo
  naar Latikije, bij het oude Ugarit, dus Phoenicie, en Palestina tot aan de
  Egyptische grens. Dat was het rijk van Nebukadnezar, dat deze— niet reeds
  zijn vader— vast in zijn bezit kreeg en dat onder de Achaemenieden tot
  het vijfde regeringsjaar van Xerxes intakt bleef. T ot de noordelijke
  sfeer echter behoorden de overige „landen” , met het oude gebied der
  Ummanmanda als middelpunt: Perzië en Medië, het eigenlijke Assyrië
  met Urartu, Noord-Syrië van de Euphrat tot aan de bergen (hier was de
  streek van Harrán lang omstreden gebied) en Klein-Azië tot aan de
  G riekse steden, met Sardes als het middelpunt. Het was een toestand van
  politiek evenwicht, die aanvanklijk nog onder het Perzische eenheidsrijk
  bestaan bleef.
   M aar in het vierde jaar van koning Xerxes moet iets gebeurd zijn,
  waardoor dit evenwicht werd verbroken. O peens wordt Babylon geschrapt uit de koninklijke titulatuur en blijft alleen nog de titel „koning
  der landen” over. En van toen af blijft de titel enkel „koning der landen”
  265
  
  Sar mátdti tot aan het eind van de Achaemeniedentijd. Pas de eerste
  Seleukieden hebben na de poging van Alexander om Babylon weer tot het
  middelpunt van zijn rijk te maken, de oude titel tijdelijk hersteld. Van
  Seleukos II (247-26) af heten zij in de babylonische contracten kort en
  bondig „d e koning” , terwijl de Arsacieden de oude Achaemenidische
  inheemse titel „koning der koningen” hebben aanvaard.
   N u het probleem: wat is in het vierde jaar van Xerxes gebeurd, dat
  aanleiding heeft gegeven tot een zo radicale wijziging van de koninklijke
  titulatuur? Een oorkonde van 1 Elul (dus de vijfde maand) van het
  vierde jaar is nog gedateerd uit de regering van Xerxes, de koning van
  Babylon en der landen; de beide oorkonden uit het vijfde jaar, van
  22 N isan en 2 Tamuz, dus uit de eerste en vierde maand, dragen alleen
  nog de titel „koning der landen”. W at is in de tussentijd in Babylon
  gebeurd, dat het zo radicaal werd verwijderd uit de titulatuur en verm oedelijk in werkelijkheid ? Het waren, zoals ieder gymnasiast uit zijn
  H erodotus weet, veelbewogen jaren: na de nederwerping van de Egyp­
  tische opstand, midden onder de voorbereidingen tot de veldtocht tegen
  Hellas en wellicht ook, zoals uit de zogenaamde Daiva-inscriptie blijkt,
  van een religieuze hervorming, die door intolerante houding tegen de
  aanhangers der oude goden—volgens Xerxes afgoden— tegenstand moest
  opwekken. Niet alleen bij gebrek aan tijd, maar ook om methodische
  redenen beperk ik mij tot de primaire bronnen uit Babylon zelf, al
  zijn het slechts kwitanties en contracten, dus zonder te letten op de
  verhalen der Griekse schrijvers, die levendiger zijn, maar vaak anecdotisch
  en phantastisch. (De klassieke bronnen voor een verwoesting van de
  stad Babylon onder Xerxes, zijn, zoals bekend, Strabo XV I 1, 5 en Arrianus
  III 16 en VII 17, terwijl H erodotus in het derde boek zijn m ooi verhaal
  van het muildier, dat een veulen werpt en van de verminking van Zopyros
  nog ten tijde van Darius plaatst. O ok de gegevens op grond van de
  opgravingen, zoals Wetzel die in zijn verhandeling over Babylon zur Zeit
  Herodots naar voren heeft gebracht, komen in aanmerking. Opzettelijk
  beperken we ons tot de babylonische bronnen.)
