title: Het koningschap in België in de eenentwintigste eeuw
text: Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  Het koningschap in België in de
  eenentwintigste eeuw
  Jan Velaers*
  
  Inleiding
  1
  
  De monarchie van meet af aan republikeins
  
  -1. Het Belgisch grondwettelijk recht over de monarchie vertoont een grote stabiliteit. Dat laat zich verklaren doordat de grondwetgever al in 1831 brak met de autocratische monarchie en opteerde voor een ‘republikeinse monarchie’. In het Nationaal
  Congres liet men daarover geen twijfel bestaan. Velen hadden het over ‘une monarchie républicaine’,1 ‘une monarchie aussi républicaine que possible’.2 De Belgische
  monarchie is een constitutionele monarchie: de Koning legt de eed van trouw aan
  de grondwet af (art. 91, derde lid GW) en heeft geen andere machten dan degene
  die de grondwet of de wetten hem uitdrukkelijk toekennen (art. 105 GW). Hij heeft
  ook geen persoonlijke macht. ‘Geen akte van de Koning kan immers gevolg hebben, wanneer ze niet mede ondertekend is door een minister die daardoor alleen
  reeds ervoor verantwoordelijk wordt’ (art. 106 GW). ‘De persoon van de Koning is
  onschendbaar, zijn ministers zijn verantwoordelijk’, zo luidt het (art. 88 GW). Van
  meet af aan ging het ook om een representatieve monarchie. Zonder de volksvertegenwoordiging in Kamer en Senaat kunnen geen wetten worden gestemd, geen
  belastingen geheven, geen begrotingen goedgekeurd en hebben de verdragen geen
  gelding. Dat het ook een parlementaire monarchie zou zijn, was in 1831 niet zo duidelijk. De Koning benoemt en ontslaat ‘zijn’ ministers, zo luidde het en zo luidt het
  nog steeds (art. 96 GW). Nergens staat dat zij ook het vertrouwen van de meerderheid in het parlement dienen te krijgen. Een aantal leden van het Nationaal Congres
  
  *
  1
  2
  
  Jan Velaers is gewoon hoogleraar aan de Universiteit Antwerpen en assessor in Raad van State,
  afdeling Wetgeving.
   Ch. Vilain XIIII, 19 november 1830 E. Huyttens, Discussions du Congrès National de Belgique,
  1830-1831, I, p. 200.
  J.B. Nothomb, 19 november 1830, ibidem, p. 192. De Stassart had het over ‘des institutions vraiment libérales, des institutions presque républicaines si l’on veut ’, (19 november 1830, p. 116).
  ‘Nous avons admis dans la Constitution une combinaison des principes monarchique et républicain,’ aldus Raikem (19 juli 1831, p. 633). Abbé Dehaerne stelde dat ‘la monarchie représentative
  n’est autre chose qu’une république déguisée.’ (14 december 1830, p. 474). ‘Nous faisons plutôt
  une république royale qu’une monarchie républicaine’, verklaarde Charles Lehon (6 februari
  1831, p. 562).
   11
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  stelde dat de Koning de ministers kon kiezen die hij vertrouwde.3 De meest luciden,
  zoals bv. Joseph Lebeau, zagen echter meteen in dat de echte Governmentmaking Power
  onontkoombaar aan de volksvertegenwoordiging4 zou toekomen, dat de regering
  het beleid zou moeten voeren dat een meerderheid in het parlement wenste en dat
  niet de Koning, maar de ministers de dienst zouden uitmaken. Lebeau verklaarde:
  ‘La Royauté n’est pas, à proprement parler, un pouvoir. Comment dire qu’il y ait pouvoir, lorsque toute faculté d’agir est interdite sans l’assentiment d’autrui? Telle est
  la position de la Couronne, assujettie qu’elle est par le contreseign à la volonté du
  conseil. Toute l’action propre de la couronne gît dans le choix du cabinet, mais on a
  vu que ce choix lui est imposé.’5 Al na enkele jaren, na het ontstaan van de politieke
  partijen, was het duidelijk dat Lebeau gelijk kreeg. In 1846 werd de liberale partij
  opgericht. In 1847 slaagde die erin een meerderheid van de zetels in het parlement
  te veroveren, zodat de Koning zich verplicht zag een liberale regering te aanvaarden.
  Daarmee was het parlementair systeem een feit.
   2
  
  Een evolutie buiten de tekst van de grondwet
  
  -2. Democratie en monarchie evolueerden ook later uiteraard nog. Het koningschap
  van Albert I is nauwelijks te vergelijken met dat van Albert II. De lijn van de evolutie
  is duidelijk: de Koning raakte steeds meer op de achtergrond. Die evolutie voltrok
  zich zonder dat de artikelen in de grondwet over de monarchie ingrijpend werden
  gewijzigd. Alleen de bepalingen over de troonopvolging werden tot tweemaal toe
  herzien. In 1893 werd, op uitdrukkelijk verzoek van Leopold II, de instemming van
  de Koning met het huwelijk van de prinsen als voorwaarde gesteld om het recht op
  de troon te behouden (art. 85, tweede lid GW) Ook werd voorzien in de mogelijkheid
  voor de Koning om bij gebreke aan mannelijke troonopvolgers zelf, met instemming van de Kamers, een opvolger aan te duiden (art. 86 GW). Bijna honderd jaar
  later, in 1991, werd de Salische wet opgeheven. Ook vrouwen kwamen voortaan voor
  de troon in aanmerking. Ten slotte werden in 1993 bepalingen over de legislatuurregering en het legislatuurparlement in de grondwet ingeschreven, die ook een weerslag hebben op de bevoegdheid van de Koning om een eerste minister te benoemen
  en de Kamers te ontbinden. We komen er later nog op terug. Anders dan Nederland,
  dat met een herziening van de grondwet in 1983 de bepalingen inzake het koningschap heeft ‘versoberd, verduidelijkt en gemoderniseerd’6 door o.m. de machten
  
