title: Le suprême hommage
text: De geneeskunde van het merendeel van de 19e eeuw was evenwel nog geen
  moderne geneeskunde. Men berustte vooral op het gebruik van traditionele pijnstillers, met een wijd gebruik van opium en andere opiaten om pijn te verzachten.126
  Toch werden in diezelfde eeuw belangrijke ontdekkingen gedaan. Apothekers slaagden erin stoffen te isoleren die konden helpen in het verzachten van ziektes, zoals
  kinine. Verder werd de anesthesie op punt gezet. Het gebruik van ether en chloroform
  (1846-1847) bevorderde de mogelijkheden van chirurgie in de tweede helft van de
  eeuw. Vanaf de jaren 1860 kwamen er enkele revoluties in de medische wereld op
  
  2023 Le suprême hommage.indd 32
  
  15/12/2022 10:46
  
  ‘l a m o r t b o u r g e o ise ’ b i j ko n i n k l i j k e en p o l i t i ek e el i t e s
  
  33
  
  gang zoals de bacteriologie van Louis Pasteur en werden regels vastgelegd voor asepsie en antisepsie.127
  Wat met het lichaam gebeurde tijdens het beheer van de stoffelijke resten hing
  nauw samen met de sociale status en het financiële vermogen van de overledene.128 In
  het model van ‘la mort bourgeoise’ volgde op het overlijden, dat beperkt werd gehouden tot de familiale kring, een reeks publieke sociale praktijken die heel wat meer
  mensen mobiliseerden, met pronkerige rouwstoeten en teraardebestellingen en initiatieven om de overledene te herdenken.129 Vovelle identificeerde rond het midden
  van de 19e eeuw een ‘prolifération du deuil et de ses expressions familiales’ en plaatste
  deze tegenover de funeraire soberheid in de periode vóór 1850. Britse historici hebben lange tijd funeraire extravagantie en het inschakelen van de dood in publieke statements rond sociale status gelijkgeschakeld met de periode toen Victoria de kroon
  droeg (ca 1840-1900), met een hoogtepunt in de jaren 1890. In deze ‘Victorian celebration of death’ werden zowel grote nationale figuren als minder prominente burgers op spectaculaire en pralerige wijze naar hun laatste rustplaats gebracht.130 Gericht
  onderzoek wees echter uit dat zowel in Frankrijk als in Engeland reeds in de 18e eeuw
  en de jaren 1810-1840 sprake was van funeraire extravagantie voor rijke families die
  enorme sommen uitbesteedden aan de rouwstoet en rouwdecoratie.131 Als het meest
  spectaculaire voorbeeld van de Victoriaanse ‘celebration of death’ leggen verschillende
  historici graag de nadruk op de begrafenis van de Hertog van Wellington, Arthur
  Wellesley, te Londen in 1852.  Vertegenwoordigers van verenigingen waarvan de overledene deel uitmaakte legden
  vaak de nadruk op de persoonlijkheid en het voorbeeldige familieleven van de figuur
  in kwestie. Deze nadruk op de domestieke sfeer en de verdiensten van de overledene
  als mens en burger hielp om de burgerij te onderscheiden van de lagere klassen en
  de aristocratie.133 In 19e-eeuws Frankrijk en Engeland kregen moderne begraafplaatsen vorm als serene plaatsen waar de overledenen met respect werden begraven en
  herinnerd, ondanks grondige verschillen in de culturele en institutionele ontstaansgeschiedenis van moderne necropolen in beide naties.134 De moderne Franse stedelijke
  begraafplaats kreeg vorm sinds 1800 met de oprichting van de grote begraafplaatsen
  Père-Lachaise (1804), Montmartre (1825) en Montparnasse (1824) rond Parijs.135
  De buitenstedelijke begraafplaatsen van Parijs waren plekken waar de verschillen
  tussen de armen en rijken van de Franse hoofdstad nog verder geaccentueerd werden
  en postume ijdelheid alle ruimte kreeg.136 De teraardebestelling bleef inderdaad net als
  
  2023 Le suprême hommage.indd 33
  
  15/12/2022 10:46
  
  34
  
  le suprême hommage
  
  in de eeuwen ervoor een middel tot sociale stratificatie via de geografische situering
  van het graf. Waar eerder de nabijheid tot het altaar en de kerkmuur gold als sociale
  distinctie, dook in de 19e eeuw een op sociale en culturele status gerichte hiërarchie
  van begraafplaatsen op. Er was dus een correlatie tussen bepaalde begraafplaatsen en
  sociale status, rijkdom en religie.137
  Reeds in het Parijs van de Restauratie was er een sociologisch en ideologisch
  onderscheid tussen verscheidene begraafplaatsen. De streng conservatieven zagen
  Père-Lachaise als een liberale Napoleontische begraafplaats door de aanwezigheid
  van enkele graven van opposanten en Bonapartisten. Het Mont-Valérien-kerkhof
  werd dan weer als een tegenvoorbeeld gezien, een plek van katholieke regeneratie bestemd voor de katholieke royalistische aristocratie. Een eeuwige concessie op
  Père-Lachaise werd uiteindelijk voor de Parijse bourgeoisie van verschillende overtuigingen een manier om zich sociaal en materiaal ook na de dood te manifesteren.138 De
  Londense Kensal Green-begraafplaats (1833), inzake vormgeving geïnspireerd door
  Père-Lachaise, had ook een duidelijke klassengebonden connotatie van respectabiliteit en was niet bedoeld voor de armen.139
  In de fase van het beheer van herinnering binnen ‘la mort bourgeoise’ speelden
  grafmonumenten, opgericht vanuit motieven van ijdelheid en familiale verbondenheid, en stedelijke gedenkmonumenten en necrologische persartikels een belangrijke
  rol in de dodencultus bij de triomferende en uitbreidende bourgeoisie.  Deze herdenkingspraktijken waren vóór de 19e eeuw nog beperkt tot een erg strikte elite.140 Volgens Vovelle oversteeg deze dodencultus ideologische en religieuze breuklijnen.141
  De dodencultus zoals die zich in 1850-1930 ontwikkelde, met de monumenten op
  begraafplaatsen en herdenkingsmonumenten (voor zowel notabele individuen als
  gesneuvelde soldaten) op publieke pleinen in de steden, steunde op het belang dat
  werd gehecht aan het voortleven van de doden in het collectieve geheugen van de
  levenden, een soort seculier hiernamaals.142
  Binnen ‘la mort bourgeoise’ waren grafmonumenten en necrologische artikels
  als ‘pleisterplaatsen van het geheugen’ duidelijk aan banalisering en democratisering
  onderhevig. Niet enkel nationale voorbeeldfiguren maar ook de meer lokale stedelijke elites werden sinds de 19e eeuw herinnerd in dagbladen en werden herdacht met
  monumenten op hun graf. Necrologische artikels en grafmonumenten hebben zowel
  een materiële, functionele als symbolische dimensie, een eigenschap die Pierre Nora
  identificeerde als eigen aan ‘lieux de mémoire’.143 Omdat de term ‘lieux de mémoire’
  voornamelijk gebruikt wordt voor kristallisatiepunten van nationale collectieve
  geheugens, verkiezen we de minder beladen Nederlandse vertaling ‘pleisterplaatsen
  van het geheugen’ voor de gedemocratiseerde grafmonumenten en necrologieën van
  onze groep figuren.144 Naargelang de aard en faam van de figuur konden de necrologische artikels en grafmonumenten refereren naar een nationale (bij bijvoorbeeld
  
  2023 Le suprême hommage.indd 34
  
  15/12/2022 10:46
  
  ‘l a m o r t b o u r g e o ise ’ b i j ko n i n k l i j k e en p o l i t i ek e el i t e s
  
