title: De NEREF-campagnes 1990, 1991 en 1994
text: De NEREF-campagnes 1990, 1991 en 1994
  G.B.M. Brand, J. van Buren, H. van der Marel en R.E. Molendijk
  
  Nederlandse Commissie voor Geodesie
  Delft, november 1997
  
  Colofon
  De NEREF-campagnes 1990, 1991 en 1994
  G.B.M. Brand, J. van Buren, H. van der Marel en R.E. Molendijk
  ISBN 90 6132 262 6
  Uitgegeven door: Nederlandse Commissie voor Geodesie, Delft
  Vormgeving en productie: Bureau Nederlandse Commissie voor Geodesie, Delft
  Druk en bindwerk: Meinema Drukkerij, Delft
  Omslag: Ligging van de NEREF-punten
  Bureau van de Nederlandse Commissie voor Geodesie
  Bezoekadres: Thijsseweg 11, 2629 JA Delft
  Postadres:
  Postbus 5030, 2600 GA Delft
  Tel.:
  015-278 28 19
  Fax:
  015-278 17 75
  E-mail:
  ncg@geo.tudelft.nl
  WWW:
  www.knaw.nl
  De Nederlandse Commissie voor Geodesie (NCG) is een instituut van de Koninklijke
  Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW).
  ii
  
  Inhoudsopgave
  
  Samenvatting 1
  1.
  1.1
  1.2
  1.3
  1.4
  
  Inleiding 3
  EUREF89 3
  Drie NEREF-campagnes 3
  Subcommissie NEREF 4
  Doel van dit rapport 4
  
  2.
  2.1
  2.2
  2.3
  2.4
  
  Overzicht EUREF-, NEREF- en NEREF/MAREO-punten 5
  Ligging van de NEREF-punten 5
  Coderingen van de NEREF-punten 6
  Stationsbezettingen in de Europese campagnes 7
  Puntdossiers 8
  
  3.
  3.1
  3.2
  3.3
  3.4
  
  De NEREF/MAREO90-campagne 9
  Doelstellingen 9
  Metingen 9
  Antennekalibraties 11
  Resultaten 12
  
  4.
  4.1
  4.2
  4.3
  
  De NEREF91-campagne 13
  Doelstellingen 13
  Metingen 13
  Resultaten 15
  
  5.
  5.1
  5.2
  5.3
  
  De NEREF94-campagne 17
  Doelstellingen 17
  Metingen 17
  Resultaten 19
  
  6.
  6.1
  6.2
  6.3
  
  Aansluiting aan RD en NAP 20
  Aansluiting aan RD 20
  Aansluiting aan NAP 22
  Resultaten aansluiting RD en NAP 22
  
  7.
  7.1.
  7.2.
  Transformatieparameters uit NEREF91 23
  Transformatie met geoïde 23
  Transformatie zonder gebruik van een geoïde 24
  
  8.
  8.1
  8.2
  
  Geïntegreerde berekening van alle NEREF-campagnes 27
  Beschikbare basislijnen uit de NEREF-campagnes 27
  Aansluitingsgegevens ETRS89 en ITRS 28
  iii
  
  8.3
  8.4
  8.5
  
  Aanpak en uitvoering geïntegreerde berekening 29
  Resultaten 29
  Controle transformatieparameters 31
  
  9.
   Literatuur 32
  
  1.
  2.
  3.
  Bijlagen 33
  Inhoud van de puntdossiers 33
  Overzicht van beschikbare data op CD-ROM 34
  Afkortingen 35
  
  iv
  
  Samenvatting
  
  De Europese vereffening heeft door het gebruik van het Global Positioning System (GPS)
  een kwaliteit bereikt die beter is dan die van het nationale stelsel van de Rijksdriehoeksmeting (RD). Het stelsel van de Europese vereffening wordt aangeduid als European Terrestrial Reference System 1989 (ETRS89) en is tot stand gekomen door verschillende GPS-campagnes, te beginnen met de EUREF89-campagne (EUropean REference
  Frame 1989). Later zijn de Nederlandse stations opgenomen in de EUREF-D/NL93-GPScampagne.
  Voor praktisch alle navigatie en landmeetkundige toepassingen kan het ETRS89 gelijk
  gesteld worden aan het World Geodetic System (WGS), het stelsel waarin de GPS-satellietbanen bekend zijn en waarin GPS-ontvangers hun positie berekenen. Omdat te verwachten is dat het ETRS89 een steeds belangrijker rol zal gaan spelen is een goede aansluiting aan RD en NAP van belang.
  Om ETRS89 met RD en NAP te kunnen verbinden werden drie GPS-meetcampagnes
  uitgevoerd, respectievelijk in 1990, 1991 en 1994. In deze campagnes werden ook peilmeetstations langs de Nederlandse kust betrokken (MAREO-punten) om te onderzoeken
  in hoeverre GPS-metingen een bijdrage kunnen leveren aan de meting van de zeespiegelvariatie in combinatie met bodemdaling. De activiteiten in het kader van NEREF
  (NEtherlands REference Frame) werden uitgevoerd onder auspiciën van de gelijknamige
  Subcommissie (inmiddels omgedoopt in Subcommissie Geometrische Infrastructuur) van
  de Nederlandse Commissie voor Geodesie (NCG).
  Naast de vier EUREF-punten in Nederland werden negen NEREF-punten gemaakt. Zeven
  punten langs de kust werden als MAREO-punten meegenomen. De praktische uitvoering van de metingen en berekeningen werd gedaan door de Meetkundige Dienst van
  de Rijkswaterstaat (MD), de Rijksdriehoeksmeting van het Kadaster (RD) en de Faculteit
  der Geodesie van de TU Delft (TUD).
   De doelstellingen van de verschillende NEREF-campagnes waren:
  − onderzoek naar het gecombineerde effect van zeespiegelvariatie en bodemdaling
  langs de Nederlandse kust;
  − verdichting van ETRS89 zodat gemakkelijker op dit stelsel kan worden aangesloten;
  − bepaling van transformatieparameters tussen RD/NAP en ETRS89;
  − verschaffen van gegevens voor een nieuwe geoïde van Nederland (de De Mingeoïde).
  Voor een goede aansluiting aan RD werden de NEREF-punten verbonden met omliggende eerste-orde-RD-punten. Voor een goede verbinding met het NAP werden waterpassingen uitgevoerd naar ondergrondse merken van het NAP.
  Uit voorlopige resultaten van de NEREF-berekeningen zijn transformatieparameters berekend voor Nederland. Uit de dertien punten in Nederland bekend in RD/NAP en
  1
  
  ETRS89 werden door een ruimtelijke gelijkvormigheidstransformatie transformatieparameters berekend tussen beide stelsels. Deze transformatieparameters zijn inmiddels op
  diverse plaatsen gepubliceerd en b.v. ook opgenomen in de nieuwe Handleiding Technische Werkzaamheden 1996 van het Kadaster (HTW1996). De restverschillen in de
  transformatie zijn kleiner dan 15 cm in alle richtingen. Gezien de hoge nauwkeurigheid
  van de GPS-metingen is het getal van 15 cm een indicatie voor de kwaliteit van de bestaande referentiesystemen.
  De GPS-basislijnen van de NEREF-campagnes werden berekend met de Bernse GPSsoftware en met Trimble GPS-software. Met alle beschikbare basislijnen werd een geïntegreerde vereffening uitgevoerd met het Delftse vereffeningsprogramma SCAN3.
  2
  