  3
  
  4
  
  5
  6
  
  12
  
  Zo stelde Lehon: ‘Il faut laisser au chef de l’Etat la plus grande latitude pour le choix des dépositaires de son pouvoir. Sous un régime franchement constitutionnel, en présence de deux
  chambres électives, avec la discussion publique de toutes les lois, et une véritable responsabilité
  ministérielle, le chef de l’Etat est le plus intéressé au bon choix de ses ministres.’ Le Hon in
  E. Huyttens, II, p. 220.
   Lebeau: ‘La Chambre, une fois composée, conﬁrme, modiﬁe ou renvoie le ministère selon le
  degré de conﬁance ou de déﬁance qu’il lui inspire. La chambre élective, ouvrant et fermant à
  volonté la bourse des contribuables, tient dans sa main la destinée du cabinet; elle impose à la
  couronne ses exclusions et ses choix; elle élit donc en réalité quoique indirectement, le ministère
  tout entier.’ E. Huyttens, I, p. 208.
  E. Huyttens, I, p. 208.
  Notitie ‘over het koningschap’ van minister-president W. Kok, 2000.
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  niet langer aan de Koning toe te wijzen, maar aan de regering, die wordt gevormd
  door de koning en de ministers, ademt de Belgische grondwet nog steeds de verhoudingen uit die in 1831 bestonden. Ze ziet er nog steeds uit als ‘une constitution
  du temps de Louis-Philippe’.7 De Koning staat nog steeds centraal. De bevoegdheden worden aan hem toegewezen, niet aan de regering. De wetgevende macht wordt
  gezamenlijk uitgeoefend door de Koning, de Kamer van Volksvertegenwoordigers
  en de Senaat (art. 36 GW), terwijl de uitvoerende macht bij de Koning berust (art.
  37). De overige bepalingen van de grondwet wijzen de machten eveneens toe aan de
  Koning, niet aan de regering. Die wordt in de grondwet nauwelijks genoemd.8 Ook
  van de ministers is er nauwelijks een spoor te bekennen.
  -3. Het is op grond van het ongeschreven staatsrecht, van grondwettelijke gewoonten en conventies dat men kan stellen: er staat niet wat er staat, je mag het niet letterlijk nemen, ook in België geldt het adagium ‘de Koning heerst, maar regeert niet’.
   In 1949, tijdens de koningskwestie, werd bij regentsbesluit een commissie ingesteld
  om advies uit te brengen ‘over de toepassing van de grondwettelijke beginselen
  betreffende de uitoefening van de prerogatieven van de Koning en over de verhoudingen der grote grondwettelijke machten onderling’. Het verslag van deze commissie9 – die we hierna de commissie-Soenens zullen noemen, naar haar voorzitter L. Soenens, de toenmalige eerste voorzitter van het Hof van Cassatie – is nog
  steeds een belangrijk document over dit ongeschreven grondwettelijk recht. Vooral
  de onschendbaarheid van de Koning, zijn onbekwaamheid om alleen te handelen,
  de ministeriële verantwoordelijkheid en hun onderlinge samenhang, staan erin
  centraal. ‘De onschendbaarheid van de persoon van de Koning zal des te nuttiger
  zijn voor de monarchie en voor het land, als de regel van de onbekwaamheid voor
  de Koning om alleen te handelen, beter zal nagekomen worden’, zo luidt het. De
  ministeriële verantwoordelijkheid heeft een ruime draagwijdte. Immers: ‘Elke daad
  van de koning die rechtstreeks of onrechtstreeks een politieke weerslag kan hebben moet door een minister gedekt worden’.10 Verder zijn er hoofdstukken over ‘de
  benoeming en afzetting van ministers’, het ‘bevelhebberschap over het leger’ en het
  ‘kabinet van de Koning’, aangelegenheden waarover er tijdens de regeerperiode van
  Leopold III discussie was ontstaan.
  7
  8
  9
  
  10
  
  A. Mast, ‘Une Constitution du temps de Louis Philippe’, Rev. Dr. Publ. Sc. Pol., 1957, p. 987-1030.
  Hoofdstuk III van de Grondwet handelt over ‘De Koning en de federale Regering’.
  Verslag van de Commissie ermede belast een met redenen omkleed advies uit te brengen over de
  toepassing van de grondwettelijke beginselen betreffende de uitoefening van de prerogatieven
  van de Koning en over de verhoudingen der grote grondwettelijke machten onderling, B.S.,
  6 augustus 1949. Zie ook A. Alen en J. Dujardin, Casebook Belgisch Grondwettelijk Recht,
  Brussel, Story Scientia, 1986, p. 373-390.
   Zodra het optreden van de koning het staatsbelang raakt of een weerslag heeft op de beleidsdomeinen waarvoor de overheid verantwoordelijkheid draagt, is de ministeriële verantwoordelijkheid in het geding.
  13
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  3
  
  Geen debat over het koningschap … of toch?
  
  -4. Vergelijkbare documenten zijn er later niet meer opgesteld. 11 Ook de zogenoemde
  ‘minikoningskwestie’ in 1990, toen koning Boudewijn weigerde de abortuswet te
  ondertekenen, heeft niet tot een reﬂectie over het hedendaagse koningschap geleid.
   Eerste minister Martens kondigde wel structurele maatregelen aan, maar die zijn
  er uiteindelijk nooit gekomen.12 Anders dan in Nederland,13 is het in België ook
  nooit voorgekomen dat de eerste minister in een notitie aan de Kamer aangeeft van
  welke invulling van het koningschap de regering uitgaat. Ook de wetgever heeft
  zich nauwelijks over het koningschap gebogen. Al jaren wordt een wet verwacht om
  de dotaties aan de leden van de koninklijke familie te rationaliseren, maar ze is er
  vooralsnog niet.14 Als de monarchie in het parlement ter sprake komt, is het naar
  aanleiding van – echte of vermeende, ernstige of aangedikte – incidenten waarin de
  zonen van de Koning betrokken zijn. Een fundamenteel debat over de monarchie is
  er echter niet. Enkele Vlaamse politieke partijen hebben hun republikeinse overtuiging wel omgezet in voorstellen die uiteindelijk moeten leiden tot een afschafﬁng
  van de monarchie15 of een louter protocollaire monarchie.16 Een debat daarover is
  echter nooit gevoerd. Velen vinden dat ‘het sop de kool niet waard’ is. Uiteraard is
  de monarchie van een andere tijd. Ze is echter zo geëvolueerd, dat ze nog hooguit
  een schoonheidsvlekje op het blazoen van de democratie is. Ze heeft nog steeds een
  ruime aanhang bij de bevolking en dat levert ook een zekere democratische legitimatie op. Op institutioneel vlak heeft België trouwens wel andere katten te geselen.
   Weinigen hebben dus zin in een debat. Zeer recent is hier echter een verandering
  ingetreden. De huidige generatie politici lijkt het debat over de monarchie wel te
  willen aangaan. In maart 2010 pakten de kranten De Standaard en La Libre Belgique uit
  met een reeks interviews waaruit bleek dat een modernisering van de monarchie
  