  35
  
  koning Albert en kardinaal Mercier), regionale of zeer lokale identiteit of louter optreden als onderdeel van het herinneringspatrimonium van de dichte familie. 145
  De begraafplaats verkreeg in de 19e eeuw een nieuwe sociale rol voor de stedelijke bourgeoisie. Op de stedelijke begraafplaats kwam er een harmonisering tussen
  de wereld van de levenden en die van de doden. Familiale verbondenheid en postuum
  eerbetoon bepaalden de vormgeving van grafmonumenten.146 Père-Lachaise werd
  sinds haar oprichting gevuld met grafmonumenten en werd een toonbeeld van de
  ontluikende funeraire architectuur en beeldhouwkunst.147 De Engelse middenklasse,
  inclusief sociale parvenu’s, distantieerde zich ook na de dood van het stedelijke proletariaat binnen de ‘joint-stock’-begraafplaatsen rond Londen.  Het grafbezoek in de 19e eeuw, met het neerleggen van bloemen, bracht een dialoog
  tot stand die niet zomaar mag vereenzelvigd worden met christelijke devotie. De
  gevoelsgeladen atmosfeer op begraafplaatsen oversteeg de kerkelijke eschatologische leer maar respecteerde er wel vaak de vormen van.150 De dodenherdenking op
  begraafplaatsen op 2 november is dan ook een 19e-eeuwse uitvinding waar de Kerk
  geen controle op had. Wat oorspronkelijk bedoeld was als een liturgie voor het zielenheil, werd een herinneringscultus rond graven en stoffelijke resten in de 19e eeuw.151
  In het Franse L’Illustration verschenen op Allerzielen/Allerheiligen dikwijls gravures
  van grafmonumenten van prominenten of van het massale grafbezoek van de Parijzenaren.152 In de 18e eeuw raakte ook de term ‘nécrologe’ losgekoppeld van het middeleeuwse en religieuze kader waarbinnen het woord oorspronkelijk werd gebruikt,
  namelijk voor kalenders met de namen van heiligen en martelaren voor misvieringen.
   In de 18e eeuw verschenen wereldlijke biografische werken van recent gestorven illustere figuren onder de naam ‘nécrologe’.153 In de 19e eeuw ging het educatief project van
  het huldebetoon buiten de kerkelijke eschatologische leer verder door de vermenigvuldiging van biografische handboeken.154
  De 19e eeuw was de eeuw van de bourgeoisie, niet in het minst in België, hoewel de
  geëduceerde bourgeoisie met eigendom maar een minderheid vormde in Europa.155
  De bourgeoisie was nooit een coherente klasse, maar had verschillende componenten, sociale origines en belangen. Binnen de bourgeoisie was er grofweg sprake van
  
  2023 Le suprême hommage.indd 35
  
  15/12/2022 10:46
  
  36
  
  le suprême hommage
  
  hoge (rijke industriëlen, groothandelaars, gelauwerde politici, houders van eretitels,
  vertegenwoordigers uit de toppen van het staatsapparaat), gemiddelde (welgestelde
  burgers, hogere ambtenaren, professoren, magistraten, geneesheren en advocaten met
  een gegoed cliënteel) en kleine bourgeoisie (kleine zelfstandigen, staatsbedienden,
  politie). Het merendeel van de burgemeesters, ministers van staat, regeringsleiders en
  parlementsvoorzitters uit onze selectie figuren behoorde tot de hoge bourgeoisie.156
  In België kende de burgerij in de tweede helft van de 19e eeuw een aanzienlijke
  groei in absolute cijfers.157 De liberale en de katholieke partij waren in de 19e eeuw
  beiden ‘bourgeoisie-partijen’.158 Reeds in de jaren 1830-1860 verkreeg de Belgische
  nationale politiek met de liberale en katholieke partij een bourgeoisiekarakter gezien
  het geringe aantal ministers van adel.159 Liberale en katholieke politieke zwaargewichten zoals Jules Bara, Auguste Beernaert, Adolphe Dechamps, Walthère Frère-Orban,
  Joseph Lebeau, Charles Rogier en Charles Woeste betaalden niet genoeg belastingen
  om voor de Senaat te kunnen verkozen worden.160
  Vovelle maakt binnen ‘la mort bourgeoise’ weinig of geen onderscheid tussen
  praktijken van de hoge bourgeoisie en de adel.161 Toch stelt zich de vraag in welke
  mate bij de aristocraten van oude geslachten in onze tijdsperiode nog opvallend verschillende funeraire praktijken opdoken in vergelijking met de hoge (geadelde) bourgeoisie. Heel wat Senaatsvoorzitters waren nog van adel en er werden heel wat politici
  en staatsmannen uit de hoge burgerij tot adel verheven. De adel wist zich in België op
  maatschappelijk vlak te herstellen van de Franse Revolutie. De grootgrondbezittende
  adel kon zich handhaven als burgemeesters van plattelandsgemeenten en de Senaat
  droeg tot 1893 een sterk adellijke stempel.162 De Belgische adel wist zich daarnaast
  in een land dat zich structureerde op de rijzende klasse van de burgerij aan te passen door huwelijken met de industriële burgerij en aandelen in ondernemingen.163
  Maar politiek stond ze uiteindelijk zwak.  Men kon een verheffing tot adeldom of een benoeming in een van de nationale orden
  bekomen door verdiensten in de nieuwe maatschappelijke orde of men kon met een
  adellijk diploma erkend worden als herinnering aan de prestaties van eerdere generaties. Oude adel werd dus beloond voor eertijds bewezen diensten en nieuwe adel
  voor recente prestaties. Tijdens de eerste decennia van het Belgische koninkrijk
  lijkt de adellijke politiek vooral gericht op de bescherming en uitbreiding van oude
  geslachten. Vanaf de jaren 1870 werden in toenemende mate industriëlen, bankiers
  en medewerkers van de koloniale politiek in de adelstand verheven.167 Deze figuren
  
  2023 Le suprême hommage.indd 36
  
  15/12/2022 10:46
  
  ‘l a m o r t b o u r g e o ise ’ b i j ko n i n k l i j k e en p o l i t i ek e el i t e s
  
  37
  
  waren vaak reeds verbonden met adellijke families via huwelijk.168 In België speelt de
  vorst in verheffingen in de adelstand een bepalende rol.169
  Er was hier, net als in Frankrijk en Engeland, sprake van een symbiose inzake
  denkbeelden en ethos tussen hoge bourgeoisie en aristocratie, in zowel katholieke als
  liberale milieus.170 Verscheidene historici leggen graag de nadruk op de cultuur die
  katholieke en liberale staatsmannen en elites gemeen hadden in 19e-eeuws België: een
  patriottische verbondenheid, morele ernst, sociale conventies en bepaalde denkbeelden rond familie, eigendom, niet-Europese beschavingen en lagere sociale klassen.171
  In de Nieuwe Geschiedenis van België wordt het eerste kwart van de tweede helft van
  de 19e eeuw voorgesteld als het ‘burgerlijke België’ waarbij de burgerij in haar opmars
  haar sociologische samenhang behield door een gemeenschappelijke taal, een geloof
  in de instellingen van het land en een gemeenschappelijke manier van leven.  Haar
  opmars als sociale formatie zou steunen op sociabiliteiten, huwelijken en verwante
  materiële belangen waardoor de politiek-religieuze twisten de sociale eenheid onder
  de burgerij niet ondermijnden.172
  De gedeelde visie op lagere klassen uitte zich ook in een sociale segregatie binnen het stedelijke weefsel waarbij de liberale en katholieke Franstalige bourgeoisie
  zich terugtrok in residentiële wijken omringd door grote lanen.173 In Gent, Antwerpen, Brussel en Luik lieten liberale stadsbesturen in de tweede helft van 19e eeuw het
  uiterlijk van deze steden transformeren met de bouw van brede lanen, de aanleg van
  pleinen, straatlantaarns en het slopen of heraanleggen van volkswijken, om zo de burgerlijke aantrekkelijkheid en hygiëne in deze steden te verhogen.174
  Als breukmoment dat een einde maakte aan de ‘Victorian celebration of death’/‘la
  mort bourgeoise’ tijdens de lange 19e eeuw in zowel Frankrijk als Engeland wordt vaak
  verwezen naar de Eerste Wereldoorlog, ook al is er in de literatuur oog voor eerdere
  tendensen tot versobering. Heel wat conventies van de 19e-eeuwse bourgeoisie werden met de grond gelijk gemaakt tijdens de geweldsuitbarsting van 1914-18 door het
  overlijden van honderdduizenden jonge mannen in de loopgraven.175 Historici stellen
  dat hierdoor de funeraire cultuur bij Franse en Engelse burgers die stierven in tijden
  van vrede tussen de twee Wereldoorlogen heel wat van haar publiek en ostentatief
  karakter verloor, zowel aan het sterfbed als aan het graf.176 Zo kwam er een einde aan
  de uitgebreide etiquette rond rouwkledij en werden de staatsbegrafenissen in Frankrijk sober gehouden. Dergelijke versobering werd echter niet steeds collectief geaccepteerd wanneer het een afscheid betrof van publieke figuren die de herinnering aan
  de oorlog belichaamden, zoals te zien in de kritiek vanuit rechtse hoek op de sobere
  vormgeving van de staatsbegrafenis van maarschalk Ferdinand Foch in Parijs.177
  De dodentol in het Belgische leger was in vergelijking met het Britse en Franse
  leger beperkt. Tijdens de Eerste Wereldoorlog stierven ongeveer 41 000 Belgen in
  militaire dienst.178 Maar ook in ons land kwam er een hele rituele beleving tot stand
  rond de herdenking van wapenstilstand, rond lokale oorlogsmonumenten en rond het
  