  1. Inleiding
  
  1.1 EUREF89
  Met de voltooiing van de EUREF89-campagne (EUropean REference Frame 1989) werd
  een mijlpaal bereikt in de Europese vereffening. Voorgaande Europese vereffeningen,
  waarvan het ED50 (European Datum 1950) wel het bekendste en meest toegepaste is,
  waren het resultaat van berekeningen met de waarnemingen van de nationale driehoeksnetten. De resultaten in Nederland waren dan ook niet van een hogere orde dan
  het bestaande eerste-ordedriehoeksnet en beperkt tot de twee dimensies van de ligging.
   Voor de hoogtecomponent zijn in het kader van UELN (United European Levelling
  Network) eveneens Europese vereffeningen uitgevoerd, maar deze zijn van weinig praktische betekenis gebleken. EUREF89 daarentegen is gebaseerd op consistente GPSmeetcampagnes, aangesloten aan SLR- (Satellite Laser Ranging) en VLBI-stations (Very
  Long Baseline Interferometry), welke resultaten later overigens nog verbeterd zijn. De
  resultaten zijn in het algemeen van een betere kwaliteit dan de nationale driehoeksnetten en tevens in drie dimensies: ligging en (ellipsoïdische) hoogte. In Nederland
  maken de vier punten Kootwijk, Westerbork, Huisduinen en Delft deel uit van het
  EUREF-netwerk. Het stelsel van de EUREF-campagne wordt aangeduid als ETRS89
  (EUropean Terrestrial Reference System 1989). ETRS89 was gelijk aan ITRF89 (International Terrestrial Reference System 1989) ten tijde van de EUREF89-meetcampagne.
  Sindsdien beweegt ETRS89 mee met de Europese aardschol. Voor alle landmeetkundige
  toepassingen waarbij met coördinaatverschillen over afstanden groter dan 100 km wordt
  gewerkt, kan ETRS89 gelijk gesteld worden aan WGS84 (World Geodetic System 1984),
  het coördinatensysteem van het GPS.
   1.2 Drie NEREF-campagnes
  In 1990 werd de eerste NEREF-campagne gemeten. Onder de naam NEREF/MAREO
  werd een netwerk gemeten waarin de elf belangrijkste peilmeetstations waren opgenomen. Als vervolg hierop werden in de periode van 9 tot en met 19 april 1991 GPSmetingen uitgevoerd voor de NEREF91-campagne. In dezelfde periode werden in Duitsland en in België GPS-metingen voor o.a. de verdichting van het Duitse referentiestelsel
  (onder de naam DREF) uitgevoerd. Tevens werd wederom op een aantal peilmeetstations langs de Noordzeekust gemeten. Inclusief de vier Nederlandse EUREF-punten werden in totaal 13 NEREF-punten bezocht. De NEREF94-campagne tenslotte werd uitgevoerd voor het verbeteren van de resultaten van de campagnes uit 1990 en 1991. Ook
  werd een solide basis gelegd voor toekomstige activiteiten, zoals het GPS-kernnet en het
  verschaffen van gegevens voor het promotieonderzoek van De Min (zie ook Min, 1996),
  dat leidde tot een nieuwe geoïde voor Nederland.
  De praktische uitvoering van de metingen en berekeningen voor de NEREF-campagnes
  werd gedaan door de Meetkundige Dienst van de Rijkswaterstaat, het Kadaster (Rijksdriehoeksmeting) en de Faculteit der Geodesie van de TU Delft. De Rijksdriehoeksmeting, onderdeel van de Dienst voor het kadaster en de openbare registers te Apeldoorn, heeft de zorg voor het horizontale referentienetwerk. De Meetkundige Dienst,
  3
  
  één van de technisch-wetenschappelijke diensten van de Rijkswaterstaat, is belast met
  de zorg voor het verticale referentienetwerk.
   1.3 Subcommissie NEREF
  De Subcommissie NEREF van de Nederlandse Commissie voor Geodesie (NCG) heeft
  tot taak een gemeenschappelijke strategie voor onderzoek en ontwikkeling met betrekking tot geodetische referentiestelsels in Nederland te ontwikkelen. De naam van deze
  subcommissie is inmiddels gewijzigd in Subcommissie Geometrische Infrastructuur. De
  werkzaamheden op het terrein van referentiestelsels zijn in Nederland over meerdere
  diensten verdeeld volgens de traditionele benadering van de geodesie waarbij een onderscheid wordt gemaakt tussen horizontale, verticale en zwaartekrachtnetwerken. De
  Subcommissie NEREF stelt zich tot doel om te komen tot een meer integrale en gecoördineerde aanpak voor de Nederlandse referentiestelsels. De activiteiten in het kader van
  de NEREF- en de NEREF/MAREO-campagnes werden dan ook uitgevoerd onder auspiciën van de Subcommissie NEREF.
  1.4 Doel van dit rapport
  Het doel van dit rapport is om de doelstellingen, metingen en resultaten van de verschillende campagnes vast te leggen en beschikbaar te maken. Niet al het relevante materiaal is in dit rapport opgenomen. De puntdossiers, die gedetailleerde informatie
  bevatten over alle betrokken punten en alle data, opgeslagen op CD-ROM, zijn bij de
  Nederlandse Commissie voor Geodesie in Delft gearchiveerd.
  4
  
  2. Overzicht EUREF-, NEREF- en NEREF/MAREOpunten
  
  2.1 Ligging van de NEREF-punten
  
  Pilsum
  Schiermonnikoog
  
  Eemshaven
  
  Terschelling
  Delfzijl
  
  Harlingen
  
  Westerbork
  
  Huisduinen
  
  Lathen
  
  Oudemirdumerklif
  Petten
  
  Lemelerberg
  IJmuiden
  
  Bentheim
  
  Kootwijk
  Scheveningen
  
  Delft
  Hoek van Holland
  
  Fuerstenberg
  Roompot-Buiten
  
  Vlissingen
  
  Oostende
  
  Lage Mierde
  
  Clinge
  
  Gangelt
  
  Eijsden
  Brussel
  
  Weisserstein
  
  EUREF
  
  NEREF
  
  NEREF-MAREO.
  Figuur 1. Ligging van de NEREF-punten.
  5
  
  2.2 Coderingen van de NEREF-punten
  Excentriciteiten zijn bekend in XYZ (geocentrisch) of H (lokaal NAP-hoogteverschil).
   Station
  Pilsum (D)
  Lathen (D)
  Bentheim (D)
  Fürstenberg (D)
  Gangelt (D)
  Weisserstein (D)
  Oostende (B)
  Onsala
  
  EUREF
  29
  
  92
  37
  44
  
  coderingen
  NEREF
  12
  15
  17
  24
  27
  32
  210
  
  omschrijving
  
  999301
  
  Wettzell
  Brussel
  Westerbork
  
  45
  41
  
  11
  
  179811
  
  Kootwijk
  
  42
  
  19
  
  339334
  
  Huisduinen
  Delft
  Schiermonnikoog
  Terschelling
  
  40
  43
  
  203
  207
  201
  202
  
  99803
  370351
  20308
  59306
  
  Oudemirdumerklif
  Lemelerberg
  IJmuiden
  
  204
  205
  206
  
  150203
  289101
  240318
  
  Roompot-Buiten
  
  208
  
  429304
  
  Lage Mierde
  Clinge
  
  209
  211
  
  500324
  559311
  
  Eijsden
  Delfzijl
  
  213
  301
  
  610324
  
  Eemshaven
  
  302
  
  Petten
  
  303
  
  Scheveningen
  Hoek van Holland
  
  304
  305
  
  Vlissingen
  Harlingen
  
  306
  
  Tabel 1. Coderingen van de NEREF-punten.
   6
  
  excentriciteit
  
  RD
  EUREF GPS-punt
  EUREF89 GPS-punt
  DREF GPS-punt
  DREF GPS-punt
  EUREF GPS-punt
  DREF GPS-punt
  EUREF GPS-punt
  EUREF GPS-punt
  10402M004 ONSA
  10402S002 7213
  14201S004 8834
  14201M009 WETT
  13101M004 BRUS
  EUREF GPS-punt
  EUREF GPS-punt
  NEREF94 GPS-punt
  EUREF89 GPS-punt
  EUREF GPS-punt
  13504M003 KOSG
  13504M002 8833
  EUREF GPS-punt
  EUREF GPS-punt
  NEREF GPS-punt
  MAREO GPS-spijker
  NEREF GPS-punt
  NEREF GPS-punt
  NEREF GPS-punt
  MAREO GPS-spijker
  NEREF GPS-punt
  MAREO GPS-spijker
  NEREF GPS-punt
  NEREF GPS-punt
  NEREF GPS-punt
  hersteld 930804
  NEREF GPS-punt
  MAREO GPS-spijker
  gezakt?
  MAREO GPS-spijker
  NEREF94 GPS-punt
  OM NAP
  dop niet verwijderd
  MAREO GPS-spijker
  MAREO GPS-spijker
  NEREF94 GPS-punt
  MAREO GPS-spijker
  MAREO GPS-spijker
  
  XYZ
  
  XYZ
  XYZ
  XYZ
  XYZ
  XYZ
  XYZ
  XYZ
  
  H
  
  XYZ
  H
  XYZ
  H
  
  H
  
  2.3 Stationsbezettingen in de Europese campagnes
  Station
  
  omschrijving
  
  Pilsum (D)
  
  EUREF GPS-punt
  EUREF89 GPS-punt
  DREF GPS-punt
  DREF GPS-punt
  EUREF GPS-punt
  DREF GPS-punt
  EUREF GPS-punt
  idem
  EUREF GPS-punt
  10402M004 ONSA
  10402S002 7213
  14201S004 8834
  14201M009 WETT
  13101M004 BRUS
  EUREF GPS-punt
  EUREF GPS-punt
  NEREF94 GPS-punt
  EUREF89 GPS-punt
  EUREF GPS-punt
  13504M003 KOSG
  13504M002 8833
  EUREF GPS-punt
  EUREF GPS-punt
  NEREF GPS-punt
  MAREO GPS-spijker
  NEREF GPS-punt
  NEREF GPS-punt
  NEREF GPS-punt
  MAREO GPS-spijker
  NEREF GPS-punt
  MAREO GPS-spijker
  NEREF GPS-punt
  NEREF GPS-punt
  NEREF GPS-punt
  hersteld 930804
  NEREF GPS-punt
  MAREO GPS-spijker
  gezakt?
  MAREO GPS-spijker
  NEREF94 GPS-punt
  OM NAP
  dop niet verwijderd
  MAREO GPS-spijker
  MAREO GPS-spijker
  NEREF94 GPS-punt
  MAREO GPS-spijker
  MAREO GPS-spijker
  
