title: Autocratie ou polyarchie ? La lutte pour le pouvoir politique en Flandre de 1482 à 1492, d'après des documents inédits
text: a. Imprime sous le titre : Pays van Casant, gheprent te
  Ghendt ~bij der Grane bij mij Pieter de Keyser, anno
  MDXXXVI.
  b. Paraphras^ par Philippe WIBLANT, Antiquites de Flandre,
  έά. ]. J. DE SMBT, Recueü de Chroniques de Flandre, t. IV,
  Bruxelles, 1865, pp. 338-340.
  (In dorso :) Pais ghemaect in Casant. V.
  (Sur le pH :) Bij mijnen heere den hertoge van Sassen,
  stadthaudere generael, Adolf grave van Nassouwe.stadthouder slants van Gelre, de heere van Bevers, admirael
  van der zee, Philips grave van Nassouwe, de grave van
  Rinecke, de heere van Wailhain, eerste camerling des
  ertshertoge, de heeren van Meleun, van Frennoy, van
  Bersselle, de heere van Houthem, cancellier van Brabant,
  meester Pouwels de Baenst, president van Vlaenderen, de
  deken van Nüssen, heere Dirick van Vlatzloeben ende
  meer andere van den Raide jeghenwordich.
  '· :) Barry Guy.
   Aelbrecht van Gods ghenaden hertoghe van Zaxssen,
  lantgrave in Dueringhen, marcgrave te Meysen, stadhoudere generael ons ghenadichsten heere sRooms
  coninck ende onsen harden lieven neve des eertshertoghen
  zijnen zoon in dese huere landen van haerwaerts over, doen
  condt eenenyghelicken jeghewoirdich ende toecommende
  dat wij ontfangen hebben die oedmoedighe supplicatie van
  den scepenen van beede den bancken ende beede den dekenen der stede van Ghendt, alsoewel over ende in den name
  van hemzelven als over ende in den name van den ghemeynen
  
  AUTOCRATIB OU POLYARCHIE ?
  
  359
  
  bürgeren, inwonen.de ende inghesetene derzelver stede van
  Ghendt, inhoudende hoe dat zijluyden zekeren tijt gheleden,
  alsdoe qualicken bedacht zijnde, gheaccepteert ende ghesustineert hebben die querele van heere Phelips van Cleven,
  hymluyden dragende als onverhorighe ende rebellighe ondersaten vele ende diverssche exploiten van oorloghe ghedaen
  upten goetwilligen ende getrouwe ondersaten der conincklicker
  magesteit ende onsen harden lieven neve zijnen zoon voors.,
  de landen beroeft, verbrant ende bescadicht, mitgaders veel
  meer andere excessen ende mesusen bij himluyden gheperpetreert ende ghedaen tegene de hoocheit ende heerlicheit
  ons voors. ghenedichsten heere des Roomsch conincx ende
  ons harde lieve neve de eertshertoghe zijnen zoon ; ende zij
  supplianten aensiende huerlieder dolinghe, groote misdaden
  ende onverhooricheit ende die selve bekennende, zij n an ons
  ghecommen ende hebben ons oedmoedelicken ghebeden ende
  doen bidden himluyden in genade ende gracie te willen
  ontfanghen ende himluyden te willen vergheven, remitteren
  ende abolieren de voors. huere misdaden ende excessen mit
  dat daeran cleeft, ende himluiden te restitueren tot hueren
  goede namen ende fame ende tot allen hueren goeden, ende
  daervan te doen expedieren onse opene brieven van abolicie
  in behoirlicker voorme.
   Soe eist dat wij, de zaken voorscreven overghemerct,
  gheneycht zijnde ter oedmoedigher bede ende supplicatie van
  den voors. supplianten, denzelven supplianten, hoewel zij,
  mits doende ende perpetrerende de delicten, mesdaden ende
  mesusen voorscreven tegens onsen voors. ghenedichsten heere
  den Roomschen coninck ende onsen neve zijnen zoon, verbuert hebben huere lijve ende goeden, willende nochtans
  himluyden gracie ende genade prefereren voor rigeur ende
  strancheit van justicie, hebben geremitteert, ghequeten ende
  gheabolieert, remitteren, quyten ende abolieren mits desen
  onsen jegewoirdighen brieve alle de voors. misdaden, excessen ende mesusen, mit dat daeraen cleeft ende uuyt ghesproten
  mach zijn gheduerende de voors. rebellicheit, mitgaders alle
  boeten ende breuken corporelle ende criminelle, onder die
  