  2023 Le suprême hommage.indd 37
  
  15/12/2022 10:46
  
  38
  
  le suprême hommage
  
  graf van de Onbekende Soldaat in Brussel. Ook Allerheiligen en Allerzielen werden
  na de oorlog dagen van rouw voor de gevallen soldaten.  Met de commercialisering van de pers in de jaren 1860 kwam er een professionalisering van de journalistiek. Eind 19e eeuw brak de goedkope onafhankelijke krant
  in massale oplage door met de mechanisatie van het drukkersbedrijf (rotatiepers)
  en de uitbreiding van het kies- en lezerspubliek. Een nieuwe stijl van op Angelsaksische leest geschroeide journalistiek, gericht op sensatie en snelheid met binnenlandse
  en buitenlandse reporters en interviews, maakte ook opgang in België in de jaren
  1880-1900 en zette zich door in de jaren voor de Eerste Wereldoorlog. Daarnaast verschenen vanaf de jaren 1890 op dagelijkse basis illustraties in de liberale dagbladen La
  Réforme en Le Petit Bleu.183 Na de Eerste Wereldoorlog verschenen foto’s in dagbladen en ontstond het beroep van persfotograaf. Voortaan waren op koninklijke evenementen professionele persfotografen aanwezig die hun beelden aan de wereldpers
  
  2023 Le suprême hommage.indd 38
  
  15/12/2022 10:46
  
  ‘l a m o r t b o u r g e o ise ’ b i j ko n i n k l i j k e en p o l i t i ek e el i t e s
  
  39
  
  verkochten buiten de controle van het hof om.184 Deze transformaties in de mediacultuur hadden een enorme invloed op de manier waarop het sterven, begraven en
  de herinnering van de overleden koning(in) en prins(es) zin en vorm kreeg en werd
  ervaren bij een breed publiek.185
  De mate waarin de taferelen aan het sterfbed van de 19e-eeuwse monarchen in
  het model van ‘la morte bourgeoise’ pasten, met name een intiem samenzijn met
  familie aan de bedzijde, geven aan in hoeverre koninklijke families gegrepen werden
  door de burgerlijke tijdsgeest en in hoeverre koninklijke elites kinderen van hun tijd
  waren. De verwachtingspatronen en de praktijken aan het sterfbed van een lid van de
  koninklijke familie kunnen duidelijk maken in welke mate sprake was van een ‘verbürgerliching der Monarchie’. Hiermee bedoelen we een private levensstijl waarbij
  vorsten het leven leidden van een voorbeeldige bourgeoisfamilie.186
  De publieke zichtbaarheid van de verburgerlijking van denken en leven aan het
  hof in de 19e eeuw kon de populariteit van de koninklijke familie doen stijgen. Door
  een publiek zichtbare, liefdevolle familie kon het volk zich emotioneel identificeren
  met het staatshoofd en zijn gezin.  Negentiende-eeuwse koningen kwamen dikwijls
  met een publiek zichtbare koningin naar buiten als een doelbewuste strategie om aan
  populariteit en sociale invloed te winnen in tijden van dalende politieke invloed.187 De
  ontwikkelende perscultuur en de grafische cultuur hadden in de 19e eeuw een essentiële rol in de popularisering van dit beeld van de ‘burgerkoning’, ook op zijn sterfbed.188 Romantische voorstellingen in afbeeldingen en beschrijvingen van koninklijke
  sterfscènes in de aanwezigheid van familieleden, zowel in herdenkingspublicaties als
  in persartikels, werden gebruikt om burgerlijke waarden te projecteren op het koninklijke sterfbed, ook al was dit vaak een vertekend beeld van wat zich werkelijk binnen
  de muren van het paleis afspeelde.189
  Wanneer er een te openlijke discrepantie was tussen de verwachtingen van het
  volk en het publieke gedrag van bijvoorbeeld een vorst na het overlijden van zijn echtgenote kon dit aanleiding geven tot een daling van de populariteit van de monarchie,
  in de hand gewerkt door de massamedia, en uiteindelijk een ‘gemediatiseerd schandaal’.190 Bij een gemediatiseerd schandaal wordt de verontwaardiging over de transgressie van morele normen en codes door de vorst publiek geuit via massamedia.191
  De opkomst van gemediatiseerde schandalen rond vorsten werd ondersteund door
  de hoger beschreven transformaties in de perscultuur. Grotere oplagen, meer neutrale bladen, sensatiezucht en professionalisering van journalisten zorgden ervoor dat
  tegen het einde van de 19e eeuw gemediatiseerde schandalen rond vorsten en politici
  niet meer ongewoon waren.192
  Belangrijk in de mediatisering van het sterven van een koning(in) of prins(es) was
  ook de snelheid waarmee het nieuws van het overlijden werd vernomen en de evolutie
  daarin door ontwikkelingen in de telecommunicatie en of het volk was voorbereid
  door medische bulletins in de dagbladen. Door overzeese telegrafische verbindingen
  
  2023 Le suprême hommage.indd 39
  
  15/12/2022 10:46
  
  40
  
  le suprême hommage
  
  kon het nieuws rond een overlijden zich snel verspreiden en een gevoel van gelijktijdige rouw versterkt worden. Hierdoor kon een koninklijk overlijden transformeren
  tot een globaal media-evenement en werden parallelle herdenkingsceremonies in de
  verste uithoeken van de wereld op de dag van de uitvaart mogelijk.193
  In de fase van het beheer van de stoffelijke resten besteedde Vovelle veel aandacht
  aan de barokke praal bij ‘les grandes funérailles’ van vorsten, prinsen en staatslieden
  omdat deze een bredere maatschappelijke gevoeligheid voor funeraire praal uitvergrootten.194 Een publiek optreden tijdens ceremoniële gelegenheden werd, naast de
  burgerlijke en toegankelijke zichtbaarheid, een belangrijke component in de populariteit van de moderne constitutionele monarchie sinds de jaren 1870.  Tijdens de lijkstoet werd via de visuele presentatie (de decoratie, de troepen) de structuren en sociale orde van een regime publiekelijk uitgebeeld.199 Daarbij kon een staatsbureaucratie ervoor zorgen dat de begrafenis in de hoofdstad ook in andere delen van
  het land een zekere impact had door bijvoorbeeld scholen te vragen lessen te wijden
  aan de overleden politicus of vorst.200
  In zijn studie van transitierituelen in Afrikaanse tribale samenlevingen identificeerde Victor Turner in navolging van Arnold Van Gennep een ‘liminale’ fase waarbij een sfeer van ‘communitas’ heerste onder de deelnemers. Er is bij ‘communitas’
  sprake van een speciale, directe band/communicatie die de sociale structuren en
  hiërarchie laat verdwijnen en een status van gedeelde ‘flow’ teweegbrengt waarbij de
  actoren collectief hun ego achterwege laten.201 De vraag stelt zich in hoeverre tijdens
  de lijkstoet naar de begraafplaats bij koninklijke begrafenissen en staatsbegrafenissen
  in het moderne industriële België nog sprake was van een ‘liminale’ fase met ‘communitas’/‘flow’.
   2023 Le suprême hommage.indd 40
  
  15/12/2022 10:46
  
  ‘l a m o r t b o u r g e o ise ’ b i j ko n i n k l i j k e en p o l i t i ek e el i t e s
  
  41
  
  Cultureel socioloog Jeffrey Alexander stelt dat ook in gefragmenteerde moderne
  samenlevingen, met openlijke conflicten tussen partijen, zoals in 19e- en 20e-eeuws
  België, symbolische rituele communicaties nog steeds kunnen zorgen voor integratie
  tussen groepen en individuen. Om effectief te zijn als integratie-verhogende symbolische processen moeten sociale praktijken als theatrale culturele ‘performances’ een
  ‘re-fusion’ teweegbrengen van de verschillende performance-elementen in moderne
  gedifferentieerde en gesegmenteerde samenlevingen. Wanneer een culturele performance hier niet in slaagt blijft ze ‘de-fused’ en artificieel. De lijkstoeten bij koninklijke
  begrafenissen en staatsbegrafenissen waren vanuit Alexanders perspectief ongetwijfeld culturele performances. Alexander onderscheidt in culturele performances zes
  grote elementen: collectieve representaties en scripts (draaiboeken-‘invented traditions’), acteurs (leden van de koninklijke familie-clerus-vertegenwoordigers van
  staatslichamen-politieke leiders), een publiek (toeschouwers langs de zijlijn), materiële objecten om symbolische projecties tot stand te brengen (lijkkoetsen-gedecoreerde gebouwen langs het traject), een mise-en-scène en mechanismen van machtsuitoefening (ordehandhaving-beslissingen rond toelating tot lijkstoet). Deze elementen raken ‘de-fused’ naarmate samenlevingen complexer worden. Bij een performance
  die een ‘re-fusion’ te weeg brengt slagen de uitvoerders erin deze elementen als één en
  ondeelbaar voor te stellen met een effectieve mise-en-scène en een identificatie tussen
  publiek en uitvoerder.202
  Bij een performance die ‘de-fused’ blijft voelen de toeschouwers van de lijkstoet dan weer geen enkele emotionele of morele band met het gebeuren en gaapt
  er een kloof tussen de uitvoerders en het publiek. De performance geeft een artificiële en geen authentieke indruk.203 We dienen ons inderdaad te hoeden voor neoDurkheimiaanse interpretaties die moderne politieke rituelen in Groot-Brittannië en
  de Verenigde Staten uitsluitend interpreteren als integratie en solidariteit verhogende
  evenementen.204 De socioloog Steven Lukes benadrukte als reactie op dergelijke studies hoe rituelen in conflictueuze en in klassen ingedeelde moderne samenlevingen
  sociale conflicten kunnen uitvergroten en bepaalde sociale groepen versterken ten
  koste van anderen. Er moet inderdaad steeds nagegaan worden of rituelen strategisch
  aangewend werden om een bepaalde visie op de samenleving uit te dragen ten voordele van een bepaalde sociale groep.205 Ook in België slaagden sommige koninklijke
  lijkstoeten als performance in een ‘re-fusion’ en anderen niet (zie hoofdstuk 4).
   Opdat deze begrafenisceremonies de grenzen van tijd en ruimte zouden doorbreken, diende er sprake te zijn van mediatisering van de ceremonie. Door de ontwikkelende massamedia kregen koninklijke begrafenisceremonies in de tweede helft van
  de 19e eeuw een nieuw publiek karakter. De kloof tussen burgers die niet fysiek aanwezig waren en de plechtigheden in de hoofdstad werd gedicht door een perswezen
  dat tijdens het laatste kwart van de eeuw massificeerde en diversifieerde.206 Lezers van
  alle dagbladen werden uitgebreid bericht over de plechtigheden, de volgorde van de
  