  Lathen (D)
  Bentheim (D)
  Fürstenberg (D)
  Gangelt (D)
  Weisserstein (D)
  Oostende (B)
  Onsala
  Wettzell
  Brussel
  Westerbork
  Kootwijk
  
  Huisduinen
  Delft
  Schiermonnikoog
  Terschelling
  Oudemirdumerklif
  Lemelerberg
  IJmuiden
  Roompot-Buiten
  Lage Mierde
  Clinge
  Eijsden
  Delfzijl
  Eemshaven
  Petten
  Scheveningen
  Hoek van Holland
  Vlissingen
  Harlingen
  
  excentriciteit
  XYZ
  XYZ
  
  EUREFD/NL93
  o
  
  EUREF89
  
  ITRF94
  
  o
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  o
  
  XYZ
  XYZ
  XYZ
  XYZ
  XYZ
  XYZ
  XYZ
  XYZ
  XYZ
  XYZ
  XYZ
  XYZ
  
  o
  o
  o
  o
  o
  o
  
  o
  o
  o
  o
  
  o
  o
  o
  
  o
  o
  
  H
  H
  XYZ
  XYZ
  H
  H
  XYZ
  XYZ
  
  Tabel 2. Stationsbezettingen in de Europese campagnes.
   7
  
  2.4 Puntdossiers
  Bij de Nederlandse Commissie voor Geodesie bevinden zich puntdossiers met daarin
  beeld- en ander materiaal betreffende de NEREF-punten. Bij de Meetkundige Dienst van
  de Rijkswaterstaat in Delft en het Kadaster in Apeldoorn bevinden zich kopieën van
  deze dossiers. Zie bijlage 1 voor de inhoud van deze dossiers.
  8
  
  3. De NEREF/MAREO90-campagne
  
  3.1 Doelstellingen
  De meting van de hoogte van de peilmeetstations langs de Nederlandse kust met behulp
  van GPS gebeurt in het kader van een onderzoek naar zeespiegelvariatie. Om Nederland ook in de toekomst in voldoende mate droog te kunnen houden is een goede kennis van de te verwachten zeespiegelvariatie nodig en van de mechanismen die voor
  deze (relatieve) rijzing verantwoordelijk zijn. Eén van deze mechanismen is de bodemdaling die, zoals de analyses van waterpassingen aantonen, langs een groot deel van de
  Nederlandse kust blijkt plaats te hebben. Deze bodemdaling beïnvloedt uiteraard ook
  de registraties van peilmeetstations, hetgeen de juiste interpretatie van deze registraties
  bemoeilijkt. Een goede kennis van de bodemdaling is dus gewenst. Alleen herhaalde
  metingen kunnen de hiervoor benodigde informatie leveren. Aangezien waterpassen
  voor dit doel een tijdrovende en dus dure methode is, is het idee ontstaan om enkele
  belangrijke peilmeetstations regelmatig met GPS te meten. De geometrische (ellipsoïdische) hoogten die dit oplevert kunnen weliswaar niet direct vergeleken worden met
  de resultaten van eerdere waterpassingen, maar een vergelijking van opeenvolgende
  metingen zullen relatieve veranderingen aantonen. Belangrijk daarbij is ook de inpassing van de Nederlandse gegevens in Europees verband, met name wat betreft België en
  Duitsland.
   3.2 Metingen
  Het ontwerp van het NEREF/MAREO90-netwerk is beperkt van omvang. Alleen de elf
  belangrijkste peilmeetstations zijn opgenomen: Delfzijl, Eemshaven, Terschelling, Harlingen, Den Helder, Petten, IJmuiden, Scheveningen, Hoek van Holland, Roompot-Buiten en Vlissingen. Bij het peilmeetstation Den Helder werd geen aparte GPS-opstelling
  gemaakt door de korte afstand naar het EUREF-punt Huisduinen. Het peilmeetstation
  werd met een waterpassing met Huisduinen verbonden. Vlakbij het EUREF-punt Oostende staat een (Belgisch) peilmeetstation.
  Het netwerk met peilmeetstations werd aangesloten aan EUREF-punten; in Nederland
  Delft, Kootwijk, Westerbork en Huisduinen, in België Oostende en in Duitsland Pilsum.
  De campagne werd opgesplitst in vier elkaar gedeeltelijk overlappende deelcampagnes,
  van respectievelijk 3, 3, 2 en 3 dagen meten, waarin elk station (met uitzondering van
  Terschelling) minimaal drie dagen bezet is geweest, zie onderstaande tabel 3.
  De metingen werden uitgevoerd van 17 tot en met 27 juli 1990, respectievelijk dag 198
  tot en met 208.
   Er werd gebruik gemaakt van acht Trimble tweefrequentie-GPS-ontvangers. De ontvangers werden beschikbaar gesteld door de volgende instanties:
  TU Delft
  2 stuks 4000SST
  Rijksdriehoeksmeting 2 stuks 4000SLD
  
  9
  
  Station
  
  omschrijving
  
  Pilsum (D)
  
  EUREF GPS-punt
  EUREF89 GPS-punt
  DREF GPS-punt
  DREF GPS-punt
  EUREF GPS-punt
  DREF GPS-punt
  EUREF GPS-punt
  idem
  EUREF GPS-punt
  10402M004 ONSA
  10402S002 7213
  14201S004 8834
  14201M009 WETT
  13101M004 BRUS
  EUREF GPS-punt
  EUREF GPS-punt
  NEREF94 GPS-punt
  EUREF89 GPS-punt
  EUREF GPS-punt
  13504M003 KOSG
  13504M002 8833
  EUREF GPS-punt
  EUREF GPS-punt
  NEREF GPS-punt
  MAREO GPS-spijker
  NEREF GPS-punt
  NEREF GPS-punt
  NEREF GPS-punt
  MAREO GPS-spijker
  NEREF GPS-punt
  MAREO GPS-spijker
  NEREF GPS-punt
  NEREF GPS-punt
  NEREF GPS-punt
  hersteld 930804
  NEREF GPS-punt
  MAREO GPS-spijker
  gezakt?
  MAREO GPS-spijker
  NEREF94 GPS-punt
  OM NAP
  dop niet verwijderd
  MAREO GPS-spijker
  MAREO GPS-spijker
  NEREF94 GPS-punt
  MAREO GPS-spijker
  MAREO GPS-spijker
  
  Lathen (D)
  Bentheim (D)
  Fürstenberg (D)
  Gangelt (D)
  Weisserstein (D)
  Oostende (B)
  Onsala
  Wettzell
  Brussel
  Westerbork
  Kootwijk
  
  Huisduinen
  Delft
  Schiermonnikoog
  Terschelling
  Oudemirdumerklif
  Lemelerberg
  IJmuiden
  Roompot-Buiten
  Lage Mierde
  Clinge
  Eijsden
  Delfzijl
  Eemshaven
  Petten
  Scheveningen
  Hoek van Holland
  Vlissingen
  Harlingen
  
  dag dag dag dag dag dag dag dag dag dag dag
  198 199 200 201 202 203 204 205 206 207 208
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  o
  
  o
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  o
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  o
  
  o
  
  Tabel 3. Stationsbezettingen in de NEREF/MAREO90-campagne.
  Meetkundige Dienst
  LVA Niedersaksen
  
  3 stuks 4000SST (gehuurd van Osiris Seaways)
  1 stuks 4000SST (dag 199 en 200 op Pilsum).
   Op de stations Delft, Kootwijk, Westerbork en Huisduinen kon onbemand worden gemeten. Voor de bezetting van de permanente stations Kootwijk en Westerbork werden
  SST-ontvangers ingezet wegens hun grotere aantal kanalen (acht) dan de vijfkanaals
  10
  