  360
  
  W. P. BLOCKMANS
  
  condicien ende mits vulcommende die articlen ende beteringhe
  hiernae volghende.
  [i] Eerst dat de voors. van Ghendt onsen ghenedichsten
  heere den Roomschen coninck ontfaen ende bekennen
  zullen als vader, voocht ende mamboer van onsen harden lieven neve de eersthertoghe zijnen zoon, ende
  denselven onsen neve als hueren natuerlicken heere ende
  prince, ende huere genaden in die qualiteit eedt doen
  ende obedieren alsoe goede ende ghetrauwe ondersaten
  sculdich zijn hueren prince te obedieren.
  [2] Item zullen betalen huere porcie ende andeel van den
  vijfhondertvijfentwintichduysent ponden daerinne zij
  ghehouden zijn bij den tractate van Tours, ende dat in
  der manieren ende ten termijnen hiernae volghende, te
  wetene: vijfendetwintichduysent ponden binnen vier
  weken naer tsluyten van desen payse ende ons daerof
  versekeren tot der conincklicker magesteit ende ons voors.
   neven behouf bij ostagiers oft brieven van te verbuerene
  huere previlegien Indien de voors. somme van XXVM
  ten daghe voors. niet betaelt en worde ; ende de reste
  binnen twee jaeren ende tot vier payementen, daerof
  teerste payement vallen zal te Kersmesse eerstcommende,
  tweetste Sint Jansmisse daernaer, ende alzo voort
  totter vulder betalinghe, met alzulken penninghen ende
  tot alzulken prijse als dordonnancie van der munten inhoudt. Ende men sal hemluyden geven de ratifficatie van
  den coninck van denzelven payse van Tours.
  [3] Item zullen betalen ende contenteren den ghevangenen
  heeren van tgone dat zij hemluyden sculdich zijn naer
  dinhoudt van den tractate van Francfort ende Tours.
  Ende als van den delayen van payementen, zij zullen
  moghen spreken metten voors. heeren dewelke zij zullen
  redelic vinden. Omme twelke te bat te mögen doen, de
  voors. heeren en zullen huere scult niet moghen vervolgen bij riguere van justicie tot Sinte Maertensmisse
  naestcommende ; hanghende denwelken tijt up hope van
  
  AUTOCRATIE OU POLYARCHIE ?
  
