title: Villes et organisation de l’espace en République Démocratique du Congo Léon de Saint Moulin Musée Royal de l’Afrique Centrale/L’Harmattan Tervuren, Paris, 2010
text: Recensies - Reviews - Campus Rendus
  
  Villes et organisation de l'espace en Republique Democratique du Congo
  Leon de Saint Moulin
  Musee Royal de l'Afrique Centrale/L'Harmattan
  Tervuren, Paris, 2010
  
  This volume makes a welcome contribution to the growing interest in African cities evident across
  a number of disciplines. It encompasses a series of articles from the last 40 years written by Leon
  de Saint Moulin all on the theme of cities in the Democratic Republic of the Congo. As a historian
  who has taught in Kinshasa for several decades (he first arrived there 1959), his writings are informed by an intimate knowledge of, on the one hand historical and statistical data, and on the
  other, the day-to-day realities of the city space. De Saint Moulin is at his most convincing when
  he succeeds in combining both perspectives, as he has done for instance in some of his writings
  on Kinshasa. In his work on Congolese cities, de Saint Moulin has paid attention to both the
  macro-scale of the whole nation as well as the micro-scale of the individual urban center. This
  broad scope is reflected in the dual structure of the book with the first part discussing the urban
  centers in the DRCongo as nodes in a hierarchical network covering the entire territory of the
  country - often with weak links to their hinterlands -, and a second part presenting a series of
  urban monographs. The book testifies to the dual goal of de Saint Moulin's research on cities.
   An important aim is to provide policy makers with a clear analysis of statistical and in particular
  demographic data that can aid the decision making processes concerning the provision of education or health. Other articles on Kinshasa, but also on Kananga for instance, have a more historiographical focus, illustrating in precise ways that urbanization in Congo was not a colonial
  invention but predates the arrival of Europeans. Leon de Saint Moulin is not blind to the often
  unsettling realities of Congolese cities, nevertheless he consistently maintains an optimistic view
  of the city as a site of opportunity, creativity and social transformation. As such, this book provides
  us with a welcome counter-discourse to the literature that describes the African/Congolese city in
  terms of failure and disaster.
  In tal van disciplines valt sinds enige tijd een toenemende aandacht te bespeuren voor
  de Afrikaanse stad. Sociologen en antropologen, maar ook architecten en planners hebben
  de stad in Afrika herontdekt als een stimulerend onderzoeksterrein. Tegelijk kent de discipline van African Urban History internationaal een opmars. Ook de aandacht voor stedelijke
  fenomenen in de Democratische Republiek Congo breidt momenteel sterk uit en ondertussen verscheen een eerste synthesewerk dat licht werpt op een aantal actuele tendensen in
  het stadshistorisch onderzoek'. Maar net zoals in de late jaren 1950 Georges Balandier al
  een baanbrekende studie schreef over de wijze waarop Afrikanen in Brazzaville zich een
  
  Vooreen synthese van de recente aandachtvoorde stedelijke problematiek in Congo, zie Henri Nicola!, 'Progres
  de la connaissance du Congo, du Rwanda et du Burundi de 1993 a 2008', Belgeo, nr. 3-4, 2009, pp. 247-404.
  Jean-Luc Ve!!ut (ed.), Vi!!es d'Afrique. Explorations en Histoire Urbaine, Cahiers Africains, nr. 73, KMMA/
  l'Harmattan, Tervuren/Paris, 2007.
   AFRlKA FOCUS- 20II-I2
  