  11
  
  12
  13
  
  14
  15
  16
  
  14
  
  In het verleden werden wel vergelijkbare voorstellen gedaan vanuit republikeinse hoek. Ze
  werden niet in overweging genomen. Zie wetsvoorstel tot oprichting van een bijzondere commissie ermede belast een met redenen omkleed advies uit te brengen over de toepassing van de
  grondwettelijke beginselen betreffende de uitoefening van de prerogatieven van de Koning en
  over de verhoudingen der grote grondwettelijke machten onderling, Parl. St., Senaat, 1996-97,
  1-607/1 (Verreycken en Ceder); zie ook het voorstel van resolutie betreffende de oprichting van
  een commissie ter evaluatie van de koninklijke prerogatieven, Parl. St, Senaat, 1999-2000, 2-500
  (Van Quickenborne en De Decker).
  Zie hierover infra. nr. 83.
  Zie bv. brief van minister-president W. Kok aan de voorzitter van de Tweede Kamer der StatenGeneraal, 15 september 2000, Kamerstukken II 1999/00, 27 409, nr. 1 en brief van minister-president M. Rutte aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal, 24 mei 2011, met
  de visie van het kabinet over het modern koningschap; ‘Beschouwingen over het koningschap’,
  https://zoek.ofﬁcielebekendmakingen.nl/dossier/32372/kst-32791-1.html.
  Zie infra nr. 100.
  Zie voorstel van verklaring tot herziening van de grondwet wat het afschaffen van de monarchie
  betreft, Parl. St., Kamer, 2010-2011, Doc 53 1060/1 (Vlaams Belang).
   Zie voorstel van verklaring tot herziening van de artikelen 36, 37, 40, 44, 45, 46, 72, 87, 88, 89, 91,
  93, 96, 102, 104, 105, 107, 108, 109, 110, 111, 112, 113, 114, 151, 153, 160, 165, 167, 197 en 198 van de
  grondwet, Parl. St., Kamer, 2005-2006, Doc 51, 2300/001 (NV-A).
   Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  geen taboe meer is.17 Ook tijdens de recente regeringsvorming stond het onderwerp
  op de agenda.18
  -5. Het initiatief van de Vereniging voor de Vergelijkende Studie van het Recht van
  België en Nederland om over de rol van de Koning na te denken komt daarom op
  een goed moment. Een staatsvorm kan slechts gedijen als er een zekere consensus
  over bestaat. Verdwijnt die, doordat politieke partijen ze ter discussie stellen, dan
  mag men die discussie niet uit de weg gaan. Dat helpt niet. In 2002 verraste het
  congres van de Vlaamse liberalen vriend en vijand door zich uit te spreken voor de
  protocollaire monarchie. Kamervoorzitter en liberaal Herman Decroo relativeerde
  toen de stemming door te stellen dat die wellicht anders zou zijn uitgevallen indien
  er ‘tien minder in de bar waren blijven hangen’. Ook premier Guy Verhofstadt verklaarde: ‘Ik ben niet van plan te prutsen aan het koningschap. De Belgische monarchie is mee geëvolueerd met de moderne tijd. Waarover discussiëren we dan?’19 ‘Ik
  zie niet in waarom er daarover discussie moet zijn en ik ben dan ook niet van plan
  ze te voeren.’20 Vandaag, bijna tien jaar later, werpt VLD-voorzitter en zoon Alexander Decroo zich op tot pleitbezorger van de protocollaire monarchie.21 Men mag er
  niet op rekenen dat de storm wel zal overwaaien. Integendeel, men moet zien of er
  iets aan de hand is. Bovend’Eert schreef terecht: ‘Het behoeft geen zinloze exercitie te zijn om het functioneren van het belangrijkste staatsorgaan op gezette tijden
  te toetsen aan de constitutionele uitgangspunten of rechtsbeginselen die bepalend
  zijn voor de inrichting van de staat.’22 Wat is de actuele betekenis van het koningschap? Is er behoefte aan een hervorming van de monarchie? In dit preadvies gaan
  we in op de verschillende dimensies van de Koning: hij is staatshoofd (I), staat op
  het voorplan bij de vorming van de regering (II), oefent een aantal prerogatieven
  uit ten aanzien van het regeringsbeleid (III) en is ook een persoon van wie zelfs het
  privé- en gezinsleven een weerslag kan hebben op het publieke leven (IV). We gaan
  
  17
  18
  
  19
  20
  21
  22
  
  ‘De macht van de kroon’, De Standaard en La Libre Belgique, 20 maart 2010. Zie ook S. Samyn
  en M. Buxant, Koning zonder land.  In het verslag aan Koning Albert II, 17 oktober 2010, van koninklijk verduidelijker De Wever,
  wordt in het hoofdstuk over ‘Politieke vernieuwing’ voorgesteld dat ‘de Koninklijke functie
  wordt gemoderniseerd door de herziening van een aantal grondwetsartikelen.’ Naar verluidt
  maakte De Wever uit zijn gesprekken op dat er consensus bestaat om de functie van de koning
  louter protocollair te maken. De krant De Morgen meldde: ‘Het zou de bedoeling zijn om bij de
  start van de nieuwe regering met het Paleis onderhandelingen te starten over de modernisering
  van de functie. De wijziging van het grondwettelijk verankerde ambt kan pas tijdens de volgende
  regeerperiode gebeuren. Maar via de goedkeuring van een resolutie kan het nieuwe kader vorm
  krijgen. Dat zou bij de troonopvolging van Filip een feit moeten zijn. Want de Wetstraat gaat
  ervan uit dat Albert tijdens deze regeerperiode abdiceert.’ ‘Consensus over protocollaire functie
  van de Koning’, De Morgen, 20 oktober 2010.
  ‘Verhofstadt weerstaat VLD-congres’, 2 januari 2003.
  ‘De Koning doet zijn werk uitstekend’, Het Laatste Nieuws, 31 december 2002 en 1 januari 2003.
  ‘Het is tijd om de protocollaire invulling van de monarchie te betonneren. Zoals in Scandinavië.’
  S. Samyn en M. Buxant, Koning zonder land. De toekomst van de Belgische monarchie in woelige tijden, Amsterdam, De Bezige Bij, 2011, p. 161-162.
  P.P.T. Bovend’Eert, ‘Met of zonder Koning? de samenstelling van de regering in een moderne
  parlementaire democratie, in L. Prakke en A.J. Nieuwenhuis (eds.), Monarchie en Republiek,
  Zwolle, Tjeenk Willink, 2000, p. 2.
   15
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  na welke invulling de constitutionele beginselen over het koningschap in onze tijd
  krijgen met betrekking tot elk van deze dimensies. Welke ruimte laat de ministeriele verantwoordelijkheid voor de persoon binnen de instelling? Op welke wijze worden monarchie en democratie verzoend?
  
