title: Eendere hoofden onder eendere pruiken? Het Latijns onderwijs te Gent en op het omliggende platteland rond het einde van het Ancien Régime.
text: Hoewel beide fiscaals tijdens de eerste helft van 1775 nog twee maal aandrongen op een vlugge beslissing,52 en het Comite jesuitique hun plan zeker
  niet ongenegen was, 53 kon de regering niets doen zolang Maria-Theresia geen
  besluit had genomen in verband met het college-pensionaat dat eventueel te
  Gent moest worden opgericht. 54 Het verzoek van De Causmaecker kwam dan
  ook ergens in een Brusselse lade terecht.
  Het duurde nog meer dan een jaar vooraleer het dossier terug werd opgevist
  door de Raad van Financien. Op 21 december 1776 (een week na de opheffing
  van het Comite jesuitique) werd besloten zowel het Gravensteen als het
  jezui:etencomplex door experts te Iaten bezoeken om nadien een gefundeerd
  besluit te kunnen nemen aangaande de bestemming van beide gebouwen. Uit
  het verslag dat ridder Vanderdilft, de auditeur bij de Rekenkamer die met deze
  
  50
  ARA, RvFin, nr. 7706: Volgens de Procureur-Generaal bestond het archief
  van de Raad van Vlaanderen ondermeer uit griffiedocumenten, fiscale stukken en notariele akten. Hij onderstreepte in zijn "memoire" het belang van dit archief voor de
  gehele provincie: "des archives ... dans lesquelles presque toutes les familles de La
  province et plusieurs etrangeres sont interesses".
  51
  ARA, RvFin, nr. 7706, Brief van De Causmaecker, 23 april 1777: De eigenlijke collegegebouwen werden omschreven als "solides, beaux et aussi bons que neuf'.
  Verderop in zijn brief onderstreepte De Causmaecker dat het gebouw in dermate goede
  staat was dat het gedurende meerdere eeuwen zonder aanzienlijke onderhoudswerken
  verder kon.
  52
  ARA, RvFin, nr. 7706: Brieven van 27 april1775 en 10 mei 1775.
  53
  ARA, CJ, Portefeuilles nr. 21, Brief van het Comite jesuitique, 10 mei
  1775.
  54
  ARA, S&O, nr. 1890: Brief van P.-F. de Neny aan H.H. de Crumpipen, 15
  september 177 5.
   202
  
  HET LATIJNS ONDERWIJS TE GENT
  opdracht werd belast, aan de Raad van Financien overhandigde, bleek dat het
  Gravensteen inderdaad dermate "degradee et dechue" was dat de veiligheid
  van het personeel en van het publiek niet kon worden gegarandeerd. Omdat
  een beperkt deel van het oerdegelijke jezuletencomplex zijns inziens volstond
  om de Raad van Vlaanderen met archief en al onderdak te bieden, adviseerde
  Vanderdilft de Raad van Financien het gerechtshof naar de Voldersstraat over
  te brengen (april-mei 1777).
  Inmiddels had Maria-Theresia Gent aangewezen om een van de zeven college-pensionaten te herbergen die ze in bet leven riep (9 maart 1777). Om de
  schatkist nodeloze kosten te besparen, werden de aangeslagen jezuletencolleges daartoe bestemd.ss De Raad van Financien moest voor Gent bijgevolg uitmaken hoe de site van de Vlaamse jezuleten best verdeeld kon worden om
  beide instellingen te huisvesten. Daartoe kreeg ridder Vanderdilft op 14 juni
  1777 de opdracht zo snel mogelijk naar Gent terug te keren, en er met de
  Procureur-Generaal te overleggen hoe de zaak moest worden aangepakt. Het
  rapport dat Vanderdilft begin augustus 1777 bij de Raad van Financien indiende, hield echter geen verrassingen in. Hij herhaalde gewoon dat de Raad van
  Vlaanderen geinstalleerd moest worden in het eigenlijke college, en stelde dat
  het college-pensionaat zonder overdreven kosten in de patersvleugel kon worden ondergebracht.
   De Raad van Financien, de Gevolmachtigde Minister en de Koninklijke
  Commissie voor de Studies56 gingen akkoord met de voorstellen van
  Vanderdilft (20 augustus & 1 september 1777). Volgens de verslaggever van
  de vergadering die de Raad van Financien belegde omtrent de inrichting van
  het Gentse college-pensionaat zouden de plannen van Vanderdilft "un tres
  beau pensionnat" opleveren "pour une quarantaine de pensionnaires, outre le
  logement convenable du principal, de l 'econome, du prefet des etudes et des
  professeurs". 57
  Volledigheidshalve vermelden we bier nog dat de Gentse Kamer van
  Koophandel haar oog had Iaten vallen op de kerk van de jezuleten (St-
  
  ARA, KCS, nr. 1, fol. 1-13, decreet 1, §7.
  ARA, KCS, nr. 1, fol. 159v-174, protocol van 28 juli 1777, betreffende de
  complicaties omtrent het gebouw: "Les Batimens du Gymnase sont Les plus propres a
  l'usage du Conseil en Flandre. Et il s'agira d'assigner un autre emplacement pour Les
  ecoles dans l'interieur des batimens destines au Pensionnat. Celui-ci ne pourra point
  etre pret pour le 1er octobre prochain ; mais comme il y a de grands appartemens dans
  La partie destinee au Pensionnat, qui, quant a present, n 'exigent pour ainsi dire, point
  d 'autre apprets que des separations, on pourroit provisionnellement assigner ceux-ci
  pour ouvrir eventuellement les nouvelles ecoles pour le 1er octobre prochain"; RvFin,
  nr. 7706, Brief van 6 augustus 1777: Overleg tussen de Raad van Financien en de
  Koninklijke Commissie voor de Studies over het uiteindelijke voorstel van ridder
  Vanderdilft.
  57
  ARA, RvFin, nrs. 7705-7707: Dossier betreffende het gebouw.
   55
  
  56
  
  203
  
  DIRKLEYDER
  Lievens) om er een overdekte lakenhal van te maken. Omdat De Causmaecker
  meende dat de kerk te klein was voor dat doel, en de Voldersstraat te smal
  (voor het laden en lossen van de koopwaar) stelde hij voor het kapittel van StPharai1dis over te brengen naar de jezu'ietenkerk en de aldus vrijgekomen StNiklaaskerk op de Korenmarkt (waar de kanunniken sinds 1615 resideerden)
  in te richten als lakenhal, als overdekte handelsbeurs en als opslagplaats voor
  buitenlandse handelswaar (23 april 1777). Die regeling begunstigde niet
  alleen de (intemationale) handel, maar liet de kanunniken van St-Phara'ildis,
  die nog steeds "titulairement" fungeerden als kapelaans van de Raad van
  Vlaanderen, ook opnieuw aansluiten bij het gerechtshof. Hoewel de Raad van
  Financien dadelijk oren had naar dit voorstel werd pas op 21 april 1784 formeel beslist het kapittel naar de St-Lievenskerk over te brengen.58
  Wat de bestemming betreft die de leerlingen van het jezu'ietencollege na 1773
  kozen, ontbreekt elk spoor. Anders dan voor Antwerpen en Bergen kon worden vastgesteld, kon bij gebrek aan bronnenmateriaal voor Gent niet worden
  nagegaan of de scholieren van de jezu'ieten massaal de overs tap maakten naar
  het overblijvende (stads)college.59 De Koninklijke Commissie voor de
  Studies merkte hieromtrent slechts in algemene bewoordingen op dat ouders
  overal in hetland het zekere voor het onzekere kozen, en hun oogappel(s) hetzij bij zich in huis lieten onderwijzen, hetzij onderbrachten in particuliere pensionaten, hetzij naar het buitenland stuurden.60
  