  Downloaded from Brill.com 05/17/2024 07:15:28PM
  via Open Access. This is an Open Access article distributed under the terms
  of the prevailing CC BY-NC license at the time (151
  of publication.
  l
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  nieuwe stedelijke identiteit construeerden, is het onderzoek naar de thematiek van stad en
  stedelijkheid in Congo niet geheel nieuw. Al in 1958 publiceerde geograaf Jacques Denis zijn studie Le phenomene urbain en Afrique Centrale en vanaf de jaren 1970 bestudeerden
  historici zoals Fram;ois Bontinck, Benoit Verhaegen, Bogumil Jewsiewicki en Jean-Luc
  Vellut demografische, socio-economische en politieke aspecten van de Congolese stedelijke centra. Al gauw zouden ook studies volgen van de hand van door hen opgeleide
  Congolese historici. Leon de Saint Moulin, die in 1959 voor het eerst in Kinshasa arriveerde en er tot op vandaag actief is als lesgever en onderzoeker, heeft een belangrijke
  bijdrage geleverd tot het stimuleren van de aandacht voor de stad bij een ganse generatie
  Congolese onderzoekers. Zo was hij promotor van het doctorale proefschrift over de havenstad Matadi waarop Jacob Sabakinu Kivilu in 1981 aan de universiteitvan Lubumbashi
  promoveerde. Gezien deze groeiende aandacht voor de Afrikaanse stad valt het initiatief
  om een reeks artikelen te bundelen die Leon de Saint Moulin in een tijdsspanne van meer
  dan 40 jaar over steden in de Democratische Republiek publiceerde, dan ook toe te juichen, temeer omdat die stukken vaak zijn verschenen in tijdschriften die niet altijd even
  eenvoudig zijn op te sporen.
   Leon de Saint Moulin bestrijkt in zijn studies het gehele territorium van Congo en
  laveert daarbij met groot gemak van de macroschaal van het land naar de microschaal van
  stedelijke wijken. De tweedeling van de bundel weerspiegelt deze schaalniveau's. In het
  eerste, meest uitvoerige luik ontleedt de Saint Moulin het stedelijke fenomeen in Congo
  vanuit nationaal perspectief. Daarbij geeft hij bijzondere aandacht aan de geografische
  structuur van het stedelijke netwerk, dat hij al in 1974 beschrijft als een uit drie assen bestaande structuur met de hoofdstad Kinshasa als centraal punt: een eerste, oost-west gerichte as verbindt Kinshasa doorheen de regio van de Beneden-Congo met Moanda, dat
  aan de oceaan is gelegen; een tweede as loopt van Kinshasa in noord-oostelijke richting
  langsheen de Congo stroom en passeert Mbandaka en Kisangani; een derde as verbindt
  Kinshasa via enkele steden in de Kasal-regio met centra als Likasi en Lubumbashi in
  Katanga. Deze structuur, die mee wordt bepaald door de ligging van het Evenaarswoud,
  heeft zich volgens de Saint Moulin tot op vandaag doorgezet, al tekent zijn inziens zich
  langzaam ook een vierde, zuid-noordelijke as af die langs het gebied van de Grote Meren
  loopt en onder meer steden als Bukavu en Goma omvat.
  Via analyses van demografische, maar ook van socio-economische gegevens zoals
  de mobiliteit van mensen en goederen, traceert Leon de Saint Moulin in hoeverre de steden in Congo functioneren als attractiepolen op een regionale dan we! nationale schaal.
   Zijn conclusie luidt dat het gros van de stedelijke centra losgekoppeld is van hun onmiddellijke hinterland en eerder als autonome knopen van polarisatie en verdichting in het
  netwerk moeten worden gezien die door hun rechtstreekse verbindingen (auto, vliegtuig ofCongostroom) ook specifieke migratiestromen tussen steden genereren. Die visie
  spreekt ook uit het tweede dee!, waarin monografische bijdragen over specifieke steden
  (Kinshasa, Kisangani, Bukavu en Kananga) zijn samengebracht. Aan de hand van een
  analyse van de migratiestromen toont de Saint Moulin bijvoorbeeld hoe Kisangani een
  belangrijke attractiepool in het Noorden blijft. Bukavu echter blijkt eerder een stedelijk
  
  Downloaded from Brill.com 05/17/2024 07:15:28PM
  via Open Access. This is an Open Access article distributed under the terms
  of the prevailing CC BY-NC
  license
  at the time
  AFR!KA
  Focus-Volume
  24, of
  Nr. publication.
  2
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  Rmnsies - Reviews - Comptes Rend us
  