  Het probleem luidt dan: wanneer hebben de opstanden der beide
  pretendenten Bêl-simanni en Samaf-erïba, die Xerxes niet alleen als sar
  Babili, maar zelfs als sar mátáti wilden verdringen, plaats gehad ? W ij
  moeten deze opstanden, zoals ook uit de datering der Leidse oorkonde
  blijkt, over twee verschillende jaren verdelen. De terminus a quo is toch
  in ieder geval de troonsbestijging van Xerxes. Blijkens de dateringen der
  babylonische contracten sterft Darius in Novem ber 486 en heeft Xerxes
  op 1 December van hetzelfde jaar reeds de troon beklommen.  M et het oog op deze belangrijke gebeurtenissen is het zeker de
  moeite waard, het dozijn babylonische oorkonden, dat naar deze beide
  pretendenten gedateerd is, wat nader te bekijken, en wel vooral met
  het oog op een nauwkeuriger tijdsbepaling. Eerst nog een algemene
  opm erking: Overlapping van konigsnamen bij zulke dateringen uit
  dezelfde stad o f streek mag men niet veronderstellen. Zij droegen immers
  een officieel karakter en werden door een administratieve maatregel
  voorgeschreven: een der allereerste maatregelen van een nieuwe koning
  o f pretendent na de aanvaarding van de regering. O p de zelfs voor het
  hedendaagse volkenrecht lastige vraag, op welk tijdstip een revolutionaire
  usurpatie wettig wordt, was het antwoord toen niet twijfelachtig: zodra
  de pretendent over het leger en de ambtelijke organen beschikt. En
  dat was bij onze pretendenten blijkbaar het geval, hoewel vanzelfsprekend
  niet in geheel het wereldrijk, maar dan toch tenminste in de omstreken
  der hoofdstad Babylon tot Borsippa en de twaalf km ten Z. daarvan gelegen
  stad Dilbat toe. Daar kon ook een legitimistich Perzisch gezinde firma
  haar kwitanties en registers dan niet meer naar het regeringsjaar van de
  wettige koning dateren: zij zouden ongeldig geweest zijn. Tot Persepolis
  natuurlijk heeft zich deze beweging nooit uitgestrekt. In de grote editie
  der Persepolis Treasury Tablets (door Cam eron) behoeft men de namen
  van deze pretendenten ondanks hun weidse titulatuur niet te zoeken.
  D oet men het toch, dan zal men opmerken, dat zelfs daar—waar de
  schatkist van het rijk was— kwitanties juist uit het vijfde regeringsjaar
  van Xerxes ontbreken. In Babylon ontbreken zij van zijn vijfde tot en
  met zijn 15de regeringsjaar geheel, met één enkele uitzondering in het 9de.
   W ij beginnen met de drie oorkonden uit het accessiejaar van Bêlsimanni en wij rangschikken alle twaalf hier te bespreken oorkonden
  chronologisch, waarbij de tijdsruimte, die zij beslaan niet groot is: in
  het eerste geval veertien dagen, in het tweede een kwartaal min tien dagen.
  Van de eerste oorkonde kennen wij alleen de datering: „T e Borsippa,
  op de 15de (dit cijfer was, naar bet schijnt, onduidelijk) van de maand
  A b (dus de vijfde maand) uit het accessie-jaar van „Eêl-simanni, de koning
  van Babylon en van de landen.” D it kleitablet behoorde indertijd tot de
  particuliere collectie van de Lord Amherst o f Hakney en zal na diens
  overlijden wel het lot hebben gedeeld van al zulke collecties, die niet in
  openbaar bezit komen: naar alle windrichtingen te worden verspreid.
  W ijlen Pinches heeft op een congres te Hamburg in 1902 alleen dit onder­
  schrift meegedeeld. Hij beschouwde de naam als Perzisch, hoewel
  reeds hij deze naam, die „ o Bêl, verhoor m ij” betekent, eigenlijk best had
  kunnen vertalen. Bij dezelfde gelegenheid verrijkte hij onze kennis ook
  267
  
  nog met de naam van een ander onbekende Perzische koning, die hij
  Sikusti o f dergelijke meende te moeten lezen; ’k hoop slechts, dat het
  nageslacht later niet met zulke ironie over onze gissingen zal spreken.
  Zelfs nog Pallis in zijn overzicht over de jongste geschiedenis van Babylon
  tot aan de Romeinse tijd (verschenen te Kopenhagen in een bundel ter
  ere van Pedersen) droom t nog van een derde pretendent van die naam,
  terwijl toch reeds Cameron in 1941 (A JSL ) de juiste lezing had aangetoond.
   A ls men het goed leest, n.l. Ah-si-i-war-si, dan is het niets anders dan een
  der vele spellingen van de naam van koning Xerxes. W ij kunnen dus
  met twee pretendenten ten tijde van Xerxes volstaan.
  De andere beide oorkonden uit het accessie-jaar van Bêl-simanni
  zijn in het M useum te Berlijn, waar juist de kleitabletten in het souterrain
  ondanks alle verwoestingen vrij goed bewaard zijn gebleven. Het zijn
  de nummers 683 en 464. A ls ik van nu af in verband met Berlijn nummers
  aanhaal, bedoel ik de bewerking in de Neubabylonische Rechts- und Verwaltungsurkunden van San Nicoló en Ungnad. N o. 683 is van 1 Elul van het
  accessie-jaar. En direct hier krijgen we een chronologisch houvast.
