title: „Activisme” en „passivisme”.
text: De eerste ontwikkelingslijn van pag. 162 stelde, typologisch zowel
  als historisch, de volkomen pariteit van de suffigerende en de prefigerende flectievormen vast. In de Ambon-Timortalen hadden met name
  de serandialecten de oude toestand in dit opzicht opmerkelijk zuiver
  bewaard. In de meer westelijk gesproken talen is van zulk een gelijkwaardigheid nu echter geen sprake meer. Men kan zeggen, dat de
  suffixflectie hier als regel ouder is dan de prefixflectie. De plaats
  vóóraan het woord bleef hier immers oorspronkelijk onbezet. De proclitische conjugatie is slechts zeer langzaam en geleidelijk ontstaan. Alleen
  een aantal talen van Celebes en enkele onmiddellijk ten zuiden daarvan
  gelegen kleine Soenda-eilanden wijken ook op dit punt weer af (bare'e,
  mori, boeginees, makassaars, soemba enz.). De oude "possessieve"
  distinctie met haar gelijke waardering voor de woordanlaut en de
  woordauslaut werkt hier blijkbaar nog zo krachtig na, dat ook de
  daarbij aansluitende proclitische en enclitische flectietypen elk in beginsel een volkomen gelijke plaats in het taalsysteem hebben gekregen.
  We zullen deze zelfde talen in dit verband nog herhaaldelijk ontmoeten.
  Ze vormen blijkbaar een zekere "groep". We zullen deze daarom hieronder kortweg samen als "centrale" talen aanduiden, zonder daarmee
  direct een zelfstandige genealogische onderafdeling van de indonesische
  talen te willen constitueren.
   Een tweede gevolg van het ontbreken der oeroude possessieve
  distincties bestaat nog hierin, dat de geleidelijke overgang van de
  inalienabel-nominale kategorie in een intransitief-verbaal stelsel, die
  we in de oostelijke talen zo vaak stap voor stap in onze lijsten hebben
  kunnen volgen, er in het westen geheel anders voor staat. In de "centrale" talen wordt de distinctie "transitief" : "intransitief", die zi~h
  onmiddellijk uit de nominaal-possessieve distinctie heeft ontwkkeld,
  nog wel teruggevonden. Alleen op enkele punten is hier een kleine
  verschuiving in dit opzicht merkbaar. In de verder westelijk gesproken
  talen van Sumatra enz. kan men de proclitische en de enclitische typen
  blijkbaar echter beter als twee correlatieve graden van dynamiek tegenover elkander stellen. De enclitische flectie is, zoals ieder reeds zal
  hebben verwacht, naar verhouding minder dynamisch georiënteerd dan
  de prefixvorm. De tegenstelling "transitief": "intransitief" is hier
  
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  193
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  duidelijk in deze zin gereïnterpreteerd. De mutatie is volkomen begrijpelijk, en geeft geen bijzondere moeilijkheden.
   De tweede ontwikkelingslijn van pag. 162 betreft de latere ontwikkelingsgeschiedenis van het dubbele indonesische flectiesysteem. Langzamerhand heeft zich dit in een enkelvoudig stelsel omgezet, doordat
  de prefixvorm hoe langer hoe meer het overwicht verkreeg, en de
  enclitische pendant tenslotte op deze wijze geheel verdween. In de
  westelijke talen golden zonder twijfel in dit opzicht dezelfde tendenzen,
  die tot ontwikkeling dreven. Maar de prefigering van de persoonstekens was nu, naar we weten, naar verhouding veel meer "onbekend"
  in het taalstelsel. Alleen een zekere vage herinnering aan oude oeraustronesische gewoonten kon daarbij tot oriëntatie dienen. En zo
  voltrok zich de constitutie der proclitische flectie nu in het algemeen ook
  in een zeer langzaam tempo. Het was in zekere zin volkomen "nieuwbouw", die hier moest worden verricht.