  58
  ARA, RvFin, nr. 7705-7706: ROPBA, 3de reeks, dl. 12, pp. 110-113. Het
  St-Pharaildiskapittel telde 1 proost, 1 deken en 10 kanunniken. De Sint-Niklaaskerk
  moest, in tegenstelling tot de plannen van de Procureur-Generaal, een parochiekerk
  blijven.
   59
  Leyder, De augustijnen te Antwerpen, pp. 92-94; ARA, S&O, nr. 2128
  (Bergen); Dirk Leyder, Monasticon Augustinianum Belgicum (Brussel, 1998) [=
  Bibliografische inleiding tot de Belgische kloostergeschiedenis, 16], pp. 266-287;
  Lucie Verachten, De augustijnen te Gent en in de Zuidelijke Nederlanden. Bijdrage tot
  de studie van het kloosterleven en het onderwijs in de nieuwe tijd (1589-1796)
  (Licentiaatsverhandeling, KULeuven, 1990), p. 193.
  60
  ARA, KCS; nr. 1, fol. 13v-15, protocol van 15 maart 1777; nr. 7, fol. 4-30:
  Verslag van C.F. de Nelis betreffende de rekrutering van de pensionaten: "[Entre 1773
  et 1777] un grand nombre de parens, incertains ou aboutiroient les nouveaux arrangemens, ont pris le parti de garder leurs enfans chez eux, landis que d'autres les ont
  mis dans des pensions particulieres ou dans des pensionnats etrangers"; nr. 8, fol.
  176-197: "Tableau historique des operations du Gouvemement General des Pays-Bas
  pour la reforme des Etudes et l'etablissement des nouveaux colleges, depuis la suppression des Jesuites, jusqu'a Ia .fin de l'annee 1780", §2.
   204
  
  HETLATUNSONDERWUSTEGENT
  
  3. De "affaire des etudes" in handen van de Koninklijke Commissie
  voor de Studies
  3.1. De organisatie van het collegewezen
  Nadat Maria-Theresia de verschillende plannen en projecten onder ogen had
  genomen die haar gedurende de periode 1773-1776 omtrent de reorganisatie
  van het vervolgonderwijs waren voorgelegd, gaf ze de hoofdvoorzitter van de
  Geheime Raad te kennen hoe de hervorming moest worden aangepakt. N aast
  de piramidale organisatie van de op te richten staatscolleges, de gebouwen
  waarin ze moesten worden ondergebracht en de rekrutering en verloning van
  hun personeel sneed Maria-Theresia in het document dat Patrice-Fran~ois de
  Neny op 10 maart 1777 werd overhandigd, zaken aan als de invoering van
  schoolgelden en de uitwerking van een efficient inspectiesysteem. Tegelijk
  nam ze de "oude" colleges in bescherming. Zo stelde de vorstin uitdrukkelijk
  dat de gymnasia onder Ieiding van reguliere en seculiere clerici niet in het verderf mochten worden gestort. De Brusselse bewindslui moesten integendeel
  "chercher ales encourager eta en peifectionner l'enseignement" (cf. supra).6i
  De jointe die toen belast werd met de hervorming van het voortgezet onderwijs kwam voor het eerst samen op 9 mei 1777. Ze stood onder leiding van
  Patrice-Fran~ois de Neny en was samengesteld uit acadernici en ambtenaren.
   Tot de meest essentiele onderdelen van de taak die de Koninklijke Comrnissie
  voor de Studies te beurt viel, behoorden de volgende zaken: 1° de rekrutering
  van het personeel van de staatsinstellingen; 2° het uitwerken van een algemeen geldend studieplan; 3° de keuze van handboeken; 4° het opstellen van
  een disciplinair reglement; 5° de organisatie van schoolgelden (minervalia);
  6° het toezicht op de werking van de colleges, en 7° de verkoop van de onderdelen van de jezu'ietenhuizen die niet strikt noodzakelijk waren voor de op te
  richten staatscolleges. De eigenlijke planning van de werkzaamheden werd
  aan de Commissie zelf overgelaten. 62
  Gedurende de maanden die volgden op de instelling van de Koninklijke
  Commissie voor de Studies werd herhaaldelijk benadrukt dat de keizerin en
  haar regering aile neuzen in dezelfde richting wilden zetten. Op 14 april.
  9 mei, 22 en 27 september 1777 werd telkens opnieuw beklemtoond dat zowel
  de "oude" als de nieuwe colleges de marsorders dienden te volgen die de
  Koninklijke Commissie voor de Studies uit zou vaardigen om het vervolgonderwijs te uniformeren. Concreet betekende zulks ondermeer dat zowel het
  studieprogramma als de didactische methode die de Commissie voorschreef
  
  Leyder, "Snoeien om te bloeien".
  ARA, S&O, nr. 2128; KCS, nr. 1, fol. 15v-18, protocol van 9 mei 1777,
  "memoire pour servir d 'instruction a Ia Commission Royale des Etudes" & nr. 2, bijlage 1; Manuscrits divers, nr. 2691, fol. 9-29.
   61
  
  62
  
  205
  
  DIRKLEYDER
  om de leerstof aan te brengen, overal moest worden ingevoerd; dat de schoolboeken die onder auspicien van de regering werden uitgegeven op alle schoolbanken moesten verschijnen; dat het disciplinair reglement toegepast moest
  worden op alle colleges en pensionaten van het land; en dat alle gymnasia van
  nu af aan schoolgelden moesten vragen. 63
  Het huishoudelijk reglement dat de Koninklijke Commissie voor de Studies
  begin juli 1777 voor aile colleges en pensionaten buiten Brussel opstelde en
  dat op 22 september van hetzelfde jaar officieel werd gepubliceerd, omschreef
  de taak van alle personeelsleden en bevatte een aantal vuistregels voor het
  handhaven van de goede orde in de instellingen. Verder gaf het document een
  overzicht van de dagorde die overal moest worden ingesteld, en bepaalde het
  hoe de "exercices de religion" moesten worden ingericht.64
  De principaal was het hoofd van de instelling, de "geest" in de machine. Hij
  diende alles in beweging te brengen, en overal aandacht aan te schenken. In
  eerste instantie was de principaal verantwoordelijk voor hetgeen er op educatief gebied gebeurde. Geregeld moest hij daarom gesprekken voeren met zijn
  leraars om te peilen naar de ontwikkeling van de leerlingen op religieus,
  moreel en literair vlak, en om uit te maken of de leraars de nieuwe didactische
  methode toepasten. Daarnaast werd de principaal ook belast met de (ingewikkelde) boekhouding van zijn college/pensionaat. Tevens stond hij in voor het
  
