title: Anton de Kom, historiographe. La construction d’un passé national pour les esclaves du Surinam
text: Helen Tiffin, qui a qualifié ces procédés de réécriture de « manœuvres
  subversives »36 estime que le subversif est caractéristique du discours postcolonial,
  plus encore que la création d’une identité indépendante. C’est dans cet esprit de
  subversion que s’inscrivent les libertés que De Kom se permet vis-à-vis de ses
  sources. La violence même de ses omissions, rajouts et paraphrases, qui aboutissent
  souvent à une véritable réécriture de l’histoire, témoigne de sa volonté d’inscrire
  l’identité collective des populations de couleur du Surinam, et l’identité noire en
  particulier, dans une rupture radicale avec un passé dont pourtant elle ne saurait
  faire abstraction. En cela la réécriture d’Anton de Kom est aussi une relecture et
  constitue un rappel des mots de Jacques Derrida : « La démocratisation effective se
  mesure toujours à ce critère essentiel : la participation et l’accès à l’archive, à sa
  constitution et à son interprétation »37.
  Notes
  1 Boots, Alice & Woortman, Rob, Anton de Kom: Biografie, Amsterdam/Antwerpen, Contact,
  2009, p. 105.
  2 « De ideologische omkering van de voorgaande, koloniale literatuur ». Oostindie, Gert, « De
  onvoltooide dekolonisatie en de geschiedschrijving van Suriname », Leidschrift, n° 6, Leiden,
  Stichting Leidschrift, 1990, pp. 5-26, p. 6.
  3 Ashcroft, Bill, Griffiths, Gareth, Tiffin, Helen (dir.), The Empire Writes Back : Theory and
  Practice in Post-Colonial Literatures, Londres, Routledge, 2002 [1989], p. 9.
  4 L’esclavage n’a été aboli aux Pays-Bas et dans ses colonies qu’en 1863.
  5 Une traduction française, intitulée Voyage à Surinam et dans l’intérieur de la Guyane, paraît
  en 1798. Nous citerons cette traduction dans la suite de l’article, plutôt que de traduire
  nous-mêmes les passages empruntés par Anton de Kom au texte néerlandais.
   6 Les ouvrages de De Kom et Wolbers n’ayant pas été traduits en français, toutes les
  traductions des citations que nous leur avons empruntées sont de notre main. Pour les besoins
  de la démonstration, elles sont aussi littérales que possible lorsqu’il s’agit d’extraits analysés.
  28/04/2015 12:12
  
  Anton de Kom, historiographe. La construction d’un passé national pour...
  13 sur 16
  
