title: Eenheid in verscheidenheid: Cultuurtransfers in Zuid-Nederlandse tijdschriften voor 1830
text: 325
  
  Eenheid in verscheidenheid:
  Cultuurtransfers in Zuid-Nederlandse
  tijdschriften voor 1830
  Vanessa Van Puyvelde & Charlotte van Hooijdonk
  Abstract
  Afin d’étudier la culture littéraire des Pays-Bas méridionaux au long dix-huitième siècle,
  le présent article propose deux analyses de journaux littéraires. Ceux-ci explicitent ou,
  au contraire, cachent les processus de transferts (de traduction, d’adaptation, etc.) dans
  leur tentative de construire une identité nationale et littéraire dans cette aire culturelle que
  l’on pourrait définir comme hybride et multilingue. En étudiant et en mettant en regard
  des journaux de la période autrichienne et de la période dite hollandaise, nous essayerons
  de dégager les lignes de forces qui régissent ce champ littéraire proto-belge. Il s’avérera
  que la place de ces journaux dans le champ littéraire, les réseaux qui les soutiennent et les
  discours qui sont développés dans les articles révèlent un désir de refléter et de créer une
  identité et une communauté proto-belges.
  Lange tijd leek het onmogelijk een geschiedenis van de literatuur van de Zuidelijke Nederlanden vóór 1830 te schrijven.1 Ten grondslag hieraan lag de
  aanname dat het de literatuur van de lange achttiende eeuw aan kwaliteit zou
  ontbreken. Bovendien heeft de traditionele visie op literatuur als een ééntalige
  en natiegebonden praktijk literatuurhistorici er lang van weerhouden de vroege Nederlandstalige en Franstalige literatuur van deze regio als deel van een
  meertalige literaire cultuur te beschouwen. De zoektocht naar ʻverloren parelsʼ
  en een algemene focus binnen de literatuurwetenschappen op meesterwerken
  met een relatief enge definitie van de literaire tekst en auteurschap overstemden een historiserende blik op de literaire cultuur en marginaliseerden de studie van andere, meer hybride tekstsoorten zoals tijdschriften en kranten.
   De cultural turn binnen het literair onderzoek heeft sinds de jaren tachtig
  van de vorige eeuw onder andere geleid tot de ontwikkeling van tijdschriftstudies als autonoom onderzoeksveld (Latham & Scholes, 2006).2 Sindsdien
  1
  
  2
  
  Wij focussen in dit artikel op de lange achttiende eeuw, omdat deze periode een opvallende lacune is in het
  onderzoek naar de Zuidelijke Nederlanden. Zie de inleiding in Verschaffel (2017, p.9-23) waarin dieper wordt
  ingegaan op hoe net deze geschiedenis “een geschiedenis zonder voorwerp” is (p.9).
  Deze tekstsoorten zijn ‘hybride’ omdat ze gekenmerkt worden door een open en dialectische samenstelling,
  waarbij secties gewijd aan bellettrie naast berichtgevingen over politiek, economisch en juridisch nieuws
  verschijnen. Beetham (1990) pleitte voor een theorie van de (overkoepelende term) periodiek als genre. De
  relatie tot tijd, materialiteit en het heterogene karakter (zowel qua vorm als qua inhoud) onderscheiden tijdschriften van andere literaire genres – eigenschappen die er vóór de cultural turn voor zorgden dat het tijdschrift enkel als een “container” (Latham & Scholes, 2006, p.517) werd bestudeerd waaruit artikels, essays
  en gedichten werden gedistilleerd. Latham & Scholes (2006) toonden aan dat een nieuwe, meer holistische
  conceptualisering van het tijdschrift volledig nieuwe perspectieven biedt op de culturele geschiedenis.
   326
  
  EENHEID IN VERSCHEIDENHEID
  
  worden tijdschriften als volwaardige, actieve participanten in het literaire,
  maatschappelijke en politieke veld bestudeerd en niet langer als transparante
  spiegels op het verleden.3 Daarnaast leidde een algemene paradigmaverschuiving binnen de literatuurwetenschappen tot de opkomst van ‘transculturele’
  benaderingen (Suleiman & McDonald, 2011), die meer aandacht besteedden
  aan het dynamische karakter van literatuur. Deze nieuwe benaderingen versterkten een toenemende belangstelling voor onderzoek naar literaire praktijken die vorm kregen vóór de oprichting van negentiende-eeuwse natiestaten
  (Stockhorst, 2010; Meylaerts et al., 2017). De opkomst van zulke nieuwe benaderingen voor de studie van tijdschriften in het bijzonder is traag op gang
  gekomen, niet in het minst omdat in vele gevallen, zoals in de proto-Belgische context, meertaligheid van de onderzoeker vereist is. Dit artikel wil dan
  ook een waardevolle bijdrage vormen tot recente ontwikkelingen binnen tijdschriftstudies, precies door deze als volwaardige studieobjecten te benaderen,
  vanuit een dynamisch, meertalig en transcultureel perspectief.
   Deze tendensen vormden een belangrijke stap richting meer kennis over
  het onontgonnen terrein dat de Zuidelijke Nederlanden van rond 1800 voor
  literatuurwetenschappers nog steeds grotendeels zijn. Het onderzoek naar de
  achttiende-eeuwse literatuur is hoofdzakelijk het werk geweest van pioniers
  Jozef Smeyers, wiens studies toegespitst waren op de Nederlandstalige literatuur in deze regio, en Tom Verschaffel (2017), die het meertalige en hybride
  karakter ervan onderstreepte. De cultuurhistorische insteek van onderzoekers
  als Jeroom Vercruysse (1977), Jan Roegiers (1975, 1983, 1991) en nogmaals
  Verschaffel (1998, 2017), bracht de veelzijdige aspecten van het culturele leven in deze gebieden meer in kaart. Daarnaast ontstond de laatste decennia,
  mede onder impuls van onderzoekers als Lieven D’hulst en Reine Meylaerts
  (2017)4, meer doorgedreven onderzoek naar de meertalige Belgische literaire
  cultuur, met als opzet een meer genuanceerd beeld te krijgen van de literatuurproductie, -circulatie en -receptie in dit complexe land. Door culturele
  bemiddelaars en hun netwerken voor het voetlicht te brengen toonden zij de
  relevantie van een transculturele aanpak aan voor de studie van de Belgische
  