  2023 Le suprême hommage.indd 41
  
  15/12/2022 10:46
  
  42
  
  le suprême hommage
  
  lijkstoet en kregen via de pers naargelang de periode gravures of foto’s in handen. De
  regering kon ervoor kiezen de uitgave van geïllustreerde brochures en albums rond
  een koninklijke begrafenis te ondersteunen en uit te delen aan buitenlandse diplomaten om op die manier de uitvaart een historische plaats te geven in het collectieve
  geheugen.207 Het onderscheid tussen publieke en private sfeer werd in het interbellum
  op audiovisueel niveau verder ondermijnd door de actualiteitsfilms/filmjournaals die
  na het evenement de beelden van de uitvaart projecteerden en door live radioreportages van verschillende fases van de uitvaart.208
  Staatsbegrafenissen en koninklijke begrafenissen werden in de periode 1870-1940
  door pers, radio en film ‘media-evenementen’. Met een ‘media-evenement’ bedoelen
  we een ceremonie die door het establishment wordt geregeld en dient om de samenleving te integreren en de cohesie te versterken. Om een zo groot mogelijk publiek te
  bereiken, wordt samengewerkt met de nieuwsmedia die in hun beschrijvingen en verslaggeving proberen de eenheid en consensus te versterken. De nieuwsmedia kunnen
  focussen op bepaalde actoren en bepaalde retorische strategieën gebruiken, zoals het
  verbinden van het publieke begrafenisritueel met een moreel centrum van de samenleving dat gedeeld wordt door de hele natie. Dit moreel centrum slaat op het bestaan
  van een centraal waardenstelsel in de samenleving, belichaamd door een instituut of
  een persoon, waarvan de media trachten het publiek te overtuigen in hun berichtgeving.209 Soms hebben gemediatiseerde evenementen evenwel eerder een conflictueuze dan een op consensus bevorderende werking, wanneer bijvoorbeeld verschillende belangengroepen via de mediarepresentaties van evenementen strijd leveren
  voor culturele hegemonie.210 Dit kon ook het geval zijn bij koninklijke begrafenissen.
   In de fase van het beheer van de herinnering was de groeiende herdenkingscultus in de pers, op plaatsen in de stad en op de begraafplaats van invloed op de
  manier waarop leden van Europese koninklijke families werden herinnerd door initiatieven die zowel binnen als buiten de koninklijke familie werden genomen. De
  koninklijke families van Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk werden tijdens de
  19e eeuw in hun gezinsgeluk danig beproefd. Conform de tijdsgeest speelde ook in
  deze kringen de vraag naar gemeenschappelijke graven als uiting van familiale verbondenheid en affectie. De Saksen-Coburgs braken met de traditie van begraven in
  kerken en begonnen met het oprichten van familiemausolea, gesloten funeraire bouwwerken nabij kerken of in parken. Wanneer de broer van Leopold I, hertog Ernst van
  Saksen-Coburg en Gotha, stierf in 1844 werd in Coburg een mausoleum gebouwd
  naar de smaak van de familie. Ook graftekens zonder de stoffelijke resten werden
  door koninklijke families opgericht om hun overleden dierbare familieleden te eren.
   Het was Leopold van Saksen-Coburg, die na het overlijden van zijn eerste echtgenote in Engeland, prinses Charlotte, in 1817 besloot om in Claremont een neogotisch
  gebouw ter ere van Charlotte (begraven te Windsor) te laten bouwen.211 In Frankrijk
  liet Louis-Philippe van Orléans, de vader van koningin van België Louise-Marie, in de
  
  2023 Le suprême hommage.indd 42
  
  15/12/2022 10:46
  
  ‘l a m o r t b o u r g e o ise ’ b i j ko n i n k l i j k e en p o l i t i ek e el i t e s
  
  43
  
  periode 1839-1848 de Orléans-kapel te Dreux ombouwen tot een neogotisch dynastiek mausoleum met beeltenissen van alle overleden telgen. Voor Louise-Maries broer,
  de Hertog van Orléans die tragisch verongelukte in 1842, werd op de plaats van het
  ongeluk in Parijs een kapel opgericht met een cenotaaf met een marmeren beeld van
  de prins die rust in de schoot van een engel die bidt voor zijn ziel.212
  De herinnering aan de overleden leden van de koninklijke familie werd ten slotte
  gemediatiseerd via uitgebreide necrologieën in de dagbladen. Persnecrologieën van
  leden van de koninklijke familie en prominente staatsmannen kregen naast een sociale vaak ook een politieke betekenis. Zo werden necrologische artikels over leden
  van de koninklijke familie al snel hagiografische beschrijvingen die een ideaalbeeld
  aan het aangroeiende lezerspubliek voorschotelden. Necrologieën en levensbeschrijvingen van koning(inn)en en prins(ess)en waren in de 19e eeuw vaak essentieel in de
  propaganda van het beeld van het verburgerlijkte vorstenpaar en tonen vooral hoe de
  burgerij zichzelf percipieerde. Zo werd Wilhelm I na zijn dood in 1888 door de Duitse
  burgerij voorgesteld als een sobere, gelovige en ijverige familieman. De liberale bourgeoisie van het jonge Italiaanse koninkrijk omschreef Victor Emmanuel II na diens
  overlijden in 1878 dan weer als een simpel en genereus vorst die dicht bij zijn volk
  stond.213
  
  2023 Le suprême hommage.indd 43
  
  15/12/2022 10:46
  
  2023 Le suprême hommage.indd 44
  
  15/12/2022 10:46
  
  2
  ‘La mort déchristianisée’
  bij koninklijke en politieke elites
  De traditionele seculariseringstheorie die poneert dat de Kerk sinds de middeleeuwen alsmaar terrein heeft verloren gaat uit van een schijntegenstelling. Secularisering
  en christianisering zijn twee zijden van dezelfde medaille en verwijzen naar elkaar.
   De christianiserende werking van de Kerk werd in de 19e eeuw opgevoerd omwille
  van laïciserende ontwikkelingen en stimuleerde op haar beurt laïcisering en culturele secularisering/antiklerikalisme bij een minderheid die langzaam aangroeide.214 In
  19e-eeuws Europa vond er binnen een dialectisch proces dus zowel christianisering/
  verkerkelijking als secularisering/ontkerkelijking plaats.215 Op zowel het culturele
  microniveau als op het maatschappelijke macroniveau was er sprake van conflicten
  en pluralisme, eerder dan eenzijdige religieuze bloei of verval. Religie werd een factor
  van divisie.216 Louter ‘secularisering’ of ‘christianisering’, de visies belichaamd door
  traditionele en revisionistische historici, dekken onvoldoende de religieuze evoluties
  in 19e-eeuws België en Europa in het geheel.
   De culturele gemene deler van de Europese bourgeoisie als sociale formatie was
  fragieler dan op het eerste zicht leek. De confessionele breuklijnen en conflicten tussen katholieken en protestanten in 19e-eeuws Duitsland verzwakte de eenheid van het
  Duitse ‘Bürgertum’, net zoals de strijd tussen de elite van de Derde Republiek en klerikale krachten de Franse bourgeoisiesamenleving grondig verdeelde.217 Ook in België
  leken het liberale en katholieke kamp twee gescheiden werelden toen de klerikaalantiklerikale polarisering de publieke en private sfeer sinds 1857 beheerste.218 Tijdens het interbellum was er tevens sprake van een polariserende wisselwerking tussen christianisering en dechristianisering. De Katholieke Actie was een door Pius XI
  (1922-1939) geïnitieerde katholieke lekenbeweging die in het interbellum streefde
  naar de herkerstening van de maatschappij. De seculariseringsgolf die zich na de Eerste Wereldoorlog in film, dans en muziek manifesteerde, mobiliseerde nieuwe religieuze impulsen met de organisatie van Katholieke Actie-organisaties onder het pontificaat van Pius XI, geleid door een lekenvoorhoede ter verspreiding van het geloof.219
  Alvorens in te gaan op de wisselwerking tussen christianisering en secularisering van
  funeraire cultuur, dienen we eerst even stil te staan bij de eeuwenoude katholieke
  gebruiken rond dood en begraven die ook in de 19e en 1e helft van de 20e eeuw onveranderd bleven.
   2023 Le suprême hommage.indd 45
  