  http://amnis.revues.org/2198
  
  7 « De geloofwaardigheid van de door Wolbers vermelde feiten » ; « deze waarlijk
  godvruchtige en liberale schrijver ». (De Kom, Anton, Wij slaven van Suriname,
  Amsterdam/Anvers, Contact, 2009 [1934], p. 170).
  8 Douwes Teenstra, Marten, De negerslaven van Suriname [« Les esclaves nègres du
  Surinam »], Dordrecht, Lagerweij, 1842. Comme Wolbers, Teenstra était abolitionniste.
  9 « Stedmans vaak zeer scherp oordeel over de toestanden in Suriname is hem door de
  Hollanders zeer kwalijk genomen. Van belang is het daarom wat de godvruchtige schrijver
  M.D. Teenstra hierover in zijn boek De negerslaven van Suriname opmerkt : “maar heeft deze
  Britse kapitein vele zaken overdreven, er is toch ook veel van, dat de waarheid is ; waarheden,
  welke men in Suriname niet wil horen, noemt men aldaar lastertaal van ondankbaarheid en
  omdat men sommigen wel en gastvrij onthaald heeft, moeten die gasten niet publiek maken,
  hoe de slaven aldaar behandeld worden : daar zit hem de knoop” ». (De Kom, op.cit., p. 172).
  10 Wolbers, Joannes, Geschiedenis van Suriname, Amsterdam, Emmering, 1970 [1861],
  p. 338.
   11 « Tijdens een dezer gevechten bracht men een blanke officier Muller als gevangene voor
  hem. Toen Baron hoorde, dat Muller nog pas kort geleden uit Holland was gekomen, zond hij
  hem ongedeerd terug naar Paramaribo met de woorden : “Ga maar heen, gij zijt nog te kort in
  Suriname om onze broeders en zusters in deze slavernij te mishandelen.” Een der
  manschappen had Muller zijn bovenkleederen ontnomen, doch Baron liet hem deze teruggeven
  en schonk zijn vijand bovendien een hoed om het hoofd tegen de tropenzon en moessonregens
  te kunnen beschermen. Bij een andere gelegenheid hadden de opstandelingen blanke soldaten
  gevangengenomen. Wanneer men deze behandeld had op dezelfde wijze, waarop de blanken
  met gevangen marrons omgingen, dan zouden zij zonder twijfel ter dood zijn gebracht. In
  plaats daarvan doorzag Baron, dat deze huurlingen geen oorzaak waren van de geschillen,
  maar slechts mensen die door de zogenaamde “krijgsorde” zijn gedwongen vijanden waren.
  Hij beschermde hen tegen de woede en haat van zijn volgelingen, voorzag hen van
  levensmiddelen en stuurde ze zo naar de stad terug. Wij dagen een ieder uit om ons aan te
  tonen, dat in de gehele geschiedenis van Suriname ooit blanken op dergelijke wijze tegenover
  gekleurden hebben gehandeld ! » (De Kom, op.cit., pp. 77-78).
  12 Stedman, John Gabriel, Voyage au Surinam et dans l’intérieur de la Guiane (3 tomes), Paris,
  Buisson, 1798, t. 1, pp. 299-300.
  13 Maingueneau, Dominique, Les termes clés de l’analyse du discours, Paris, Seuil, « Points
  Essais », 2009, p. 20.
  14 Ibid., p. 19.
  15 Ibid., p. 23.
  16 Wienold, Götz, « Das Konzept der Textverarbeitung und die Semiotik der Literatur »,
  Literatursemiotik I, Tübingen, Eschbach/Rader, 1980, pp. 201-209, passim.
   17 À ce sujet, voir par exemple Lederer, Marianne, La traduction aujourd’hui. Le modèle
  interprétatif, Caen, Lettres Modernes Minard, 2006, ou Koller, Werner, Einführung in die
  Übersetzungswissenschaft, Wiesbaden, Quelle & Mayer, 1997.
  18 « Eine Textreproduktion liegt dann vor, wenn sich die Intention der Textproduktion auf
  einen früheren ähnlichen Text beziehen läβt. Es ist also nicht notwendig, daβ der reproduzierte
  Text äquivalent zu dem Originaltext ist. Wir verlangen lediglich, daβ eine intentionale
  Ähnlichkeitsbeziehung zwischen beiden Texten besteht, wie nah oder weit diese Beziehung auch
  immer sein mag ». (Rickheit, Gert & Strohner, Hans, « Textreproduktionen »,
  Textproduktion : Ein interdisziplinärer Überblick, sous la direction de : Antos, Gerd & Krings,
  Hans, Tübingen, Niemeyer, pp. 220-256, p. 221).
  19 Delisle, Jean, La traduction raisonnée. Manuel d’initiation à traduction professionnelle de
  l’anglais vers le français, Ottawa, Presses de l’Université d’Ottawa, 1993.
  20 Stedman, John Gabriel, Reize naar Surinamen en door de binnenste gedeelten van Guiana
  (4 tomes), Amsterdam, Johannes Allart, 1799, t. 1, p. 90.
  21 De Kom, op.cit., p. 68.
  22 Stedman, Voyage au Surinam, op.cit., t. 1, pp. 88-89.
   23 « Gastvrij zijnde, ontvingen zij dikwijls bezoek van andere stamgenooten, wanneer het
  gesprek doorgaans over de geliefkoosde onderwerpen jagt en visscherij liep. Hoewel zeer tot
  sterken drank en wellust geneigd, waren zij in den regel van een goeden zachtzinnigen inborst,
  doch meestal bijgeloovig, vreesachtig en laf, de Caraïben uitgezonderd, die den oorlog
  beminden en geene vrees kenden. Als men hen beleedigde was hunne wraak, over het
  algemeen, hevig. Zij bezaten eene zekere aangeboren eerlijkheid en regtvaardigheid, die in al
  hunne handelingen uitblonk ; zij betoonden zelfs eene wellevendheid en vriendelijkheid, die
  men bij onbeschaafde volken niet verwacht zoude hebben ; indien zij met elkander een gesprek
  voerden was het steeds met bedaardheid en zachtheid ; nooit spraken zij elkander op
  verachtelijke wijze aan ; scheldwoorden waren hun bijna onbekend. Ten opzigte van hunne
  