  3
  
  4
  
  Zie e.g. de studie van Krefting, Nøding en Ringvej (2015) over de vormen en functies van achttiende-eeuwse
  (literaire) tijdschriften als “agents of change”. Met hun onderzoek benadrukken zij de cruciale rol van de
  periodieke pers in de circulatie van ideeën en praktijken tijdens de Verlichting in meer perifere regio’s, zoals
  Scandinavië. Zie ook de analyse van Charles (1992) van de heterogene poëtica van het tijdschrift Le Pour et
  Contre van Prévost, en het onderzoek van Dumouchel (2016) over het Franse literaire tijdschrift in de achttiende eeuw, twee studies die het tijdschrift als cultureel én literair object zien.
   Zie het onderzoek van Mus, Vandemeulebroucke, D’Hulst en Meylaerts (2010) over intra- en internationale
  literaire relaties in België tussen 1850 en 1950. Recentere studies over de internationale circulatie van Nederlandse en Vlaamse literatuur zijn o.a. Doing Double Dutch. The international circulation of literature from
  the Low Countries van Brems, Réthelyi, en Van Kalmthout (Eds.); “La littérature francophone belge en traduction: Méthode, pratique et histoire” van Katrien Lievois en Catherine Gravet. Voor meertalige werken over
  ‘Belgische’ literatuur, zie e.g . Vanasten & Sergier, Literaire belgitude littéraire: Bruggen en beelden alsook
  Meylaerts & De Geest (Eds.), met Blanckhaert, Littératures en Belgique: Diversités culturelles et dynamiques
  littéraires.
  EENHEID IN VERSCHEIDENHEID
  
  327
  
  literatuur van de negentiende en twintigste eeuw.5 Maar kan de literatuur vóór
  1830 ook op die manier worden benaderd?
  In dit artikel willen we een nieuwe stap zetten die moet leiden tot meer
  systematisch onderzoek naar het meertalige en hybride karakter van de literatuur van de Zuidelijke Nederlanden. De Zuidelijke Nederlanden waren tijdens
  de lange achttiende eeuw een meertalige regio, grofweg gelokaliseerd tussen
  Frankrijk en de Noordelijke Nederlanden. Latijn was nog steeds veel gebruikt
  binnen de kerk, het wetenschappelijk onderzoek en het hoger onderwijs (Verschaffel, 2017). Terwijl in het noorden van het land (varianten van) het Nederlands de volkstaal was, werden in het zuiden Waalse dialecten gesproken. De
  sociale elite, ook in het noordelijke deel van het land, bediende zich echter van
  het Frans. Voor geschreven teksten gold het Frans als cultuurtaal, maar dit wil
  niet zeggen dat er geen teksten in het Nederlands of in het Latijn circuleerden.
  Het literaire landschap van de Zuidelijke Nederlanden kreeg duidelijk vorm
  door de activiteiten van meertalige schrijvers: velen schakelden over van het
  Nederlands naar het Frans, of zelfs naar het Latijn, naargelang de tekstsoort of
  het beoogde publiek.
   Om die verscheidenheid, die vorm kreeg in en door het spanningsveld tussen lokale en internationale literaire productie, in kaart te brengen, worden
  in ons onderzoek zowel Franstalige als Nederlandstalige tijdschriften meegenomen. Tijdschriften lijken in deze periode ingezet te zijn geweest in een
  bredere zoektocht naar culturele en nationale eenheid. Die zoektocht werd gevormd door de contacten tussen verschillende mediatoren binnen het meertalige landschap van de Zuidelijke Nederlanden zelf, maar ze werd ook gevoed
  door de culturele uitwisseling met het ‘buitenland’. Voor onze analyses maken
  we dan ook gebruik van de ‘cultuurtransfer’ (Espagne & Werner, 1988), een
  concept dat voortvloeide uit de cultural turn. Periodical studies en de analyse
  van culturele overdracht zijn makkelijk combineerbaar aangezien tijdschriften
  tot de bevoorrechte middelen en ʻruimtesʼ van transfers behoren maar ook
  het product zijn van deze transfers. De bestudering van transfers, zo betoogt
  ook Marjet Brolsma (2008), laat verschillende soorten analyses toe – van de
  netwerken tussen journalisten tot en met de poëtica van het tijdschrift zelf.
   5
  
  Wij baseren ons op de definitie en karakterisering van de culturele bemiddelaar zoals die gepostuleerd werd in
  het multipolaire model van D’hulst et al. (2014). Het gaat om “a person active across linguistic, artistic and
  geographical borders and […] the carrier of cultural transfers” (1255), die onderzocht wordt als persoon, als
  functie en als discursieve en praktiserende instantie. Leerssen (2014) ontwikkelde een belangrijk conceptueel
  kader om culturele bemiddelaars in transculturele interacties te duiden en zo voorbij het ‘methodologisch
  nationalisme’ te denken. Netwerken van culturele bemiddelaars – vertalers, journalisten, schrijvers, academici
  – die over verschillende cultuur- en taalgrenzen opereerden waren van groot belang voor het creëren van een
  ‘eigen’ nationale identiteit en literatuur rond de eeuwwisseling en in de eerste decennia van de negentiende
  eeuw. Deze transculturele aanpak met een focus op de actoren en de receptiecontext ligt aan de basis van ons
  onderzoek, dat tijdschriften en hun journalisten tot culturele bemiddelaars verheft die een specifieke functie
  vervullen in het creëren en verspreiden van nationale literaturen, waaronder de binnenlandse, ‘eigen’ literatuur.
   328
  
  EENHEID IN VERSCHEIDENHEID
  
  Doordat deze focus op tijdschriften een nieuwe insteek betreft in het onderzoek naar de proto-Belgische context is het van belang om pragmatisch
  te werk te gaan en ons te laten leiden door de concepten en de vertogen ontwikkeld door de tijdschriften en journalisten zelf – een belangrijke nuance die
  schatplichtig is aan de histoire croisée-benadering (Werner & Zimmermann,
  2006).6 Zo willen we tot een genuanceerder begrip komen van de manieren
  waarop ideeën, concepten en andere literaturen ontvangen en ingebed werden
  in de lokale cultuur en een zo compleet mogelijk beeld schetsen van de literaire cultuur in de achttiende-eeuwse Zuidelijke Nederlanden. Het is belangrijk
  om de kruisbestuivingen tussen de verschillende culturen en literaturen die
  deze regio mee vorm gaven, in kaart te brengen. Een culturele transfer behelst
  daarbij meer dan de op het eerste zicht eenzijdige introductie van buitenlandse modellen; de multipolaire (in plaats van binaire) dimensies van zulke receptieprocessen worden evenzeer in rekening gebracht. Belangrijk voor het
  meertalige culturele landschap van de Zuidelijke Nederlanden is het besef dat
  deze cultuur niet intern homogeen is, maar bestaat bij gratie van ontelbare
  vervlechtingen. Het is dus niet mogelijk om de culturele bemiddeling in dit
  veld te beperken tot één taal, artistieke activiteit of culturele groep. Culturele
  bemiddelaars waren steeds actief over deze grenzen heen, identificeerden zich
  met meerdere talen of culturen, zij het niet altijd tegelijkertijd of in dezelfde
  mate. Als dusdanig is het noodzakelijk om transfer- en mediatiepraktijken te
  benaderen vanuit een multipolair standpunt dat rekening houdt met de agency
  en fluïditeit van (culturele) identiteiten.7 Als dragers van literaire vernieuwing
  en culturele overdracht bieden tijdschriften bij uitstek toegang tot een gelaagd
  inzicht in de meertalige proto-Belgische literatuur. Daarbij ligt de focus op
  de verschillende transferprocessen, alsook op de culturele mediatoren die bij
  deze tijdschriften betrokken waren: wie waren de (hoofd)redacteurs, welke
  impact hadden ze op het ideologische profiel van hun teksten en welke boodschap wilden ze uitdragen?
  