  SLD-ontvangers. Ten tijde van de campagne was de satellietconfiguratie zodanig, dat
  maximaal 8 satellieten tegelijkertijd boven 15° elevatie konden worden waargenomen.
  Dit betekende dat voor de SLD een selectie gemaakt moest worden uit het aanbod van
  satellieten.
  Op 17 juli, de eerste dag van de metingen, was een continu meetvenster, met tenminste
  vier satellieten, van 04.00 tot 11.10 uur UTC beschikbaar. Deze periode werd geheel
  benut voor het uitvoeren van de metingen. Door de omlooptijd van de satellieten van
  precies 12 uur, gevoegd bij de draaiing van de aarde om de zon, verschuift de satellietconfiguratie, en dus ook dit meetvenster, elke dag vier minuten in de tijd terug.
  Bij de peilmeetstations werden op korte afstand tijdelijke verzekeringen aangebracht in
  de vorm van meetspijkers in een stabiele ondergrond. De GPS-antenne werd opgesteld
  boven deze tijdelijke verzekering. De verkenningseisen voor de verzekeringen waren
  slechts tweeërlei, (1) zo weinig mogelijk obstakels boven 15° elevatie en (2) een goede
  bereikbaarheid per auto.
  In 1990 was er nog weinig aandacht voor het gevaar van multipath. Gezien de lange
  meetduur waardoor dit effect bij de basislijnberekening grotendeels geëlimineerd wordt,
  was daar ook weinig aanleiding toe.
  De hoogte van de tijdelijke verzekeringen werd voor en na de meting door waterpassen
  bepaald uit de NAP-bout in het peilmeetstation.
   3.3 Antennekalibraties
  Bij het gebruik van twee typen ontvangers, in dit geval Trimble 4000SLD en 4000SST
  (verder aangeduid met SLD en SST), moet rekening gehouden worden met verschillen in
  antennekarakteristieken, in het bijzonder de hoogte van het fasecentrum. Om het verschil in fasecentrum tussen SLD- en SST-antennes vast te stellen, werden met de ontvangers van de Rijksdriehoeksmeting kalibratiemetingen uitgevoerd tussen twee opstellingen op het dak van Kadastergebouw met een afstand van 5 meter (zie Buren, 1991).
  Deze basislijn werd in verschillende configuraties in totaal 21 maal gemeten. Als referentie werd de SST-antenne met serienummer 386 genomen. Uit eerdere kalibraties was
  reeds komen vast te staan dat de verschillen tussen antennes van hetzelfde type, maar
  met verschillende serienummers, te klein zijn om met satellietmetingen significant te
  kunnen worden aangetoond. Ten opzichte van de SST-antenne 386 werden de volgende
  excentriciteiten (offsets) gemeten voor de SLD-antennes:
  Serienummer
  0059
  0059
  0174
  0174
  gemiddeld
  
  frequentie
  L1
  L2
  L1
  L2
  
  offset Oost
  0,0002
  -0,0002
  0,0014
  0,0006
  0,0005
  
  offset Noord
  -0,0008
  -0,0016
  -0,0004
  -0,0011
  -0,0010
  
  offset omhoog
  -0,0041
  -0,0057
  -0,0042
  -0,0056
  -0,0049
  
  Tabel 4. Fasecentrum offsets van Trimble 4000SLD-antennes ten opzichte van de 4000SST-antenne met serienummer 386, bepaald uit korte basislijnen.
   Op grond van deze metingen werd voor de SLD-antennes de horizontale offset op nul
  gesteld en een verticale offset in rekening gebracht van -5 mm. Dit betekent dat de antennehoogten, gemeten tot de onderkant van de zogenaamde grondplaat van de 400011
  
  SLD-antenne (de grote metalen plaat die ongewenste reflecties, vooral vanaf de grond,
  tegenhoudt) met 5 mm verminderd moeten worden. Vaak werd deze correctie pas tijdens de netvereffening geëffectueerd. In de kop van het invoerbestand staat dan: “De
  antennehoogten van de SLD-antennes zijn met -5 mm gecorrigeerd.”
  Voor en na de metingen in het terrein werden ook nog kalibratiemetingen uitgevoerd
  over basislijnen van enkele tientallen meters. Deze metingen hebben echter niet geleid
  tot het bepalen van antenne-offsets. Het uitvoeren van deze metingen had ook ten doel
  om alle ingezette apparatuur en de procedures, b.v. voor de antennehoogtemeting, te
  testen.
  In latere NEREF-campagnes werden geen kalibratiemetingen meer uitgevoerd. Voor antennes van een gelijk type werd aangenomen dat de verschillen niet significant zijn. Bij
  langdurige metingen, zoals in deze campagnes, zullen eventueel aanwezige toevallige
  kleine individuele verschillen in de ligging van fasecentra bovendien uitmiddelen. Voor
  antennes van verschillend type werden de internationaal geaccepteerde fasecentraverschillen gebruikt (zie ook Antenna dimensions).
  3.4 Resultaten
  Enkele basislijnen zijn in eerste instantie berekend met de Trimblesoftware TRIMVEC.
  Later zijn alle basislijnen bovendien berekend met OSCAR-software (basislijnberekeningspakket van de firma OSIRIS). Met OSCAR zijn uitsluitend z.g. triple-difference-oplossingen berekend. Triple-difference-oplossingen zijn minder precies dan de meer gebruikelijke double-difference-oplossingen, maar voor lange basislijnen (stand van zaken
  1990) iets robuuster.
   Een onafhankelijke set van door OSIRIS berekende basislijnen is gebruikt om met het 3D-netvereffeningsprogramma HANNA een voorlopige berekening van het netwerk te
  maken. De basislijnen zijn als vrij net vereffend met Kootwijk als basispunt. Als kansmodel is voor alle basislijnen een vaste standaardafwijking per basislijncomponent van
  2,5 cm genomen. De F-toets werd bij deze berekening nog net verworpen.
  De bij deze berekeningen behorende kwaliteit was uiteraard onvoldoende. In 1993 zijn
  daarom alle gegevens van deze campagne (nogmaals) doorgerekend, maar nu met een
  door de TU Delft bewerkte versie van de Bernse software (versie 3.2-D). Hierbij is ook
  gebruik gemaakt van de baanverbeteringsmodule van genoemde software (Mulder,
  1993).
  De eindresultaten van deze berekening waren eigenlijk beter dan op grond van de eerste HANNA-vereffening werd verwacht. Uiteindelijk is de berekening (zie ook Molendijk, 1992) als eindoplossing van de NEREF/MAREO90-campagne geaccepteerd.
  De precisie van de resultaten van de eerste MAREO-campagne is niet voldoende geweest om op korte termijn uitspraken te kunnen doen over een eventuele zeespiegelvariatie. Wel kan de campagne gezien worden als een nuttige oefening om met vervolgcampagnes een steeds nauwkeuriger resultaat te behalen.
  12
  
  4. De NEREF91-campagne
  
  4.1. Doelstellingen
  De belangrijkste redenen voor het uitvoeren van de NEREF91-GPS-campagne waren:
  − Een eerste verdichting van EUREF, zodat makkelijker aangesloten kan worden aan
  punten met bekende EUREF-coördinaten. De afstanden tussen de vier EUREF-punten
  in Nederland werd grofweg gehalveerd.
  − Bepaling van transformatieparameters tussen RD/NAP en WGS84 (ETRS89).
  − Monitoren van peilmeetstations langs de Nederlandse kust. Als vervolg op de
  NEREF/MAREO90-GPS-campagne.
  4.2 Metingen
  Bij de verkenning van de NEREF-punten werden de volgende criteria gehanteerd:
  1. De Nederlandse EUREF-punten en de aansluitende EUREF-punten in Duitsland en
  België moesten onderdeel uitmaken van het net.
  2. Onderlinge afstanden van rond de 60 km. Voor deze eerste verdichting werden de
  afstanden tussen de EUREF-punten grofweg gehalveerd.
   3. Blijvend vrij zicht boven tenminste 15° elevatie. Hierbij werd ook rekening gehouden met de groei van bomen en de waarschijnlijkheid van nieuwe bebouwing.
  4. Goede aansluiting aan het RD, liefst aan eerste-ordepunten.
  5. Goede aansluiting aan het NAP, liefst aan ondergrondse merken.
  6. Goede verzekeringsmogelijkheden, bij voorkeur bronzen bouten in bouwwerken of
  anders RD-stenen. Bij gebruik van een RD-steen als GPS-opstelpunt moet er een stabiele hoogtevastlegging in de nabijheid zijn.
  In week 15 en 16, van 9 tot en met 19 april 1991, werd het NEREF91-netwerk gemeten.
  In deze periode werd in Duitsland de DREF-campagne gemeten (ook wel aangeduid als
  het GPS-Grundnetz), een met NEREF vergelijkbaar netwerk met 109 punten. Door een
  afgestemde planning van de Nederlandse metingen werden verbindingen verkregen met
  in Duitsland gelegen punten door bij de berekening gebruik te maken van de Duitse
  waarnemingen. Bovendien werden in het Belgische Uccle GPS-metingen uitgevoerd.
  Door deze overlappingen is een aansluiting aan de buurlanden mogelijk. Door de Meetkundige Dienst werden tegelijkertijd metingen uitgevoerd op een aantal peilmeetstations langs de Noordzeekust als een vervolgmeting op de NEREF/MAREO90-campagne.
  Nederland zorgde voor de bezetting van de 13 NEREF-punten in Nederland en het
  EUREF-punt Oostende. De metingen werden uitgevoerd met zes ontvangers, tweefrequentie-ontvangers van het merk Trimble:
  3 Trimble 4000SST-ontvangers (2 exemplaren van de TU Delft, alsmede 1 exemplaar
  door de Meetkundige Dienst gehuurd);
  2 Trimble 4000SST-IIP (Rijksdriehoeksmeting);
  1 Trimble 4000SLD (Rijksdriehoeksmeting).
   13
  