  361
  
  vriendelicken appoinctem.en.te es dese zake in state
  ghehouden ende zijn alle arresten te dier cause ontslegen.
   [4] Item dat omme de heerlicke reparatie van den delicten
  ende mesusen bij himluyden ghecomitteert gheduerende
  dese laeste ghescillen, dieghene die in wette zijn mitgaders de dekenen ende ghezwoorens van den ambochten
  tooten ghetale van hondert persoonen van den notabelste
  commen zullen binnen der stede van Hülst op saterdaghe
  naestcommende in de herberghe, ghecleet mit zwarten
  cleederen, ongegort ende aldaer vallen up hueren knyen
  blootshoofs voor onsen voors. neve den eersthertoghe
  oft voor ons als stadhoudere generael, zeggende oft bij
  een van hueren pensionnarissen doen zeggen dat hemluyden zeere hertelicken leedt es dat zij hem tegens der
  coninclicker magesteit ende onsen voors. neve mesdregen
  ende ghestelt hebben ende dat zij hemluyden voortan
  wachten zullen van ghelijcken te doene, ende zullen
  bidden omme de bitter passie Gods in gratien ende genaden
  ontfangen te zijne.
  [5] Item dat ghedaen, de coninclick magesteit ende onse
  voors. neve zullen den voors. van Ghendt confirmeren alle
  de previlegien hiervoortijts gegeven ende verleent mitgaders alle huerlieder rechten, costumen ende usaigen,
  onder ende behouden de conditien ende reservatien hiernaer ghescreven. Eerst dat terstont naer tuuytroupen van
  desen voors. tractate de wet van der voors. stede van
  Gendt vernyeut sal worden, sonder preiudicie van den
  previlegien van den coninck Phelips van Vranckericke,
  bij zekere cornmissarissen die van onsen ghenedighen
  heere sconincs ende ons voors. neven weghe daertoe
  gheordonneert zullen worden ; ende zullen in de voors.
  wet ghestelt werden notable mannen ende zulcke dat de
  voors. van Ghendt redene hebben zullen tevreden te
  zijne. Dewelke van der wet de voors. stede regieren zullen angaende der justicie ende pollicie tot halfougst int
  jaer duustvierhondert drie ende tnegentich naestcommende. Ende van daer voortaen sal de voors. wet ver-
  
  362
  
  W. P. BLOCKMANS
  nyeut werden bij kyesers naer tuutwijsen van den previlegien van den coninck Phelips.
   [6] Item dat oick van jaere tot jaere naer tvermaken van der
  voors. wet de voors. ambochten ghehouden werden den
  heere ende die van der wet over te bringen drie notable
  persoonen uuyt elken ambochte, van denwelken deghene
  ghecoren sal worden die de voors. heere ende wet nemen
  zullen.
  [7] Item ende omme tvernyeuwen van den dekene van der
  weverie soe sal onse voors. ghenadighe heere de Roomsch
  coninck oft onse neve zijn zoon, grave van Vlaendren,
  hemluyden jaerlicx zenden ten daghe ghecostumeert
  drie persoonen omme, naervolgende hueren previlegien
  bij hemluyden vercreghen van wijlen hertoghe Pehlips
  van Bourgoingnen lest overleden, daeruuyte te kyesene
  eenen om deken van der weverie te zijne.
  [8] Item zullen de voors. van Ghendt van nu voortaen staen
  ter reformatie ende ressorteren in de Camere van den
  Raide, waer dat den prince ghelieft die te stellene binnen
  den lande van Vlaendren in allen saken, uuytghedaen
  in actie personnelle tot hondert ponden parisis, ende in
  actie reelle totter weerde van eenen ponde grooten tsiaers:
  uuytghedaen oick van sentencien interlocutoire die
  reparable zijn ter diffinitive. Niettemin hemlieden wert
  gheconsenteert dat alle sentencien ende appoinctementen
  gegeven bij scepenen van der voors. stede van Ghendt
  tot nu toe van weerden bliven ende effect sorteren zullen
  sonder dat ter cause van den voors. sentencien of appoinctementen eenich betreck of vervolch gedaen sal moghen
  worden in eenigher manieren, uuytghesteken van den
  sentencien ende appoinctementen ghegeven bij contumacien duerende dese jegewoirdighe ghescillen, daeraf
  hiernamaels ghesproken wordt, ende uuytghesteken (")
  oick de zaken alsnu hanghende in rechte voor onsen
  (») Conjecture de uuytghesten.
  AUTOCRATIE OU POLYARCHIE ?
  