  63
  ROPBA, 3de reeks, dl. 11, pp. xxii-xxvi: "Note touchant les arrangemens
  resolus par Sa Majeste l'Imperatrice-Reine, a l'egard des etudes et de !'education de
  Iajeunesse aux Pays-Bas" (14 april 1777); ARA, S&O, nr. 2128, Begeleidende brieven bij bovenvermelde "Note", gericht aan de oversten van de onderwijzende orden
  ( 14 april 1777) & Rondzendbrief van de Gevolmachtigde Minister aan de overs ten van
  de "oude" colleges betreffende de invoering van het nieuwe studieplan en van het disciplinair reglement dat op 22 september 1777 officieel werd bekend gemaakt (27 september 1777): "Le Gouvernement n 'aiant pas cru devoir horner ses so ins a l 'etablissement des nouveaux Pensionnats et colleges dans differens villes des Pais-Bas, il les
  a etendus sur les colleges d' ancienne fondation, comme n 'etant pas mains obliges de
  concourir a /'important ouvrage de ['education et instruction de la Jeunesse.  64
  ARA, KCS, nr. 1, fol. 112-120: "Direction et Police des Pensionnats hors
  de Bruxelles, tant pour les preposes, que pour les Pensionnaires" & nr. 2, bijlage 3:
  "Points arretes pour la formation des colleges-pensionnats, l'economie, Ia regie, Ia
  comptabilite et /'administration generale de chacun de ces etablissements", 56§. Het
  Brusselse Theresianum kreeg op 5 augustus 1778 een apart, maar gelijkaardig reglement (zie: ROPBA, 3de reeks, dl. 11, pp. 285-292).
  206
  
  HETLATUNSONDERWUSTEGENT
  onderhoud en het herstel van de schoolgebouwen en hun inboedel. Om de
  Koninklijke Commissie voor de Studies toe te Iaten de vinger aan de pols te
  houden, moest het schoolhoofd tot slot ook elk semester een omstandig verslag naar Brussel sturen over de toestand van zijn college (cf. infra).
   De prefect of onder-principaal, die net als het schoolhoofd steeds priester
  moest zijn, diende de "exactitude" van de leerkrachten te controlen, en moest
  ten allen tijde toezicht houden op de scholieren. Vooraleer de lessen begonnen,
  diende de prefect zich bijvoorbeeld op de speelplaats te bevinden om er op toe
  te zien dat "tout se passe conformement ala decence et aux bonnes regles". En
  in de studiezaal, in de refter, tijdens de gemeenschappelijke wandeling en
  gedurende de gebedsstonden was het zijn taak de scholieren in het gareel te
  houden. Bovendien moest hij het nodige doen om de humanisten, zowel tijdens
  school- als tijdens verlofdagen, in hun familiale omgeving te controleren. Voor
  die bewakingsopdracht werd de prefect bijgestaan door surveillanten of kwartiermeesters. Zij moesten "travailler a connoitre les caracteres et penchants de
  leurs disciples, leurs moeurs, leurs talens, leur application et toutes les
  qualites qui peuvent etre du ressort de !'education". Door middel van wekelijkse rapporten moesten de prefect en de surveillanten de principaal inlichten
  over alles wat ze hadden gezien op en rond het college, "tant en bien qu 'en
  mar'. Daamaast diende de prefect de scholieren (zowel de internen als de
  extemen) op zon- en feestdagen te catechiseren. En elke dag las hij de mis. Tot
  slot bewaarde de prefect (van de staatscolleges) een dubbel van alle denkbare
  rekeningen om de Rekenkamer (die instond voor het "horen" van de jaarrekeningen) toe te Iaten de boekhouding van de principaal te controleren. 65
  Voor de eigenlijke schoolse arbeid die de leraars elk in hun eigen klas dienden te verrichten, schreef de regering vier vuistregels voor: Ten eerste moesten ze hun leerstof op zoveel verschillende wijzen aanbrengen als nodig opdat
  "l 'esprit des enfans en so it penetre, et qu 'ils en aient des idees justes et parfaites". Leraars mocht~n zich met andere woorden niet tevreden stellen "d'expliquer les differents principes de l 'enseignement en general et, pour ainsi
  dire, par maniere d'acquit". Ten tweede moesten ze gedurende het schooljaar
  geduldig "le gout et ['amour de la litterature" bij hun discipelen opwekken.
   Daartoe werd hen aangeraden zich tot het niveau van de adolescenten te "verlagen" "en les entretenant de discours analogues a leur age, a leurs capacites
  eta leurs progres dans les etudes", of nog, "de se rendre petit avec les petits".
  Ten derde moesten de leerkrachten hun scholieren bij het lezen van de klassieke auteurs aansporen tot deugdzaam gedrag (cf. infra). Ten vierde moesten
  ze er over waken de jongeren steeds met nuttige zaken zoet te houden.
  Daamaast werd de leerkrachten nog gevraagd psychologische portretten van
  hun leerlingen te maken "afin d'en tirer tout le parti qu'on peut pour leur
  avantage et celui de la societe". 66
  ARA, KCS, nr. 2, bijlage 3.
  ROPBA, 3de reeks, dl. 11, pp. 210-212: "lls s'appliqueront ... a bien connoftre les gouts, les talens, Les inclinaisons et le genie des jeunes gens".
  65
  66
  