  De oorkonde is opgemaakt te D ilbat, 12 km ten Z. van Borsippa. Zover
  heeft zich dus de autoriteit van de usurpator uitgestrekt. Aan het heilig­
  dom van de stadsgod Uras, E-imbi-Anu, waren toen twee schrijvers
  verbonden, blijkbaar concurrenten. N u wil de één— hij heet Murasü,
  van de ander diens ambt o f bedrijf aflossen o f afkopen. In tegenwoordig­
  heid van de administrateur (satammu) en van de gemachtigde (kipu)
  van de tempel zegt hij tot zijn collega: min á dullu tupsarrütu ul teppus „gij
  zult geen schrijverswerkzaamheden meer verrichten” . En deze stemt toe,
  afgezien van enkele speciale opdrachten, die hij nog moet afwerken. Deze
  verrekening nu heeft terugwerkende kracht en betreft het juist afgelopen
  halfjaar. D it is de periode van het eind van de maand A b— dus één dag
  voordat de oorkonde werd opgemaakt— terug tot en met de maand Adar,
  dus de laatste maand van het voorafgaande jaar. De eerstegenoemde
  datum valt volgens onze oorkonde in het accessie-jaar van Bêl-simanni.
   Deze m oet dus na de maand N isan (want anders zou het als zijn eerste
  regeringsjaar moeten worden geteld) en nog vóór Elul voor zich de troon
  hebben bemachtigd. Onze tekst luidt bij de bepaling van deze half­
  jarige periode in het verleden: ,, . . . vanaf de maand A dar van het eerste
  jaar tot aan het eind van de maand A b ” . N u kan met dit eerste ja a r ,.
  dat dus onmiddellijk aan het lopende jaar voorafgaat, onmogelijk iets
  anders bedoeld zijn dan het eerste regeringsjaar van koning Xerxes.
  D us moet de opstand van Bêl-simanni vallen in het tweede regeringsjaar
  van koning Xerxes, en wel in de zomer van het jaar 484 v. Chr. D at de
  beide schrijvers en ook de in onze oorkonde vermelde administrateur
  van de tempel ook uit oorkonden uit de laatste jaren van koning Darius I
  bekend zijn, vermeld ik slechts terloops.
  W ant er is meer. Dit tweede regeringsjaar van koning Xerxes is
  geweest een schrikkeljaar, en wel een schrikkeljaar van bijzondere aard :
  niet de twaalfde, maar de zesde maand werd in dit jaar verdubbeld, m.a.w.
  268
  
  dit jaar 484 had twee maanden Elul. M et zekerheid weten we dit pas
  door de Persepolis Treasury Tablets, waar N o. 10 en 11 uit deze tweede
  maand Elul (in ’t Perzisch de tweede maand Karbashiya) gedateerd zijn.
  N u hebben wij uit ditzelfde tweede regeringsjaar ook oorkonden uit
  Babylon en Borsippa, die naar de naam van Xerxes zelf gedateerd zijn.
   Deze oorkonden zijn uit de maand Nisan, voorts van 14 en 15 Sivan,
  van 6 Tamuz (dat is de 22ste J u n i) . . . en dan weer van de 25ste van de
  tweede maand Elul (dat is van 13 O ctober). Tussen 22 Junie en 13
  O ctober is er een lacune. N aar onze stelregel, dat „overlapping” bij
  deze dateringen is uitgesloten, m oet de korte revolutie van Bêl-simanni
  dus hebben plaatsgehad tussen deze beide data. O p 22 Juni 484 werden
  de oorkonden nog en op 13 O ctober weer naar koning Xerxes gedateerd.
  D aartussen liggende data van de beide tot nog toe besproken oorkonden
  zijn blijkens de omrekeningstabelle van Parker en Dubberstein gedateerd
  van 5 A ugustus en van 21 A ugustus van dit jaar 484.
  N u kom t men hier nog weer een stap verder met behulp van de derde
  oorkonde uit het accessie-jaar van Bêl-simanni. Het is een van de vele
  prom essen, waarin zich de pachter van een met dadelpalmen beplant
  stuk grond verplicht bij de oogst aan de eigenaar een bepaalde hoeveelheid
  dadels te leveren. Deze hoeveelheid hangt af van de opbrengst en hoe
  gunstig o f ongunstig deze zal zijn, kan men pas in de warme maanden
  A b en Elul beoordelen. D us zijn de meeste van deze oorkonden uit de
  maanden A b o f Elul. D at zal ook hier het geval zijn, al zijn de opgaven
  betreffende maand en dag niet bewaard gebleven.