  6
  
  7
  
  In traditioneel onderzoek naar culturele transfers worden twee (of meerdere) geografische polen bepaald
  waartussen vervolgens de verschillende uitwisselingen bestudeerd worden. Histoire Croisée maakt het mogelijk om te focussen op de receptiecontext en de verschillende transfers die zich daarbinnen manifesteren.
   Van daaruit kan de transfer retroactief worden onderzocht. De relevantie van de culturele mediatoren wordt
  in dat verband des te essentiëler (zie ook D’hulst et al. (2014)), aangezien zij de (allerminst passieve) vectoren zijn van de transfer maar ook van de blik die wij als onderzoeker op de transfer werpen: ze leiden ons
  richting specifieke, voor het onderzoek nog niet nader bepaalde ‘buitenlanden’. Het is daarbij van belang de
  categorieën en referentiekaders te bepalen die op dat moment in zwang zijn – zo hanteren we bijvoorbeeld het
  literatuurbegrip van die tijd, d.i. literatuur in de brede zin van het woord. Van Dam (2012) toonde daarnaast
  aan dat Histoire Croisée een interessant perspectief is om natievorming te bestuderen, aangezien het dat als
  onderzoeksvraag meeneemt eerder dan het als gegeven of probleem te duiden; ook dit is relevant voor de door
  ons onderzochte periode 1750 – 1830.
  Deze academische en conceptuele ontwikkelingen liggen aan de basis van het FWO-project Shaping Belgian
  Literature before 1830 onder supervisie van Tom Verschaffel en Beatrijs Vanacker, dat specifiek tijdschriften
  analyseert om de proto-Belgische literatuur in kaart te brengen. In een artikel in Interférences Littéraires
  (2022) vatten zij de krachtlijnen van het project samen en duiden de noodzaak van het bestuderen van de
  Zuidelijke Nederlanden als inherent meertalig en hybride.
   EENHEID IN VERSCHEIDENHEID
  
  329
  
  Aan de hand van twee case studies, die focussen op de in tijdschriften ingebedde transferstrategieën, wordt een beeld geschetst van de transculturele
  dynamiek die het literaire leven van deze regio kenmerkt. Ondanks de vaak
  evidente internationale oriëntatie, bleven de besproken tijdschriften sterk verankerd binnen de nationale ruimte. Zij worden daarom steeds bestudeerd met
  bijzondere aandacht voor de lokaal georiënteerde finaliteit en inbedding waarmee en waarin ze tot stand kwamen. Vanwege zijn uniek mediërende positie
  is het Journal littéraire et politique des Pays-Bas autrichiens (1786) een mooi
  voorbeeld om de institutionele inbedding van de literaire cultuur van de Zuidelijke Nederlanden te illustreren. Na een schets van de historische context en
  het tijdschrift zelf, zullen wij aandacht hebben voor de verschillende soorten
  culturele transfer (via recensies, vertalingen en anekdotes) die in het tijdschrift
  aan bod komen. Wij zullen duiden hoe deze teksten elk op hun manier bijdragen tot de identiteitsvormende missie van het tijdschrift, en hoe Jean-Baptiste Lesbroussart als (hoofd)redacteur daar controle over had. De tweede case
  study zal zich buigen over literaire en taalkundige vraagstukken die tijdens
  de eerste helft van de negentiende eeuw aan belang wonnen. Het Belgische
  natiebesef en een groeiend Vlaams bewustzijn waren reeds aanwezig, maar
  de culturele invulling ervan deed vele vragen rijzen. Vooral de zoektocht naar
  een (definitie van) Vlaamse literatuur hield veel intellectuelen bezig. In letterkundige tijdschriften werden verschillende mogelijke Vlaamse ‘literaturen’
  in verband gebracht met de omringende landen en werd de hiërarchie tussen
  talen op scherp gesteld. Representatief daarvoor zijn twee tijdschriften uit de
  Hollandse tijd, het Letter- en Staatkundig Dagblad en de Spectateur Belge.
   Hoewel we hier geconfronteerd worden met twee momentopnames uit een
  langere geschiedenis, leggen deze tijdschriften evoluties op een langere termijn bloot en wijzen ze op het belang van de studie van culturele transfers
  voor het begrip van de verschillende vormen die de Zuid-Nederlandse literatuur aannam en de hybriditeit en veelheid aan stemmen die een nationale
  eigenheid vormgaven.
  Natievorming in het Journal des Pays-Bas autrichiens (1786)
  Het Journal littéraire et politique des Pays-Bas autrichiens ontstond in een context van politieke onrust en kende, wellicht mede hierdoor, een korte looptijd
  van slechts zes maanden. Tijdens de jaren 1780, en vooral op het einde van dat
  decennium, heerste er een gespannen sfeer in de Oostenrijkse Nederlanden.8
  Jozef II, die zijn moeder Maria Theresia was opgevolgd, was erop gebrand verregaande hervormingen door te voeren, op een manier die als ‘verlicht abso8
  
  Hoewel we in dit artikel over het algemeen de term ‘Zuidelijke Nederlanden’ bezigen, is het in een analyse
  van de natievorming in het Journal des Pays-Bas autrichiens nuttig om de op dat moment geopolitiek correcte
  term ‘Oostenrijkse Nederlanden’ aan te houden.
   330
  
  EENHEID IN VERSCHEIDENHEID
  
  lutisme’ kan worden gekarakteriseerd. Zijn antiklerikale en autoritaire beleid
  botste op veel weerstand, en deze oppositie zou uiteindelijk uitmonden in de
  Brabantse Omwenteling van 1789.9 Tijdens deze revolutie kwamen conservatieven in opstand ter verdediging van de structuren en privileges van het Ancien
  Régime, terwijl democraten streden in naam van de volkssoevereiniteit. Waar
  de eerste groep beloofde de oude constitutie en macht van de katholieke kerk
  te herstellen, waren de democraten meer hervormingsgezind in hun wens een
  nieuwe machtsverdeling uit te werken. Hoewel de weerstand tegen Jozef II pas
  vanaf 1787 veel algemener werd, ontwikkelde zich geleidelijk een beeld van de
  keizer als volksvreemde vorst, wiens beleid brak met het gezag van de katholieke kerk en botste met de aloude principes van provinciale autonomie.
   Politieke contestatie maakte in deze jaren een proces van nationale bewustwording mogelijk. Er ontstond een paradoxale situatie waarbij Jozefs tegenstanders ijverden voor het behoud van provinciale autonomie door een nationale geschiedenis in te roepen. De specifieke bestuurssituatie van de Zuidelijke
  Nederlanden, gekenmerkt door een verre vorst en een grote lokale autonomie,
  werd voorzien van transhistorische geldigheid. Het beeld groeide dat de afzonderlijke provincies met elkaar verbonden waren door een gezamenlijk volkskarakter. Hoewel dit proces een impuls kreeg door de Brabantse Omwenteling,
  was de nationale bewustwording reeds enkele decennia eerder in gang gezet. Al
  onder Jozefs voorganger Maria Theresia, werd een actieve cultuurpolitiek in de
  regio gestimuleerd. De eerste impuls kwam van graaf Karl Johann Philipp von
  Cobenzl, die in 1753 als gevolmachtigd minister van de Oostenrijkse Nederlanden aantrad. Eén van de initiatieven van zijn regering was de oprichting van
  de Keizerlijke en Koninklijke Academie voor Wetenschappen en Letterkunde
  (1772). Zij fungeerde onder meer als institutioneel kader ter ondersteuning van
  de studie van de nationale geschiedenis. Onder intellectuelen begon zich stilaan
  een nationaal bewustzijn af te tekenen: de Oostenrijkse Nederlanden hadden
  nood aan een nationaal verhaal, en dus zetten zij zich in voor het stimuleren van
  onderzoek naar de nationale geschiedenis (Verschaffel, 1998).
   Het Journal was grotendeels het werk van één keizersgezinde auteur, die
  dienst deed als hoofdredacteur, recensent én vertaler, de Franse historicus en
  geleerde Jean-Baptiste Lesbroussart (1747-1818).10 Het kwam als regime-ondersteunend tijdschrift duidelijk tot stand in de context van Lesbroussarts
  engagementen in regeringskringen. Lesbroussart was een Fransman die zich
  in de Oostenrijkse Nederlanden had gevestigd en er lesgaf aan verscheidene
  colleges, waaronder het Theresiaans college te Brussel. Hij verdiepte zich in
  de geschiedenis van zijn nieuwe vaderland en legde heel wat contacten met
  9
  10
  