  centrum dat zijn vroegere centrumfunctie aan het verliezen is en maar tijdens de jaren
  1970 omwille van de goede secundaire scholen we! nog steeds als belangrijk opleidingscentrum voor de wijdere regio functioneerde, iets wat zich op markante manier vertaalt
  in de bevolkingspiramide. Vanaf de leeftijd vanaf 20 jaar, wanneer afgestudeerde humaniorastudenten terugkeren naar hun geboortedorp, daalt de mannelijke bevolking van de
  stad dan ook op markante wijze. Via de monografische studies uit het tweede dee! krijgt
  het stedelijke netwerk <lat in de bijdragen uit het eerste dee! wordt geschetst ook meer
  relief. Niet elke stedelijke knoop is immers even belangrijk of krachtig. Aan de hand van
  de dominantie van pise als bouwmateriaal in Bukavu wijst de Saint Moulin op een duidelijke hierarchie tussen enerzijds <lit stedelijk centrum dat worstelt met haar ligging in een
  grensgebied dat een lange traditie van conflict en schaarste kent en anderzijds de hoofdstad waar omwille van de economische centrumfunctie vele middelen circuleren.
   Uit de verzamelde artikelen spreekt een dubbele opzet van het stadsonderzoek van
  Leon de Saint Moulin. Een belangrijk dee! van zijn studies zijn expliciet beleidsgericht.
  De erin geformuleerde toekomstprognoses van stedelijke groei zijn, zoals hijzelf meermaals aanstipt, bedoeld om de noden met betrekking tot infrastructuur, huisvesting of
  onderwijs beter te kunnen inschatten en doelgerichte acties te kunnen opzetten. Daarbij
  toont Leon de Saint Moulin zich als een fervent voorstander van stedelijke ontwikkeling.
  Hij ziet de explosieve groei van een stad als Kinshasa die zich al volop in de jaren 1970
  manifesteerde en zich tot op vandaag doorzet niet noodzakelijk als een probleem of "stedelijke kanker" - al minimaliseert hij ook niet de vele uitdagingen die zo'n groei stelt op
  vlak van irifrastructuur en huisvesting. Eerder leest hij de stad als een fenomeen dat getuigt van dynamiek en dat opportuniteiten genereert. De stad, zo stelt de Saint Moulin, is
  nu eenmaal de locus van vooruitgang, creativiteit en sociale transformatie. Toch eindigen
  diverse van zijn in deze bundel opgenomen artikelen met een pleidooi om de scheefgegroeide relatie tussen stad en hinterland te herstellen. Alleen dan, zo stelt hij, heeft het
  land kans op een structurele ontwikkeling.
   De tweede opzet is eerder historiografisch van aard en uit zich in de meermaals terugkomende stelling <lat de stad in Congo geen koloniale creatie is, maar haar oorsprong
  heeft in processen en dynamieken uit de prekoloniale periode. De kolonisatie heeft met
  andere woorden de verstedelijking niet ingezet, maar bestaande structuren aangepast
  en getransformeerd aan haar eigen noden en agenda. Oat inzicht is ondertussen algemeen aanvaard2, maar Leon de Saint Moulin komt de verdienste toe het al in de jaren
  1970 expliciet te hebben geformuleerd, onder meer in zijn studies over Kinshasa, waarin
  hij aantoonde dat deze stad niet werd gebouwd op een "terre vierge", zoals het koloniale discours het suggereert, maar in een gebied dat was bezaaid met talrijke dorpen van
  so ms omvangrijke schaal3. Die stelling komt ook expliciet aan bod in de bijdrage uit 1983
  
  2
  
  Catherine Coquery-Vidrovitch, Histoire des villes d'Afrique noire. Des origines a la colonisation, Albin Michel,
  Paris, 1993).
  In dit opzicht is het jammer dat het artikel dat Leon de Saint Moulin expliciet aan deze thematiek heeft gewijd,
  ontbreekt in de selecrie. Zie 'Les anciens villages des environs de Kinshasa', Etudes d'histoire africaine, II, 1971,
  pp. 83-u9.
  AFRI KA FOCUS -
  