   D u s: Bêl-simanni is als pretendent een ephemere figuur. Hij heeft
  zijn kans waargenomen in de heetste dagen van de zomer van het jaar 484,
  toen de koning de handen vol had met de consolidatie van zijn rijk, vooral
  aan de Egyptische grens. Hij treedt op onder zijn eigen naam, wij weten
  niets over zijn familie en afstamming en op grond waarvan hij aanspraak
  meende te mogen maken op de troon van beide helften van het rijk.
  Zodra het eind September wat koeler wordt, vermannen zich de Perzen
  en de pretendent verdwijnt, even vlug als hij opgedoken was. Het
  leven, ook het handelsbedrijf gaat ongestoord door, alleen dat de oo r­
  konden weer naar de wettige koning gedateerd worden.
  Zeer veel ernstiger in zijn gevolgen en oo k langer van duur is twee
  jaar later de opstand van de tweede pretendent geweest: Samas-erïba.
  Laten we de negen oorkonden, die ik uit zijn regering ken, ook even
  bekijken. De oudste is onze Leid.se, die ik al beschreef: No. 1718. Hij
  is in het vuur geweest, misschien toen Xerxes Babylon verwoestte, zijn
  leesbaarheid is daar niet beter op geworden. Bovendien is hij onduidelijk
  geschreven. Ten slotte kwam ik erachter, waar het om gaat: verkoop van
  een bitu sal-lap-pi-tum. D at is geen akkadisch woord, maar niet onbekend.
  Het is een gebouw met vaste lemen wanden. D e analoge sumerische
  uitdrukking is i m - z i - k a l a g - g a . Zulk een gebouwtje dus wordt
  269
  
  verkocht, met de gebruikelijke opgaaf van de belendende percelen links
  en rechts. De koper heet La-qip, de zoon van Sin-kisir, de koopprijs
  bedraagt j mina zilver en
  sikkel in stukken, die met -g gelegeerd zijn.
  O p de achterzijde stonden de namen der getuigen en het onderschrift.
   D it is alles normaal. De oorkonde is, omgerekend en toegepast op het
  jaar 482, van 2 Augustus 482, dus weer in de zomer.
  De tweede oorkonde, in Berlijn, N o. 462 in de bewerking van San
  N icolo en Ungnad, betreft weer de pacht van een palmentuin met de
  verplichting van levering van een gedeelte van de dadeloogst aan de
  eigenaar. De oorkonde is van 25 Elul van het accessie-jaar, dus van 22
  Septem ber. Laat ik even zeggen, dat ook dit jaar 482 een schrikkeljaar
  geweest is, evenwel met een tweede Adar, dus pas in Maart van het
  volgende jaar, wat ons geen last veroorzaakt, want zolang heeft ook
  Samas-erïba niet geregeerd.
  De derde oorkonde, in Berlijn, N o. 463, behandelt weer hetzelfde.
  Alleen de hoeveelheden dadels, die bij de oogst in de maand Marcheswan
  geleverd moeten worden, zijn telkens verschillend. De oorkonde is weer
  uit de maand Elul, de dag is afgebroken. D us A ugustus 482.
  De vierde oorkonde, in Berlijn, N o. 464 van het vermelde werk, bevat
  met bepaalde variaties, hetzelfde: Verplichting tot de levering van een
  gedeelte van de dadeloogst als pachtprijs voor een palm hof in Borsippa.
  De opgaaf van de maand en de dag zijn niet bewaard gebleven. Natuurlijk
  betreft ook deze oorkonde de oogst in de maand Marcheswan en zal hij
  geschreven zijn in de maand Elul, dus eveneens in A ugustus 482.
  Vijfde oorkonde, Berlijn N o. 90 (N B R V ): V erkoop van een slaaf.
   Talrijke getuigen. Geschreven te Borsippa, evenals ook de vorige. Datum
  21 Tisri van het accessie-jaar. Om gerekend: 18 O ctober 482. Toen
  heeft Samas-erïba nog geregeerd. Reeds daarom kan zijn regering niet
  in hetzelfde jaar vallen als die van Bêl-simanni. De volgende oorkonden
  zijn zelfs van nog latere datum in dezelfde maand. Evenals op de tweede
  noemt zich Samas-erïba ook op deze vierde oorkonde alleen „koning van
  Babylon”.