  I
  
  De koning, het staatshoofd
  
  1
  
  Symbool van eenheid, stabiliteit, continuïteit en neutraliteit
  
  -6. De Koning is in de eerste plaats staatshoofd. Dat is zo vanzelfsprekend dat de
  grondwet het niet eens vermeldt, tenzij zijdelings in artikel 87, eerste lid, dat bepaalt
  dat de Koning niet tegelijk hoofd van een andere staat kan zijn zonder instemming
  van beide Kamers.23 Door te opteren voor een staatshoofd dat zijn ambt niet door
  een politieke strijd heeft verworven, maar door erfopvolging, van generatie op
  generatie, binnen eenzelfde familie, opteerde het Nationaal Congres voor stabiliteit, continuïteit en neutraliteit aan het hoofd van de staat. Terwijl er steeds weer
  andere meerderheden in het parlement zetelen en de regeringen komen en gaan,
  blijft de Koning een leven lang op de troon en zorgt de dynastie voor duurzaamheid
  in de tijd. De leden van het Nationaal Congres vreesden de ambities, intriges en
  politieke passies die de strijd om de macht in een republiek met zich brengt.24 De
  republiek zaait verdeeldheid. Immers, zo wist Devaux: ‘l’élection d’un président est
  le triomphe d’un parti sur un autre.’25 Van een koning wordt verwacht dat hij neutraal is en dat hij boven de partijen staat. Jan De Meyer schreef ‘dat de monarchie een
  instelling is die niet bij het spel der partijen kan worden betrokken en die trouwens
  haar gezag en haar prestige moet verliezen indien zij, als monarchie, in dat spel
  betrokken wordt.’26 De Koning moet dus steeds ‘boven het strijdgewoel’ blijven, hij
  moet een teken van verbondenheid zijn en de eenheid van de Staat en van de Natie
  
  23
  
  24
  
  25
  26
  
  16
  
  In het decreet van 22 november 1830 over de regeringsvorm wordt de koning wel uitdrukkelijk
  ‘chef héréditaire’ (erfelijk staatshoofd) genoemd. Tijdens de besprekingen in het Nationaal Congres was hij eveneens als zodanig aangeduid (zie bv. Liedts, Nothomb en Raikem, 19 november
  1830, E. Huyttens, I, p. 191 en v.) Daarenboven stemde het Nationaal Congres een decreet van 28
  januari 1831 ‘sur le mode d’élection du chef de l’Etat’ (Pasin. 1830-1831, p.  Zie Nothomb in E. Huyttens, I, p. 192: ‘Il faut d’abord qu’il soit héréditaire, car la nécessité d’une
  élection occasionnerait un interrègne durant lequel la représentation nationale s’agitant sur
  elle-même serait aux prises avec toutes les passions. Pour faire en sorte que personne n’aspire à
  la première place, il faut la supposer à jamais occupée, et contraindre toutes les ambitions à se
  remuer dans une sphère secondaire.’ Zie in die zin Leclercq, Zoude, Vilain XIIII, Lebeau, Wannaar en Destouvelles in E. Huyttens, I, p. 188, 190, 199, 209, 221, 241.
  E. Huyttens, I, p. 214 (20 november 1830).
  J. De Meyer, ‘De monarchie tussen links en rechts in het hedendaagse Europa’, Zes beschouwingen over de Monarchie, Atheneum Paperbacks, Polak & Van Gennep, 1966, p. 78-79.
   Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  verpersoonlijken.27 In 1949 schreef de commissie-Soenens daarover: ‘De grondwetgever heeft willen verhinderen dat de keuze van het staatshoofd, hoogste orgaan van
  de Natie, periodiek zou ter sprake komen (…) hij heeft gedacht dat onze koningen,
  duurzaam verbonden met de geschiedenis van de Natie, het levend symbool zouden
  worden van het Vaderland.’ Dat laatste woord geeft aan dat we bij de emotionele
  en sociaal-psychologische aspecten van het koningschap zijn beland. Veelal hebben
  constitutionalisten er weinig aandacht voor. Ze voelen er zich zelfs wat onwennig
  bij. Die aspecten zijn ook moeilijk grijpbaar en hebben weinig staatsrechtelijke relevantie. Onbelangrijk zijn ze echter niet. In een advies van 13 september 2000 duidde
  de Nederlandse Raad van State de symboolfunctie van de Koning als volgt: ‘Een
  staatkundig en maatschappelijk bestel kan niet bestaan zonder noties van eenheid,
  van eigen identiteit en van staatkundig verleden. Het Nederlandse koningschap is in
  sterke mate de belichaming van die noties.’28
  -7. In het verdeelde België, waar een debat wordt gevoerd over de toekomst van het
  land, is die symbolische functie geenszins vanzelfsprekend. De monarchie kan een
  bindmiddel zijn, maar ook een teken van tegenspraak en een steen des aanstoots.
   Zoals André Molitor, van 1961 tot 1979 kabinetschef van Boudewijn I, reeds aangaf, is
  de koninklijke functie ‘symbolisch’ in twee betekenissen van het woord: niet alleen
  vertegenwoordigt de koning de eenheid, maar zoals de ethymologie het aangeeft
  – sun-ballein, verenigen – poogt hij die eenheid ook tot stand te brengen.29 België is
  het project van de monarchie. Niet alleen straalt de Koning dat uit. Hij laat er ook in
  zijn toespraken niet de minste twijfel over bestaan. Net als zijn broer Boudewijn,30
  laat ook Albert II niet na om de Belgen op te roepen hun eenheid te bewaren. Weliswaar zagen de koningen in dat de evolutie naar een federale staat onomkeerbaar is
  en dat zij daaraan ook hun loyale medewerking dienden te verlenen. Ze zijn echter
  beducht voor ontwikkelingen die ze als een risico voor het voortbestaan van de staat
  beschouwen.31 Onvermijdelijk worden ze daardoor tegenspelers van politici die het
  voortbestaan van de Belgische Staat geen meerwaarde vinden of die de autonomie
  van de deelstaten zo ver mogelijk willen doordrijven. We komen er later nog op
  terug.
  27
  28
  29
  30
  