  2011-12
  
  Downloaded from Brill.com 05/17/2024 07:15:28PM
  via Open Access. This is an Open Access article distributed under the terms
  of the prevailing CC BY-NC license at the time [of
  153]publication.
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  over Kananga waarin de Saint Moulin de visie verwerpt als zou deze stad haar raison d'etre
  danken aan de rekruteringspolitiek van de Katangese mijnindustrie en dus zijn ontstaan
  op het moment dat in 1928 de spoorlijn Ilebo - Lubumbashi werd aangelegd. De locatie
  en de economische werking van Kananga, zo leert ons zijn tekst, gaat terug op structuren en regionale handelsrelaties, onder meer met Angola, die al aanwezig waren voor de
  kolonisatie.
  In zijn voorwoord op deze bundeling artikels omschrijft Elikia M'Bokolo de studies
  van Leon de Saint Moulin als een proeve van interdisciplinaire sociale geschiedenis waarbij doorgedreven analyses van kwantitatieve demografische en socio-economische gegevens warden gekoppeld aan en gei:nterpreteerd vanuit een diepgaande kennis van het
  terrein en van de samenleving. Het meest verhelderende stuk uit de bundel in dat opzicht
  is Contribution l'histoire de Kinshasa, een dubbelartikel uit 1976. De Saint Moulin traceert
  er de prekoloniale origine van de stad, bespreekt er de demografische ontwikkeling van
  de bevolking inclusief de evolutie in de karakteristieken van de bevolkingspiramides en
  belicht de uitbreiding van het stedelijke territorium en de infrastructuur. Door de stad te
  bekijken vanuit een langdurig perspectief, slaagt hij erin breuken en continui:teiten in de
  ontwikkeling over de dekolonisatie heen naar boven te halen. Tegelijk maakt hij in dit
  stuk komaf met de stelling dat na de onafhankelijkheid in Kinshasa enkel nog een "informele stedenbouw" overblijft, en laat hij zien hoe ook de zogenaamde spontane stadsontwikkeling een eigen logica en structuur heeft waarin lokale chefs de terre een belangrijke
  rol spelen. Hier raakt zijn analyse aan het werk van Rene de Maximy wiens boek Kinshasa.
  Ville en suspens uit 1985 nog steeds met meest lezenswaardig werk is over de stedelijke processen die zich in de Congolese hoofdstad afspeelden in de jaren 1960 en 1970.
   In een periode waarin de aandacht voor de Afrikaanse stad verschoven is van een
  eerder positivistische benadering van geografen, sociolo gen en historici naar een meer op
  antropologie en cultural studies gebaseerd perspectief, waarin onder meer ook plaats is voor
  de 'imaginaire stad' of voor een analyse van stadsfotografie, lijken de stukken van Leon de
  Saint Moulin enigszins gedateerd. Nochtans wijst deze bundel op het ontegensprekelijk
  belang van een precieze, gei:nformeerde lezing van feitelijke data. De Saint Moulin is op
  zijn sterkst als hij de uitputtende verzamelingen demografische data - die zelf trouwens
  kritisch warden ontleed- laat spreken via zijn diepgaande kennis van de sociale en ruimtelijke realiteiten van de stedelijke omgevingen die hij bestudeert. Zo geeft hij meermaals
  aan dat de categorieen man-vrouw in de demografische surveys sociopolitiek zijn geconstrueerd: een meisje verschijnt in de statistieken als vrouw vanaf het moment dat ze is
  gehuwd ofeen kind heeft gebaard, ook al heeft ze op dat moment nog niet noodzakelijk de
  leeftijd van 15 bereikt. Mannen daarentegen worden als volwassen aangemerktvan zodra
  ze belastingsplichtig zijn (doorgaans op de leeftijd van 18). Tegelijk mag het duidelijk zijn
  dat de sterk statistische benadering zoals ze in deze bundel verschijnt, tekort doet aan de
  complexiteit van Congolese steden. De dynamiek van een stad als Kinshasa laat zich niet
  vatten in cijfers en statistieken alleen, hoe belangrijk de kennis ervan ook is. Om haar werkelijk te begrijpen hebben we ook nood aan een antropologische blik, aan aandacht voor
  aspecten van representatie en beeldvorming of een meer uitgesproken ruimtelijke kijk op
  
  a
  
  [154]
  
  Downloaded from Brill.com 05/17/2024 07:15:28PM
  via Open Access. This is an Open Access article distributed under the terms
  AFRIKA
  FOCUSat
  - the
  Volume
  24, of
  Nr. publication.
   2
  of the prevailing CC BY-NC
  license
  time
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  Recensies - Reviews - Comptes Rendus
  
  bepaalde fenomenen en processen. In die zin toont deze bundel ook slechts een kant van
  Leon de Saint Moulin. Een meer gediversifieerde selectie van artikelen, met een belangrijker aandeel van zijn stukken over de politieke en culture geschiedenis van Kinshasa
  bijvoorbeeld, had de bundel ongetwijfeld rijker gemaakt. Want nu krijgt de lezer niet echt
  de man te zien die Kinshasa kent als zijn broekzak en die, zoals ondergetekende zelf
  heeft kunnen ervaren, een wandeling door deze fascinerende grootstad tot een bijzonder
  indringende ervaring weet te maken.
  Johan Lagae
  Vakgroep Architectuur en Stedenbouw, Universiteit Gent
  
  AFRI KA FOCUS -
  
  2011-12
  
  Downloaded from Brill.com 05/17/2024 07:15:28PM
  via Open Access. This is an Open Access article distributed under the terms
  1 55publication.
  of the prevailing CC BY-NC license at the time [ of
  l
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0.
  