  Station
  
  omschrijving
  
  Pilsum (D)
  
  EUREF GPS-punt
  EUREF89 GPS-punt
  DREF GPS-punt
  DREF GPS-punt
  EUREF GPS-punt
  DREF GPS-punt
  EUREF GPS-punt
  idem
  EUREF GPS-punt
  10402M004 ONSA
  10402S002 7213
  14201S004 8834
  14201M009 WETT
  13101M004 BRUS
  EUREF GPS-punt
  EUREF GPS-punt
  NEREF94 GPS-punt
  EUREF89 GPS-punt
  EUREF GPS-punt
  13504M003 KOSG
  13504M002 8833
  EUREF GPS-punt
  EUREF GPS-punt
  NEREF GPS-punt
  MAREO GPS-spijker
  NEREF GPS-punt
  NEREF GPS-punt
  NEREF GPS-punt
  MAREO GPS-spijker
  NEREF GPS-punt
  MAREO GPS-spijker
  NEREF GPS-punt
  NEREF GPS-punt
  NEREF GPS-punt
  hersteld 930804
  NEREF GPS-punt
  MAREO GPS-spijker
  gezakt?
  MAREO GPS-spijker
  NEREF94 GPS-punt
  OM NAP
  dop niet verwijderd
  MAREO GPS-spijker
  MAREO GPS-spijker
  NEREF94 GPS-punt
  MAREO GPS-spijker
  MAREO GPS-spijker
  
  Lathen (D)
  Bentheim (D)
  Fürstenberg (D)
  Gangelt (D)
  Weisserstein (D)
  Oostende (B)
  Onsala
  Wettzell
  Brussel
  Westerbork
  Kootwijk
  
  Huisduinen
  Delft
  Schiermonnikoog
  Terschelling
  Oudemirdumerklif
  Lemelerberg
  IJmuiden
  Roompot-Buiten
  Lage Mierde
  Clinge
  Eijsden
  Delfzijl
  Eemshaven
  Petten
  Scheveningen
  Hoek van Holland
  Vlissingen
  Harlingen
  
  dag
  99
  o
  
  dag
  100
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  o
  
  o
  
  dag
  101
  
  dag
  102
  
  dag
  103
  
  dag
  105
  
  dag
  106
  
  o
  o
  o
  
  o
  o
  o
  
  o
  
  o
  
  dag
  107
  
  dag
  108
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  o
  
  o
  o
  
  o
  o
  
  o
  o
  
  o
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  o
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  o
  
  o
  
  o
  
  dag
  109
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  o
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  o
  
  o
  
  Tabel 5. Stationsbezettingen in de NEREF91-campagne.
  De metingen werden uitgevoerd door medewerkers van de Rijksdriehoeksmeting, de
  Meetkundige Dienst en de TU Delft.
   De EUREF-punten Kootwijk en Westerbork werden gedurende de gehele campagne
  continu bezet. De overige 15 punten werden door mobiele ontvangers gedurende minimaal twee dagen bezet. Op 9 april waren de sessies van 07.20 tot 10.30 uur en van
  10.50 tot 14.20 uur UTC. Als minimale elevatie werd de gebruikelijke 15° aangehou14
  
  den. Op verzoek van de Duitse meetdienst werd op Westerbork en Kootwijk langer
  gemeten, n.l. 10 uur per dag, b.v. op 9 april van 04.30 tot 14.30 uur met een minimale
  elevatie van 10°.
  De eerste twee dagen werd de ontvangst op het Satellietstation Kootwijk ernstig gestoord. Dit werd voorlopig opgelost door niet het EUREF-punt, maar een stationspunt
  aan de zijkant van het gebouw als opstelpunt te kiezen. Toen de permanent opgestelde
  Rogue-ontvanger de stoorzender bleek te zijn, werd deze uitgeschakeld en konden in de
  loop van 11 april de metingen weer met de gebruikelijke kwaliteit op het EUREF-stationspunt worden hervat. Gedurende één sessie werd een satelliet, ten onrechte, van
  ontvangst uitgesloten.
  Tijdens de meetcampagne werd op een ander punt in Eemshaven opgesteld dan in de
  campagne van 1990. Het punt was ontoegankelijk door havenactiviteiten. De tweede
  dag werd op IJmuiden de opstelling bemoeilijkt doordat door overvloedige regenval de
  puntverzekering enkele dm onder water lag.
  Voor het overige verliepen alle metingen volgens plan.
  De hoogtebepaling werd door de Meetkundige Dienst uitgevoerd door waterpassing,
  uitgaande van ondergrondse merken van het NAP.
  4.3 Resultaten
  Allereerst werd een berekening uitgevoerd met alleen de door Nederland verzamelde
  data, wegens het nog niet beschikbaar zijn van de buitenlandse data.
   Met de TRIMVEC versie 91.023 basislijnprogrammatuur werden afzonderlijke, niet afhankelijke, basislijnen berekend. Bij de keuze van de basislijnen werd uitgegaan van de
  kortste verbindingslijnen en het construeren van zoveel mogelijk gesloten figuren. Als
  beste oplossing werden de triple-difference-oplossingen gekozen met de “ionosfeervrije” combinatie van L1 en L2.
  Voor het kansmodel werden als uitgangspunt de drie bij drie variantiematrices van de
  basislijnen uit TRIMVEC genomen. Gezien de onrealistisch kleine waarden voor de
  varianties werden deze matrices zodanig geschaald, dat de halve lange as van de standaardellips in het RD-vlak gelijk werd aan 1 p.p.m. van de basislijnlengte.
  Met de 85 “Nederlandse” basislijnen werd een eerstefasevereffening uitgevoerd met het
  netvereffeningsprogramma HANNA, gebaseerd op SCAN-II. In eerste instantie werd één
  basislijn verworpen. Na verwijdering van deze basislijn waren de resultaten als volgt:
  Aantal punten
  Aantal waarnemingen totaal
  GPS basislijncomponenten
  Coördinatenverschillen tussen stationspunten in Kootwijk
  Aantal vrijheidsgraden
  F-toets (kritiek waarde 1,000)
  Geen overschrijdingen van de w-toets
  Grootste correctie aan de waarnemingen
  
  15
  255
  3 x 84 =252
  3
  213
  0,676
  0,301 m
  
  Tabel 6. Resultaten NEREF91.
  15
  
  De resultaten van deze berekening zijn gebruikt voor een berekening van de transformatieparameters tussen RD en WGS84, zie hoofdstuk 7, en zijn later nog gecontroleerd
  door berekening met SCAN3.
  De NEREF91-campagne kan een succes genoemd worden wat het bepalen van transformatieparameters tussen RD/NAP en ETRS89 betreft. Deze transformatieparameters
  worden sindsdien algemeen gebruikt. De doelstelling van het met GPS monitoren van
  de peilmeetstations werd ook met deze campagne nog niet bereikt. Gezien het kleine
  tijdverschil met de campagne in 1990 en het gebruik van triple-difference-oplossingen is
  dat niet verwonderlijk.
   16
  