  15/12/2022 10:46
  
  46
  
  le suprême hommage
  
  De greep van de traditie
  Het christendom vestigde in de late middeleeuwen een soort monopolie over de
  rituelen en retoriek rond de dood. Getuige daarvan was de diffusie van ‘ars moriendi’geschriften.220 De boekdrukkunst werd gebruikt om katholieken voor te schrijven hoe
  ze dienden te sterven. Houtsneden in 15e-eeuwse verhandelingen over de goede dood
  namen de plaats in van afbeeldingen van het Laatste Oordeel. De slaapkamer werd er
  voorgesteld als het toneel waarin het lot van de stervende voor de laatste maal in het
  geding was. De redding van de mens werd bepaald door zijn laatste ogenblikken.221 In
  de ‘ars moriendi’-drukwerken kregen de laatste sacramenten dan ook veel aandacht.222
  De zielen van diegenen die niet de laatste sacramenten ontvingen werden geacht langer in het vagevuur te verblijven of waren gedoemd tot een eeuwig verblijf in hel wanneer men stierf in zonde.223
  De contrareformatie zorgde voor een versterkt bewustzijn van de speciale status
  van de priester. Met het Concilie van Trente (1545-1563) werden de laatste sacramenten geïnstitutionaliseerd. De laatste sacramenten bezorgden de stervende een goede
  dood en beschermden hem/haar tegen de ultieme pogingen van het kwaad.224 In
  Trente werd ook de geloofswaarheid van het vagevuur opnieuw bevestigd.225 Franse
  18e-eeuwse theologen benadrukten nog steeds het decisieve belang van het laatste
  moment, ook al was er veel voorbehoud bij ultieme bekeringen op het sterfbed na een
  zondig leven.226
  Ook in de Zuidelijke Nederlanden verschenen op het einde van de 18e eeuw en
  later devote publicaties/handboeken van geestelijken waarin werd benadrukt hoezeer het laatste uur een cruciaal moment van geloofsovertuiging en boetedoening was
  waar het eeuwige lot van de ziel werd beslist.227 In de eeuw van de Verlichting werden
  de intimiderende katholieke leer en praktijken rond het sterven wel openlijk in vraag
  gesteld vanuit verschillende hoeken. De poging van de aartsbisschop van Parijs om de
  laatste sacramenten aan Jansenisten te weigeren, zorgde voor aanzienlijke controverse
  in het Ancien Régime. Filosofen zoals Rousseau verwierpen vanuit een moraliserend
  deïsme het katholieke geloof dat het laatste moment alles bepaalde en het hele voorgaande leven hierbij nietig werd. Voltaire zag de katholieke ceremonies aan het sterfbed zelfs als barbaars.228 Weinig critici behielden niettemin hun sceptische houding
  tijdens hun laatste uur. Er waren maar weinig ‘esprits forts’ in de 18e eeuw die stierven
  zoals ze leefden, in oorlog met de Kerk.  In de klerikale devote literatuur werd ook niet
  getwijfeld dat de ketters en ongelovigen in het sterfuur terug tot de Kerk en het geloof
  zouden keren. De ijdele Voltaire kon na een leven van aanvallen op de Kerk niet leven
  met de gedachte dat hem een deftige uitvaart zou worden geweigerd. Daarom besloot
  hij op zijn sterfbed te voldoen aan de minimumvoorwaarden om een kerkelijke uitvaart te verdienen, met name het verkrijgen van absolutie. Hij slaagde hierin zonder
  zijn oeuvre af te zweren of de werkingskracht van de sacramenten te erkennen.229
  
  2023 Le suprême hommage.indd 46
  
  15/12/2022 10:46
  
  ‘l a m o r t d é ch r is t i a n isée ’ b i j ko n i n k l i j k e en p o l i t i ek e el i t e s
  
  47
  
  Welke procedure werd in de periode 1830-1940 nu juist gevolgd bij de berechting
  in de kerkelijke ritus? Pas in 1972 verving een nieuwe ritus diegene die werd vastgelegd in 1614.230 De ontboden priester, getooid met stola, begaf zich met kruisbeeld,
  de heilige hostie, heilig oliesel, wijwater en berechtingslantaarn naar het sterfhuis.231
  De laatste sacramenten begonnen met een biecht, waarna absolutie volgde. De stervende kreeg de gelegenheid tot biechten of een algemene schuldbelijdenis met woord
  of teken. De priester trachtte aan het doodsbed te troosten en bood hoop door naar
  Jezus Christus te verwijzen. Bewustelozen werden geabsolveerd indien berouw verondersteld mocht worden. Dan volgde de uitreiking van de laatste communie, heilige
  teerspijze of viaticum genoemd. Dit diende te worden toegediend door een pastoor
  van de parochie of een vertegenwoordiger van de pastoor. De communie bood een
  unie met het leven van Christus en bereidde de reis naar het hiernamaals voor. Hierna
  volgde het heilig oliesel voor vergeving van zonden, sterking van de ziel en het geloof
  in de genade van God, maar ook fysieke genezing die kon volgen uit deze spirituele
  werking. Met het oliesel werd het kruisteken gemaakt op de ogen, oren, neus, handen
  en voeten (zie illustratie 2.1). Voor het ontvangen van het heilig oliesel diende men
  gedoopt te zijn, bij bewustzijn te zijn en in levensgevaar door ziekte te zijn. De zalving
  werd gevolgd door het ‘Kyrie Eleison’, het gebruikelijke gebed voor het afsmeken van
  genade bij elke mis.  Ten slotte volgden bij aanvang, gedurende en na de doodsstrijd
  de gebeden voor de stervenden waarin de familieleden Christus, profeten en heiligen aanriepen. Pas in 1614 werd de volgorde biecht-viaticum-oliesel vastgelegd en
  de gebeden der stervenden gecodificeerd. 232 De paus kon een bijzondere ‘in articulo
  mortis’-zegen verlenen. Daaraan was een volle aflaat verbonden die in werking trad
  na de dood.233
  In de 19e eeuw hield de Kerk vast aan een retoriek en strategie van intimidatie
  waarbij nog steeds werd geclaimd dat de Kerk de redding van zielen op het sterfbed
  kon controleren middels de laatste sacramenten. De katholieke Kerk en het christelijk
  geloof in het algemeen stond in de 19e eeuw in Europa onder druk door laïciserende
  regeringen en nieuwe wetenschappelijke en filosofische theorieën over de dood. De
  reactie van de Kerk hierop wat betreft het discours en de gebruiken rond de dood was
  een reactionair vasthouden aan de oude dogma’s.234 De Kerk speelde dus hoog spel
  door het vasthouden aan de traditionele intimidatie-retoriek rond de goede dood. Een
  centrale rol was nog steeds weggelegd voor priesters met een grote nadruk op dogmatisch orthodoxie, met dreigingen van het weigeren van sacramenten tot het expliciet
  beschuldigen vanop de preekstoel.235 De verwachtingen waren hooggespannen. De
  angst en verontwaardiging wanneer de laatste sacramenten niet werden toegediend
  waren in de 19e eeuw op zowel het platteland als in de steden vaak nog even groot als
  eeuwen terug.236 Niettemin leek in Frankrijk het aantal individuen dat stierf met de
  laatste sacramenten te dalen naar het einde van de 19e eeuw toe omdat de priesters er
  te laat werden bijgehaald, tot ongenoegen van de clerus.237
  
  2023 Le suprême hommage.indd 47
  
  15/12/2022 10:46
  
  48
  
  le suprême hommage
  
  Illustratie 2.1.: Devotieprent uitgeverij Coppin-Goisse met voorstelling
  toediening heilig oliesel, 1924 (Liberas/Liberaal Archief )
  
  2023 Le suprême hommage.indd 48
  
  15/12/2022 10:46
  
  ‘l a m o r t d é ch r is t i a n isée ’ b i j ko n i n k l i j k e en p o l i t i ek e el i t e s
  