  28/04/2015 12:12
  
  Anton de Kom, historiographe. La construction d’un passé national pour...
  14 sur 16
  
  http://amnis.revues.org/2198
  
  godsdienst kan zeer weinig gezegd worden ; wel scheen bij hen een zeker onbestemd gevoel of
  bewustzijn van het bestaan van een Opperwezen te zijn ; maar dat zij hetzelve aanbaden of
  eerbiedigden valt niet te bewijzen. Alleenlijk betoonden zij eenigen eerbied aan de zon en de
  maan. Zij bezaten eenige kennis van den loop der sterren, en deze kennis, hoe gering dan ook,
  was hun echter van groot nut tot het opsporen van den weg in de wildernissen. » (Wolbers,
  op.cit., p. 17).
   24 « Gastvrij zijnde, ontvingen zij dikwijls bezoek van andere stamgenoten, waarbij het
  gesprek doorgaans over hun geliefkoosde onderwerpen, jacht en visserij liep. Zij bezaten een
  zekere aangeboren eerlijkheid en rechtvaardigheid, die in al hun handelingen uitblonken ; zij
  betoonden zelfs een wellevendheid en vriendelijkheid, die men bij onbeschaafde volken niet
  verwacht zou hebben. Indien zij met elkander een gesprek voerden, was het steeds met
  bedaardheid en zachtheid ; nooit spraken zij elkaar op verachtelijke wijze aan. Ook bezaten zij
  enige kennis van de loop der sterren, welke hun van groot nut was tot het opsporen van de
  weg in de wildernissen. » (De Kom, op.cit., p. 19).
   25 « In 1685 werd de premie op het vangen en terugbrengen van een weggeloopen slaaf
  bepaald op ƒ5 ; in 1687 verhoogd tot op 300 pond suiker, zoo er expresselijk op gejaagd werd,
  doch anders slechts 100 pond ; in 1698 vermeerderd tot ƒ25, zoo men hen binnen het district of
  de rivieren kon meester worden en ƒ50, voor die buiten deze of aan de kustlanden gevangen
  werden. In 1717 werd verlof gegeven aan elken kolonist om togten tegen de wegloopers te
  doen, en werd er eene premie gesteld van ƒ1500 op de ontdekking der Klaas en Pedro en ƒ600
  der andere wegloopers-dorpen, en ƒ10 voor het opsporen van een bewoner der genoemde
  dorpen. Deze premie zou toegekend worden aan personen, die op hunne eigene kosten een
  dergelijken togt ondernamen en een dier dorpen ontdekten. Eenige jaren later werd
  daarenboven vastgesteld, dat allen, die eenige dorpen ontdekten, zoodat men met eenige
  vrucht tot derzelver verwoesting een aanval kon ondernemen, eene premie zouden genieten
  van ƒ500, ƒ1000 of ƒ1500, naar evenredigheid van de min- of meerdere belangrijkheid dezer
  ontdekking. Indien slaven eenige kennis van weglooperskampen verkregen en verzuimden dit
  aan hunne meesters bekend te maken, werden zij als wegloopers aangemerkt, en ondergingen
  dezelfde straffen ; doch indien die slaven en zelfs wegloopers, zich kwamen aangeven, de
  schuilhoeken of dorpen bekend maakten en aanwezen, erlangden de eersten de vrijheid, de
  anderen daarenboven vergiffenis en ontvingen beiden eene premie. » (Wolbers, op.cit.,
  pp. 138-139).
   26 « “Het gespuis”, dat waren de vogelvrij verklaarden, die telkens door nieuwe expedities