  363
  
  voors. heeren ende hueren Raedt, in dewelke de voors.
  van Ghendt ghelitiscontenteert ende peremptoirlic
  verantword hebben.
   [9] Item ten hende dat de partien haer te bat mögen wachten
  den voors. wetten van Ghent tevergheefs ende sonder
  cause te travilleren oft te moyen, soe hebben wij gheconsenteert bij desen dat de betrecker die met quader
  causen de voors. wette van Ghent betrocken sal hebben,
  soewel bij reformatien als bij appellatien, dat hij beteren
  sal met tsestich ponden parisis ten proffijte van den prince.
  [10] Item dat de voors. van Ghendt en zullen gheen kennesse
  moghen nemen noch eenichsins procederen tegen eenighe
  officieren van den prince, wie zij zijn, weder zij woonachtich zijn binnen der voors. stede van Ghent oft
  daerbuyten, omme saken hueren officien angaende. Ende
  indien zij eenichsins up hemluyden procederen int
  tgoent dat voors. es, zulke proceduren zijn bij desen
  gheannulleert, negheen ende van onwaerden.
  [n] Item dat de Wittecaproenen geabolieert ende afgestelt
  zullen worden ; maer indien die van Ghent omme den
  heere ende der wet te assisterene thien of twaelf ghesellen
  onderhouden willen onder den hoochbailliu van der
  stede, zij zullent moghen doen.
  [12] Item dat de voors. van Ghent gheen kennesse oft berecht
  en zullen mögen nemen buyten der stede ende scependomme, dan alleenlic ten versoucke van hueren binnenpoorters omme betalinghe te gecrigene van hueren pachters ende andere huere sculdenaers wonende binnen den
  quartiere van Ghent buyten gheprevilegierde steden ;
  dewelke pachters ende sculdenaers de voors. scepenen
  bij hueren boden zullen moghen doen daghen voor hemluyden, ghelijc oft zij woonachtich waren binnen den
  scependomme.
   [13] Item omme dieswille dat de prince, de vassalheeren ende
  andere diverssche persoenen groote scade ende interest
  
  364
  
  W. P. BLOCKMANS
  hebten bij den haechpoorters, van denwelken die van
  Ghent breeder useren dan zij behooren, hebben wij gheordonneert dat de voors. van Ghent gheen haechpoorters
  hebben en zullen voorder dan in der casselrie van Ghent
  ende int Gendtsche buyten gheprevilegierde steden,
  dewelke haechpoorters zullen te rechte staen ter plecken
  daer zij woonen in allen actien personnelle ende reelle,
  ende en sal de wet van Ghent niet moghen bescudden
  de voors. haechpoorters van eenighe faiten of delicten
  oft andere saken bij hem gecommitteert, dan alleenlic
  int fait van confiscatie van hueren goeden. Ende Indien
  dat alle andere steden van Vlaendren consenteren willen
  de abolicie van hueren haechpoorters, die van Ghent zijn
  tevreden dat de huere van ghelijcke gheabolieert werden.
  [14] Item dat de prince van nu voortaen tland van Vlaendren
  ende de stede van Ghendt zal moghen wedergheven
  denghonen die bij der wet van Ghent ghebannen zijn
  oft namaels ghebannen zullen worden, sonder eenich
  consent te hebbene van scepenen. Maer eer deselve
  ballinc binnen der stede van Ghent sal mögen commen,
  hij sal moeten hebben een acte van den consente van
  scepenen voors.
  [15] Item sullen de voors. van Ghent hem reghelen int tstuck
  van der munte ghelijck dandere ondersaten van onsen
  harden ghenedichsten heere ende onsen voors. neve zijnen
  zoon.
   [16] Item dat elck wederkeeren sal tot zijnen leenen, erven,
  lijfrenten, losrenten, beset of niet beset eygendom, pachten, bosschen ende andere goeden binnen Vlaendren ende
  buyten ghelegen in zulke staete als hij die vinden sal,
  nietieghenstaende wat vercoopinghe, leeninghe, belastinghe ofte veranderinghe dat men daerof ghedaen mach
  hebben bij ghifte van princen, nocht anderssins in eeniger manieren, betalende alleenlic trelief ende dootcoop
  binnen drie maenden naer de date van desen, daer gheen
  relief oft dootcoop betaelt en es. Ende als van allen
  
  AUTOCRATIE OU POLYARCHIE ?
  