  Zesde oorkonde, in het Brits M useum te Londen, collectie Spartoli
  II 19, in autographie en in een onvolmaakte transcriptie reeds bekend
  sedert 1888. Gedateerd te Babylon één dag later dan de vorige oorkonde:
  op 22 Tisri, dus 19 October 482. Het betreft de huur van een bitu husu,
  d.w.z. een met riet bedekte o f omheinde schuur. Nauwkeurig opgegeven
  worden weer de belendende percelen. De buurvrouw rechts is een na­
  komelinge van het bekende geslacht Egibi, het grote bankiershuis. De
  verhuurder heet Nidinti-Bêl, de huurder Nabü-balat-eres. Deze moet
  dagelijks een kleine hoeveelheid graan als huurprijs afstaan en bovendien
  als toegift in bepaalde maanden een honingkoek (nuptum). Uitdrukkelijk
  wordt bepaald, dat hij deze leveringen niet mag onderbreken: batlu ul
  issakan. Taalkundig levert deze interessant oorkonde verder geen
  moeilijkheden op.
   270
  
  Zevende oorkonde, in Berlijn, N o. 615 van het vermelde werk. U it
  Borsippa, weer een dag later: 23 Tisri, dus 20 O ctober 482. De oorkonde
  is in godsdiensthistorisch opzicht bijzonder interessant. Bêl-iddina,
  de zoon van Nabü-aHu-ittanu verplicht zich tot de geregelde levering van
  bepaalde porties meel, en wel voor de sacrale maaltijd (naptdnu) van de
  god N ebo, dus in de Ezida-tempel te Borsippa. Zulke oorkonden zijn
  er meer: niet minder dan 37 daarvan worden aangetroffen in de Neubabylonische Rechts- und Verwaltungsurkunden, met een toelichting
  o p blz. 494 v .: „Verpachtung von Tem pelpfründen” . De provenier, die
  dus het recht heeft op een bepaald inkomen van de tempel, op voor­
  waarde, dat hij daarvoor de geregelde offermaaltijden moet aanrichten,
  draagt dit recht met deze verplichtingen aan een ander over. Vermoedelijk
  waren deze prebenden erfelijk, maar de rechthebbende kon niet altijd
  ter plaatse bij het heiligdom aanwezig zijn en m oest dus daar iemand
  hebben, die de sacrale handelingen voor hem verrichtte. De bijzonder­
  heden over deze offermaaltijden (in Assyrië beten zij tákultu) zouden
  eens in iets ruimer verband (n.l. ook in Babylonië) onderzocht moeten
  worden. V o or ons hier kom t het aan op de tijdsbepaling. Het eerste
  stuk van het verdrag wordt blijkbaar afgesloten voor een half jaar, het
  tweede voor een heel jaar. Het halve jaar wordt gerekend van de maand
  Marcheswan van het accessie-jaar van Samas-erïba, de koning van Babylon
  en der landen tot aan zijn uittocht (adi sitisu). D at betekent: „to t aan
  het nieuwjaarsfeest in N isan” , waarop de officiële kroning moest plaats­
  hebben. O p 5 en 11 Nisan werd Akitu ook in het parak sïmate te Borsippa
  gevierd, waar het standbeeld van N ebo toen vertoefde, terwijl de koning
  in eigen persoon uittrok, om het naar Babylon te halen. W ij moeten
  het halve jaar dus rekenen van begin Marcheswan tot begin Nisan.
   Hieruit volgt, dat ook dit jaar een schrikkeljaar is geweest, met twee
  maanden Adar. Een tweede A dar o f Veadar (in ’t Perzisch de tweede
  maand ViyaKna) wordt volgens de dateringen der Treasury-Tablets behalve
  in het vierde pas weer in het twaalfde jaar van Xerxes aangetroffen,
  en dat zou te laat zijn. Onze tijdsbepaling: 4de ja a r= 4 8 2 is dus juist.
  Het Akitu-feest in Nisan, dus in M aart 481, heeft deze pretendent niet
  meer beleefd en dus ook niet zijn eigenlijke kroning.
  Achtste oorkonde, weer in Berlijn, N o. 785 (N BRV ), eveneens uit
  Borsippa, betreft een soortgelijk sacraal onderwerp. Het is een lijst van
  degenen, die dagelijks verplicht zijn meel te leveren ’s ochtends en ’s
  avonds voor de beide maaltijden van de god N ebo (wij zouden zeggen
  voor de spijsoffers) bij de tempel van Ezida. Deze verplichtingen gaan
  in op 29 T isri van het accessie-jaar van Samas-erïba, dus feitelijk op de
  dag voor 1 Marcheswan en duren (zo kunnen we in gedachten aanvullen)
  even lang als bij de vorige oorkonde: zes maanden, tot de laatste dag van
  de maand Veadar. Is deze aanvulling juist, dan wordt onze tijdsbepaling
  ook hierdoor bevestigd.