  5. De NEREF94-campagne
  
  5.1 Doelstellingen
  De overwegingen om nog een NEREF-campagne uit te voeren waren:
  − Het verbeteren van de resultaten van de campagnes uit 1990 en 1991 tot een solide
  basis voor toekomstige activiteiten, zoals het (aansluiten van het) GPS-kernnet.
  − Verschaffen van aanvullende gegevens voor de berekening van een nieuwe geoïde
  voor Nederland (promotie onderzoek De Min, zie Min, 1996).
  − De behoefte voor het opbouwen van een meetreeks bij de MAREO-stations voor het
  detecteren van (bodem)beweging bij peilmeetstations.
  Wat tevens meespeelde was de met de huidige GPS-metingen te behalen verbetering in
  de precisie van de hoogtecomponent (m.n. voor de laatste twee doelen) door gebruik te
  maken van nieuwe GPS-hard- en -software, precieze satellietbaangegevens (IGS, International GPS Geodynamics Service) en verbeterde EUREF-coördinaten.
  De gebruikte punten waren in hoofdzaak de eerder gebruikte NEREF- en MAREO-punten, aangevuld met Duitse en Belgische EUREF-punten. Uiteindelijk werden geen extra
  tussenpunten bepaald, wat voor het doel van de geoïdebepaling wel was overwogen.
  Het GPS-kernnet moet uiteindelijk een verdichting gaan vormen van NEREF en daarmee
  van de Europese vereffening. GPS-kernnetpunten zijn in eerste instantie bedoeld om
  met GPS op eenvoudige wijze aan de bestaande referentiestelsels RD en NAP te kunnen
  aansluiten. Deze punten zijn geschikt om er een GPS-antenne direct boven op te stellen, waarbij de ongestoorde ontvangst van satellietsignalen zoveel mogelijk gewaarborgd wordt. GPS-kernnetpunten worden in eerste instantie lokaal bepaald zodat een
  snelle realisatie daar waar nodig uitgevoerd kan worden. In 1996 moeten alle, ongeveer
  400, kernnetpunten geplaatst zijn. In 1997 zullen ook alle verbindingen tussen kernnetpunten gemeten zijn, waarmee een buitengewoon sterk net zal zijn gevormd (zie Odijk,
  1994).
  5.2 Metingen
  Er werd gekozen voor een meetopzet als die van een meting met permanente stations.
   De vier Nederlandse EUREF-stations, Huisduinen, Westerbork, Delft en Kootwijk werden continu bezet. Het kiezen van een dergelijke meetopzet werd ingegeven door het
  idee dat toekomstige meetcampagnes altijd gesteund zullen worden door de data van
  permanent opererende stations.
  De NEREF94-campagne heeft plaatsgevonden in de week van 24 oktober tot en met 28
  oktober 1994 en is uitgevoerd door de Meetkundige Dienst van de Rijkswaterstaat, de
  Rijksdriehoeksmeting van het Kadaster en de Faculteit der Geodesie van de TU Delft.
  Tijdens de NEREF94-campagne zijn de EUREF-stations bezet door twee Turbo Rogues
  (Kootwijk en Delft) en twee Trimble 4000SSE GPS-ontvangers van de TU Delft (Westerbork en Huisduinen). De NEREF-stations zijn bezet door acht Trimble 4000SSE-GPSontvangers van de Rijksdriehoeksmeting met personeel van de Rijksdriehoeksmeting en
  17
  
  de Meetkundige Dienst. De operatoren van de Meetkundige Dienst werden bij de Rijksdriehoeksmeting geïnstrueerd voor het bedienen van de Trimble-ontvangers.
   Station
  
  omschrijving
  
  Pilsum (D)
  
  EUREF GPS-punt
  EUREF89 GPS-punt
  DREF GPS-punt
  DREF GPS-punt
  EUREF GPS-punt
  DREF GPS-punt
  EUREF GPS-punt
  idem
  EUREF GPS-punt
  10402M004 ONSA
  10402S002 7213
  14201S004 8834
  14201M009 WETT
  13101M004 BRUS
  EUREF GPS-punt
  EUREF GPS-punt
  NEREF94 GPS-punt
  EUREF89 GPS-punt
  EUREF GPS-punt
  13504M003 KOSG
  13504M002 8833
  EUREF GPS-punt
  EUREF GPS-punt
  NEREF GPS-punt
  MAREO GPS-spijker
  NEREF GPS-punt
  NEREF GPS-punt
  NEREF GPS-punt
  MAREO GPS-spijker
  NEREF GPS-punt
  MAREO GPS-spijker
  NEREF GPS-punt
  NEREF GPS-punt
  NEREF GPS-punt
  hersteld 930804
  NEREF GPS-punt
  MAREO GPS-spijker
  gezakt?
  MAREO GPS-spijker
  NEREF94 GPS-punt
  OM NAP
  dop niet verwijderd
  MAREO GPS-spijker
  MAREO GPS-spijker
  NEREF94 GPS-punt
  MAREO GPS-spijker
  MAREO GPS-spijker
  
  Lathen (D)
  Bentheim (D)
  Fürstenberg (D)
  Gangelt (D)
  Weisserstein (D)
  Oostende (B)
  Onsala
  Wettzell
  Brussel
  Westerbork
  Kootwijk
  
  Huisduinen
  Delft
  Schiermonnikoog
  Terschelling
  Oudemirdumerklif
  Lemelerberg
  IJmuiden
  Roompot-Buiten
  Lage Mierde
  Clinge
  Eijsden
  Delfzijl
  Eemshaven
  Petten
  Scheveningen
  Hoek van Holland
  Vlissingen
  Harlingen
  
  dag
  297
  
  dag
  298
  
  dag
  299
  
  dag
  300
  
  dag
  301
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  o
  
  o
  o
  
  o
  o
  o
  
  o
  o
  o
  
  o
  o
  
  o
  
  o
  o
  o
  
  o
  o
  o
  o
  
  o
  
  o
  o
  
  o
  
  o
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  
  o
  o
  
  o
  o
  
  o
  o
  o
  
  o
  
  Tabel 7. Stationsbezettingen in de NEREF94-campagne.
  18
  
  o
  o
  
  In tabel 7 is aangegeven welke stations wanneer bezet zijn geweest. Hoewel dit niet uit
  de tabel blijkt, is het belangrijk om te vermelden dat de start- en stoptijden (van zowel
  ochtend- en middagsessies) op simultaan gemeten stations niet precies samenvallen.
  Lees: op het ene station is dus begonnen met waarnemen om 9.00 uur terwijl op een
  ander station pas om 9.30 uur is begonnen.
   Op de EUREF-stations is steeds 24 uur continu waargenomen, de overige sessies hebben
  een lengte van ongeveer drie uur. De metingen werden uitgevoerd in week 43 van
  maandag 24 oktober 1994 (dag 297) tot en met vrijdag 28 oktober (dag 301).
  Met behulp van de bij de Bernse software geleverde pc-conversieprogramma’s zijn de
  files met ruwe GPS-data geconverteerd naar data in RINEX-formaat, (zie Molendijk,
  1996).
  De kenmerken van de GPS-metingen waren:
  − synchronisatietijd 30 s;
  − minimale elevatie 15°;
  − bestandsnamen punt/dag/sessie:
  EUREF-puntnummers
  011 - 019;
  NEREF-puntnummers
  201 - 213;
  MAREO-puntnummers
  301 - 306.
  Voor het meten van de antennehoogten van antennes die op een statief werden geplaatst werd de RD-procedure voor antennehoogtemeting aangehouden. Dit betekent
  kort samengevat dat de antennehoogte werd gemeten d.m.v. een centreerstaaf en een
  rolmaat vanaf het stationspunt (bout, spijker) loodrecht tot de onderkant van de antenneplaat (ground plate). Ter controle werd de meting met de rolmaat herhaald met de
  verschoven maatverdeling op de achterkant van de rolmaat en werd met de (Trimble)
  meetstok de schuine afstand tot de rand van de antenneplaat gemeten. Op de EUREFpunten werd alleen met een rolmaat vanaf de opstelplaat direct onder de antenne gemeten.
  5.3 Resultaten
  De basislijnverwerking is uitgevoerd met de Bernse software versie 3.5 van het Astronomisches Institut Universität Bern (AIUB). Aansluiting aan EUREF, toetsing en verwerping
  van basislijnen is uitgevoerd met de SCAN3-software van de TU Delft.
  Uitgangspunt vormden hierbij de vijf dagoplossingen (dag 297 tot en met dag 301),
  bestaande uit een set coördinaten met bijbehorende covariantiematrix. In deze individuele Bernse (dag)oplossingen zijn de coördinaten van het station Kootwijk vastgehouden.
   De uitgevoerde SCAN3-berekeningen zijn onder te verdelen in een tweetal stappen. In
  de eerste stap zijn de vijf dagoplossingen als vrij netwerk gecombineerd. In de tweede
  stap is informatie over de ETRS89-coördinaten van de IGS-stations Onsala, Wettzell,
  Kootwijk en Brussel toegevoegd. Herstmonceux is in de Bernse berekeningen al geschrapt.
  Bij beide stappen is gekeken naar onjuiste coördinaten (bijvoorbeeld door fouten in
  centrering of antennehoogte) en naar het bijstellen van het kansmodel van de sets coördinaten (door het aanpassen van de schaalfactor op de bijbehorende covariantiematrix).
  Het resultaat van deze berekeningen (zie ook Molendijk, 1996) is, zoals verwacht, beter
  dan dat van de voorgaande NEREF-campagnes.
  19
  