  207
  
  DIRKLEYDER
  De dagorde die op de college-pensionaten werd ingesteld, was. strikt.
   Enerzijds probeerde men de aanstormende elite daarmee werklust ("liefde tot
  de Studie en tot den arbeid'') bij te brengen. Anderzijds trachtte de overheid
  de adolescenten op die manier te behoeden voor allerlei "kwaede gedagten en
  oneerlyke begeerten", die hen in het verderf zouden storten. Ledigheid was
  immers ook toen des duivels oorkussen, "den poel van alle aenvegtingen, de
  moeder der zotternyen en stief-moeder der deugden, de dood der ziele, het
  grafvan eenen levendigen mensch en de vertrek-plaetse van alle kwaelen".67
  Er werd erg vroeg opgestaan (om 5 uur tijdens de zomer en om 6 uur gedurende de winter), en pas mi een gemeenschappelijk ochtendgebed en studie in
  het gemeenschappelijke "musaeum" werd er ontbeten. Van 8 uur tot 10 uur
  duurde de eerste les, die werd gevolgd door de dagelijkse mis. Na een korte
  pauze werd daarop opnieuw in stilte gestudeerd tot aan het middagmaal, dat
  plaatsvond om 12 uur. Nadien waren de scholieren vrij tot 14 uur. Dan begon
  de tweede les van de dag. Om 16 uur was het tijd voor een versnapering,
  gevolgd door een pauze die tot 17 uur mocht duren. Van 17 uur tot 19 uur
  werd er nogmaals individueel gestudeerd. Scholieren die om 18u30 al klaar
  waren met hun werk, mochten spelen tot aan het avondmaal (19 uur). Na het
  "souper" volgde nog een pauze totdat de dag om 20u30 werd besloten met een
  collectief avondgebed. Om 21 uur werden aile lichten gedoofd, en lagen aile
  scholieren in principe in bed. 68
  De jaarindeling bleef nagenoeg ongewijzigd. Het schooljaar ging nog steeds
  begin oktober van start. Met Kerstmis en met Pasen kreeg iedereen vrijaf, en
  de grote vakantie viel gedurende de maand september. De Koninklijke
  Commissie voor de Studies verplichtte aile colleges wei het nutteloze en tijdrovende schooltoneel, dat tot dan toe haast overal op het einde van het jaar
  werd opgevoerd, te vervangen door publieke oefeningen.69 Per klas moesten
  van nu af aan de "beste" leerlingen worden aangeduid (die echter niet nood-
  
  67
  Lesbroussart, De l 'education Belgique, dl. 1, § 1; Charles Gobinet,
  Onderwys der jeugd in de christelyke godtvrugtigheyd. Getrokken uyt de H. Schriftuer
  en de H.H. Vaders (Antwerpen, 1772), pp. 134-137 & 209-214: "Laet uwen tyd noyt
  zonder eenig werk zyn; maer oeffent u na ziele ofte na lichaam: want den duyvel zoekt
  slegts maer de gelegentheyd van u ledig te vinden om u te bevegten en te verrassen".
   Zie ook: Agnes Thierce, Histoire de l 'adolescence (1850-1914) (Parijs, 1999), pp. 6364 : "la peur du vide" & p. 74: "Le desoeuvrement [au college] est a bannir: il
  conduit le plus souvent au vice, ou a la recherche de distractions defendues, de divertissements dangereux et de frequentations peu sures".
  68
  ARA, KCS, nr. 1, fol. 112v-120v, protocol van 7 juli 1777.
  69
  ROPBA, 3de reeks, dl. 11 , p. 211; T.A. Mann, Le pour et le contre des spectacles (Bergen , 1782); Eddy Put, "De hervorming van het Leuvense H.
  Drievuldigheidscollege in 1755" , p. 88: Te Leuven werd het klassieke schooltoneel
  reeds in 1755 vervangen door publieke oefeningen. Ook hier was men van oordeel dat
  de energie die deze voorstellingen opslorpten beter kon worden gebruikt.
   208
  
  HET LATIJNS ONDERWIJS TE GENT
  
  CHARLES GOB/NET,
  Instruction de la jeunesse en la piete chretienne
  
  209
  
  DIRKLEYDER
  zakelijk de meeste punten badden bebaald in de loop van bet jaar) om door bet
  publiek tijdens een soort academiscbe zitting ondervraagd te worden over de
  materie die gedurende bet jaar aan bod was gekomen in de les. Lokale vooraanstaanden ("tous ceux qui tiennent quelque rang dans l'etat ou dans l'eglise"), de ouders van de scbolieren en bet stadsbestuur kregen daartoe een
  (gedrukt) programma waarin werd weergegeven welke kennis en vaardigbeden de leerlingen van de verschillende klassen badden verworven. De ceremonie, die meestal meerdere dagen in beslag nam, werd telkens ingeleid door
  een Latijnse of Franse redevoering of middels een gedicbt. De leraars die deze
  stukken schreven en door de scbolieren lieten voordragen, kozen vaak voor
  moraliserende tbema's, maar bezongen er ook geregeld bet nut, de scboonheid
  of bet belang van de Letteren in.70 De plecbtige prijsuitreiking uit banden van
  plaatselijke prominenten, die gold als formele afsluiter van bet scbooljaar,
  volgde "au bruit d'une belle musique militaire" op de afronding van bet laatste vragenuurtje. 71
  
  3.2. De_leraars van beide Gentse colleges
  Anders dan tot dan toe bet geval was geweest, werd bet leraarsambt in 1777
  opengesteld voor elke man die daartoe de vereiste bekwaamheden bezat.
   Vooral onder impuls van Comeille-Fran~ois de Nelis, die uitgroeide tot een
  van de kopstukken van de Koninklijke Commissie voor de Studies, liet de
  regering bet waanidee varen dat stelde dat enkel bij geestelijken de kennis en
  de "aptitude" kon gevonden worden noodzakelijk voor een functie in bet
  onderwijs. Volgens de Nelis was die opvatting, die trouwens stoelde op een
  
  70
  Enkele voorbeelden: "La Vertu victorieuse de l'Envie" (Bergen, 1792); "La
  Piete filiale" (Bergen, 1786); "Oratio in laudem Rhetoricae" (augustijnen Gent, 1780,
  1785 & 1786); "Oratio de Grammatices utilitate" (koninklijk college Gent, 1784).
  71
  ARA, KCS, nr. 3, fol. 167-170, protocol van 24 juni 1778: Samenvatting
  van de manier waarop de publieke oefeningen dienen te verlopen; fol. 188v-190v, protocol van 4 juli 1778: Rondzendbrief aan de principaals en prefecten van de staatscolleges in verband met het houden van publieke oefeningen; fol. 207, protocol van 15
  juli 1778: Rondzendbrief aan de schoolhoofden van de "oude" colleges in verband met
  het houden van publieke oefeningen; S&O, nr. 2128: "Memoire sur l'etat actuel de
  l 'institution publique dans les Pays-Bas" van de hand van Jean Des Roches ( 1786), §9:
  "Les preuves du progres". Marcel Van Hamme, "Contribution a I' etude de Ia reforme
  de l'enseignement secondaire sous le regime autrichien", BTFG, 24 (1945), pp. 125130; Chanterie, De Koninklijke Colleges, pp. 97-98, 171 (maar met enkele misvattingen). Voor reflecties omtrent het verschijnsel van de prijsboeken in de Zuidelijke en
  Noordelijke Nederlanden, zie: Chris Coppens, "Het boek als prijs: voor-beschouwingen en na-gedachten", Ex officina. Bulletin van de Vrienden van de Leuvense Universiteitsbibliotheek, 9 (1992), pp. 143-151. De auteur verzorgde eveneens de catalogus van
  de tentoonstelling die in 1992 aan dit thema werd gewijd: Chris Coppens, De prijs is
  het bewijs (Leuven, 1991 ).
   210
  