  Negende oorkonde, in Berlijn, N o. 786 (N B R V ): een soortgelijke
  oorkonde, al is hier het sacrale doel onzeker. Geleverd moeten in de
  271
  
  eerste plaats worden grote hoeveelheden van makkasu, d.w.z. confitures,
  een soort dadelmarmelade, en wel in het accessie jaar van onze Samaserlba. Datum onleesbaar.
   D it zijn de twaalf oorkonden. W ij vatten ons resultaat samen:
  De beide pretendenten ten tijde van Xerxes zijn niet in hetzelfde jaar
  opgetreden. Tussen hun revoluties ligt een afstand van twee jaar. Eén
  ding hebben zij gemeen: zij maken hun revoluties in de heetste tijd van
  het jaar. (Persoonlik ken ik de babylonische zomerhitte slechts uit
  verhalen. Het m oet nog veel erger zijn dan in Egypte.) N u zal van een
  Perzische militaire bezetting in Babylonië toen nauwlijks meer sprake
  geweest zijn, vooral in 482 niet, toen Xerxes al zijn troepen tegen Hellas
  begon te mobiliseren. De weinige Perzische troepen, die er waren, zijn
  stellig niet zo geacclimatiseerd geweest, dat zij onmiddellijk effectieve
  tegenstand hadden kunnen bieden. D esondanks stort de eerste revolutie,
  die van 484, spoedig ineen en Xerxes behandelt de stad—het is immers
  de tweede hoofdstad van zijn rijk— nog met mildheid. Twee jaar later
  is de situatie ernstiger. In de zomer 482 kan hij geen revolutionaire
  bewegingen in zijn rug meer dulden. Hijzelf staat immers op het punt
  naar Sardes te vertrekken en vandaar verder over de Hellespont. Wellicht
  werden zijn plannen door de revolutie in Babylon ernstig vertraagd.
  W ij kennen immers de feiten: in de winter van 481 op 480 vertoeft
  Xeres in Sardes en op 23 September 480 is de slag bij S a 1 a m i s. De
  datum ontleen ik aan de Cambridge Ancient History: een der grote data in
  de geschiedenis der oudheid. Niet veel minder belangrijk, hoewel minder
  bekend, is echter hetgeen juist twee jaar eerder in Babylon gebeurde.
   W aarop Samas-erïba en zijn minder belangrijke voorloper met hun
  aanspraken eigenlijk steunden, weten wij niet. In ieder geval zijn ze onder
  hun eigen naam opgetreden, in treffende tegenstelling met de beide
  Pseudo-Smerdis en de beide Pseudo-Nebukadnezar’s ten tijde van koning
  Cam byses en Darius I.
  T ot het najaar, toen het weer koeler werd, heeft Samas-erïba zich
  kunnen handhaven: bijna een kwartjaar lang. D at Babylon toen verwoest
  werd, lijkt niet twijfelachtig, ook afgezien van de klassieke verhalen
  bij Strabo en Arrianus. Deze verwoesting nu had een bijzonder doel
  en karakter. Niet de woonbuurten werden in de eerste plaats daardoor
  getroffen, maar de vestingwerken en vooral het centrale heiligdom. De
  stad werd nu volledig ontmanteld, de tempel Esagila en de tempeltoren
  Etemenanki werden ontwijd en gedeeltelijk afgebroken en het Mardukbeeld weggehaald. Dit laatste bericht zelfs H erodotus. V oorts wordt,
  zoals W etzel aantoonde, de rivier afgeleid tussen de burcht en de verwoeste
  heiligdommen door, dus tussen de tegenwoordige heuvels Qasr en Amr&n.
  Toen H erodotus een kleine 25 jaar later Babylon bezocht— welk feit wij
  met Wetzel niet in twijfel trekken— droegen de stad en de tempel nog
  menige sporen van deze verwoesting en m oest hij genoegen nemen met
  overdreven verhalen over de vroegere pracht.
  M aar hierover heb ik
  elders gehandeld.