  6. Aansluiting aan RD en NAP
  
  6.1 Aansluiting aan RD
  6.1.1 Inleiding
  Voor de verkrijging van goede transformatieparameters tussen het RD-stelsel enerzijds
  en NEREF (EUREF) anderzijds, werden de NEREF-punten verbonden met omliggende
  eerste-orde-RD-punten. Deze verbindingen werden gerealiseerd met nauwkeurige GPSbasislijnen. Aangezien de eerste-ordepunten gemiddeld 40 km uit elkaar liggen moesten
  langere basislijnen gemeten worden dan de bij de RD gebruikelijke 2 à 5 km afstand tot
  het dichtstbijzijnde RD-punt.
  6.1.2 Onderzoek naar de benodigde meetduur
  Voorafgaand aan de uitvoering van de eigenlijke metingen voor het verbinden van de
  NEREF-punten met eerste-orde-RD-punten werd een onderzoek uitgevoerd naar de benodigde meetduur.
  Van 10 tot en met 14 mei 1993 (dag 130 tot en met 134) werden met Trimble 4000SSEontvangers GPS-metingen uitgevoerd op de Nederlandse EUREF-punten in het kader van
  de EUREF-D/NL93-campagne. De meetperioden bedroegen iets minder dan 24 uur, het
  interval 15 s. Uit deze campagne werden de meetbestanden van Kootwijk en Delft gekozen als basismateriaal voor het onderzoek. De afstand Kootwijk Delft bedraagt 100
  km. Dat is meer dan de langste afstand die in de eerste-orde-aansluiting zou voorkomen.
   Basislijnen werden berekend vanuit Kootwijk onder het vasthouden van de EUREF-coördinaten voor dit punt. De berekeningen werden uitgevoerd met GPSurvey versie 1.10.
  Met deze versie konden nog geen precieze baangegevens, uit externe bron, worden
  gebruikt. De GPS-satellietconstellatie bestond in mei 1993 uit 22 satellieten. De P-code
  kon nog, ongehinderd door Anti Spoofing (AS), ontvangen worden.
  De bestanden van dag 130 werden gebruikt voor een serie basislijnberekeningen van
  respectievelijk 1, 2, 3 en 4 uur om de noodzakelijke meettijd te bepalen. Om de aansluiting van NEREF aan de eerste-ordepunten zinvol te laten zijn en ook nog een uitspraak te
  kunnen doen over de kwaliteit van de aansluitingscoördinaten moesten de GPS-vectoren
  tenminste de relatieve nauwkeurigheid van de eerste-ordepunten evenaren. De nauwkeurigheid van het bestaande eerste-ordenet is geschat aan de hand van een hervereffening
  van blok I van dit net (zie ook Molnar, 1984). Hieruit blijkt dat de beste relatieve precisie
  tussen naast elkaar gelegen eerste-ordepunten niet beter is dan 4 à 5 cm. Deze nauwkeurigheid, maar dan wel over 100 km, werd met GPS-metingen bereikt in 3 à 4 uur.
  De verbinding van de NEREF-punten met de omliggende eerste-ordepunten werd als resultaat van dit onderzoek gemeten met Trimble 4000SSE-ontvangers met gebruikmaking
  van de P-code in sessies van drie uur met een registratie interval van 15 s. Om voldoende
  betrouwbaarheid te verkrijgen werd op elk punt tenminste tweemaal opgesteld met herhaling van de centrering van de antenne boven het te meten punt.
  20
  
  6.1.3 Metingen
  Een aantal NEREF-punten was in het verleden reeds met omliggende eerste-ordepunten
  verbonden, veelal met elektronische afstandsmeters. Voor de punten die nog niet op deze
  wijze waren ingemeten werden GPS-basislijnen gemeten volgens de in 6.1.2 genoemde
  specificaties. Nu volgt een overzicht van wijze waarop de verschillende NEREF-punten
  met het eerste-orde-RD-net werden verbonden.
   NEREFpuntnummer
  11
  19
  201
  202
  203
  204
  205
  206
  207
  
  RDpuntnummer
  179811
  339334
  020308
  059306
  099803
  150203
  289101
  240318
  370351
  
  208
  209
  210
  211
  212
  213
  
  429304
  500324
  559311
  610324
  
  Bijzonderheden verbinding met eerste-orde-RD-net
  
  RD-deelnet
  
  Was al aan eerste-ordenet verbonden met klassieke metingen
  Was al aan eerste-ordenet verbonden met klassieke metingen
  Verbinding met klassieke metingen
  Verbinding met klassieke metingen
  Was al een eerste-ordehoofdpunt
  Verbinding met GPS
  Was al een eerste-ordehoofdpunt
  Verbinding met GPS
  Was al aan eerste-ordenet verbonden met klassieke metingen
  De gepubliceerde coördinaten zijn niet het resultaat van de
  betreffende berekening. De correcties van respectievelijk 0,95
  cm in X en 2,05 cm in Y zijn in de gepubliceerde coördinaten
  niet toegepast
  Verbinding met GPS
  Verbinding met GPS
  Oostende, geen RD-punt, niet in RD bepaald
  Verbinding met GPS
  Uccle, geen RD-punt, niet in RD bepaald
  Verbinding met GPS
  
  870108
  850305
  931104
  931103
  940508
  940507
  820202
  
  940509
  940510
  940511
  940512
  
  Tabel 8. Aansluiting NEREF aan het eerste-orde-RD-net; met de term klassieke metingen
  worden hier richtings- en afstandsmeting bedoeld.
  6.1.4 Resultaten
  De resultaten, samengevat in de onderstaande tabel, geven aan dat de verschillen tussen
  de oorspronkelijke bepaling ten opzichte van de omliggende RD-punten en de aansluiting aan eerste-ordepunten slechts kleine verschillen vertonen. Alleen het x-verschil in
  Eijsden van -68 mm en het y-verschil in IJmuiden van -76 mm wijzen op enige spanning
  in het RD-net ter plaatse.
   Station
  Schiermonnikoog
  Terschelling
  Huisduinen
  Oudemirdumerklif
  Westerbork
  Lemelerberg
  IJmuiden
  Kootwijk
  Delft
  Roompot
  Lage Mierde
  Clinge
  Eijsden
  
  RD-codering
  020308 13 1991
  059306 11 1991
  099803 15 1991
  150203 11 1991
  179811 22 1991
  289101 14 1990
  240318 61 1991
  339334 24 1991
  370351 18 1989
  429304 11 1991
  500324 13 1991
  559311 12 1991
  610324 12 1991
  
  x
  -0,0002
  0,0015
  0,0
  -0,0278
  0,0
  0,0
  0,0027
  0,0
  0,0095
  -0,0029
  0,0304
  0,0208
  -0,0684
  
  y
  0,0001
  0,0017
  0,0
  0,0272
  0,0
  0,0
  -0,0758
  0,0
  -0,0205
  -0,0284
  -0,0028
  -0,0229
  -0,0173
  
  Tabel 9. Verschillen tussen de resultaten van de aansluiting aan eerste-orde-RD-punten
  en de oorspronkelijke lokale bepaling.
  21
  
  6.2 Aansluiting aan NAP
  Onderstaande tabel geeft de NEREF-punten weer waaraan de hoogte aan NAP-merken is
  gekoppeld. Voor de meeste punten is aangesloten op een zogenaamd Ondergronds
  Merk (OM), op enkele locaties is echter, gezien de aantoonbare stabiliteit en de lengte
  van de benodigde waterpassing, volstaan met aansluiting aan normale peilmerken.
  Station
  
  omschrijving
  
  Westerbork
  Kootwijk
  Huisduinen
  Delft
  Schiermonnikoog
  Terschelling
  Oudemirdumerklif
  Lemelerberg
  IJmuiden
  Roompot-Buiten
  Lage Mierde
  Clinge
  Eijsden
  Delfzijl
  Eemshaven
  Petten
  Scheveningen
  Hoek van Holland
  Vlissingen
  
  EUREF GPS-punt
  EUREF GPS-punt
  EUREF GPS-punt
  NEREF GPS-punt
  NEREF GPS-punt
  NEREF GPS-punt
  NEREF GPS-punt
  NEREF GPS-punt
  NEREF GPS-punt
  NEREF GPS-punt
  NEREF GPS-punt
  NEREF GPS-punt
  MAREO GPS-spijker
  MAREO GPS-spijker
  OM NAP
  MAREO GPS-spijker
  NEREF94 GPS-punt
  MAREO GPS-spijker
  
  aansluiting aan NAP
  
  ondergronds merk 0A2628
  peilmerk 33A0072
  ondergronds merk 0A4036
  peilmerk 37E0282
  ondergronds merk 0A2594
  ondergronds merk 0A4038
  ondergronds merk 0A1011
  peilmerk 28A0221
  ondergronds merk 0A4049
  ondergronds merk 0A4086
  ondergronds merk 0A2250
  ondergronds merk 0A1164
  ondergronds merk 0A1182
  ondergronds merk 0A4041
  ondergronds merk 0A4042
  ondergronds merk 0A4066
  ondergronds merk 0A4022
  ondergronds merk 0A4021
  ondergronds merk 0A4068
  
  hoogteverschil
  (1994)
  NEREF-punt NAP-merk
  18,9082
  3,6019
  30,5108
  7,4615
  -3,9178
  2,6533
  67,6438
  0,2047
  0,4090
  0,5820
  -1,3953
  -21,5830
  3,7334
  0,3191
  (Petten is OM)
  0,1928
  -0,5037
  0,8813
  