  Voor een overzicht van de formatieve gebeurtenissen die de proto-Belgische identiteit hebben vormgegeven
  vóór 1830, zie o.a. Janet Polasky (1987) en Jane Judge (2018).
  Voor meer informatie over Lesbroussarts rol als redacteur en culturele mediator, zie Vanacker, B., van
  Hooijdonk, C., Van Puyvelde, V., & Verschaffel, T. (2022).
  EENHEID IN VERSCHEIDENHEID
  
  331
  
  overheidsfiguren. Via het Journal, en het netwerk dat erachter schuilgaat, krijgen we meer inzicht in de institutionele inbedding van de Zuid-Nederlandse
  literaire cultuur. Het eerste nummer van het Journal verscheen op 1 januari
  1786. Volgens de titelpagina werd het uitgegeven in Maastricht, maar dit is
  onwaarschijnlijk, gezien het tijdschrift de signatuur van zijn auteur verraadt,
  die destijds in Brussel werkte (Vercruysse, 1977).11 De prospectus, richtlijnen
  voor intekenaars en aankondigingen van nieuwe werken bij de drukker Lemaire, bevestigen dat het tijdschrift zeer waarschijnlijk in Brussel werd gedrukt.
  Hoewel er geen privilege opgenomen werd, heeft Lesbroussart ongetwijfeld
  de toestemming van de autoriteiten gekregen om zijn blad te publiceren (Brétéché, 2020).12 Het Journal bood lezers een wekelijks overzicht van recente
  politieke gebeurtenissen en (literaire) publicaties in binnen- en buitenland.
  Lesbroussart richtte het Journal op om zijn publiek te informeren over “[c]e
  que la république des lettres & des arts, ce que les journaux [...] renfermeront
  de plus piquant & de plus utile dans chaque genre” (p.3).
   Ondanks deze uitgesproken ambitie om lezers te informeren over politieke
  en culturele ontwikkelingen in het buitenland, bleef het blad sterk verankerd
  binnen de nationale ruimte. Via zijn rol als recensent gebruikte Lesbroussart
  het Journal om het publieke imago van Jozef II op te poetsen. Via een boekrecensie waarin hij een kroniek over het leven van de zestiende-eeuwse vorst
  Karel V aanbeveelt, bespeelt Lesbroussart zijn lezerspubliek. In de hoop dat
  zijn aura op Jozef zou afstralen, spiegelt Lesbroussart de huidige keizer aan
  Karel V. Deze in Gent geboren vorst had zich in het collectieve geheugen weten in te schrijven als ‘Nederlandse’ vorst, in scherp contrast met de ‘rasechte
  Spanjaard’ Filips II. Eén episode in het leven van Karel V speelde een belangrijke rol in dit proces: de Gentse Opstand van 1539-1540. In het Journal wordt
  beschreven hoe de stad Gent weigert belastingen te betalen, waarop Karel V
  een leger samenbrengt en de stad binnenvalt:
  On ne reconnaissoit plus dans la ville d’autre autorité que celle des
  conjurés […]. Quelques citoyens séditieux avoient proposé de porter une loi, pour établir une égalité parfaite dans les biens, et ils
  avoient trouvé de nombreux partisans dans la classe indigente du
  peuple. Cette proposition inattendue ouvrit les yeux aux citoyens
  opulens et les rendit plus circonspects dans leurs démarches. Bientôt
  la ville fut divisée en deux factions (p.148).
   11
  
  12
  
  Het fingeren van de plaats van uitgave was een gangbare praktijk tijdens de achttiende eeuw. De positie van
  Maastricht, bekend om zijn grote persvrijheid, was uitzonderlijk in vergelijking met andere steden. Deze
  naam sierde dan ook de voorpagina van heel wat tijdschriften, en was vaak bedoeld om te misleiden. De
  vraag waarom Lesbroussart ervoor koos om Maastricht op de titelpagina te zetten, wanneer hij nauwe banden
  onderhield met de overheid, is een terechte en relevante vraag, die voorlopig onbeantwoord blijft. Ook andere
  onderzoekers, zoals Vercruysse (1977) en Brétéché (2020), leveren geen verklaringen waarom dit het geval is.
  Volgens Marion Brétéché’s (2020) studie van de periodieke pers in de Oostenrijkse Nederlanden zou Brussel
  tussen 1753 en 1770 getuige geweest zijn van een ongekende groei aan Franstalige tijdschriften onder invloed
  van de gestuurde interventie van historische actoren actief in overheidskringen en de boekhandel.
  332
  