  HET LATIJNS ONDERWIJS TE GENT
  gebrek aan historisch inzicht (cf. infra), niet aileen beledigend voor de talrijke onderlegde leken die het land rijk was, maar ook schadelijk voor het
  onderwijs. Zijns inziens moest de regering "ouvrir a l'enseignement le champ
  le plus vaste ... pour parvenir aux avantages de La concurrence, ... qui est
  l 'arne, La base et la source de l 'industrie et de l 'emulation". Slechts de principaals en prefecten van de staatscolleges moesten volgens de Nelis priester
  zijn omdat zij het religieus onderricht voor hun rekening namen. 72
  Priesters, paters, getrouwde of alleenstaande leken, "etrangers aussi bien que
  regnicoles", kwamen van nu af aan in aanmerking voor een functie op de
  koninklijke colleges op voorwaarde dat ze er het talent en de roeping voor
  hadden. Om de beste elementen aan te trekken, besloot de overheid ook de
  veelvuldige obstakels uit de weg te ruimen die potentiele leerkrachten ervan
  konden weerhouden zich op dit pad te begeven (e.g. het verplicht samenwonen van de leraars). Tevens werden inspanningen geleverd om het leraarsberoep financieel aantrekkelijker te maken dan voorheen. De eigenlijke rekrutering voor de staatscolleges gebeurde door middel van een "concours", tijdens
  het welk de leden van de Koninklijke Commissie voor de Studies peilden naar
  "un amour sincere de la religion, des moeurs pures et exemplaires, de la
  vertu, de !'application, une aptitude reconnue, et les talents propres a instruire eta former Lajeunesse a !'urbanite, a l'amenite d'esprit eta tout ce qui fait
  partie d'une bonne education"J3
  Halverwege 1777 werden zowel de wereldlijke als de kerkelijke gezagsdragers van het land gevraagd geschikte kandidaten voor de staatscolleges te
  zoeken en voor te dragen. "Pour provoquer les sujets d'elite et d'expectation
  a se presenter [au concours1 et a s 'evertuer pour parvenir a une carriere si
  importante et si utile" rekende de regering echter vooral op de (verlichte zorgen van de) bisschoppen. "La recherche et la conoissance des sujets qui
  joindroient a une doctrine orthodoxe et a des moeurs pures, la vertu, les
  talens et les autres qualites desirables pour la profession litteraire", leek
  immers een opdracht die het episcopaat beter zou liggen dan wereldlijke prominenten.  73
  ROPBA, 3de reeks, dl. 11, pp. xxii-xxvi: "Note". Over het eerste "concours", zie: Marcel Van Hamme, "Les colleges Theresiens. L'aptitude au professorat.
  Le concours general du mois de juillet 1777", Revue des sciences pedagogiques, 10
  (1948), pp. 1-13.
  74
  ARA, S&O, nr. 2128, brieven van 14 april en 29 mei 1777.
   211
  
  . DIRK LEYDER
  hetzij in de particuliere sector). Hoewel ze lang niet allemaal alle "disciplines" van het nieuwe studieplan beheersten, kregen ze na hun onderhoud met
  de verantwoordelijke commissarissen stuk voor stuk een gunstige tot erg positieve beoordeling. Henri-Louis Ghysens, die uiteindelijk slechts enkele maanden instond voor beide Figuren, legde goede getuigenissen voor. JosephJacques Rombouts, die aangesteld werd voor de Grammatic a, beschikte niet
  aileen over "des connoissances exactes et fort etendues" maar leek de commissarissen op het eerste gezicht ook een "bon garron, de grande merite". Hij
  kwam er bovendien goed voor. Jean Janssens, een voormaligjezu1et (die echter slechts de "eenvoudige" geloften had afgelegd), kreeg onder meer omwille van zijn uitstekende referenties de Syntaxis toegewezen. Hij werd omschreven als "un joli sujet, se presentant tres bien". Jean-Fran~ois Wets (Poesis)
  werd dan weer getaxeerd als een "brave et aimable sujet", met "un excellent
  caractere". Gabriel-Joseph Collin, die in zijn tijd als primus de retorica had
  afgesloten te Leuven en die nu als leraar van de retorica werd aangesteld,
  werd gekenschetst als "un excellent sujet, plein de Ia meilleure volontee, d'un
  air doux et revenant'. De principaal tenslotte, Charles-Antoine-Fran~ois de
  Paule van Beughem (1744-1820), moest zelfs helemaal niet naar Brussel
  komen voor een gesprek met de commissarissen aangezien hij gedurende de
  voorgaande jaren "[avait] donne des preuves complettes de [ses] talens".75
  De leraars die eind september 1777 te Gent aantraden, leken ook de voorzitter van de Raad van Vlaanderen, in wiens handen ze de eed van gehoorzaamheid aan de regering aflegden, "tres bien disposes a remplir les intentions de
  Sa Majeste'".76
  
  75
  76
  
  212
  
  ARA, Manuscrits divers, nr. 2691, pp. 133-220.
  ARA, KCS, nr. 50A, brief van 20 september 1777.
   HET LATIJNS ONDERWIJS TE GENT
  Tabel 1: De leraars van het koninklijk college van Gent ( 1777-1789)
  Schooljaar Kleine Figuur Grote Figuur
  