  Het voornaamste gevolg voor ons doel is geweest, dat hier daarom
  tot in de contemporaine taalvorm toe allerlei overgangsverschijnselen
  bewaard gebleven zijn, waarvan in de oostelijke talen natuurlijk geen
  spoor meer te bekennen valt. Het meest opvallende feit daarbij is wel
  het voorkomen van bepaalde dubbele affigeringstechnieken. Het transport der persoonstekens van achter naar vóór het woord is in de
  westelijke talen nl. blijkbaar niet ineens gelukt. De prefigering stoorde
  al te zeer de oude plaatsingsgewoonten. En zo is hier met name in een
  aantal sumatraanse talen gedurende een zekere periode gelijktijdig
  zowel de prefigering als de suffigering der persoonstekens toegepast
  (batakdialecten, gajo, maleis enz.). En pas nadat op deze wijze de
  proc1ise een zekere bekendheid had verkregen, kon de suffigering in
  principe uit het taalstelsel beginnen te verdwijnen. We zullen het overgangsproces hierachter in bepaalde talen stap voor stap kunnen volgen.
  Men weet niet wat daarbij meer te bewonderen: Ofwel de stage
  v01harding, waarmede de nieuwe stijl zich onweerstaanbaar weet
  door te zetten, Ofwel de subtiele aanpassing die daarbij anderzijds
  wordt ten toon gespreid.
   Ook op dit moment der ontwikkeling vertonen de centrale talen
  overigens weer duidelijk hun tussenpositie juist tussen de oostelijke en
  de westelijke verwanten in. Vooreerst valt een dubbele affigering der
  persoonstekens hier nergens te bekennen. De oorzaak van dit schijnbare
  manco is zonder meer duidelijk. Karakteristieker in dit verband is
  Verh. dl. XII.
  13
  
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  194
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  echter misschien nog de z.g. "omzetting van de substantief-constructie",
  die niet toevallig eveneens weer speciaal in deze overgangstalen voorkomt en die daar in het taalsysteem zeer diepe wortels heeft (mori,
  bare'e). We zouden in dit typisch verschijnsel nI. niets anders willen
  zien dan een doublure van wat in de zojuist bedoelde sumatraanse
  talen is geschied, nu echter niet in de vol-dynamische orde van het
  werkwoord maar in de half-nominale, half-verbale orde van het nomen
  verbale. We komen hierachter op deze kwestie nog terug.
  De derde ontwikkelingslijn tenslotte stelt vast, dat de oude possessieve persoonstekens bij de flectie hoe langer hoe meer zijn verdrongen
  door de vormen der overeenkomstige personalia. In het oosten hebben
  we dit proces zich reeds zien voltrekken, in het westen waar de aanschouwelijkheid der handeling naar verhouding zoveel groter is, tekent
  zich dit nog veel duidelijker af. Zo kan de oude rij *ku; *mu " *na
  in de meest westelijke talen slechts met grote moeite worden teruggevonden. We hebben daarop reeds gewezen (9 v.).
   Men ziet, hoe de verschillende gegevens zich in dit schema tot een
  volkomen sluitend en redelijk beeld laten verenigen. De drie algemene
  ontwikkelingslijnen, die we hierboven hebben kunnen opstellen, blijven
  ook voor het westen volkmnen geldig. Alleen is het reliëf in de structuur
  nu misschien iets minder diep. De beide eerste lijnen hebben tot op
  zekere hoogte een andere oriëntatie verkregen, de derde daarentegen
  komt in het westen nog meer naar voren dan in het oosten. Dat op deze
  wijze in de feiten geen "tegenspraak" geschapen wordt tussen het
  westen en het oosten, zoals we in onze inleiding met opzet een ogenblik
  hebben verondersteld, spreekt vanzelf. De kwestie is eenvoudig, dat het
  "passieve" werkwoord een uiterst plastisch en bewegelijk vormtype is,
  en de ontwikkeling heeft zich hier nu enkel naar de omstandigheden
  telkens enigszins anders geplooid. Het hoofdkarakter blij ft over het
  gehele terrein gelijk.