  365
  
  roerende goedinghen, cateilen, sculden, achterstellen van
  renten, huyshueren, pachten, vruchten ende andere
  ghelijcke goedingen die geheven zijn oft genomen, alsoewel bij den lichame van der stede als bij andere, men sal
  van dien nemmermeer eenich vervolch doen mögen,
  nocht yement yet eysschen, an deen zijde noch an dandere, uuytghesteken van den achterstellen van den
  renten diet lichaem van der stede van Ghendt sculdich
  es, daerof hiernaer ghesproken es.
  [17] Item dat alle vonnessen ende appoinctementen gegeven
  bij contumacien geduerende dese voors. ghescillen, an
  deen zijde ende an dandere gheannulleert ende te nyeuten
  ghedaen zullen worden als oft die niet gegeven en waren,
  ende sullen de partien gheheel staen om huer recht te
  vervolgen in zulken staete als zij waeren eer de voors.
  appoinctementen ende vonnesse gegeven waren.
  [18] Item dat degone die bij der voors. wet van Ghendt
  ghebannen hebben gheweest geduerende dese voors
  ghescillen, of die uuytgevloden zijn ter cause van dier
  weder in de stede van Ghent ende up thuere zullen mögen
  commen sonder eenighe brieven van rappelle oft andere
  te rnoeten nemen oft verwerven ; dies sullen zulke persoonen ghehouden zijn in handen van den bailliu eedt te
  doene der coninclicker magesteit ende onsen voors. neve
  goet ende getrauwe te zijne, den pays te onderhouden
  ende vredelic te levene.
   [19] Item dat in de brieven die de voors. van Ghent van nu
  voortaen scriven zullen, zij hem niet meer boven intituleren en zullen.
  [20] Item als van der versekerthede versocht bij den voors.
  ghedeputeerden van Ghendt omme de onderhoudenisse
  van den voors. tractate, men sal hemluyden lettren
  daervan expedieren ende maken in de beste voorme dat
  moghelicken es ende gheadviseert sal worden. Ende en
  sal niement den anderen mögen verwijten van den saken
  voorleden, up de peynen van paysbrake.
  306
  
  W. P. BLOCKMANS
  
  [21] Item upt versouck ghedaen bij dien van Ghendt van
  quyctghescolden te hebbene tgoent daerinne zij ghehouden zij n van achterstellen van renten, wij hebben de
  voors. van Ghendt gheconsenteert dat, mits betalende
  de loopende renten alsdoe die vallen zullen, de achterstellen ghevallen zint den paix van Tours tooten daghe
  date van desen in state ghehouden zullen worden den
  termijn van twee jaeren, tenden van denwelken de voors.
  van Ghendt ghehouden worden die achterstellen te
  betalen mitter loopender renten binnen acht jaeren bij
  ghelijcker porcie.
  [22] Item dat alle processen, inghestelt naer den paix van
  den jaere vijf ende tachtentich ter cause van der oorloghe ende divisie voorleden, gheabolieert ende te nyeuten
  ghedaen worden, behoudelic dat elc, wie hij zij, van nyeux
  sal moghen intenteren sulke actie als hem goet dunct ter
  plaetsen daert behoort, van saken der oorloghe ende
  divisie niet angaende.
  [23] Item zullen deghone die ghemunt hebben mitgaders de
  officiers ende alle andere die hem met tstuck van der
  munten ghemoyt hebben binnen der stede van Ghendt
  sonder ordonnancie van den prince, bij denwelken men
  hemluyden zoude moghen willen versteken van huerlieder
  vrijheden ende previlegien, bij desen ghereabiliteert zij n
  ende ghestelt in huere voors. vrijheden ende previlegien ghelijc oft zij des voors. es niet ghedaen en hadden.
   [24] Item ende zullen de voors. van Ghendt hebben pardoen
  ende abolitie van alle tguent dat zij rnisdaen moghen
  hebben in wat manieren het zij totten daghe van huyden,
  alsoewel int generael als int particulier.
  [25] Item zullen in desen payse begrepen zij n alle deghone die
  ghehouden hebben de partije van Ghendt, het zij Vrijlaten, Bruggelingen oft anders; behoudelic dat, zijnder
  eenighe die omme saken deser divisien niet aengaende,
  ghebannen zij n oft buyten den payse van Brugghe
  ghesloten, obedieren zullen hueren ban of buytensluy-
  