  Grammatica
  
  1777/1778
  
  Ghysens
  
  Ghysens
  
  1778/1779
  
  DeWilde
  
  DeWilde
  
  1779/1780
  
  DeTienne
  
  1780/1781
  
  Le Hardy
  
  Syntaxis
  
  Poesis
  
  Retorica
  
  Principaal
  
  Rombouts
  
  Janssens
  
  Wets
  
  Sencie
  
  Rom bouts
  
  Wets
  
  Lesbroussart Van Beughem
  
  Collin
  
  Van Beughem
  
  DeTienne
  
  Sencie
  
  Rom bouts
  
  Wets
  
  Lesbroussart Van Beughem
  
  DeTienne
  
  Sencie
  
  Rom bouts
  
  Wets
  
  Lesbroussart Van Beughem
  
  Rombouts
  
  Wets
  
  Lesbroussart Van Beughem
  
  1781/1782
  
  Le Hardy
  
  DeTienne
  
  Van den Eynde
  !Hermans/
  Van Rossem
  
  1782/1783
  
  Rutgeerts
  
  DeTienne
  
  Le Hardy
  
  Rom bouts
  
  Wets
  
  Lesbroussart Van Beughem
  
  1783/1784
  
  Rutgeerts
  
  DeTienne
  
  Le Hardy
  
  Rom bouts
  
  Wets
  
  Lesbroussart Van Beughem
  
  1784/1785
  
  Rutgeerts
  
  Muys
  
  Schoolmeesters
  
  Rom bouts
  
  Wets
  
  Botte
  
  Van Beughem
  
  1785/1786
  
  Rutgeerts
  
  Muys
  
  Schoolmeesters
  
  Rom bouts
  
  Wets
  
  Botte
  
  Van Beughem
  
  1786/1787
  
  Rutgeerts
  
  Muys
  
  Schoolmeesters
  
  Rom bouts
  
  Wets
  
  Bolte
  
  Van Beughem
  
  178711788
  
  Rutgeerts
  
  Vacant/Wilkes Idem/ vacant
  
  Rombouts
  
  vacant
  
  Bolte
  
  Van Beughem
  
  Schellekens
  
  Rombouts
  
  Bolte
  
  Van Beughem
  
  1788/1789
  
  Wilkes
  
  Rutgeerts
  
  Bron: Wegwijzer (1777-1790); ARA, KCS, nr. 50A; ARR, nr. 2383 & 2436; ARR,
  Protocollen nr. 315.
  Dankzij de halfjaarlijkse verslagen die de principaals op bevel van de
  Koninklijke Commissie voor de Studies naar Brussel stuurden, beschikken we
  over inlichtingen omtrent de manier waarop de leraars zich van hun taak kweten. Het spreekt voor zich dat de bedoelde verslagen met de nodige omzichtigheid benaderd dienen te worden, dat niet alles wat de schoolhoofden schreven als zoete koek mag worden geslikt, en dat een aantal stiltes in hun rapporten lang niet onschuldig waren. Hoewel ze de "etats des affaires scholastiques" naar eigen zeggen "sans fard et sans exaggeration" opmaakten, kon
  het gebeuren dat schoolhoofden uit lijfsbehoud, eerzucht of winstbejag onverkwikkelijke zaken verdoezelden, hun eigen aandeel in problemen minimaliseerden, of de toestand van hun college rooskleuriger voorstelden dan hij was.
   In de praktijk bleken heel wat halfjaarlijkse verslagen bovendien veel te vaag
  of te beknopt te zijn geformuleerd om over de schouder van de auteur mee te
  kijken naar hetgeen zich in de betrokken ins telling afspeelde. 77
  
  77
  De bedoelde verslagen moesten zowel door de principaals van de staatscolleges als door de schoolhoofden van de "oude" gymnasia gemaakt worden. Ze vormden een onderdeel van het inspectiesysteem dat de Koninklijke Commissie voor de
  Studies op poten zette om te verifieren of de richtlijnen van de regering in aile (klassen van alle) colleges werden nageleefd (Leyder, "Het oog van de meester maakt het
  paard vet").
   213
  
  DIRKLEYDER
  Van Beughem evalueerde in zijn rapporten niet aileen het didactisch kunnen
  en handelen van zijn leraars, maar maakte ook regelmatig ideeen kenbaar
  omtrent meer algemene pedagogische aangelegenheden. Zo beklemtoonde hij
  in een van zijn verslagen bevlogen de noodzaak, het nut en het belang van de
  inrichting van een formele lerarenopleiding (januari 1786).78 Zonder voorbereiding deed men volgens van Beughem meer kwaad dan goed in een klas. Hij
  meende ook dat leraars doordrongen moesten zijn van de juiste principes van
  het onderwijzen alvorens aan de slag te gaan, "car il est rare de voir grandement changer un instituteur lorsqu'il est en place".19 Verder deed van
  Beughem nederig verscheidene voorstellen om de ijver van zijn leerlingen en
  leerkrachten aan te wakkeren of om praktijken te "perfectioneren" die door de
  Koninklijke Commissie voor de Studies waren ingevoerd. "Rougissant de
  vouloir eclairer le solei/ de [sa] petite bougie", stelde van Beughem ondermeer voor een "zedelijkheidsprijs" in te stellen op zijn college (1778), de
  publieke oefeningen levendiger te maken (1779), Griekse teksten in Latijnse
  lettertekens te zetten (1780), een "Primus Belgii" uit te roepen (1780), en het
  grote aantal nieuwe (en kostelijke) handboeken die de hervorming van het
  vervolgonderwijs moesten ondersteunen te vervangen door een volume per
  schooljaar waarin telkens uittreksels zouden worden gebundeld van teksten
  bestemd voor de verschillende opleidingsonderdelen ( 1782). 80
  Ondanks de hoger aangehaalde structurele tekortkomingen bieden de halfjaarlijkse verslagen van principaal van Beughem een indringende kijk op een
  aantal aspecten van het dagelijkse Ieven in zijn ins telling. De geestdrift die bet
  bescheiden schoolhoofd steeds opnieuw ·aan de dag leg de om "zijn" college ·
  aile slaagkansen te geven, en de openheid waarmee hij knelpunten, obstakels,
  vragen en ideeen besprak, zijn daar niet vreemd aan. Indien we van Beughem
  mogen geloven, namen zijn leerkrachten -op enkele uitzonderingen na- hun
  taak steeds ter harte. Tien jaar lang drukte hij telkens opnieuw zijn tevreden~
  heid uit over het gehele lerarencorps, en geregeld prees hij individuele leerkrachten voor hun inzet en kwaliteiten. De leniats die in 1777 door de
  Koninklijke Commissie voor de Studies waren· aangestdd, overtroffen bijvoorbeeld zijn stoutste verwachtingen. En in 1779 gaf hij te kennen dat iedereen zich ijverig .inzette om de leerlingen volgens de voorgeschreven methode
  te vormen. Voomamelijk de leraars van de drie hoogste klassen kregen herhaaldelijk complimenten van hun principaal.  79
  Over inertie op de educatieve werkvloer, zie Marc Depaepe e.a., Orde in
  Vooruitgang. Alledaags handelen in de Belgische lagere school ( 1880-1970) (Leuven,
  1999) [= Studia Paedagogica, 25].
  80
  " ... un triage d'extraits des auteurs latins; un pareil triage d'auteurs grecs;
  quelques regles d'arithmetique; des theoremes de geometrie; une branche de la chronologie et de l'histoire; un peu de geographie; une partie du catechisme".
  214
  