  Voor de behandeling biedt het westelijke verbale stelsel ons veel meer
  moeilijkheden dan dat van het oosten. Door de ingetreden retardatie
  zijn op allerlei punten speciale ontwikkelingen ontstaan. Het beeld is
  zeer gevariëerd. Op al dergelijke bijzonderheden in te gaan mag men
  von een comparatieve beschouwing niet vergen. We zullen hieronder
  dus enkel de algemene trekken bespreken, die overal weer op dezelfde
  wijze terugkeren.
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  195
  
  a. De verhouding van de enclitische en de proclitische typen.
  a) De centraal-indonesische talen.
   Bij de eerste kennismaking zou het flectie-stelsel der centraalindonesische talen ongeveer dezelfde archaïse indruk kunnen maken
  als dat van de oostelijke talen. Men vindt gewoonlijk weer de intransitiva die enclitisch worden vervoegd, en daartegenover staan dan de
  transitiva die het persoonsteken voorop plaatsen 203). Nadere studie
  doet echter al spoedig aan de dag treden, dat zich hier in werkelijkheid
  over het gehele terrein naast de oude punten toch ook allerlei vervalverschijnselen voordoen, die tegelijkertijd volgens de reeds besproken
  "wet tot behoud van de taalkundige energie" als de eerste sporen
  kunnen worden beschouwd van een nieuw systeem dat bezig is zich te
  ontwikkelen. Men kan bij slot van rekening niets anders zeggen, dan
  dat het "passieve" verbale type in de centrale talen langzaam maar
  zeker in de richting van het actief-energetische type begint te evolueren.
  De sporen zijn zowel bij de subjectskategorie als bij de objectskategorie
  duidelijk zichtbaar. De grens van het naburige "hogere" type wordt
  daarbij genaderd, maar niet overschreden.
  De evolutie der subjectskategorie blijkt het duidelijkst bij de tekens
  die daarvoor gebruikt worden. Van de oeroude ablativisch-ergativische
  tekens *ku; *11UU; *na, die zo karakteristiek waren voor de "passieve"
  werkwoordsopvatting, is in de centrale talen nl. vrijwel niets bewaard
  gebleven. Overal, maar vooral natuurlijk als prefixen, zijn daarvoor
  in de plaats de zelfstandige personalia, of althans daarvan afgeleide
  vormen, ingedrongen (derde ontwikkelingslijn ). De personale vormen
  echter hebben "nominativische" waarde, en horen dus in beginsel bij het
  "actieve" werkwoordstype. Het kan dus wel niet anders, of er moet
  hier in het taalgevoel reeds een zekere nadering tussen de oudere en
  de nieuwere verbale opvattingen zijn ontstaan. Anders was de weg
  voor het personale zeker niet zo gemakkelijk gebaand geweest.
   Zo beschikt b.v. het nias nog slechts bij drie personen over speciale
  !203) Alleen het soemba staat hier enigszins apart, omdat er twee enclitische
  typen zijn die tegenover het proclitische worden gesteld. Naast de gewone enclitische vorm heeft men hier nl. ook nog de z.g. substantiefconstructie. L. Onvlee,
  Eenige soembasche vertellingen, Diss. Leiden 1925; XLIII vv.; LXVIII vv.;
  LXXVI vvo
  
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  196
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  enclitische tekens 204), het mori nog slechts bij twee. In het boeginees
  zijn zelfs alle verbale suffixen zonder onderscheid practisch niets anders
  dan de kernen der corresponderende personalia, die daarvan met behulp
  van een i- prefix worden afgeleid (1 sg. i-a maar -a; 2 sg. i-o, i-ko
  maar -0, -ko enz.). Iets dergelijks is ook in het leboni het geval. Men zie
  Haaksma's Inleiding 78, 90.