  31
  
  L. de Lichtervelde, ‘L’unité du Pouvoir’, Bulletin de la Classe des lettres et des sciences morales et
  politiques de l’Académie Royale de Belgique, t. XXXVII, 1951, p. 508.
  Raad van State, no. W01.00.0347/I, 13 september 2010, Kamerstukken II 2000/01, 27 400 III, A.
  A. Molitor, La fonction royale en Belgique, Brussel, CRISP, 2de uitgave, 1994, p. 78.
   Zo werd Vlaams minister-president L. Van den Brande op 11 januari 1993 in audiëntie ontvangen
  nadat hij, na de Sint Michielshervorming, meteen al pleitte voor een volgende stap in de staatshervorming. De Koning zette naar verluid zijn visie op de staatshervorming uiteen en waarschuwde tegen alles wat naar separatisme neigde. Eerste minister Dehaene nam de politieke
  verantwoordelijkheid hiervoor op zich. Zie Parl. Hand., Kamer, 1992-1993, 18 januari 1993, 744.
  Ze ook G. Polspoel en P. Van den Driessche, Koning en onderkoning. Over de invloed van het Hof
  en de macht van Jacques van Yperseele de Strihou, Van Halewyck, 2001, p. 147.
  In zijn memoires publiceert gewezen eerste minister Martens een brief die koning Boudewijn
  schreef naar aanleiding van de staatshervorming van 1988 die volgends hem te ver ging. Zie
  W. Martens, De Mémoires, Lannoo, 2006, p. 823-825.
   17
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  2
  
  Symbool van de eenheid van het staatsbestel
  
  -8. De koning symboliseert de eenheid van het staatsbestel en van de staatsmachten. Die zijn weliswaar gescheiden. In het staatshoofd komen ze echter – minstens
  op een symbolische wijze – weer samen. De Koning maakt deel uit van de federale
  wetgevende macht (art. 36 GW); hij bekrachtigt de wetten en kondigt ze af (art. 109
  GW).32 De federale uitvoerende macht berust bij de Koning (art. 37 GW) en de vonnissen en arresten van de rechterlijke macht worden ‘in naam van de Koning’ ten
  uitvoer gelegd (art. 40 GW). Alle personen bekleed met overheidsgezag – de ministers, de ambtenaren, diplomaten, magistraten en ofﬁcieren33 – leggen een eed van
  getrouwheid aan de Koning af.34 Ook de deelentiteiten van het federale België zijn
  op een symbolische wijze met het staatshoofd verbonden. De aanwijzing van de
  voorzitters van de gemeenschaps- en gewestregeringen wordt immers bekrachtigd
  door de Koning in wiens handen zij de eed aﬂeggen.35 Ook de ambtenaren van de
  Gemeenschappen en de Gewesten leggen die eed af.36 De Raad van State heeft de
  betekenis hiervan in een advies als volgt verduidelijkt: ‘De eed van getrouwheid aan
  de Koning is, gelet op onze staatsstructuur, niet op te vatten als een erkenning van
  afhankelijkheid of onderdanigheid, doch enkel als een belofte van loyauteit tegenover de politieke gemeenschap waarvan de Koning de personiﬁcatie is. Hij is derhalve niet onverenigbaar met een door en binnen de Belgische staatsstructuur verleende autonomie.’37
  