  HET LATIJNS ONDERWIJS TE GENT
  sinds oktober 1778 de retorica doceerde, werd in 1782 "un maftre transcendant" genoemd, meer dan wie ook "exact dans ses devoirs"; Joseph-Jacques
  Rombouts was een echt werkpaard (1782); en abbe Jean-Fran~ois Wets was
  volgens van Beughem zijn gewicht in goud waard (1784).81
  Natuurlijk viel op bepaalde leraars ook een en ander aan te merken. Uit de vrij
  intensieve briefwisseling die principaal van Beughem er met de koninklijke
  commissarissen op na hield, bleek bijvoorbeeld dat de ijver van J.J. Rombouts
  na verloop van tijd opvallend verslapte (1783). Dezelfde man die in 1782 door
  zijn principaal nog was bestempeld als een uitzonderlijk actieve medewerker,
  werd nu verweten dat hij zich onvoldoende inzette voor bet college. Volgens
  van Beughem investeerde Rombouts, die vader was van drie kinderen, zijn
  energie in prive-lessen ten huize van lokale vooraanstaanden. Toen Rombouts
  door de Koninklijke Commissie voor de Studies om tekst en uitleg werd
  gevraagd, gaf hij toe dat hij om den brode les gaf buiten de uren. Ter verdediging stipte hij echter aan dat ook de andere leraars van bet college zich daarmee inlieten. Tegelijk maakte hij duidelijk dat hij daar jaren eerder de uitdrukkelijke toestemming van de regering voor had gevraagd en gekregen.
  Volstond een "vriendschappelijke" berisping van de Koninklijke Commissie
  voor de Studies om deze zaak minnelijk te schikken en de ijver van J.J.
   Rombouts opnieuw aan te wakkeren, 82 dan werd er drastischer opgetreden
  tegen leraars en surveillanten die er van verdacht werden zich niet voorbeeldig te gedragen. Personeel dat bet college over de tong deed lopen in de stad,
  of dat de interne rust verstoorde, werd eveneens kordaat aangepakt. Abbe De
  Tienne, die vier jaar lesgaf in de Grote Figuur (september 1779 - september
  1783), abbe Bouma, die deze plaats gedurende een jaar voor zijn rekening
  nam (oktober 1783 - september 1784), en pater Fleming, die van september
  1780 tot april 1781 instond voor de Engelse scholieren die bij de sluiting van
  bet college van Brugge naar Gent waren overgeplaatst, werden bijvoorbeeld
  zonder pardon overgeplaatst of ontslagen. 83
  Het voornaamste personeelsprobleem van bet koninklijk college was echter
  bet grote verloop onder de leraars. Op gelijk welk moment van bet schooljaar
  verlieten leraars om uiteenlopende redenen de instelling. Sommigen werden
  door de Koninklijke Commissie voor de Studies overgeplaatst naar een ander
  
  8l
  Chanterie, De Koninklijke Colleges, p. 157: J.B. Lesbroussart was een van
  de grootste erudieten van de Zuidelijke Nederlanden.
  82
  ARA, KCS, nr. 50A.
  83
  Middels overplaatsingen wilde de regering echter in de eerste plaats vlot
  kunnen inspelen op specifieke vereisten in bepaalde gymnasia. Het gedrukte document
  dat de leraars van de staatscolleges bij hun aantreden een voor een ondertekenden, stipuleerde daaromtrent dat "[les professeurs] promettront de se conformer sans la
  moindre opposition, a tous les changemens qui seront juges convenables ou necessaires, par rapport a l'endroit, ou a La classe, ou l'on trouvera a propos de les employer,
  le tout suivant le besoin & les circonstances qui peuvent changer" (ARA, KCS,
  nr. 50A, 26, 29 & 30 september 1777).
   215
  
  DIRKLEYDER
  gymnasium (J.B. Lesbroussart, Dewilde, Bouma); anderen verlieten het college wegens ziekte (J.F. Wets, Sencie, Pierre Francis Vanden Eynde,
  Hermans); en nog anderen trokken de deur achter zich dicht omdat ze ergens
  pastoor konden worden (Schoolmeesters) of omdat ze gewoon genoeg hadden
  van het onderbetaalde leraarsambt (H.F. Le Hardy). In het pensionaat was het
  verloop zo mogelijk nog groter. Op tien jaar tijd passeerden er niet minder dan
  elf surveillanten de revue. Vanaf 1787 kreeg principaal Van Beughem zelfs af
  te rekenen met een nijpend personeelsgebrek. Sinds de "Kleine Revolutie",
  volgend op de voortvarende administratieve en juridische hervorrningen van
  Jozef II (januari-mei 1787), ontbraken er maar liefst drie van de zes leerkrachten. Daardoor werd het voor de resterende leraars haast onmogelijk
  degelijk les te geven en de discipline onder de scholieren en pensionairs te
  handhaven. 84
  Over de leraars van het augustijnencollege zijn we nauwelijks ingelicht.
   Lijsten van paters die voor de klas stonden, of van prefecten die de Ieiding
  hadden over de instelling ontbreken. Aan de hand van de schriftelijk vraag die
  de prefect jaarlijks aan de schepenen van de Keure richtte omtrent de stedelijke bijdrage aan de prijsuitreiking die op het einde van het schooljaar werd
  georganiseerd, kon evenwel worden achterhaald dat Carolus Van de Vijver
  (1772-1774), Carolus Martens (1775-1778), Petrus van Rossen (1779-1780),
  Ludovicus Bonus (1781-1783) en Petrus Warode (1784-1793) achtereenvolgens aan het hoofd van het college stonden. 85 De paters Daaldorp, Martens,
  Caron, Antheunis, Waldack en Braet namen de klassen in 1771, 1772 en 1773
  voor hun rekening (respectievelijk van de retorica tot de "eerste schoole").86
  Verrnits de prefect geen halfjaarlijkse verslagen naar Brussel stuurde en vermits er geen interne visitatieverslagen van het klooster bewaard zijn gebleven,
  is niet bekend hoe zij met hun scholieren omgingen. Uit de controle van de
  programma's van hun publieke oefeningen blijkt echter dat ze -althans op
  papier- heel wat inspanningen leverden om hun onderwijs te conformeren aan
  de voorschriften van de regering. 87
  
  84
  ARA, Algemene regeringsraad (ARR), nr. 50A; ARR, nr. 2383:
  "Observations des professeurs du College pensionnat royal de Gand sur l'etat actuel
  dudit College" (19 oktober 1787).
  85
  Stadsarchief Gent (SAG), Religieuze en caritatieve instellingen, reeks I,
  Augustijnen, nrs. C4, C6 & C7; Verachten, De augustijnen te Gent, pp. 167, 233-234.
  86
  SAG, "Nieuwen almanach, curieux en util voor 't jaer M.D. CC.LCC. ofte
  den getrauwen weg-wyser der stad Gend, soo voor de Vreemdelingen als voor de
  inwoonders der selve Stad", 1771, 1772 & 1773. Na 1773 werd de samenstelling van
  het augustijnencollege niet Ianger opgenomen in de Wegwijzer.
   87
  Leyder, Monasticon augustinianum Belgicum, pp. 266-287; Id., "Snoeien
  om te bloeien", p. 42; ARA, S&O, nr. 2128, "Memoire sur l'etat actuel de !'institution
  publique dans les Pays-Bas" (1786), §3: zowel het koninklijk college van Gent als het
  augustijnencollege worden door Jean Des Roches positief geevalueerd; KCS, nr. 27 A,
  Publieke oefeningen 1782, 1783, 1784.
   216
  