   Ziet men het centrale tekenstelsel aldus, d.w.z. als het eindresultaat
  van de strijd tussen twee contradictorische beginsels, dan kan men
  begrijpen, hoe een taalstelsel als dat van het nias zich op een ander
  punt a.h.w. weer schadeloos heeft gesteld voor wat op de beschreven
  wijze aan kategoriale waarden verloren ging. Ook in dit geval neemt
  de taal in zekere zin aan de ene zijde weer terug hetgeen ze aan de
  andere heeft toegegeven. Naast de gewone suffixflectie kent het
  nias nl. ook nog een ander type, waarbij nu de zelfstandige personjalia zelf achter de verbale stam worden gevoegd, en wel in wat
  Sundermann de "veränderte Form" genoemd heeft, d.w.z. in de status
  constructus. Het oorspronkelijke vaag-dynamische karakter der constructie blijft op deze wijze dus althans ten dele en langs een omweg nog
  bewaard. Een analoog voorbeeld zagen we al in het rottinees (165 v.).
  M afOchiJ-do "ich bin krank"; managu ndrao « n-rao, nevenvorm
  van (n) -yao) "ich nähe 205).
  Veel karakteristieker, en theoretisch ook veel meer interessant, zijn
  nog de verbale ontwikkelingssymptomen, die het object vertoont bij het
  transitivisch-proclitische stelsel der centrale talen. We hebben het
  "passieve" werkwoord hierboven leren kennen als een verbaal uitdruk~
  kingsstelsel met slechts één "Leer stelle" , met de behoefte aan slechts
  één connotatio (zoals de scholastiek het zeide), die van het subject.
   Het object telt daarnaast slechts tot op zekere hoogte mee. Welnu,
  geheel in tegenstelling met deze diep-gefundeerde karakteristiek ziet
  men vooral in een aantal talen van Celebes het object hoe langer hoe
  
  2(4) Het nias kan natuurlijk alleen in typologische, en niet in geographische
  zin, tot de centraal-indonesische talen worden gerekend. De samenhang met het
  boeginees, mori enz. is op dergelijke punten echter onmiskenbaar. Het nias is
  blijkbaar een zeer archaïsche indonesische randtaal. Allerlei trekken, die elders
  verloren zijn gegaan of anders alleen door reconstructie te achterhalen vallen,
  zijn hier nog bewaard gebleven (233). H. Sundermann, Niassische Sprachlehre;
  '5 Hage 1913.
  !I(5) H. Sundermann, Niassische Sprachlehre, 's Hage 1913, 41 v.
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  197
  
  meer naar voren dringen. Het verovert zich een vaste plaats in het
  taalstelsel, en men kan op een gegeven moment niet anders zeggen dan
  dat deze theoretisch van volkomen dezelfde orde is als de plaats van
  het subject. Het betekenisveld van het werkwoord is hiermede in
  beginsel dus twee-dimensionaal geworden; d.w.z. dat de status van
  de actief-energetische opvatting is bereikt.
  Zo is de objectskategorie in talen als het napoe, bada, besoa b.v.
   nog totaal onspecifiek. Men kan van niets anders dan een vage objectsbepaling spreken. De proclitische vormen worden gebruikt bij transitiva "met bepaald en onbepaald object", zoals de grammatica het vrij
  onhandig formuleert. In talen als het nias en het mori komt er echter
  al duidelijk verandering. In het nias ,,(müssen) die Formen mit Präfixen .... stets .... ein Object haben .... , wenigstens in Gedanken",
  zo deelt Sundermann mede (42). Zo dient ook in het mori het object
  in ieder geval te worden aangeduid, indien dit althans een enigszins
  duidelijk omschreven karakter draagt 206). De nieuwe kategorie komt
  hier dus blijkbaar juist zo op, als we hierboven b.v. in de moderne
  turkse dialecten hebben gezien (106 v.), d.w.z. juist in de definiete
  gevallen. Het object is in beginsel geen bepaling meer, maar een
  "accusatief". De tekens, die voorlopig ter aanduiding worden gebruikt,
  zijn geen andere dan de reeds besproken enclitische vormen. Zelfs als
  het over een nominaal object gaat, dient in het mori ook bij het werkwoord daarnaar nog te worden verwezen. Men voegt dan een suffix -0
  toe. Men heeft b.v. i-kita-a "hij ziet het", maar ook gagi motae i Tehoe:
  isoea nde toeoe ka koe-ronge-o nganga-moe "de Muis zeide: wel, komaan, laat ik je stem eens horen!" (lett. "dat ik haar hoore, je stem").