  32
  
  33
  34
  
  35
  
  36
  
  37
  
  18
  
  Daarbij wordt nog steeds de gepersonaliseerde formule gebruikt: ‘Albert II, Koning der Belgen.
   Aan allen die nu zijn en hierna wezen zullen, Onzen Groet.’ Art. 3, wet 31 mei 1961 betreffende
  het gebruik der talen in wetgevingszaken, het opmaken, bekendmaken en inwerkingtreden van
  wetten en verordeningen, BS, 21 juni 1961.
  Alleen de parlementsleden zweren geen trouw aan de Koning.
  Zie art. 2 decreet 22 juli 1831 betreffende de eedaﬂegging bij de aanvang der grondwettelijke
  vertegenwoordigende monarchie, Bull. Off., nr. LXXVI.: ‘Al de ambtenaren van de gerechtelijke
  en de administratieve orde, de ofﬁcieren van de burgerwacht en van het leger en in het algemeen
  al de burgers belast met enig openbaar ambt of openbare dienst, moeten, alvorens in dienst te
  treden, de eed aﬂeggen in de volgende bewoordingen: “Ik zweer getrouwheid aan de Koning,
  gehoorzaamheid aan de Grondwet en aan de wetten van het Belgische volk.” Alleen de kamerleden en senatoren (art. 1 decreet 20 juli 1831) en de leden van de gemeenschaps- en gewestparlementen (…) zweren slechts “de Grondwet na te leven”.’
  Art. 60, § 4, derde lid Bijzondere wet 8 augustus 1980 tot hervorming der instellingen, B.S., 15
  augustus 1980; art. 49, eerste lid, wet 31 december 1983 tot hervorming der instellingen voor de
  Duitstalige Gemeenschap, B.S., 18 januari 1984; art. 35, § 3, eerste lid, Bijzondere wet 12 januari
  1989 met betrekking tot de Brusselse instellingen, B.S., 14 januari 1989.
   Zie artikel 87, §. 2, Bijzondere wet 8 augustus 1980 tot hervorming der instellingen, B.S., 15
  augustus 1980. Zie evenwel de voorstellen om een eigen eedformule in te voeren, wetsvoorstel
  tot wijziging, wat betreft de eedformule voor personeelsleden die afhangen van de regeringen
  van de Gemeenschappen en de Gewesten, van het decreet van 20 juli 1831 betreffende de eedaflegging bij de aanvang der grondwettelijke vertegenwoordigende monarchie, Parl. St., Kamer,
  2010-2011, Doc. 53, 0969/001 (B. Weyts) en voorstel tot wijziging van de bijzondere wet van 8
  augustus 1980 tot hervorming der instellingen met het oog op de overdracht van de bevoegdheid
  inzake het bepalen van de eedformule, Parl. St., Kamer, 2010-2011, Doc. 53 0850/001 (A. Colen).
  Advies R.v.St., afd. Wetgeving, 9 december 1982 over een voorstel van decreet houdende bepaling van de eedformule af te leggen voor de Vlaamse Raad en voor de Vlaamse Gemeenschap en
  voorstel van decreet houdende eedaﬂegging van de leden van de Vlaamse Executieve.
   Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  -9. Aan het staatshoofd, hij weze een koning of een president, worden steeds een
  aantal symbolische taken toegewezen. Hij vertegenwoordigt de Staat en de Natie in
  binnen- en buitenland. Hij legt staatsbezoeken af, ontvangt staatshoofden en regeringsleiders en neemt de geloofsbrieven in ontvangst van de diplomatieke vertegenwoordigers van andere staten. Hij gaat voor in een aantal nationale ceremonies en
  rituelen die het ‘theater van de staat’ uitmaken38 en geeft ook een persoonlijk gelaat
  aan de staatsinstellingen. Zijn portret wordt opgehangen in openbare gebouwen en
  scholen, het staat op postzegels en op munten. De koning is zo de verpersoonlijking van de Staat en van de Natie. In zijn boek The English Constitution onderstreepte
  Walter Bagehot het belang van die rol. Bagehot maakte een onderscheid tussen de
  ‘effective’ en de ‘digniﬁed parts of the Constitution’. Tot de eerste rekende hij de
  regering die effectief de macht uitoefent. Tot de tweede rekende hij de monarchie
  die nauwelijks macht heeft, maar daarom nog niet nutteloos is. Integendeel, ze
  heeft een fundamentele betekenis in het verzinnebeelden en versterken van de nationale eenheid en in het verzoenen van de burgers met hun instellingen. Het politieke kluwen van parlement, regering, politieke partijen, publieke opinie enz. gaat
  het petje van Jan-met-de-pet immers erg te boven, aldus Bagehot. Het koningschap
  daarentegen is wel begrijpelijk en boeiend bovendien. De monarchie zorgde voor
  een aura van warme affectieve legitimiteit waaraan de rationale en kille instellingen
  behoefte hebben.39 Voor Bagehot is de monarchie eigenlijk een scherm waarachter
  een republiek schuil gaat, waarvoor de bevolking echter nog niet rijp is.40 Bagehot
  schreef dit in 1867, op een ogenblik dat de scholingsgraad nog zeer laag was. Of
  de beter opgeleide burger van vandaag nog steeds nood heeft aan de illusie dat de
  Koning het land regeert, mag men betwijfelen.
   -10. Doordat de Koning, over de jaren heen, een band met de bevolking heeft ontwikkeld, is hij in staat gevoelens van samenhorigheid en verbondenheid tot uiting te
  brengen, waaraan de gemeenschap nu en dan nood heeft. 41 Dat lijkt trouwens de core
  
  38
  39
  
  40
  
  41
  
  Anders dan bv. het Verenigd Koninkrijk en Nederland, is België hierin nooit erg exuberant
  geweest. Alleen de Nationale feestdag (21 juli) en het Feest van de Dynastie (15 november)
  hebben enige weerklank.
  ‘The nature of a constitution, the action of an assembly, the play of parties, ... are complex factors, difﬁcult to know and easy to mistake. But the action of a single will, the fact of a single
  mind, are easy ideas: anybody can make them out, and no one can ever forget them.’ W. Bagehot,
  The English Constitution, Sussex Academic Press, 1997, p. 21.
  ‘To state the matter shortly, royalty is a government in which the attention of the nation is concentrated on one person doing interesting actions. A Republic is a government in which that
  attention is divided between many, who are all doing uninteresting actions. Accordingly, so long
  as human heart is strong and the human reason weak, royalty will be strong because it appeals
  to diffused feelings and Republics weak because they appeal to the understanding.’ (p. 24) Zie
  D.M. Craig, ‘Bagehot’s republicanism’, A. Olechonowicz (ed.), The Monarchy and the British
  Nation 1780 tot the present, Cambridge, University Press, 2007, p. 139-162.
   Zie over het belang van een symbolische orde voor een politieke gemeenschap: D.W.J.M. Pessers,
  ‘De symbolische legitimaties van de constitutionele monarchie’, in D.J. Elzinga, De Nederlandse
  constitutionele monarchie in een veranderend Europa, Kluwer, Alpen aan de Rijn, 2006, p. 51-60
  (51): ‘Een politiek systeem als een staat omvat nu eenmaal ook een Gefühlsraum. Deze heeft
  niet zozeer betrekking op de juridische staatsordening, als wel op de natie waarvan de staat de
  juridische uitdrukking is. Naties worden gekenmerkt door een gemeenschappelijke taal en cultuur, door gemeenschappelijke herinneringen, door gemeenschappelijke trauma’s of prestaties,
  
  19
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  business van de hedendaagse monarchie te zijn geworden. De koning en ook de leden
  van de koninklijke familie zijn zeer aanwezig in het land. Voortdurend leggen ze
  bezoeken af en nemen deel aan een breed scala aan activiteiten, zoals het uitreiken
  van onderscheidingen, het openen van tentoonstellingen en beurzen, het bezoeken
  van bedrijven, scholen en ziekenhuizen, het bijwonen van concerten en congressen, het huldigen van verdienstelijke landgenoten enz. Ook bij nationale rampen
  is het staatshoofd aanwezig en brengt het medeleven van het land tot uiting. Soms
  wordt er wel eens schamper over gedaan. Generaal De Gaulle bv. omschreef de taak
  van een niet-verkozen staatshoofd – koning of president – als het ‘inhuldigen van
  de chrysanten’ (‘inaugurer les chrysanthèmes’). Het belang van deze symbolische
  orde, waarin rede en gevoel vermengd zijn, is nochtans niet te onderschatten. Dat
  moge blijken uit de talloze uitnodigingen, gericht tot de Koning of een lid van de
  koninklijke familie, waarmee het Paleis nog steeds wordt overspoeld en ook uit de
  commotie die ontstaat wanneer niet tijdig of niet gepast wordt gereageerd op een
  rampspoed die de bevolking treft.42 Wanneer het staatshoofd – hij weze koning of
  president – aanwezig is, deelt die namens de Natie, zo luidt het romantisch, in de
  vreugde en het verdriet, in de trots om geleverde prestaties en de treurnis om tegenslagen. Hij wordt dan katalysator van massagevoelens. Omdat hij niet verkozen is,
  maar door erfopvolging wordt aangeduid, is een koning misschien wel beter dan
  een president in staat om deze symbolische functie te vervullen. Hij is immers neutraal en staat boven de partijen.  Zie bv. A. Joustra, ‘Gered door Europa. De toekomst van de Nederlandse monarchie in de Europese Unie’, in R. Meijer en H.J. Schoo (ed.), De Monarchie. Staatsrecht, volksgunst en het Huis
  van Oranje, Amsterdam, Prometheus, 2002, p. 169-186.
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  verantwoordelijkheid hier echter niet nodeloos strak wordt aangespannen. De
  Koning krijgt heel wat ruimte om zelf zijn publieke agenda te bepalen en ook om
  eigen accenten te leggen in de toespraken die hij houdt. Alleen over wat politiek
  controversieel zou kunnen zijn, heeft vooraf overleg plaats. Door de gevoeligheden,
  o.m. op communautair vlak, is het hier vaak spitsroeden lopen. Dat moge blijken uit
  enkele casussen over een audiëntie, een bezoek of een toespraak, die tot een activering van de ministeriële verantwoordelijkheid hebben geleid.
   A
  