  opgejaagd werden, wier dorpen men verbrandde, op wier hoofd in 1685 een prijs stond van
  vijf gulden, twee jaar later verhoogd tot honderd pond suiker. In 1698 werd voor het vangen
  van een slaaf binnen een district of de rivieren vijfentwintig gulden en voor die, welke
  hierbuiten of aan de kustlanden gevangen werden, vijftig gulden uitgeloofd. In 1717 werd een
  premie gesteld van zeshonderd tot vijftienhonderd gulden op de ontdekking der dorpen van de
  leiders en tien gulden voor iedere dorpsbewoner, man, vrouw of kind die op deze tochten
  gevangen werd genomen. Later stelde men bovendien nog vast, dat iedere Europeaan die een
  of meer dorpen ontdekte, zodat deze door troepen aangevallen konden worden, een beloning
  van vijfhonderd, duizend of vijftienhonderd gulden zou genieten naargelang van het slagen der
  verwoesting. En iedere slaaf die verzuimde mededelingen te doen wanneer hem iets bekend
  was over de schuilplaats der marrons, werd getroffen met dezelfde straffen welke voor de
  vluchtelingen zelve golden. Zo gevreeds, zo gehaat, zo vervolgd waren deze bosnegers, wier
  aantal desondanks hard groeide. » (De Kom, op.cit., p. 56).
  27 Nous reviendrons plus bas sur les passages mis entre parenthèses carrées.
  28 Stedman, Voyage au Surinam, op.cit., t. 2, p. 215.
  29 Ibid., pp. 210-211.
  30 « [...] verscheen ondertussen de blanke opzichter om, na het maken van de nodige
  buigingen en plichtpleegingen (een belangrijk onderdeel van zijn werkzaamheden) verslag
  over de vorige dag uit te brengen en de orders voor de nieuwe werkdag in ontvangst te nemen.
   Uitvoerig deelt hij mede welk werk er door de slaven en slavinnen verricht is, of wellicht ook
  negers de plantage verlaten hebben, welke ziek of gestorven zijn en of er ook geboorten onder
  het slavenvolk plaatsgevonden hebben (een welkome uitbreiding van de veestapel). Hierna
  krijgt de morgen een strenger gezicht en volgt een opsomming van die slaven en slavinnen die,
  naar het inzicht van de opziener, de vorige dag hun taak niet naar behoren vervulden, een
  kleine verpozing hebben genomen of wel op enige andere wijze gezondigd hebben.
  De opzichter fungeert als aanklager, de heer als rechter en een slaaf, die hiervoor speciaal is
  opgeleid, zorgt voor de parate executie. [note citant la suite de Stedman : “De veroordeelden,
  eenmaal vastgebonden zijnde, vallen de zweepslagen op hen, zonder onderscheid van mans,
  vrouwen of kinderen. Zoo lang deze straf-oeffening duurt, roepen de ongelukkigen bij
  herhaling : “danky masera” (ik bedank U meester) en de Planter wandelt met zijnen Opzichter
  rond, zonder op het geschreeuw het welk hij hoort, eenige acht te geven.”] Zijn de slagen
  misschien bij ongeluk wat al te hard aangekomen, zodat de arbeidswaarde van de slaaf voor
  die dag gevaar loopt, dan is gelukkig ook de Drisieman aanwezig, eveneens een slaaf, die,
  natuurlijk zonder enige opleiding daartoe, met de zorg voor de gezondheid der slaven belast is.
  28/04/2015 12:12
  