   Men ziet dus hoe het hierboven vermelde tweede kenmerk van het
  "passieve" werkwoord in talen als het mori in principe komt te vervallen. Dat de aanduiding voor de nieuwe kategorie van het object
  voorlopig nog enkel "inert" is, doet daarbij aan de waarde der constatering niets af. De vormen in de taal zijn op dergelijke ontwikkelingsmomenten aanvankelijk altijd enigszins onzeker en vaag. Het "quasipleonastische" -0 (zoals Esser zegt) heeft de waarde van een inleidende
  globale deixis, en pas daarna volgt de meer concrete aanduiding van het
  "bepaalde" object door het substantief.
  206) S. J. Esser, Klank- en vormleer van het morisch, VBG 67 (1927), derde
  stuk, 96 v.; 194 v.
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  198
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  Er is hier echter nog aanmerkelijk meer, dat ons kan interesseren.
  De grote verbale ontwikkelingslijn, die de centrale talen kenmerkt is
  met dit enkele punt nog niet voltekend. Er zijn hier nl. zelfs ook talen,
  waarin eveneens het derde kenmerk dat we hierboven voor het "passieve" werkwoord gegeven hebben, komt te vervallen. Het werkwoord
  is nl. in een bepaalde groep westelijke Toradjatalen niet meer activum
  tantum. Naast het genus activum heeft zich hier ook een zekere regelrecht passieve uitdrukkingsvorm ontwikkeld, zoals Dr. Adriani in een
  fraaie reeks van publicaties heeft bewezen 207). Dat ook deze laatste
  ontwikkeling juist in Centraal-Celebes heeft plaats gegrepen, is natuurlijk geen toeval. Het verlies der beide "passieve" characteristica hangt
  nauw samen. Welke theoretische verschillen er bestaan tussen het genus
  activum en het genus passivum, is in een voorgaande publicatie reeds
  uiteengezet 208). We kunnen daarnaar dus verwijzen.
   Het beslissende punt voor ons doel is uiteraard, dat de subjects- en
  de objectskategorieën in de centrale Celebestalen in beginsel blijkbaar
  
  207) N. Adriani, De beteekenis der vervoegde vormen in het bare'e. De Indische
  Gids; jaargang 25, I (1903), 396; - Een en ander over de werkwoorden in de
  bare'e-taal. Meded. Nedl. Zendel. Genootschap, DI. 53, vierde stuk (1909).
  N. Adriani-J. Kruyt, De bare'e-sprekende Toradja's van Midden-Celebes lIl, 95;
  N. Adriani, Spraakkunst der bare'e-taal, Verh. Kon. Bat. Gen. dl. 70.
  208) J. Wils, De oorsprong van het verbale r-passief in de indogermaansche
  talen. Med. Ned. Akad. van Wetenschappen, NR, deel 3, No. 11, (1940), 7-15.
  Zie ook J. Wackernagel, Vorlesungen über Syntax I, 143 vvo Aangaande de aard
  van het passief staan er twee opvattingen tegenover elkaar. Zo houdt Brugmann
  b.v. de gewone theorie die ook hierboven is gereleveerd, dat nl. de spreker de
  passieve tournure gebruikt, indien het object de meeste aandacht had. Vandaar
  dat dit dan ook als subject in de zin gaat optreden (Grundrisz 2, 32 , 701).