  HET LATUNS ONDERWIJS TE GENT
  
  217
  
  DIRKLEYDER
  3.3. De vorrning van de humanisten
  Ondanks alle retoriek omtrent de "revolutie" die in het vervolgonderwijs werd
  nagestreefd, bleef het ultieme streefdoel van de humaniora onveranderd. Net
  als hun voorgangers trachtten Maria-Theresia en haar raadgevers de "collegiens" te vormen tot vrome, welgemanierde, belezen en welbespraakte mannen die zich verdienstelijk konden maken in de samenleving. ldealiter leverde de humaniora een gecultiveerd man af die, via het contact met onze grondleggende beschavingen en door rniddel van allerhande taalkundige oefeningen
  (vertaling, thema, irnitatie), de vaardigheid heeft verworven zich zowel mondeling als schriftelijk uit te drukken, en daardoor leidinggevende functies kan
  uitoefenen. 88
  De literaire vorming die de adolescenten kregen, was hoofdzakelijk gericht op
  de actieve beheersing van het Latijn en op het verwerven van de regels van de
  welsprekendheid. 89 Wie het nieuwe studieplan onder de loep neemt, merkt
  dadelijk dat dit "le premier et le principal objet" was en bleef "d'un cours
  d 'Humanites". Stellend dat "le melange des autres saisons ... fait tout l'attrait
  du printems" en dat de stu die van het Latijn "n 'exclut pas d 'autres connaissances egalement utiles pour le commerce de Ia vie et les plaisirs de l 'imagination", had de Koninklijke Comrnissie voor de Studies weliswaar enkele
  opleidingsonderdelen toegevoegd aan het nieuwe programma, maar "rappeler
  Ia bonne latinite dans les ecoles" en "reanimer les Lettres" was van bij het
  begin de kern en het hoofddoel van de hele hervorming. Geschiedenis,
  geografie, cijferen en geometrie waren volgens de regering overduidelijk nuttige aangelegenheden, maar mochten desalnietternin niet worden uitgediept in
  
  88
  Andre Chervel & Marie-Madeleine Compere, "Les humanites dans l'histoire de l'enseignement francrais", in: Marie-Madeleine Compere & Andre Chervel,
  Les humanites classiques (speciaal nummer van Histoire de l'education, 74 (1997)),
  pp. 6, 9, 11; Dominique Julia, "Naissance du college", in: Roger Chartier, Dominique
  Julia & Marie-Madeleine Compere, L' education en France du XV/e au XVII/e siecle
  (Parijs, 1976), pp. 147, 154-159, 173: « Le but de ['education est de former des lettres
  chretiens, d'associer les lettres humaines et les bonnes ma:urs en les integrant dans un
  ideal religieux »; F.J. Derleyn, Latynsche grammatica behelsende alles het gene
  noodig is tot het wel schryven der Latynsche Taele met eene voor-reden aengaende de
  opvoedinge der jonkheid (Brugge, s.d.), p. vi: "[Het] eynde [van de Schoolopvoedinge] is dryderley, te weten: de Geleertheid, goede Zeden, en Religie", &
  pp.  89
  Dominique Julia, "Les strategies educatives au XVIIe et XVille siecle", in:
  Chartier, Julia & Compere, L'education en France du XV/e au XV/Ile siecle, p. 197:
  "C'est la rhetorique, et presqu'elle seule, qui permet au college d'assumer les fonctions qui lui sont devalues par les eglises ou les elites: far.;onner des pasteurs qui par
  leur parole sachent propager celle de l 'Evangile, former des gens de discours qui puissent occuper les positions enviables de conseillers, juges ou avocats".
   218
  
  HETLATUNSONDERWUSTEGENT
  de klas. "Hors la langue latine, dont /'etude doit se pousser aussi loin qu'il
  est possible de le faire, toutes les autres parties doivent etre regardees plutot
  comme les omemens, que comme le corps entier de l'edifice".90
  Anders dan vaak wordt gesteld, was de overgrote meerderheid van het collegepubliek nog steeds overtuigd van de vormende waarde en het belang van het
  Latijn. 9! Er ontstond echter een heftig meningsverschil omtrent de manier
  waarop het onderwijs in de taal van Cicero moest worden aangepakt. Beide
  partijen die toen stelling namen in de discussie, betichtten er elkaar van het
  Latijn ten gronde te richten. K warn het er voor de hervormers op aan een
  einde te maken aan de "etat languissant" waarin Cicero's taal verkeerde, dan
  voerden de tegenstanders van het nieuwe studieplan aan dat het een regelrechte aanslag pleegde op de kennis van het Latijn en dat het de Oostenrijkse
  Nederlanden opnieuw zou onderdompelen "dans la nuit de la barbarie".92
  De taalstrijd concentreerde zich vooral op de handboeken die in de klas werden gebruikt. Volgens de hervormers waren de elementaire handboeken van
  hun voorgangers samengesteld "sans ordre, sans clarte et sans gout", hetgeen
  fundamenteel begrip van de taal in de weg stond, en werden er veel te weinig
  klassieke schrijvers daadwerkelijk gelezen en besproken in de klas. Het vervaardigen van didactische werken die de scholieren in de volkstaal eenvoudige regels aanboden en gemakkelijk te onthouden voorbeelden bevatten, moest
  samen met de verzorgde uitgave van voomame klassieke werken de gewenste "renversement de Ia langue latine" bewerkstelligen.93
  N aast het Latijn kreeg ook het Grieks een plaats in het lessenrooster. Hoewel
  
  90
  Lesbroussart, De ['education Belgique, pp. 22-39; ARA, S&O, nr. 2128,
  "Memoire sur l'etat actuel de l'institution publique dans les Pays-Bas", §1; KCS,
  nr. 50A: Naar aanleiding van de publicatie van een handboekje over geometrie door
  een van de Gentse leraars onderstreepte de Koninklijke Commissie voor de Studies dat
  "le premier et principal objet d'un cours d'humanites doit etre d'apprendre les
  langues savantes, et de s'initier dans La connoissance des ecrivains de l'antiquite"'
  (22 januari 1780).
   9I
  ARA, S&O, nr. 2128, "Memoire sur l'etat actuel de ['institution publique
  dans les Pays-Bas" § 1: Omtrent de invoering van bet Grieks merkte Des Roches op dat
  de Koninklijke Commissie voor de Studies voorzichtig was geweest, omdat ze wilde
  vermijden bet verwijt te krijgen "['etude seule essentielle de La langue latine" op te
  offeren voor "des etudes accessoires, inutiles au plus grand nombre des etudians";
  ROPBA, dl. 11, p. 208: In bet voorlopig studieplan benadrukte de Koninklijke
  Commissie voor de Studies dat de hogere studies aan de universiteit in bet Latijn worden gegeven, en dat de scholieren deze taal bijgevolg dienden te beheersen om "le chemin aux honneurs et aux emplois" te kunnen bewandelen. Zie ook: Marcel Deneckere,
  Histoire de La langue fram;aise dans les Flandres (1770-1823) (Gent, 1954), p. 45
  [=Romanica Gandensia, 2 & 3].
  92
  Lesbroussart, De ['education Belgique, Inleiding.
  93
  Ibid. Lectuur van auteurs als Phaedrus, Nepos, Caesar, Sallustius,
  Paterculus, Quintus-Curtius, Cicero, Ovidius, Horatius, Terentius, Virgilius,
  Quintilianus en Livius diende de kennis van bet Latijn te bevorderen.
  