  EENHEID IN VERSCHEIDENHEID
  
  Deze verwijzing naar de zestiende-eeuwse Gentse bevolking, die wordt verleid door een complot tussen twee tegengestelde ideologische facties, moet
  duidelijk zijn geweest voor een achttiende-eeuwse lezer. De verbeelding van
  Jozef II als reïncarnatie van Karel V, die een nakende revolutie in de kiem
  smoort, is duidelijk gericht op de delegitimering van het verzet tegen Jozefs
  hervormingen. Lesbroussarts weergave van deze gebeurtenis is een vertaling
  van wat Juan Ginés de Sepúlveda, de officiële historicus van Karel V, hierover
  schreef. Hoewel bij de vertaalde passages steeds de oorspronkelijke auteur
  wordt vermeld, is zijn herschrijving de uitdrukking van een keizersgezinde
  ideologie, die herkenbaar is voor het lokale publiek van de Oostenrijkse Nederlanden.
   De aandacht voor Karel V als nationale vorst verraadt Lesbroussarts belangstelling voor de constructie van een collectief geschiedverhaal. Maar
  liefst acht nummers van het Journal worden besteed aan de uiteenzetting van
  zijn leven. Lesbroussart ziet het als zijn plicht “d’extraire de l’ouvrage de
  Sépulvéda, tout ce qui sera essentiellement lié à l’histoire nationale”, want “la
  mémoire de ce Monarque […] est chère à tous les Belges” (p.83). Het Journal
  ondersteunt zo duidelijk de inspanningen van het Oostenrijkse cultuurbeleid
  en de impuls die het wilde geven aan het historisch onderzoek in en over
  de Oostenrijkse Nederlanden. Lesbroussart vestigt onder andere de aandacht
  op recent gepubliceerde verhandelingen over historische onderwerpen (p.10;
  p.136), de prijzen die werden toegekend aan (inter)nationale wetenschappelijke onderzoekers, (p.144; p.157) en meer algemene informatie over de praktische werking van de Academie (p.246; p.357).
   Lesbroussart wil duidelijk het idee van een unieke, proto-Belgische identiteit doen vorm krijgen in de verbeelding van zijn lezers. Hoewel een geboren
  Fransman, is hij zich duidelijk bewust van de taalkundige realiteit van zijn
  lezerspubliek. In zijn boekrecensies gaat dan ook veel aandacht naar de verschillende aspecten van literaire uitwisseling, waaronder vertaling. Vertaling
  wordt gewaardeerd als een literaire activiteit op zich: verscheidene teksten
  worden beoordeeld als vertalingen, en er wordt ingegaan op de getrouwheid
  aan het origineel. Wat betreft de Franse vertaling van Michael Ignaz Schmidts
  Geschichte der Deutschen, bijvoorbeeld, prijst Lesbroussart de Franse vertaler omwille van zijn kennis van de brontaal: “c’est encore un Allemand qui
  a traduit cet Ouvrage en François; […] Ainsi l’on ne doit pas craindre que le
  Traducteur […] ait fait faire aucune méprise à l’Auteur” (p.428). Lesbroussart
  heeft duidelijk oog voor vertaling, niet alleen als transferproces, maar ook als
  middel voor de bredere verspreiding van teksten: “[la traduction] rendra plus
  commun un ouvrage devenu rare & cher, sur-tout en Flandre” (p.371). Bij
  een recensie van Jan Bernard Jacobs’ École pratique des Accouchemens is
  Lesbroussart lovend, omdat vertalingen het werk toegankelijk maken bij een
  breder, lokaal publiek: “l’Auteur, pour mieux servir son pays, a donné deux
  
  EENHEID IN VERSCHEIDENHEID
  
  333
  
  éditions de son ouvrage, l’une en François et l’autre en Flamand” (p.38). Hoewel er nog geen sprake was van taalgemeenschappen zoals die zich in de volgende eeuw zouden ontwikkelen, wil Lesbroussart met zijn Journal bruggen
  bouwen tussen de twee volkstalen van de Oostenrijkse Nederlanden. Volgens
  hem moet een auteur, indien deze werkelijk nuttig wilde zijn voor zijn land,
  zijn werk beschikbaar maken in twee talen. Hoewel niet de gehele bevolking
  van de Zuidelijke Nederlanden destijds twee- of meertalig was, hoorde de
  natie dat wel te zijn. Meertaligheid wordt zo een essentieel onderdeel van de
  proto-nationale identiteit die Lesbroussart vooropstelt.
   Lesbroussarts aandacht voor vertaling verstrengelt zich met zijn rol als recensent. De inwoners van de Zuidelijke Nederlanden zijn, volgens het Journal, afstammelingen van de Germanen: “Les Mœurs, les Usages, le Langage,
  la Religion ont longtemps été les mêmes chez les Germains & chez les Belges
  […]. [L]es Provinces Belgiques ne peuvent séparer leur histoire de celle de
  l’Allemagne” (p.427). Omwille van deze “origine commune”, kan de bevolking van de Zuidelijke Nederlanden niet anders dan zich interesseren in de
  reeds aangehaalde Franse vertaling van de Geschichte der Deutschen. Zij die
  meer willen weten over de geschiedenis van de Zuidelijke Nederlanden, moeten zich dit boek zeker aanschaffen: “la peinture des moeurs des Germains
  […] convient, dans presque tous ses points, aux premiers habitans de la Belgique” (p.428).
  Maar Lesbroussart verzamelt en becommentarieert niet alleen recensies
  en vertalingen, hij maakt ook gebruik van korte berichten om ideeën over
  nationale eenheid onder de bevolking te verspreiden. Zo deelt hij beschrijvingen van nationale monumenten (p.17) en korte biografieën van figuren uit
  de nationale geschiedenis (p.185-186; p.247; p.277-280). Interessant in dit
  opzicht is een sectie die zich toespitst op merkwaardige gebeurtenissen uit het
  nationale verleden. Deze ‘anekdotes’ – die veeleer als mythisch dan als historisch moeten worden beschouwd – hebben tot doel een gedeelde geschiedenis
  op te bouwen. Zo zijn er die het bestaan van een gedeeld volkskarakter benadrukken, één dat doorheen de geschiedenis onveranderd zou zijn gebleven:
  “Les principes religieux des anciens Belges, se réduisoient presque à ces deux
  points, le respect pour les Dieux, et le courage dans la guerre” (p.34).
   Een verhaal dat dit laatste punt kracht bijzet, verschijnt enkele weken later:
  Le Cardinal Mazazin [sic] joué par un Flamand. Deze ‘anekdote’ werd ontleend aan “deux ouvrages fort curieux, l’un en latin […] & l’autre en François”
  (p.118). Zij vertelt over de mislukte poging van Mazarin om de stad Oostende
  in te nemen (in 1658). Mazarin drong er bij zijn vertrouwelingen op aan hem
  een Vlaamse spion te vinden. De perfecte man voor deze list werd gevonden in Ytersun: zijn broer had verraad gepleegd, waardoor beide mannen uit
  de Nederlanden waren verbannen. Ytersun wilde deze kans echter met beide
  handen grijpen om terug te kunnen keren naar zijn vaderland, en dus deed hij
  