  49
  
  In de Franse hoofdstad werd in 1859 met de steun van aartsbisschop FrançoisNicolas-Madeleine Morlot L’Association de la Bonne Mort heropgericht door de
  jezuïetenoverste van Parijs. Dit broederschap werd in 1648 in Rome in de schoot
  van de jezuïeten opgericht.  Het broederschap dook weer op in de 19e eeuw met de
  heroprichting van de orde. Men leerde er te sterven. Leden werden voorbereid om
  voor zichzelf en andere leden een zalige dood te bereiken middels dagelijkse gebeden,
  regelmatig te biecht gaan, het ontvangen van de sacramenten en het aanhoren van
  het woord van God tijdens de vergaderingen in de jezuïetenkerk. Op de vergaderingen van het genootschap werd gebeden voor de mannen en vrouwen die in doodstrijd verkeerden en voor de overledenen van het genootschap zodat zij zouden worden opgenomen in de hemel.238 De kerkelijke autoriteiten en katholieke opiniemakers
  gebruikten in 19e-eeuws Frankrijk net als in de voorgaande eeuw gemediatiseerde
  ultieme bekeringen op het sterfbed (in persverslagen of zelfs via een heuse Dictionnaire des conversions die verscheen in 1852) als een publiek propagandamiddel om de
  kracht en waarheid van de katholieke leer en rituelen uit te dragen.239 Om ‘la science
  de bien mourir’ in de praktijk te propageren werden ook diegenen die het goede voorbeeld gaven verheerlijkt. In de jaarboeken van de Parijse Association de la Bonne Mort
  uit de jaren 1860 werd een overzicht gegeven van de sterfbedtaferelen bij leden van
  het genootschap.240
  Traditioneel houdt de katholieke Kerk voor dat de doden kunnen geholpen worden door gebed en het misoffer. De belangrijkste vrucht van dit offer is de verzoening
  van de mens met God. Dit houdt de vergiffenis der zonden en de kwijtschelding van
  straffen in. De afgestorvenen kunnen dus geholpen worden wanneer missen voor hen
  worden opgedragen.241 Het geloof in de mis als ‘verlosser van de ziel uit zijn lijden
  in het hiernamaals’ groeide in de 7e-8e eeuw sterk, zonder dat er toen al sprake was
  van het begrip vagevuur.242 De leer van het vagevuur, die op concilies in de 13e, 14e
  en 15e eeuw werd bevestigd, stimuleerde het lezen van missen voor het zielenheil van
  overledenen.243 Deze geloofsleer hield in dat er een louteringstoestand/tussenstation
  bestond na de dood waarin de zielen van diegenen die in Gods genade stierven met
  nog niet kwijtgescholden straffen en lichte zonden werden gereinigd vooraleer het
  hemels geluk te verwerven. Gelovigen op aarde konden deze loutering milderen door
  gebeden en het lezen van missen.244 In de 13e eeuw werd het gebruikelijk om op de
  dag van de begrafenis een kerkdienst te houden voor een requiemmis.  De priester bracht het gebed ‘Non intres in iudicio’ aan de kist, gevolgd door het responsorium ‘Libera me’. De kist werd met wijwater besprenkeld en bewierookt terwijl
  het Onze Vader werd gebeden. De ceremonie in de kerk bij de absoute-ceremonie
  werd afgesloten met het gebed ‘Deus cui proprium’. Een absoute-ceremonie kon ook
  doorgaan wanneer het lijk niet tegenwoordig was.246 Toen de kist de kerk werd buitengedragen werd het ‘In paradisum’ gezongen waarin een boodschap van hoop voor een
  opname in de hemel centraal staat.247 Formele preken of lijkredes waren in Frankrijk
  tegen de 18e eeuw een wezenlijk bestanddeel geworden van het uitvaartritueel voor
  de groten der aarde. Het was voor de clerus vaak niet evident om in deze preken een
  evenwicht te vinden tussen het sacrale en profane, het eren/herdenken van de wereldlijke verdiensten van de overledenen en het geven van spirituele lessen voor de levenden.248
  
  Culturele secularisering en christianisering van funeraire cultuur
  tijdens de lange 19e eeuw
  In de hoofstukken 6, 7 en 8 (deel III) wordt onderzocht of en in welke mate sprake
  was van een (culturele) secularisering van de doodsbeleving en funeraire cultuur bij
  Belgische politieke en koninklijke elites tijdens de lange 19e eeuw. Voor wat betreft
  België zien we twee specifieke socio-culturele fenomenen opduiken die aantonen dat
  christianisering en secularisering elkaar niet uitsloten: het katholieke reveil en de liberale zoektocht naar religieuze hervorming en bijhorend antiklerikalisme. Christianisering en secularisering, katholiek reveil en liberaal antiklerikalisme, verwezen naar
  elkaar middels een polariserende wisselwerking. Omdat de Kerk werd geconfronteerd
  met een dalend aantal kerkelijken creëerde ze een subcultuur die het dagelijks leven
  van de kerkelijken volledig kwam te beheersen. Dit versterkte op haar beurt antiklerikale sentimenten in liberale hoek.249 Het katholieke reveil en liberale antiklerikalisme
  waren trouwens geen louter Belgische fenomenen.
   2023 Le suprême hommage.indd 51
  
  15/12/2022 10:46
  
  52
  
  le suprême hommage
  
  Het katholieke reveil
  Het katholieke reveil in België duidde op de hernieuwing door de Kerk van haar
  boodschap en structuren na 1830 in functie van een intensieve rechristianisering/
  klerikalisering na een halve eeuw Oostenrijks, Frans en Nederlands bestuur. Het reveil
  wordt grofweg voor België gesitueerd tussen 1830 en 1880.250 De hernieuwde dynamiek van het katholicisme was een Europees fenomeen.251 De Kerk werd in de Zuidelijke Nederlanden onder de Franse Republiek zwaar getekend door de beproevingen
  die het Franse regime haar had opgelegd sinds 1795, met een verbod op uiterlijke religieuze tekenen en manifestaties, de afschaffing van kloosterorden en de verklaring
  van onderwerping aan de Republiek die van priesters werd geëist. Met het Concordaat
  tussen Napoleon en de Heilige Stoel werd de eredienst weer openbaar en vrij onder
  organisatie van de Staat. Na de controle van Willem I op de kerkelijke instellingen en
  religieuze instituten in het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden opende de Belgische
  omwenteling voor de Kerk nieuwe perspectieven.252
  Het Belgische patriottisme creëerde een klimaat waarin een reveil zich kon ontwikkelen. Door de rol van de Kerk in het verzet tegen Willem I was er de wijdverspreide overtuiging dat het katholicisme integraal deel uitmaakte van de identiteit van
  de nieuwe natie. Er kwam in de jaren 1830 en 1840 een religieuze opstoot met het
  stichten van nieuwe katholieke organisaties, de vermenigvuldiging van reguliere geestelijken en een verhoging van religieuze praktijken.253 De hele 19e eeuw door bleef
  België een belangrijk katholiek bastion en aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog leek het katholicisme de officieuze staatsgodsdienst van België door de enorme
  inspanningen van de Kerk.254
  Door de oprichting van broederschappen, congregaties en kloosters vormden religieuzen weer een grote groep. Sommige orden en congregaties specialiseerden zich in
  de volksmissies op het platteland en in steden. Ook het aantal parochiepriesters steeg.
   De morele gedragsregels van de Kerk werden met veel energie opgelegd en allerlei
  wereldlijk vermaak werd veroordeeld via de kansel en in de katholieke pers. In deze
  jaren genoot de Kerk bovendien de steun van katholieke ministers in de unionistische
  regeringen en Leopold I. In het wetgevend werk werd steeds naar een vergelijk met de
  Kerk gezocht.255 Tussen 1830 en 1850 werden in het land maar liefst 1200 kerken en
  kapellen hersteld of nieuw gebouwd. Het reveil ging ook gepaard met de systematische organisatie van volksmissies.256 Tijdens volksmissies in de jaren 1830-1850 werden mannen, vrouwen en kinderen door jezuïeten en redemptoristen in donderpreken aangemaand om genade af te smeken voor de jaren van ongeloof en moreel verval
  om Gods toorn te voorkomen.257 Het reveil bood ook aan de katholieke aristocratie en
  rijke burgerij een cultureel idioom waarin boetedoening voor bredere sociale zonden
  door gebed centraal stond.258
  
  2023 Le suprême hommage.indd 52
  
  15/12/2022 10:46
  
  ‘l a m o r t d é ch r is t i a n isée ’ b i j ko n i n k l i j k e en p o l i t i ek e el i t e s
  