   272
  
  Belangrijker in dit verband is een aandere vraag: was de Marduktempel in Babylon de enige, die toen verwoest werd? Hadden de beide
  pretendenten met hun trotse titels medeplichtigen in de provincies
  van het W esten, die immers toen nog tot de satrapie van Babylon be­
  hoorden? Hiervoor zouden de belangrijkste bronnen in het Oude Testa­
  ment moeten worden gezocht en juist hier moet men voorzichtig zijn,
  daar de halve eeuw tussen de begintijd van Darius I en die van Artaxerxes I
  — laten we zeggen van 510 tot 460— een donkere periode is in de geschiede­
  nis van Judea, waarin men alle mogelijke gegevens kan rangschikken,
  maar zonder duidelijk bewijs.
  En nu denk ik aan de breedvoerige en scherpzinnige stellingen van
  Julian Morgenstern in de Jaarboeken van het Hebrew Union College in
  Cincinnati (H U C A ) sedert 1951. M orgenstern denkt aan een verwoesting
  van Jeruzalem en ook van de tweede, pas door Zerubbabel herbouwde,
  tempel do or Xerxes reeds in diens eerste regeringsjaar 485 en verzamelt
  hiervoor ontelbare bewijsplaatsen en gegevens uit het O ude Testament.
   N atuurlijk dreigt bij een zodanig onderzoek steeds het gevaar van de
  circulus vitiosus: men verzamelt vermeende bewijsplaatsen voor een
  hypothetische gebeurtenis en men staaft daam a deze gebeurtenis met
  behulp van deze bijbelplaatsen. M aar er is meer. De opstand van
  Samas-erïbu in Babylon heeft, zoals wij gezien hebben, pas in 482 plaats­
  gevonden, en voor een verwoesting van Jeruzalem nog vóór de veldtocht
  tegen Hellas is daarna geen tijd meer. Zouden de Joden, die zo hartstoch­
  telijk de ondergang van Babylon hadden gewenst en die alles aan de
  Perzen te danken hadden, nu opeens hebben samengespannen met
  Babylonische pretendenten ? Inderdaad denkt Morgenstern bij zijn
  constructie dan ook niet aan de gebeurtenissen in Babylon, maar aan
  die in Egypte. In Egypte zijn nog in het laatste jaar van koning D arius,
  dus in 486, onlusten uitgebroken. In Novem ber van dit jaar 486 sterft
  D arius en beklimt Xerxes, die al sedert 498 vice-koning in Babylon was
  geweest, de troon van het wereldrijk. Zijn eerste taak was een eind te
  maken aan de Egyptische opstand. D at de revolte ook in Jeruzalem
  onlusten ten gevolge heeft gehad, kunnen we wellicht besluiten uit de
  aanklacht, die toen blijkens Ezra 4 :6 bij het Perzische h o f werd ingediend.
   D at Xerxes persoonlijk over Palestina naar Egypte getrokken is en dat
  de opstand reeds in januari 484 gedempt werd, is zeker. Dat Xerxes
  echter bij die gelegenheid—dus inderdaad in 485—Jerusalem met de
  onaanzienlijke tweede tempel weer zou hebben verwoest—dus de tweede
  verwoesting sedert 586— is toch wel een hypothese, waarvoor men
  graag duidelijker gegevens buiten het O ude Testament om zou willen
  hebben. Laten wij, in plaats van hierop in te gaan, liever naar Babylon
  terugkeren, maar nu veertig jaar eerder dan het jaar 482: de beide pseudoNebukadnezars, die zich in Babylon tot koningen hebben opgeworpen
  onm iddellijk vóór de troonsbeklim m ing van koning Darius I, de eerste
  van oktober tot december 522, de tweede van eind augustus tot eind
  november van het jaar 521 v. Chr. Hier is de situatie aan de éne kant
  273
  
  gunstiger, aan de andere kant ongunstiger dan in het geval der beide
  pretendenten onder Xerxes. Gunstiger, om dat wij hier de Behistuninscriptie hebben: een primaire bron van de eerste rang, het grote raam
  waarin de schaarse Babylonische gegevens, voor zover die er dan zijn,
  gerangschikt kunnen worden.
   Behistun § 16, 18 en 19 bericht koning D arius over de opstand en
  de val van de Babylonische usurpator Nidintu-Bël, de zoon van Aniri,
  die v'erklaart: „Ik ben Nebukadnezer, de zoon van Nabunaid.”
  Behistun § 49 en 50 lezen wij over de Armeniër Araka, de zoon
  van Chaldita, die letterlijk hetzelfde verklaart. De overwinning wordt
  in beide gevallen beschreven met opgaaf van de plaats waar de beslissende
  veldslag werd gestreden en met nauwkeurige datering: Nidintu-Bêl
  werd verslagen op 13 december en gedood op 18 december 522; A raka
  wordt gevangen genomen en gedood op 27 november 521. Zulke uit­
  voerige en nauwkeurige gegevens hebben wij bij Bêl-simanni en Samaserïba niet. Dit is dus gunstiger.