  Tabel 10. Aansluiting NEREF aan NAP.
   6.3 Resultaten aansluiting aan RD en NAP
  Station
  
  RD-codering
  
  xRD
  
  yRD
  
  HNAP
  
  Schiermonnikoog
  Terschelling
  Terschelling (MAREO)
  Huisduinen
  Oudemirdumerklif
  Westerbork
  Lemelerberg
  IJmuiden
  IJmuiden (MAREO)
  Kootwijk
  Kootwijk (MAREO)
  Delft
  Roompot
  Roompot (MAREO)
  Lage Mierde
  Clinge
  Eijsden
  Delfzijl (MAREO)
  Eemshaven (MAREO)
  Harlingen (MAREO)
  Hoek v. Holland (MAREO)
  Petten (MAREO)
  Scheveningen (MAREO)
  Vlissingen (MAREO)
  
  020308 13 1991
  059306 11 1991
  059306 41 1991
  099803 15 1991
  150203 11 1991
  179811 22 1991
  289101 14 1990
  240318 61 1991
  240318 61 1991
  339334 24 1991
  339334 24 1989
  370351 18 1989
  429304 11 1991
  
  206462,0826
  143892,3856
  
  610400,4071
  597510,3852
  
  111058,2817
  165118,0576
  236239,7339
  224322,6825
  98520,5688
  98520,5688
  183928,8813
  183928.8765
  86346,7939
  37154,8718
  
  551716,7763
  538725,8985
  548334,2187
  498847,5504
  497428,2594
  497428,2594
  465682,9667
  465682.9609
  444659,9514
  404627,3059
  
  500324 13 1991
  559311 12 1991
  610324 12 1991
  
  139244,0851
  66697,9616
  179300,4011
  
  380082,9288
  366320,5125
  310302,9138
  
  +9,9079
  +2,8203
  +3,0105
  +9,8760
  +7,7732
  +34,2896
  +78,3532
  +4,6967
  +4,7000
  +47,5742
  +47,570
  +30,759
  +5,6602
  +6,6648
  +24,6923
  +0,8438
  +65,0631
  +8,1182
  +4,2808
  +6,4231
  +3,7735
  +6,5841
  +6,6976
  +5,5944
  
  Tabel 11. Resultaten van de aansluiting van NEREF aan RD en NAP.
  22
  
  7. Transformatieparameters uit NEREF91
  
  Het resultaat van het NEREF91-project was een net van nauwkeurige GPS-basislijnen
  over Nederland. Deze basislijnen worden gevormd door coördinaatverschillen in het
  WGS84-stelsel. Deze coördinaatverschillen ontstaan als afgeleiden van de satellietposities die via de uitgezonden (broadcast) baangegevens op elk tijdstip van meting worden
  berekend. De absolute ligging van het net in het WGS84-stelsel ligt vast als van tenminste één punt van het net de coördinaten in het WGS84-stelsel bekend zijn. Van het punt
  339334 Satellietstation Kootwijk waren absolute coördinaten bekend op submeterniveau. Deze coördinaten werden gepubliceerd in o.a. (Husti, 1991). Deze coördinaten,
  afkomstig van SLR (Satellite Laser Ranging), zijn voor de transformatieberekening gebruikt.
   RD/NAP
  X
  Y
  H
  
  WGS84
  183928,876 ϕ
  465682,962 λ
  47,582 h
  
  52° 10’ 2,7004”
  5° 48’ 36,5459”
  90,882
  
  X
  Y
  Z
  
  3899209,127
  396765,221
  5015080,615
  
  Tabel 12. Coördinaten van Kootwijk (RD-punt 339334-24-1991).
  De berekening van de WGS84-coördinaten van de overige punten van het NEREF-net,
  gebeurde met het HANNA-programma door een vrije netvereffening (eerste fase) uit te
  voeren in het WGS84-stelsel met bovenstaande coördinaten van Kootwijk vastgehouden.
  Van alle NEREF-punten in Nederland waren ook RD-coördinaten en NAP-hoogte bekend. Hieruit kon een set gelijkvormigheidsparameters worden afgeleid.
  De berekeningen werden uitgevoerd met het programma SCARLET (zie Schut, 1991) dat
  een overbepaalde ruimtelijke gelijkvormigheidstransformatie kan uitvoeren; uitgaand
  van de diagonaalmatrix als kansmodel. SCARLET rekent uitsluitend met geocentrische
  coördinaten (X,Y,Z), daarom werden de RD/NAP-coördinaten hiernaar omgezet.
  7.1 Transformatie met geoïde
  Het omzetten van RD-coördinaten naar ellipsoïdische coördinaten vereist kennis van het
  geoïdemodel, hell = HNAP + N, met N = geoïdehoogte. Hiervoor werd gebruik gemaakt
  van het geoïdemodel van Van Willigen (zie Willigen, 1985). De ellipsoïdische coördinaten werden omgezet in geocentrische. De gelijkvormigheidstransformatie werd vervolgens berekend tussen de geocentrische coördinaten verkregen uit RD- en NAP-coördinaten en de geocentrische coördinaten in WGS84, verkregen uit de eerstefasenetvereffening aangesloten aan Kootwijk. De toetsingsresultaten uit het SCARLET-programma
  zijn:
  
  23
  
  Onbetrouwbaarheidsdrempel alfa-nul
  Onbetrouwbaarheidsdrempel alfa
  Onderscheidingsvermogen bèta
  Standaardafwijking coördinaten
  Kritieke waarneming F-toets
  Kritieke waarde w-toets
  Aantal punten
  Aantal vrijheidsgraden
  F-toets waarde
  
  0,0010
  0,1777
  0,8000
  5 cm
  1,226
  3,291
  13
  32
  1,043 (geaccepteerd)
  
  Tabel 13. Toetsingsresultaten overbepaalde gelijkvormigheidstransformatie met geoïdemodel Van Willigen.
  De standaardafwijking van 5 cm werd dus door de statistische toets geaccepteerd. De
  uitkomst van deze toetsing is een goede illustratie van de onverwacht hoge kwaliteit van
  het bestaande RD- en NAP-stelsel. Dit blijkt ook uit de volgende restverschillen.
   RD-puntnummer
  020308 13 1991
  059306 11 1991
  099803 15 1991
  150203 11 1991
  179811 22 1991
  240318 61 1991
  289101 14 1991
  339334 24 1991
  370351 18 1989
  429304 11 1991
  500324 13 1991
  559311 12 1991
  610324 12 1991
  
  dX (m)
  0,020
  0,061
  -0,011
  0,004
  0,094
  -0,100
  0,006
  0,019
  0,034
  0,005
  -0,043
  -0,011
  -0,123
  
  dY (m)
  0,010
  -0,098
  -0,020
  -0,027
  0,090
  -0,014
  0,078
  0,044
  -0,021
  -0,168
  0,061
  -0,077
  0,145
  
  dZ (m)
  0,007
  -0,108
  -0,083
  -0,041
  0,020
  -0,005
  -0,014
  0,035
  0,094
  0,089
  -0,011
  0,011
  -0,005
  
  Tabel 14. Restverschillen in geocentrische coördinaten na transformatie met gebruikmaking van het geoïdemodel Van Willigen.
  De berekende transformatieparameters staan in (Schut, 1991), maar worden hier verder
  niet vermeld omdat ze zijn gebaseerd op de inmiddels verouderde geoïde
  
  7.2 Transformatie zonder gebruik van een geoïde
  Een geoïdemodel van Van Willigen is niet alleen een model voor de ondulaties van de
  geoïde, maar legt ook de ligging van het modeloppervlak, de (Bessel) ellipsoïde, vast ten
  opzichte van het NAP-oppervlak (aangenomen geoïde). We zien in het Van Willigenmodel een helling van de geoïde van ongeveer 1,5 m van zuidwest naar noordoost Nederland. Het is echter bij de oorspronkelijke berekeningen van het net van de Rijksdriehoeksmeting de bedoeling geweest om de ellipsoïde zo goed mogelijk te laten aansluiten bij het NAP-vlak. Door nu een transformatieberekening uit te voeren waarbij de
  geoïdehoogten verwaarloosd worden, wordt impliciet een ellipsoïde aangenomen die
  zo goed mogelijk aan sluit bij de dertien gebruikte NEREF-punten. Omdat de NEREFpunten niet allemaal op dezelfde hoogte liggen is het duidelijk dat er bij deze transformatieberekening meer tegenspraak zal optreden en de toetsingsresultaten dus slechter
  zullen zijn.
  