  53
  
  Het katholieke reveil in België werd ook gekenmerkt door een symbiose tussen
  vrouwen en de Kerk. Binnen het reveil was er een ‘feminisering’ van religie. Vrouwen
  kregen een belangrijke plaats in de godsvrucht als moeder-engel in huiselijke sfeer.259
  Ook in Franse steden werden vrouwen uit de middenklasse vaak hoedsters van het
  katholicisme binnen de muren van hun gezinswoningen.260 Vrouwen kregen in het
  reveil ook een rol buiten de beslotenheid van families door toetredingen tot een religieuze orde of een congregatie. Er kwam in België net als in Frankrijk een vermenigvuldiging van vrouwelijke religieuzen actief in liefdadigheid, ziekenzorg en onderwijs.261
  Er was binnen het reveil sprake van een bredere cultus rond de Heilige Familie waarbij ook werd geprobeerd volwassen mannen te betrekken in een religieus gezinsleven.
   De Kerk zag de familie als de plaats van religieuze socialisatie en het fundament van
  de rechristianisering van de samenleving.262
  Het katholieke reveil kon zich laten gelden binnen de drie fases van ‘la mort bourgeoise’. Het ontvangen van de laatste sacramenten binnen het model van de goede
  katholieke dood (zie hoger) kreeg een niet onbelangrijke rol in de hele geest van het
  katholieke reveil, zeker wanneer het om het sterfbed van een lid van de koninklijke
  familie ging. Zo waren de Franse vorst Louis XVIII en diens neef Charles-Ferdinand,
  Hertog van Berry, tijdens de Restauratie duidelijk begaan met een goede christelijke
  dood. Ze vroegen zelf de laatste sacramenten en Louis XVIII gaf zelf aan hoe de rituelen dienden te worden toegediend.263
  Het Sint-Vincentius a Paulogenootschap in België (opgericht in 1842) zorgde voor
  het engagement van een katholieke lekenelite met de nieuwe structuren van het reveil
  middels een lekenapostolaat en liefdadigheid die arme families van de wieg tot het
  graf begeleidde. Vicentianen engageerden zich onder meer om behoeftigen die aan
  hun zorg waren toevertrouwd op tijd de laatste sacramenten te laten ontvangen.264
  Leidende politici van de rechterzijde zoals Jules Malou, Étienne de Gerlache, Pierre de
  Decker, Jules d’Anethan, Jean Raikem en Barthélémy Dumortier participeerden aan
  het reveil als individuen door onder meer actief te zijn als Vincentiaan.265 Het katholieke reveil promootte verder de transformatie van de gezinswoning tot een plaats van
  private godsvrucht met devotionele objecten en een dagelijkse gebedsroutine (Weesgegroet, rozenkransen, kruiswegen). Vrouwen kregen daarbij een belangrijke rol.266
  In België stonden de diepgelovige koningin Louise-Marie en de hertogin van
  Brabant, Marie-Henriette, geestelijk veel dichter bij het reveil dan Leopold I. Leopold I
  deelde niet de cultuur van opoffering die zo centraal stond in het reveil. Hij had een
  romantisch deïstisch denkbeeld, een pragmatische moraliteit getekend door zijn
  Lutheraanse opvoeding. Leopold erkende de waarde van het geloof en zag voor de
  Kerk en de katholieke partij een natievormende rol in de Belgische context.267 Voor
  Leopold kon het katholicisme dienen om de nationale eenheid te versterken en om de
  sociale rust te bewaren.  Het reveil zorgde voor vele processies en pelgrimstochten en kerkinterieurs werden
  uitvoerig gedecoreerd.272 Er mag verondersteld worden dat binnen het reveil begrafenissen van prominente Belgische staatsmannen demonstraties werden van katholicisme. Ook de bisschoppelijke brieven en de lijkredes van Kerkleiders na een koninklijk/prinselijk overlijden verdienen hierbij speciale aandacht. De rol van de Kerk in
  de rituele omkadering van de dood eindigt immers niet met de teraardebestelling
  en draait rond het lot van de ziel en hoe de levenden de doden kunnen helpen (zie
  hoger).273 In de 19e eeuw werd het vagevuur, het tussenstation op weg naar de hemel
  dat reeds in de 12e eeuw werd opgenomen in de christelijke theologie, essentieel in de
  religieuze sensibiliteit bij verscheidene auteurs en geestelijken. De zorg van burgers
  om tijdens hun leven en via testamentaire bepalingen goede werken en gebeden te
  verzamelen werd in tegenstelling tot eerdere tijden volgens Philippe Ariès in de loop
  van de 18e en 19e eeuw niet meer louter gericht op het verzekeren van het eigen heil na
  overlijden, maar deze acties werden ook aangewend om de zielen van een onbekende
  menigte in het vagevuur te helpen.274
  Afgestorvenen kunnen allereerst geholpen worden wanneer missen voor hen worden opgedragen na de uitvaart. Een belangrijke categorie in deze namissen was de
  mis ‘in die anniversario’ (jaargetijden).275 De postrevolutionaire spiritualiteit van het
  reveil in België (en Europa) was ook verbonden met de rol van aflaten in de katholieke
  dodencultus voor de zielen in het vagevuur.276 De 19e-eeuwse katholieke gevoeligheid
  voor het hiernamaals en de drang naar het verdienen van aflaten voor de overledenen
  in het vagevuur wordt duidelijk in de populariteit van katholieke doodsprenten in de
  tweede helft van de eeuw. Bij doodsprenten werd de wereldlijke herdenkingsfunctie
  middels portretten en teksten gecombineerd met het verzoek tot gebed voor de overledene.
   Naast de spirituele herdenking was er in de 19e eeuw ook een materiële dodencultus rond herdenkings- en grafmonumenten in steden en begraafplaatsen die
  niet volledig los stond van de religieuze dodencultus en sterk verbonden was met
  het reveil. Ultramontaanse kringen bepleitten in België vanaf 1850 voor de strenge
  
  2023 Le suprême hommage.indd 54
  
  15/12/2022 10:46
  
  ‘l a m o r t d é ch r is t i a n isée ’ b i j ko n i n k l i j k e en p o l i t i ek e el i t e s
  
  55
  
  neogotiek als geschikte stijl ter rechristianisering van de samenleving.277 Neogotiek
  werd in Anglicaanse en katholieke kringen gezien als een tot reveil opwekkende vormentaal en werd binnen het Europese reveil dan ook belangrijk voor de vormgeving
  van grafmonumenten en begraafplaatsen.278 In Engeland pleitte de tot het katholicisme bekeerde architect Augustus Welby Pugin in de jaren 1830-1840 voor een uitgezuiverde neogotische stijl in plaats van de neoklassieke en door Egypte geïnspireerde
  vormentalen die werden gebruikt op de nieuwe Engelse begraafplaatsen in die periode. Pugin betreurde de niet-christelijke symbolen op deze begraafplaatsen. Tegen
  1850 waren de ideeën van Pugin ingeburgerd en was de neogotische stijl in Engeland een evidentie geworden in de architectuur van gebouwen op begraafplaatsen en
  grafmonumenten, als belichaming van Victoriaanse spiritualiteit. Neogotiek werd er
  beschouwd als een christelijke nationale stijl en neo-classicisme kreeg de connotatie
  van ongeloof.279 In België vond Pugin een volger in Jean-Baptiste Bethune die hier
  met ultramontaanse medestanders een sterke neogotische beweging ontwikkelde
  met eigen scholen (de Sint-Lucasscholen), verenigingen en bladen.280 In Italië was de
  architecturale vormentaal van enkele crematoria die in het laatste kwart van de eeuw
  werden opgericht ook niet zonder betekenis. Het crematorium op de Verano-begraafplaats in Rome (°1883) combineerde Griekse en Egyptische vormentalen, waarbij
  vooral de Egyptische stijlelementen verwezen naar de rol van de vrijmetselarij in de
  oprichting van het crematorium (voor de populariteit van de neo-Egyptische stijl in
  vrijmetselaarskringen, zie hoofdstuk 8).281
  Neogotiek oversteeg het ultramontanisme in 19e-eeuws Europa en werd sinds de
  eerste eeuwhelft ook in een meer modern eigentijds kader gebruikt voor nationale
  herdenkingsmonumenten en koninklijke mausolea door monarchieën op zoek naar
  een nationale identiteit en historische legitimiteit.  In Pruisen en Engeland werd de
  neogotiek door haar christelijk karakter en het ‘nationale gevoel’ die de stijl symboliseerde, met als model de eigen middeleeuwse architectuurtraditie, uitdrukkelijk
  aangewend in de vormgeving van grootste nationale herdenkingsmonumenten ter
  herinnering van bepaalde figuren of evenementen. In Berlijn werd in 1818 het gietijzeren Kreuzberg-Denkmal opgericht ter ere van de gesneuvelden van de strijd tegen
  Napoleon. Er werd op uitdrukkelijk verzoek van de Pruisische koning Friedrich
  Wilhelm III gekozen voor de neogotische stijl als ‘anti-imperialistische’ tegenpool van
  de Napoleontische architectuur.282 In Londen verkoos de Britse koninklijke familie
  doelbewust een neogotisch pinakelmonument voor het nationale herdenkingsmonument ter ere van prins Albert van Saksen-Coburg en Gotha (Prins-gemaal van het
  Verenigd Koninkrijk) (1872).283
  