   Veel ongunstiger is echter, dat zij niet onder hun eigen naam zijn
  opgetreden. Beiden regeren slechts kort: de een 2 |, de ander ruim
  drie maanden, beiden in het najaar. Geen van beiden heeft dus het
  nieuwjaarsfeest, omstreeks ons Pasen, maart-april— beleefd. Dit weten
  wij hierom met volkomen zekerheid, om dat wij van maart-april 522 nog
  oorkonden hebben, die gedateerd zijn naar Cam byses en naar Bardija
  (dus pseudo-Sm erdis) en van maart-april van het volgende jaar reeds
  oorkonden gedateerd naar koning Darius. D esondanks zijn al de tien
  oorkonden, die wij met enige zekerheid aan Nebukadnezar III kunnen
  toeschrijven, gedateerd uit diens accessiejaar, en alle 26 oorkonden van
  Nebukadnezar IV uit diens eerste regeringsjaar. Hieruit zou men kunnen
  besluiten, dat Nebukadnezar IV niet alleen onder dezelfde naam is
  opgetreden, maar zijn regering eenvoudig als de voortzetting beschouwde
  van die van de oudere pretendent, wiens dood hij negeerde. Hij is dus
  als het ware een pseudo-Nebukadnezar in de tweede macht. D it is ook
  hierom zo eigenaardig, om dat bijna gelijktijdig o o k twee pseudo-Smerdissen zijn opgetreden: eerste de zogenaamde magiër G autam a en daarna
  W ahjazdata van de stad Tarowa. Hier was er alleen dit verschil, dat
  die twee elkaar bestreden, totdat D arius als de tertius gaudens met de
  buit ging strijken. Het is dus een ingewikkelde geschiedenis: zowel
  bij de oorkonden gedateerd naar Bardija, d.i. Sm erdis, alsook hij de oor­
  konden gedateerd naar Nebukadnezar m oet men zich steeds afvragen,
  welke van de verschillende pretendenten bedoeld is. En bij Nebukadnezar
  kom t natuurlijk altijd vooral en in de eerste plaats de echte grote Nebu­
  kadnezar in aanmerking, de tweede van die naam. Het eerste probleem
  betreft dus ook hier weer de chronologische rangschikking der Baby­
  lonische oorkonden naar hun dateringen. Deze rangschikking is bij de
  pretendenten onder Xerxes gelukt: om dat wij hun namen hadden. Dat
  is bij Nidintu-Bël en bij Araka m oeilijk, vaak bijna onmogelijk: omdat
  zij onder het m om van een beroemde voorganger zijn opgetreden.
   274
  
  Het eerste probleem luidt d u s: H oe onderscheidt men oorkonden
  uit het accessie-jaar en het eerste regeringsjaar van de grote Nebukadnezar
  van die uit de regering van deze beide pretendenten? Die twee van
  elkaar te onderscheiden is dan minder m oeilijk, daar dan alle accessiejaren
  van Tisri tot Kislev aan Nidintu-Bël (of Nebukadnezar III) en alle eerste
  jaren van de maand A b tot T isri aan A raka (of Nebukadnezar IV) moeten
  worden toegeschreven. M aar de grote Nebukadnezar zelf heeft toch
  natuurlijk in de jaren 605 en 604 nog veel meer oorkonden gehad, die
  naar zijn accessie en zijn eerste regeringsjaar werden gedateerd.
  Het zou gemakkelijk zijn, als de titulatuur ons kon helpen: dus als
  de grote Nebukadnezar II zich alleen „koning van Babylon” noemde,
  de beide pretendenten echter zich „koning van Babylon en der landen”
  noemden. Zover gaat echter de pretentie slechts bij Nebukadnezar IV in
  een zeer bepaalde groep van oorkonden. D us blijft alleen de norm der
  persoonsnam en over, vooral bij de getuigen, waar telkens ook de naam
  van de vader en vaak die van de grootvader vermeld is. Dan is de identiteit
  der personen niet twijfelachtig. Vinden wij b.v. dezelfde persoon als
  getuige in oorkonden uit de tijd van Kambyses o f van Darius I en van
  Nebukadnezar, dan kan slechts een van de pretendenten bedoeld zijn,
  en welke van beide bedoeld is, hangt dan af van de datering.
  