  334
  
  EENHEID IN VERSCHEIDENHEID
  
  slechts alsof hij een spion was voor de Fransen. Achter hun rug stelde hij de
  overheid op de hoogte van Mazarins plannen, waardoor hij ervoor zorgde dat
  Oostende uit Franse handen bleef. Dit verhaal steekt de draak met de geloofwaardigheid van de Fransen. Het benadrukt de moed van deze Vlaamse burger
  en het belang van trouw aan het vaderland en de vorst. Bovendien bewijst het
  de oorlogsmoed van deze Vlaamse burger. Zelfs wanneer hij niet rechtstreeks
  kan strijden voor de glorie van zijn vaderland, riskeert hij zijn leven uit trouw
  jegens de vorst.
  Via het Journal probeert Lesbroussart zijn lezerspubliek aan zich te binden door werk te maken van een gedeelde geschiedenis: als literaire mediator
  doet hij dit via boekrecensies en anekdotes, terwijl hij de vaderlandsliefde van
  zeventiende-eeuwse onderdanen ter voorbeeld neemt. Het proces van identiteitsvorming dat het Journal kenmerkt, wijst zo op de selectieve omgang
  met het verleden: er konden evenveel versies van de nationale geschiedenis
  geconstrueerd worden als er politieke belangen waren.
   ‘Vlaamse’ taal en literatuur in Le Spectateur Belge (1815-1823)
  en het Letter- en Staatkundig Dagblad (1820)
  In de Franse Tijd (1794-1815) vallen op het vlak van natievorming en taalpolitiek veel verschuivingen op te merken. Een gerichte verfransingspolitiek
  zorgde er bijvoorbeeld voor dat tijdschriften onder Napoleon ofwel in het
  Frans ofwel tweetalig moesten verschijnen. Een volledig Nederlandstalig tijdschrift was in deze periode in de Zuidelijke Nederlanden dan ook zo goed als
  onvindbaar.13 In 1815 lagen de kaarten anders: het Congres van Wenen vertrouwde de Zuidelijke Nederlanden toe aan koning Willem I van Oranje. Hij
  wilde door middel van omstreden taalwetten het gebruik van het Nederlands
  in de verfranste Zuidelijke Nederlanden stimuleren. Deze taalpolitieke strijd
  vond zijn neerslag in tijdschriften uit de vroege negentiende eeuw. Literaire en
  taalkundige vraagstukken traden op de voorgrond. De ambitie van tijdschriften als Le Spectateur belge en het Letter- en Staatkundig Dagblad bestond
  erin verslag te doen van literaire evenementen in de Zuidelijke Nederlanden
  en actief deel te nemen aan de beeldvorming van een opkomend literair veld.
  Dit deden ze met name door de taalkwestie op de agenda te zetten en artikels te publiceren over de nationale geschiedenis. Deze constructie van een
  proto-Belgische gemeenschap, zowel nationaal als cultureel, kreeg vorm in
  relatie tot andere, meer gevestigde culturen, zij het op een meer conflictueuze
  manier dan in het Journal des Pays-Bas autrichiens.
  13
  
  “Na 1800 was het klimaat voor het Nederlands minder gunstig, maar blijkbaar hernam de publicistieke activiteit bij het aflopen van Napoleons rijk, in 1814 en meer nog na 18 juni 1815, de slag bij Waterloo”, in De
  Clercq et al. (1996, p. 15).
   EENHEID IN VERSCHEIDENHEID
  
  335
  
  Le Spectateur Belge van Leo De Foere, tussen 1815 en 1823 verschenen in
  Brugge, was een tweetalig blad. Hoewel hij eerst enthousiast reageerde op het
  Nederlandse bewind en pleitte voor samenwerking tussen Belgen en Nederlanders, voerde De Foere de oppositie tegen de politiek van Willem langzaam
  op en pleitte hij uiteindelijk voor een Vlaams taalparticularisme.14 De broers
  Pierre en Johan-Hendrik Lebrocquy, die de redactie vormden van het Gentse
  Letter- en Staatkundig Dagblad15 uit 1820, verdedigden daarentegen Willems
  taalpolitiek. Hun tijdschrift kreeg steun vanuit de regering.16 In dat opzicht
  waren anno 1820 beide tijdschriften elkaars tegenstanders, hoewel zij in principe hetzelfde doel dienden: het verdedigen van een Vlaamse literatuur en van
  de Nederlandse taal. Welke vorm dat Nederlands moest aannemen, was echter
  voer voor discussie. De Nederlandstalige stukken in Le Spectateur volgden
  de spelling van Des Roches, die specifieke regels voor het Nederlands van de
  Zuidelijke Nederlanden had geformuleerd; die in het Letter- en Staatkundig
  Dagblad hanteerden de Noord-Nederlandse Siegenbeek-spelling. Verre van
  een onbeduidend detail – de kwestie ontaardde in een eerste ‘spellingoorlog’
  in de jaren 1820 (Vosters et al., 2012) – hingen deze standpunten samen met
  de politieke positie van beide tijdschriften, en ze zeggen iets over de manier
  waarop ze de Vlaamse literatuur definieerden.
  Voor beide tijdschriften bestond er, in de late Middeleeuwen, een ‘gouden
  tijdperk’ van de Vlaamse letterkunde. Die beschouwden ze als een expressie
  van de ware volksaard en moreel superieur aan zogenaamd ‘bedorven’ literaturen zoals de Franse. Politieke omstandigheden, en met name de Franse
  overheersing, hebben een einde gemaakt aan dit gouden tijdperk, maar het zou
  onder Willem I kunnen heropleven.
   De ketens die eene haetlyke volkbeheersching aen onze tael- dicht- en
  redekunde gesméed had, zyn met de gelukkige tydwisseling verbryzeld (Spectateur, t.1, 42)
  Gedurende de hele achttiende eeuw lijkt de kritiek op de Franse erfenis en
  invloed een belangrijke factor in de natievorming van de Zuidelijke Neder14
  
  15
  16
  
  Deze ommekeer valt drieledig te verklaren door De Foeres priester- en redacteurschap en door zijn positie als
  Vlaming in de verfranste Zuidelijke Nederlanden: als conservatieve katholiek had hij, na een voor het katholicisme desastreuze Franse overheersing, gehoopt op een terugkeer naar de oude privileges onder het Ancien
  Régime. De koning stuurde inderdaad op religieuze vrijheid aan, maar een volledige rehabilitatie van de positie van de clerus gebeurde niet. Ook de persvrijheid werd sinds 1814 gegarandeerd, maar de nieuwe regels
  (bvb. de verplichting om vóór het verschijnen van het tijdschrift 300 abonnees voor te leggen) maakten het de
  facto moeilijk voor éénmanstijdschriften en, met name, Vlaamse tijdschriften (die een kleiner lezerspubliek
  hadden dan Franse) om te kunnen verschijnen. Hoewel De Foere zijn tijdschrift tweetalig opvatte, hoopte hij
  wel op een radicale taalpolitiek die het Nederlands zou doorvoeren in de volledige Zuidelijke Nederlanden,
  ten koste van het Frans. Ook dit zal Willem I niet volledig nakomen. De lectuur van de Spectateur Belge
  door Lissens (2000) vormt een uitgebreid compendium van de stokpaardjes van De Foere, met een focus op
  religieuze en taalkundige kwesties.
  Het blad verscheen te Gent tussen 1 februari en 29 augustus 1820. Een beknopte beschrijving van het tijdschrift en de rédacteurs is te vinden in De Clercq & Deprez (1996, 56-62)
  Dit bevestigt Pierre Lebrocquy in zijn Souvenirs (1842): “Le gouvernement d’alors voyait cette publication
  de bon œil et il en avait favorisé la création” (2).
   336
  