  2023 Le suprême hommage.indd 55
  
  15/12/2022 10:46
  
  56
  
  le suprême hommage
  
  Liberaal antiklerikalisme en religieus hervormingsdenken
  De toenemende interventie van clerici en religieuzen in het leven van de gelovigen tijdens het reveil zou een deel van de bevolking die zich aan die klerikalisering stoorde
  van de Kerk verwijderen.284 Binnen de Belgische bourgeoisie vormde zich een groep
  antiklerikalen en vrijdenkers die zocht naar de creatie van een gelaïciseerde samenleving buiten de morele controle van de Kerk en die zich afkeerde van de katholieke
  sacramenten en dogma’s.285 De katholieke Kerk kon ondanks de krachtenbundeling
  van het reveil de tendens tot dechristianisering bij een toenemend aantal burgers niet
  afblokken. De klerikalisering van het reveil (intensifiëring van de binding van leken
  aan de Kerk door nieuwe strategieën) stimuleerde actief antiklerikalisme bij voorstanders van een meer ‘redelijke’ godsdienst.286 Reeds in 1838 waarschuwde Félix de
  Mérode de bisschop Cornelis van Bommel dat het reveil een invloedrijk deel van de
  stedelijke elite niet bereikte. Inmiddels was de Université Libre de Bruxelles opgericht
  en aan de bloei van de vrijmetselarij zou geen einde komen na de bisschoppelijke veroordeling van de vrijmetselaarsloges in 1837. De veroordeling van de vrijmetselarij
  door het episcopaat en een reactie tegen het reveil stonden aan de wieg van de oprichting van de liberale partij in 1846.287
  Door de belangrijke rol van de katholieke priester in de redding van de gelovigen kwam er een grote macht te liggen bij de clerus wat betreft het toedienen van
  de sacramenten. Dit werd door hoge en lage geestelijken aangewend als machtswapen, wat kon zorgen voor grote onmin.  De brief van het episcopaat zorgde voor een ‘impulsion de rupture’ waarbij heel wat
  katholieken buiten de Kerk werden gedreven.290 De schooloorlog in 1879-1884 zorgde
  voor een breuk tussen vele liberale families en de Kerk en een diepe tweedeling van de
  Belgische samenleving.291
  Praktijken rond de dood droegen reeds een hele tijd voor de schooloorlog bij aan
  het fenomeen van klerikale secularisering onder vrijdenkers en vrijmetselaars en zorgden reeds snel voor bittere confrontaties met de kerkelijke hiërarchie. Zowel in Frankrijk als België zorgde de stroeve en intimiderende houding van de clerus rond het
  
  2023 Le suprême hommage.indd 56
  
  15/12/2022 10:46
  
  ‘l a m o r t d é ch r is t i a n isée ’ b i j ko n i n k l i j k e en p o l i t i ek e el i t e s
  
  57
  
  toedienen van de laatste sacramenten en het toelaten van een kerkelijke begrafenis
  reeds in de eerste eeuwhelft voor incidenten en onmin.292 Ook hier was sprake van klerikale secularisering. Een weigering van de laatste sacramenten en/of kerkelijke begrafenis betekende steevast het weigeren van een graf in gewijde grond. De Kerk hield in
  beide landen obsessief vast aan een compartimentering van begraafplaatsen in gewijde
  en ongewijde delen voor katholieken en niet-katholieken. Ze velde een postuum oordeel over heterodoxen en levensbeschouwelijke dissidenten als ongelovigen die samen
  met zelfmoordenaars werden begraven in een uithoek van de begraafplaats.293
  Antiklerikale sentimenten waren in de tweede helft van de 19e eeuw zeker niet
  steeds synoniem voor antireligieuze overtuigingen of atheïsme.294 In plaats van de
  katholieke dogma’s en sacramenten kwam bij menig liberaal deïsme, agnosticisme
  en uitzonderlijk atheïsme tevoorschijn.295 In Frankrijk en België waren er onder antiklerikalen een kleine maar invloedrijke groep protestanten en heel wat ‘spiritualisten’, vaak vrijmetselaars, actief. Deze laatsten verwierpen het instituut van de Kerk en
  vele van haar doctrines.  Ze bleven wel (vaag) geloven in een opperwezen, een goddelijke schepper en een opperste justitie, zonder de erkenning van goddelijke revelaties (deïsme), en ze verwierpen materialisme.296 In Franse woordenboeken werd in
  de loop van de tweede helft van de 19e eeuw een duidelijk onderscheid gemaakt tussen ‘spiritualisme’, met een geloof in een immateriële ziel en een God, en ‘matérialisme’, een leer die enkel de stoffelijke wereld erkent en in consequente vorm leidt tot
  atheïsme.297 Spiritualistisch geloof in een onsterfelijke ziel en hiernamaals bleef courant onder Belgische liberalen van gematigde, doctrinaire en radicale signatuur.298
  Het antiklerikalisme dat radicalen en doctrinairen deelden ging uit van een religieuze logica. Doctrinaire frontfiguren zoals Pierre-Théodore Verhaegen, Charles
  Rogier, Joseph Lebeau, Walthère Frère-Orban en andere liberale figuren zoals Sylvain
  Van de Weyer zagen zichzelf als vijanden van scepticisme en materialisme. In hun
  deïstisch en spiritualistisch denken werd nog steeds uitgegaan van een transcendentale schepper, een onsterfelijke ziel en een vorm van laatste oordeel. Met name in de
  vrijmetselaarsloges was er een esoterische traditie aanwezig en vele liberalen zagen
  zich als voorstander van het zuivere oorspronkelijke christendom. In 1856 veroordeelde Frère-Orban als oppositielid het materialisme (een wereldbeeld zonder de idee
  van een onsterfelijke ziel en hiernamaals) en het hieruit voortvloeiende atheïsme als
  doctrines die de universele moraal ondermijnden. Het jaar nadien stelde Verhaegen
  in de Kamer dat de liberalen in naam van Christus de klerikale dominantie aanvielen. Verhaegen geloofde in de oorspronkelijke boodschap van Christus en zag menselijke vooruitgang als de opperste wil van God. De meeste doctrinairen, inclusief
  Verhaegen, zochten naar een katholicisme bevrijd van klerikaal autoritarisme en
  dogma’s. Doctrinairen waren niet zelden praktiserend katholiek. Dit laatste was nog
  meer het geval bij belangrijke gematigde liberalen zoals Goswin de Stassart en Eudore
  Pirmez die hun geloof privé beleefden en vooral een morele discipline centraal stelden
  
  2023 Le suprême hommage.indd 57
  
  15/12/2022 10:46
  
  58
  
  le suprême hommage
  
  in het katholicisme.299 Liberaal antiklerikalisme werd dus zowel binnen als buiten de
  logetempels voor een groot deel van de 19e eeuw dikwijls gekenmerkt door de drang
  naar een religieuze hervorming van het katholicisme. Hierbij werd het toenmalige
  katholicisme met haar klerikaal autoritair optreden en dogma’s bekritiseerd als een
  corrumpering van het christendom en het religieuze instinct eigen aan de mens.300
  Voor wat betreft Frankrijk verscheen reeds uitvoerig onderzoek over de impact
  van dergelijk antiklerikalisme en religieus hervormingsdenken op de dechristianisering van de dood.  Bij de Franse verlichte filosofen van de 18e eeuw was het ongebruikelijk om een sceptische houding ten aanzien van de Kerk op het sterfbed te behouden
  en een kerkelijke omkadering van het sterven af te wijzen (zie hoger). In 19e-eeuws
  Frankrijk bleef het sterven buiten de Kerk tot ver in de eeuw aanleiding te geven tot
  traumatische conflicten met nabestaanden, met de bekering ‘in articulo mortis’ van
  de positivistische leider Émile Littré in 1881 als meest ruchtmakende voorbeeld.301 In
  de Franse Derde Republiek waren republikeinse politici meer dan eens aanhanger van
  een liberaal protestantisme waarbinnen een emotionele band met het christendom
  behouden bleef, ondanks een afkeer van kerkelijke tradities en instituten.302
  Begrafenissen waren het domein, naast het doopsel en de communie, waarvoor zelfbewuste vrijzinnige kringen in Europa zochten naar een alternatief voor de
  christelijke rituelen en sacramenten sinds het midden van de 19e eeuw. Burgerlijke
  (niet-kerkelijke) begrafenissen waaiden over van Brussel naar Frankrijk en stegen in
  aantal in de jaren 1860 en 1870. Tegen de vroege 20e eeuw werd 20 procent van de
  bewoners van Parijs burgerlijk begraven, met grote verschillen tussen de verschillende
  districten. Vrome katholieken aanschouwden met afschuw burgerlijke begrafenissen in Franse dorpen en steden in de tweede helft van de eeuw. Burgerlijke begrafenissen van zowel nobele onbekenden als voorname figuren werden met ongeziene
  minachting beschreven in katholieke bladen. Sommige Franse burgemeesters en prefecten trachtten door het verbieden van buitenkerkelijke begrafenissen na 6-7 uur
  ’s ochtends het gebruik in diskrediet te brengen. De burgerlijke staatsbegrafenis van
  Victor Hugo in 1885 in Parijs was erg belangrijk voor de uitstraling van buitenkerkelijke begrafenissen in Frankrijk. In de begindagen van de Derde Republiek verzamelden speciale verenigingen de testamenten van vrijdenkers die wensten niet-kerkelijk
  te worden begraven. Er volgden vaak bittere discussies met nabestaanden, soms leidend tot heuse exhumaties.303 In Frankrijk waren vooraanstaande vrijdenkers en vrijmetselaars in de laatste decennia van de eeuw tevens actief in de propaganda voor crematie. Reeds in de jaren 1880 kwam een wettelijk kader tot stand. 