  Audiënties en bezoeken
  
  -12. Jaarlijks ontvangt de Koning honderden mensen in audiëntie en legt ook talloze bezoeken af.44 In het wekelijks overleg met de eerste minister komt de publieke
  agenda van de vorst aan bod. Alleen de belangrijkste activiteiten van de Koning worden echter doorgesproken. Niet over elke audiëntie die hij verleent of over elk bezoek
  dat hij aﬂegt, heeft er vooraf overleg plaats, laat staan dat de eerste minister er vooraf
  zijn goedkeuring aan verleent. Dat zou ook een haast onmogelijke zaak zijn. Vooral
  de bezoeken aan het buitenland krijgen aandacht. Ze hebben in het verleden in de
  Kamer al vaak tot een activering van de ministeriële verantwoordelijkheid geleid.45
  Voor de bezoeken in het binnenland beschikt de koning over veel meer ruimte voor
  een eigen invulling. Hier zal er slechts overleg met de eerste minister of een ander
  minister plaats vinden indien er mogelijk politieke gevolgen te duchten zijn. Dat
  was bijvoorbeeld het geval met de ontmoeting die koning Boudewijn op 22 mei 1979
  had met de Voerense politicus José Happart die hem een petitie overhandigde. Deze
  in het licht van de taalkwestie zeer gevoelige ontmoeting was vooraf overlegd met
  de toenmalige minister van Binnenlandse Zaken. Daarover in de Kamer geïnterpelleerd, verklaarde eerste minister Martens dat de koning had gehandeld onder de verantwoordelijkheid van de minister van Binnenlandse Zaken die had ‘geoordeeld dat
  het in de lijn van de traditie lag sommige burgers toe te laten, naar aanleiding van
  een koninklijk bezoek, petities aan het staatshoofd te overhandigen.’46 Vaak wordt
  er echter geen overleg gepleegd. ‘Er bestaat een vertrouwensrelatie waarbij wederzijds al eens wat risico’s worden genomen’, aldus gewezen eerste minister Dehaene.47 Soms ontstaat er politieke commotie terwijl men dat niet had verwacht. Zo
  bracht koning Albert II bijvoorbeeld op 10 juli 1994 aan de vooravond van de Vlaamse
  feestdag een onaangekondigd bezoek aan Brugge waar hij de prijsuitreiking van de
  Guldensporen-marathon bijwoonde. Op een zonovergoten markt van Brugge werd
  
  44
  45
  
  46
  47
  
  Zie het antwoord van de eerste minister op een antwoord over de ‘ofﬁciële bezoeken van de leden
  van het koningshuis’, Parl. Hand., Kamer 2008-2009, QRVA 52 038, 27 oktober 2008, p. 9791.
   Zie bv. de interpellatie over het niet bijwonen door de Koning van de begrafenis van de Britse
  Koning George VI. Parl. Hand., Senaat, 1951-1952, 13 februari 1952, p. 454. Zie ook het debat
  over de reis van het staatshoofd naar Kongo in juni 2007 en over het bezoek van het vorstenpaar,
  vergezeld door de eerste minister, aan het Vaticaan, naar aanleiding van de zaligverklaring van
  paus Johannes Paulus II. ‘Wrevel in regering over zaligverklaring en pausbezoek’, De Standaard,
  26 april 2011.
  Parl. Hand., Kamer, BZ 1979, 23 mei 1979, p. 431-432.
  L. Neuckermans en P. Van den Driessche, Albert Koning na Boudewijn, Leuven, Van Halewijck,
  1995, p. 53.
  21
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  de ‘Vlaamse Leeuw’ – het ofﬁciële lied van de Vlaamse Gemeenschap – aangeheven. Inzoemende camera’s registreerden dat de vorst zowaar enige regels van dat
  lied meelipte. Het bezoek leidde tot heel wat commotie in enkele Franstalige dagbladen en tot vragen van Franstalige parlementsleden die wel eens wilden weten
  welke excellentie de koninklijke zangstonde dekte. Eerste minister Dehaene nam de
  verantwoordelijkheid op zich en verdedigde ook Alberts optreden als een normale
  betuiging van eerbied voor de nieuwe instellingen.48 Uiteindelijk koelde alles zonder
  blazen. Twee maanden later bezocht de vorst ook de Fêtes de Wallonie in Namen.
  -13. Ook inzake audiënties is de staatsrechtelijke praktijk in dezelfde zin gevestigd.
   De Koning ontvangt jaarlijks een groot aantal mensen in audiëntie: buitenlandse
  staatshoofden en regeringsleiders, politici uit binnen- en buitenland, diplomaten,
  militairen, academici, journalisten, verantwoordelijken uit de sociale en economische wereld, uit internationale organisaties en NGO’s, mensen uit de artistieke,
  culturele en sportieve sector, uit het verenigingsleven, gewone burgers enz. Een
  gewezen kabinetsmedewerker van het Hof heeft het over 200 ofﬁciële audiënties die
  in een communiqué van het Paleis worden bekendgemaakt en daarnaast nog een
  groot aantal ofﬁcieuze audiënties.49 In beginsel beslist de koning zelf vrij wie hij
  ontvangt. Hij zal de eerste minister wel vooraf verwittigen als er twijfels zouden
  kunnen rijzen over de opportuniteit van een audiëntie.50 In de praktijk is er echter
  heel wat ruimte voor eigen initiatief. Zo heeft men er bv. geen bezwaar tegen dat de
  koning politici uit de oppositie en critici van het regeringsbeleid ontvangt. Hij heeft
  immers het recht zich op de hoogte te houden over wat er leeft in het land. Ook al
  leidt dat al eens tot fricties – in 1911 viel er zelfs een regering over51 – in onze tijd zal
  de eerste minister zonder verpinken de verantwoordelijkheid op zich nemen, ook al
  laat hij soms niet na te preciseren dat hij vooraf niet was ingelicht laat staan dat zijn
  toestemming was gevraagd. Zo verleende koning Albert II op 31 januari 1996 een
  audiëntie aan Knack-journalist Chris De Stoop, die net een uitermate kritisch boek
  had gepubliceerd over het asielbeleid van minister van Binnenlandse zaken Johan
  Vande Lanotte, die dit boek als intellectueel oneerlijk had afgedaan. Daarover geïnterpelleerd in de Kamer zei eerste minister Dehaene ‘dat alle daden van de Koning
  gedekt moeten zijn door een minister en dat het niet de gewoonte is dat audiënties
  vooraf worden voorgelegd of besproken.’52 Op de vraag over een audiëntie die de
  