  Anton de Kom, historiographe. La construction d’un passé national pour...
   15 sur 16
  
  http://amnis.revues.org/2198
  
  Ook de Drisieman brengt zijn rapport uit en hij mag tevreden zijn wanneer hij er, zo de
  toestand slechts enigzins ongunstig genoemd kan worden, met een gezonde Hollandse vloek
  afkomt. menigmaal toch wacht ook hem de geseling wanneer, naar het oordeel van de
  meester, te veel slaven ziekte voorwenden om aan de arbeid te ontkomen. Niet om te genezen is
  de Drisieman aangesteld, maar om te beslissen wie zonder levensgevaar (want dat betekent
  schade) van hun ziekbed opgejaagd en aan de arbeid gezet kunnen worden. Thans verschijnt
  ‘de mama’, een oude slavin, belast met het toezicht der negerkinderen op de plantage, want de
  Hollanders van die dagen waren uiterst modern en pasten reeds het systeem toe der crèches,
  opdat de moeders rustig zouden kunnen werken. Zo gezien zou men zelfs kunnen beweren dat
  de slavernij een voorbereidster was van de emancipatie der negervrouwen !
  Doch wrange scherts terzijde. De mama verschijnt en met haar de gehele kudde negerkinderen
  (want in het oog van de meester waren zij niets anders dan een kudde fokvee, die later voor
  hem in het gareel zou worden ingespannen). Alle kinderen zijn tevoren gebaad en genieten het
  voorrecht om in het bijzijn van hun beschermheer met wat rijst en bananen gevoerd te worden.
  Daarna mogen zij zich, na de verplichte grimassen als dankbetuiging verwijderen. Alleen de
  mama blijft achter. En wee haar, zo zij de meester de dood van een slavenkind heeft te melden.
  Zij zal dan in de meeste gevallen afscheid mogen nemen van de wereld, want verschrikkelijk is
  de woede van de meester indien hij door de dood van een jonge slaaf schade aan zijn bezit heeft
  geleden. » (De Kom, op.cit., pp. 39-41).
   31 « De directeur C. Varenhorst mishandelde in den regel zijne slaven, deed ze zwaar werken,
  en onthield hun zelfs het noodige voedsel. Op een bloot vermoeden liet hij een neger zwaar
  kastijden, daarna met de beenen in eene boei sluiten en met eene ketting om den hals aan eene
  post bij den suikermolen vastmaken. Hij verbood zijnen slaven dien armen man eenig
  soelagement te verstrekken, en alzoo kwam de neger weldra uit gebrek ‘in verstinking en
  verrotting’ om. En nog werd de Directeur door het Hof in het gelijk gesteld en de aanklagers
  ontvingen een Spaansche bok. » (Wolbers, op.cit., p. 492).
  32 « De directeur C. Varenhorst liet zijn slaven halfdood zwoegen en onthield hun zelfs het
  nodige voedsel. Op een bloot vermoeden liet hij een slaaf zwaar kastijden, sloot hem met de
  benen in een boei en bevestigde hem, door middel van een ketting om zijn hals aan een paal.
  Varenhorst verbood vervolgens aan zijn andere slaven om hun gekluisterde makker hulp te
  verlenen (op straffe). De slaaf kwam weldra uit gebrek en door ontzettende pijnen, ‘in
  verstinking en verrotting’ om het leven. Men bracht deze zaak voor het Hollandse Koloniale
  Gerechtshof. Maar dit college, dat toch tot taak had naar recht en billijkheid recht te spreken,
  stelde Varenhorst in het gelijk, terwijl de aanklagers een ‘Spaanse bok’ ontvingen. » (De Kom,
  op.cit., p. 36).
   33 « Journaal van Mauricius 6 Sept. 1750. “Mons. Pichot, Directeur op de plantagie Vlucht en
  trouw, zijnde een neef van den ouden Raadsheer Pichot, heeft alarm geschoten en de gansche
  rivier op de been gebragt door een brief aan den naasten burger-officier, waarin hij had te
  kennen gegeven, dat de negers tegen hem opstonden en rebelleerden. De burgers daarop in 't
  geweer en op de plantagie gekomen synde, hadden bevonden, dat de Directeur eene negerin bij
  zich wilde hebben, en die niet wilde komen, haar swaar had laten straffen, gelijk hij ook op een
  ouden neger in de volle magt had geschooten met gekapt lood. Uit deze stukken siet men
  alweer, hoe doorgaans de ongelukken op eene plantagie komen door quaade Directie.” »
  (Wolbers, op.cit., p. 132).
  34 « De heer Pichot, een neef van de gelijknamige raadsheer, directeur van de plantage “Vlucht
  en Trouw”, alarmeerde op de 6de september 1750 de gehele blanke bevolking uit zijn omgeving
  door te melden, dat de negers tegen hem in opstand waren gekomen. Het bleek dat de heer
  Pichot een slavin bij zich had willen hebben, doch dat deze vrouw standvastig had geweigerd
  zich aan de lage hartstochten van haar heer over te geven. De arme slavin werd wegens haar
  kuisheid door Pichot tot stervens toe gegeseld, terwijl hij bovendien op een oude slaaf die zich
  hiertegen verzette “in de volle magt had geschoten met gekapt lood”. » (De Kom, op.cit., p. 38).
  35 Maingueneau, Dominique, L’analyse du discours. Introduction aux lectures de l’archive,
  Paris, Hachette, 1991, p. 147.
  36 « Subversive manoeuvres ». Tiffin, Helen, « Post-Colonial Literatures and counterdiscourse », The Post-Colonial Studies Reader, sous la direction de : Ashcroft, Bill, Griffiths,
  Gareth, Tiffin, Helen, Londres, Routledge, 2006 [1995], pp. 99-101, p. 99.
   37 Derrida, Jacques, Mal d’archive. Une impression freudienne, Paris, Galilée, 1995, p. 15.
  Pour citer cet article
  Référence électronique
  
  Kim Andringa, « Anton de Kom, historiographe. La construction d’un passé national pour les
  esclaves du Surinam », Amnis [En ligne], 13 | 2014, mis en ligne le 27 septembre 2014,
  consulté le 27 avril 2015. URL : http://amnis.revues.org/2198 ; DOI : 10.4000/amnis.2198
  
  28/04/2015 12:12
  
  Anton de Kom, historiographe. La construction d’un passé national pour...
  16 sur 16
  
  http://amnis.revues.org/2198
  
  Auteur
  Kim Andringa
  Université de Liège, Belgique, k.andringa@ulg.ac.be
  
  Droits d’auteur
  © Tous droits réservés
  
  28/04/2015 12:12.
  