  EENHEID IN VERSCHEIDENHEID
  
  landen – in het Journal werd reeds de spot gedreven met de Fransen – maar
  na de Franse overheersing nam het slachtofferdiscours de overhand en keerde
  de blik naar binnen. De rederijkerskamers werden een belangrijk element van
  de Vlaamse geschiedschrijving.17 Er werd beargumenteerd dat zij, onder alle
  opeenvolgende ‘vreemde’ regimes, de volksgeest hebben bewaard. Dat uitte
  zich, in beide tijdschriften, in lofredes op de rederijkerskamers, besprekingen
  van hun werkzaamheden en artikels over hun eeuwenoude geschiedenis. Onder het nieuwe regime meenden De Foere en Lebrocquy dat de Vlamingen
  hun volksaard en literatuur konden terugvinden, al gaven ze daar beiden een
  andere invulling aan. Zo werden, volgens het Dagblad, de rederijkerskamers
  in hun oude vorm best vervangen door beter functionerende maatschappijen
  naar Nederlands model, terwijl De Foere vasthield aan de tradities van de
  eigen rederijkerskamers. Er was echter meer nodig dan genootschappen, zo
  concludeerden beiden. Vanuit deze vaststelling concipieerden ze hun tijdschriften, die een tweeledige rol in de heropbloei van de Vlaamse letteren
  zouden kunnen spelen. In hun prospectussen en inleidende artikels hamerden
  ze op de informerende en constructieve rol die ze in het literaire veld wilden
  opnemen. De Foere wilde zijn landgenoten laten kennismaken met literaire
  parels uit het verleden, maar hij beloofde ook de hedendaagse literatuur vooruit te helpen door strenge recensies te schrijven. Het Dagblad hield hetzelfde
  doel voor ogen:
  Nooit scheen ons oogenblik gunstiger om […] mede te werken tot
  het verspreiden en opbouwen onzer taal; om de […] oefening der
  Nederlandsche Letterkunde bij ons algemeener te doen worden. In
  deze inzigten vonden wij niets gevoegelijker om dit oogmerk te bereiken dan het opstellen eens Letter en Staatkundig Dagblads (Dagblad, 1 februari 1820)
  Het tijdschrift wilde een getrouw beeld geven van het letterkundig veld door
  informatie te verstrekken over de verschillende letterkundige maatschappijen,
  door prijsvragen te publiceren en nieuwe boeken aan te kondigen. Daarnaast
  publiceerde het oorspronkelijk werk van Vlaamse dichters. De redacteurs
  wensten zo een literaire identiteit – specifiek Belgisch of (geheel-)Nederlands – vorm te geven.
   De strategieën die de redacteurs van beide tijdschriften aanwendden om dit
  doel te bereiken, lijken echter lijnrecht tegenover elkaar te staan en verraden
  een spanning tussen het nationale en internationale niveau. Transfers vanuit
  andere culturen zijn alomtegenwoordig, maar worden lang niet op dezelfde
  17
  
  Weijermars (2012) wijdt een apart hoofdstuk aan de genootschapscultuur in de Zuidelijke Nederlanden en
  duidt op het belang ervan in de geschiedschrijving van de Zuidelijke Nederlanden: “het teruggrijpen op de geschiedenis van de kamers, waarin het volk zich door middel van prijskampen in de taal, spelling en de regels
  van de dichtkunst verdiepte, was in de Hollandse tijd een veelvoorkomende verdedigende reflex” (78).
  EENHEID IN VERSCHEIDENHEID
  
  337
  
  manier behandeld. Net zoals dat dertig jaar voordien in het Journal van belang
  was, is het nuttig het discours dat deze tijdschriften ontwikkelden omtrent het
  buitenland te bestuderen om te begrijpen wat er wordt gezegd over de eigen
  cultuur. Beide wilden zich toeleggen op de lokale cultuur. Volgens zijn programma wil De Foere alleen maar Zuid-Nederlandse werken recenseren, en
  buitenlandse werken slechts ‘aanstippen’: “Wat de letterkundige voorbrengselen van uytheemsche landen betreft, de geagste er van zullen maer aengestipt worden” (Spectateur, t.1, 46). De Foere was bij de eersten in de Zuidelijke Nederlanden die Chateaubriand en Mme de Staël gunstig ontvingen.
  Noord-Nederlandse schrijvers kwamen dan weer helemaal niet aan bod. Een
  echte karakterisering van de eigen, Vlaamse literatuur bleef uit: ze is goed,
  omdat ze niet ‘frivool’ Frans noch ‘protestants’ Nederlands is. In de praktijk,
  echter, stonden recensies van Franse, voornamelijk (pre)romantische, werken
  met stip op één in Le Spectateur Belge. De broers Lebrocquy daarentegen
  wilden buitenlandse invloed zo veel mogelijk weren uit hun tijdschrift, en
  probeerden Noord-Nederlanders zoals Willem Bilderdijk en Rhijnvis Feith
  als ‘eigen’ voor te stellen en in te bedden in de Zuid-Nederlandse context.
   Noord-Nederlandse gastredacteurs publiceerden in het tijdschrift, de meeste
  bronnen voor letterkundig nieuws waren Amsterdamse tijdschriften, en biografieën over Nederlandse dichters stonden sereen naast die van Vlaamse.
  Hoewel het Dagblad zo een Geheel-Nederlands ideaal leek aan te hangen,
  vermeldde het van tijd tot tijd dat er “uit ons midden redenaars, dichters en
  schrijvers optreden zullen, die ons dat verschaffen, wat wij tot nog toe van
  de noordelijke provincien moeten ontleenen” (n°6, 5). Dit ontlenen was dus
  vooral een tussenstap richting meer autonomie.18
  De openheid naar andere literaturen vertaalde zich niet in een simpele kroniek van wat er in het buitenland gepubliceerd werd, maar stond in functie
  van een karakterisering van de eigen literatuur.19 Ook hun omgang met taal
  18
  
  19
  
  Dit was ook de opzet van de maatschappijen voor letterkunde opgericht of gesubsidieerd door Willem I. Meerdere vermeldingen van de werkzaamheden van de Koninklijke Maatschappij te Gent, waar J.H. Lebrocquy lid
  van was – in welke hoedanigheid hij bijvoorbeeld prijzen toekende aan Nederlandstalige dichtstukken – tonen
  aan dat het Letter- en Staatkundig Dagblad waarschijnlijk een groot netwerk achter zich had van Noord-Nederlandse intellectuelen aanwezig in het Zuiden. Zie bijvoorbeeld n°39, p.2. Deze maatschappijen kenden
  prijzen toe aan Zuid-Nederlanders ter ondersteuning van hun letteroefeningen, opdat ze ooit volwaardig tot
  het Nederlandse literaire leven zouden kunnen toetreden. Weijermars (2011) legt deze ontwikkelingsvisie op
  de Zuid-Nederlandse literatuur gezien vanuit het Noorden naast twee andere opties: de emancipatievisie en
  de integrale visie. De Spectateur zou in haar karakterisering de emancipatievisie aanhangen – de Zuidelijke
  letterkunde heeft haar specificiteit en moet die dan ook uitspelen - en het Dagblad de ontwikkelingsvisie – de
  Zuidelijke letteren moeten effectiever gestimuleerd worden om zo tot een even grote bloei als de Noordelijke
  te komen.
   Dit idee ligt aan de basis van het concept culturele transfer, zoals omschreven door Espagne (2013, online):
  “Tout passage d’un objet culturel d’un contexte dans un autre a pour conséquence une transformation de son
  sens, une dynamique de resémantisation”. Een transferproces zegt meer over de cultuur (in dit geval de Zuidelijke Nederlanden zoals die gepercipieerd worden door de redacteurs) waarin een bepaald extern element
  (e.g. een Franse roman) wordt ingevoegd. Dit gebeurt meestal onbewust maar soms ook, zoals in het geval
  van deze geëngageerde mediatoren, door middel van bepaalde strategieën zoals het verbergen van bepaalde
  transfers die wel degelijk plaatsvonden (vanuit Noord-Nederland voor De Foere, vanuit het Franse culturele
  gebied voor het Dagblad) en het onderstrepen van andere (vanuit Noord-Nederland voor hetzelfde Dagblad).
  338
  