  48
  49
  50
  51
  
  52
  
  22
  
  Parl. Hand., Kamer, 1993-1994, PLEN 14 juli 1994, 2148-2149. Zie ook L. Neuckermans en P. Van
  den Driessche, Albert Koning na Boudewijn, Leuven, Van Halewijck, 1995, p. 53; L. Demullier,
  Twee Koningen vijf jaar na Boudewijn, Bijlage bij het Volk van 10 juli 1998.
   Y. Monette, Métier de Roi de A à Z, Brussel, 2002, p. 22 (Audiences); zie ook A. Molitor, La fonction royale en Belgique, p. 50-52, 98-99.
  Zie A. Molitor, La fonction royale en Belgique, p. 120.
  In 1911 bood regeringsleider Schollaert zijn ontslag aan nadat Koning Albert I, te midden van
  een aankomende politieke crisis, een aantal ministers van staat, ook uit de oppositie, had
  ontvangen, en het Paleis een bericht hierover naar de pers had gelekt. Zie J. Velaers, Albert I.
  Koning in tijden van oorlog en crisis, Lannoo, 2009, p. 109-126.
   Parl. Hand., Kamer, 1995-1996, 1 februari 1996, 1129-1130. Zie ook G. Polspoel en P. Van den
  Driessche, Koning en onderkoning. Over de invloed van het Hof en de macht van Jacques van
  Yperseele de Strihou, Van Halewyck, 2001. Zie ook het antwoord van eerste minister Verhofstadt
  aan Vlaams Blok-kamerlid Annemans, in verband met de audiëntie die koning Albert II aan bur-
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  Koning had verleend aan journalist Hugo Gijssels, auteur van een kritisch boek over
  het Vlaams Blok, bevestigde de eerste minister dat een audiëntie had plaats gevonden en voegde eraan toe: ‘Het is het voorrecht van de Vorst de mensen van Zijn keuze
  te ontvangen.’53
  B
  
  Koninklijke toespraken
  
  -14. Ook voor het publieke spreken en schrijven van de Koning geldt de ministeriele verantwoordelijkheid. Telkens hij, in het openbaar, het woord voert of een brief
  schrijft,54 moet hij gedekt zijn door een minister. Typisch voor de Belgische staatsrechtelijke praktijk is dat men er steeds naar gestreefd heeft om ook hier het keurslijf niet al te strak aan te spannen. In het verleden, vooral onder Leopold II (18651909) en Albert I (1909-1934), zijn er zelfs gewoonten gegroeid, die de Koning wel
  erg veel ruimte boden. Weliswaar zijn die inmiddels weer uitgedoofd, maar – zoals
  hierna zal blijken – ze smeulen toch nog enigszins na.
   -15. Lange tijd bestond ook in ons land de gewoonte dat het staatshoofd bij de jaarlijkse opening van het parlement een troonrede uitsprak waarin het regeringsbeleid werd voorgesteld.55 In 1892 deden zich daarbij echter incidenten voor, die ook
  tegen de Koning gericht waren. Voor Leopold II hoefde het daarna niet meer. De
  poging van Albert I om in 1910 weer bij de traditie aan te knopen, leidde opnieuw tot
  incidenten. Ook hij was daarna niet langer bereid om zonder meer het regeringsbeleid uit te dragen en dan mee de kritiek te incasseren. Was dat trouwens niet strijdig met de koninklijke waardigheid? Over het voorlezen van de troonrede door de
  Britse koningin Elisabeth, stelde een BBC-commentator, weinig eerbiedig: ‘Alles
  wat van de Koningin verwacht wordt, is dat ze voldoende sterke glazen heeft om
  de toespraak te kunnen voorlezen die de eerste minister heeft opgesteld.’56 Leopold
  II wilde niet louter de spreekbuis van zijn regering zijn. Hij wilde overal te lande
  vrij kunnen spreken en zijn zorgen over de landsverdediging en het koloniaal beleid
  aan de bevolking kunnen kond doen, ook al zaten zijn ministers niet op dezelfde
  golﬂengte. Uit talloze aanvaringen ontstond uiteindelijk de typisch Belgische doctrine dat de Koning het recht heeft persoonlijke standpunten in te nemen die niet
  noodzakelijkerwijze door de regering worden gedeeld. Het beginsel van de minis-
  
  53
  54
  55
  56
  
  gemeester Janssens van Antwerpen verleende: ‘Het is de normale gang van zaken dat de Koning
  zonder enige politieke betekenis gezagdragers in ons land uitnodigt, hetzij op gemeentelijk,
  stedelijk, provinciaal of nationaal vlak. Ik begrijp uw diepe ontgoocheling: u zult nooit worden
  uitgenodigd en dat is ook normaal. U bent tegen de Koning, u bent tegen het koningschap,
  alleen weten uw kiezers dat nog altijd niet goed.’ Parl. Hand., Kamer, 2006-2007, CRIV 51 Plen,
  19 oktober 2008, 2.
  