  AUTOCRATIE OU POLYARCHIE ?
  
  367
  
  tinghe ende vertrecken binnen der derden daghe naer
  de publicatie van desen ; dies so zullen zij moghen hebben
  saulfconduit ende geleide omme sekerlic te mögen
  vertrecken van den bailluy van Ghendt, twelke wij bij
  desen in dit stuck geautoriseert hebben als oft gegeven
  waere bij der coninclicker magesteit, onsen voors. neve
  zijnen zoon, of ons als huere stedehoudere voors.
  [26] Item ende omme dieswille dat diverssche persoonen van
  Ghendt absent zij n, zom binnen der stede van der Sluys
  ende zom in Vranckericke, zulke persoenen zij n begrepen
  in desen paix, behouden dat zij wederkeeren te Ghendt
  binnen zesse weken naer de publicatie van desen ; ende
  mits doende ende vulcommende tgoent dat voors. es,
  hebben wij in den name ende als stadhoudere voors.
   den voors. supplianten gherestitueert ende restitueren
  mits desen onsen jegenwoordigen brieve tot allen hueren
  goeden, roerende ende onroerende, hoe die ghenoomt of
  waer die gheleghen moghen zijn tot hueren goeden name
  ende fame in alle manieren ende alsoe zij waeren voor
  ende aleer zij de voors. misdaden, excessen ende mesusen
  geperpetreert ende ghedaen hebben ghehadt, in wat
  manieren het zij, totten daghe van huyden, imponerende
  den procureur generael ende allen anderen officieren ende
  justicieren ons genedichsten heere sRooms conincs ende
  ons harden lieven neve zijnen zoon hierup een eeuwich
  zwighen ende scilencen.
  Ombieden ende bevelen daeromme onsen lieven ende
  ghetrouwen den heere van Champvans ende van Soolre,
  ridder, cancellier, ende den andere luyden van den Grooten
  Raide, den cancellier ende luyden van den Raide in
  Brabant, den president ende luyden van den Raide in
  Vlaenderen, den stadhoudere ende luyden van den Raide
  in Hollant, Zeellant ende Vrieslandt, ende allen anderen
  officieren ende justicieren ons genedichsten heere sRooms
  coonincx ende ons voors. neve zijnen zoon wien dit aengaen
  of annopen mach, oft hueren stedehouderen ende elcken
  van hun bij sondere evenverre hem dat toebehooren sal,
  
  W. P. BLOCKMANS
  dat zij van dese onse gracie, quyctsceldinghe, remissies
  ende abolicie ende van den gheheelen inhouden van dien
  also ende in der manieren voors. zi] doen ghedooghen
  ende laten den voors. supplianten vulcommelic, rustelic
  ende vredelic ghebruicken ende ghenieten nu ende tot
  eeuwigen daghen, sonder hem oft eenich van hemluyden
  te doen of laeten ghescien in lijve nocht in goede eenich
  arrest, letsel oft moyenisse ter contrarie, want onse
  gheliefste zulc es ende ghedaen willen hebben.
   Ende ten hende dat dese saken vast ende ghestadich
  bliven ende ghehouden mögen worden tot eeuwighen
  dagen, soe hebben wij onsen zegel hieran doen hanghen,
  Ghegheven in onsen belegghe voor der Sluys den neghenentwintichsten dach in julio int jaer duustvierhondert twee
  ende tnegentich.
  