  EENHEID IN VERSCHEIDENHEID
  
  onderstreept de rol die de tijdschriften opnamen in de creatie van een specifieke Vlaamse literatuur. Zo was Le Spectateur, zoals gezegd, een tweetalig
  tijdschrift. De Foere poneerde het gebruik van het Frans uitdrukkelijk als een
  strategie om een groter publiek te winnen voor de Vlaamse taal. Door Franse en Nederlandstalige artikelen af te wisselen, werden Franstaligen die het
  Vlaams nog niet machtig waren stilaan in de beoefening van de ‘landstaal’
  geïntroduceerd. Op termijn wenste hij dan ook zijn volledige Spectateur in
  het van het Noord-Nederlands én van het Frans onderscheiden Vlaams te laten
  verschijnen.20 Maar ook andere talen kwamen aan bod in de vorm van Latijnse, Duitse en Italiaanse gedichten. Daarvan leverde hij geen vertaling; zijn
  ideale lezerspubliek bleek meertalig te zijn.
   Het Dagblad hanteerde een heel andere strategie. Beide redacteuren waren
  tweetalig – Johan Lebrocquy publiceerde ook in het Franstalige Journal de
  Gand en Pierre schreef verhandelingen in het Frans. Ook in hun tijdschrift
  wilden ze de verfranste Vlaming inleiden in de Nederlandse taal. Zo zetten
  ze bijvoorbeeld Franse vertalingen naast Nederlandse gedichten om aan te tonen dat het Nederlands even poëtisch klinkt als het Frans. Er verschenen echter geen argumentatieve teksten in een andere taal. Over de hele lijn verborg
  het Dagblad meertaligheid op verschillende manieren. Franstalige bronnen
  werden steeds naar het Nederlands vertaald – tot de bronvermelding toe.21 In
  tegenstelling tot Le Spectateur probeerde het Dagblad een strikt ééntalig en
  als het ware ‘monocultureel’ blad te creëren. Deze strategische keuzes onderbouwden hun respectieve karakterisering van de Vlaamse literatuur. Het
  Dagblad helde over naar een ‘naturalisatie’ van buitenlandse bronnen, door
  middel van vertalingen en een bewust gladstrijken van meertaligheid: hun
  gedroomde Vlaamse literatuur had de Noord-Nederlandse als absoluut model
  en ging daar als het ware in op. De Foere hanteerde een heel ander discours.
  Hij probeerde tussen verschillende nationale literaturen – waartussen ondanks
  zijn gallofobie toch vooral de Franse literatuur pronkte – een model te zoeken
  voor de Vlaamse schrijvers, en dit uitte zich in een voor de Zuidelijke Nederlanden opvallend uniek literair relativisme, een middenweg tussen classicisme
  en preromantiek. Hij wilde tot een synthese voor een autonome Vlaamse literatuur binnen een meertalige Europese context komen.
   Het tijdschrift diende echter niet alleen om onderzoek te doen naar de
  Vlaamse letterkunde, maar ook om haar te doen heropleven. Ten dienste van
  deze opkomende literatuur zetten de redacteurs, als echte culturele mediatoren22, hun netwerk en hun lezers in. Zo bood het Dagblad plaats aan di20
  21
  22
  
  “J’attends avec la plus vive impatience le moment désiré que mes compatriotes soient mûrs pour recevoir le
  Spectateur Belge en flamand!” (1815, t.2, p. 65).
  Zo wordt er geciteerd uit de “Belgische Mercurius” in plaats van de Mercure Belge, n°1, p.3
  Dit concept is zeer toepasbaar op Leo De Foere en op de broeders Lebrocquy, die behalve met hun tijdschriften ook via (hun keuze van) vertalingen en dissertaties hun ideeën over de literatuur van de Zuidelijke Nederlanden verspreidden. Zo vertaalde J.H. Lebrocquy in 1827 een Nederlandse literatuurgeschiedenis van de
  Noord-Nederlander M. Siegenbeek naar het Frans onder de titel Précis de l’histoire littéraire des Pays-Bas.
  EENHEID IN VERSCHEIDENHEID
  
  339
  
  verse meningen maar ook aan verschillende genres (spotdichten, opiniestukken, anekdotes). Het fungeerde op die manier als atelier om literair talent te
  ontdekken. Lezersbrieven trokken het debat over de Vlaamse taal en letteren
  open.23 Vaak waren deze inventieve lezersbrieven door de redacteurs zelf geschreven om een debat op te wekken en een netwerk te vormen rond hetzelfde
  gedachtegoed. Dit gold minder voor Le Spectateur. Buiten een aantal Latijnse
  gedichten verschenen er wat fictie betreft enkel een aantal gefingeerde, allegorische lezersbrieven van De Foeres eigen hand. Hoewel hij vaak aangaf
  dat hij de Vlaamse literatuur een zetje wilde geven door ook origineel werk
  te publiceren, beperkte hij zich uiteindelijk tot een becommentariërende rol.
   De bijdragen in het Dagblad kunnen daarentegen geïnterpreteerd worden als
  aanzetten tot literaire creatie. Door zijn korte bestaan heeft het echter niet
  kunnen bijdragen aan de Vlaamse literatuur, net zomin als Le Spectateur, dat
  snel vervelde tot een politiek opinieblad. Beide tijdschriften hebben wel een
  netwerk proberen creëren van geïnteresseerden en letterkundigen en hielden
  deze op de hoogte van wat er gebeurde in het Zuid-Nederlandse literaire veld.
  Ze openden een discussie over het verleden en de toekomst van de Vlaamse
  literatuur, en verdedigden vurig een literaire eenheid. Hun zeer verscheiden
  strategieën en omgang met taal en het buitenland verraadden echter fundamenteel andere visies op deze Vlaamse literatuur.
  Conclusie
  Tussen 1750 en 1830 werden tijdschriften ingezet in de bredere zoektocht
  naar culturele en nationale eenheid in de Zuidelijke Nederlanden, die onvermijdelijk ontstond in verhouding tot andere nationale culturen. De invulling
  en uitwerking van deze eenheid verschilden echter danig. Het verlangen naar
  eenheid kwam als het ware tot stand vanuit een verscheidenheid aan stemmen.
  