   Anderen, zoals b.v. Meillet, leggen er daarentegen de nadruk op, dat de figuur
  van de agens bij het genus passivum zéér vaag van lijn blijft (Linguistique historique et Iinguistique générale 195). Naar het ons voorkomt, hebben beide opvattingen recht van bestaan. Deze spreken elkaar niet tegen, maar vullen elkander
  juist zeer goed aan. Ook K. VossIer en Meyer-Lübke z~in met elkander in debat
  getreden aangaande het wezen van het passief. K. VossIer ziet in het passief
  speciaal "die Leidensform der Verba" (Gei st und Kultur in der Sprache, 61);
  Meyer-Lübke daarentegen legt vooral de nadruk op het statisch moment (Die
  neueren Sprachen 6, 158; zie ibidem verder ook 33, 401 vv.; 34, 161 vv.). Juist
  zo richt Westrand zijn aandacht vooral op de intransitieve nuance (Uber das
  Passivum, Göteborg Kungl. Vetenskaps- och Vitterhets-Samhälles Handlingar,
  Sjätte Följden A I, 10 (1941». Naar men ziet, bestaat er ook in dit geval tussen
  de verschillende opvattingen eerder een klein onderscheid in nuance, dan wel een
  onoplosbare tegenspraak. Zie ook H. Vogt, Un aspect du problème actif-passif
  dans Ie verbe (Journal de psychologie normale et patholigique, 1950, 130-138).
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  199
  
  als volkomen gelijkwaardig mogen gelden. Het object staat hier waarlijk zover niet af van de accusatief van b.v. een taal als het latijn of het
  grieks, welke de verschillen daartussen op andere punten uiteraard
  ook mogen zijn. In minder ver ontwikkelde centraal-indonesische talen,
  zoals b.v. het bada, soemba enz., is natuurlijk van een genus passivum
  geen sprake. Het object is hier niets dan een vage, onspecifieke adverbale bepaling.
   Hoe de constitutie van het genus passivum in de Toradjatalen practisch verloopt, heeft Adriani reeds op voortreffelijke wijze beschreven
  in de geciteerde publicaties. Een korte samenvatting daarvan, met
  opgave van parallellen op andere taalgebieden, vindt men MAW A
  NR 3, 11, 33 vvo Als basis voor het nieuwe genus verbi dienen natuurlijk, zoals altijd in dergelijke gevallen, de vormen van het reeds bestaande genus, die daaraan het nauwst verwant zijn; dat wil hier
  zeggen de actieve vormen van de derde persoon meervoud. Uit een constructie als *ra-pepate; *nda-pepate "ze hebben hem gedood, men heeft
  hem gedood" ontstaat "hij is gedood, hij werd gedood". Men ziet, hoe
  betrekkelijk gering de semantische overgang hier is. De aanduiding
  voor het passieve subject blijft voorlopig nog zeer vaag. Men zou bijna
  zeggen: zo vaag als het maar enigszins kan. De latere ontwikkeling zal
  natuurlijk pas de grotere klaarte en de diepere bezinking in de structuur
  moeten brengen.
   Zo hangt het "passieve" werkwoord in de verst ontwikkelde talen
  der centraal-indonesische ondergroep theoretisch dus nog slechts als
  aan één zijden draadje: het enig overblijvende kenmerk van het
  ergativisch-instrumentale subject. Wie zal daarenboven zeggen, hoe ver
  ook deze laatste grondslag reeds is aangetast? De drie besproken kenmerken houden innerlijk natuurlijk nauw verband met elkaar. En
  veranderingen in dit opzicht op het ene punt kunnen dus niet zonder uitwerking blijven op de beide andere. Hoe dit zij, de indruk dat het werkwoord van talen als het mori en de westelijke Toradjase bergtalen reeds
  ten volle en zonder enige restrictie tot het energetisch-actieve type gerekend zou moeten worden, krijgt men niet. De grens van het "hogere"
  type wordt zeker zeer dicht benaderd, maar niet overschreden. Met
  name de kenmerken van de nieuwe subjectskategorie zijn voor een
  verder reikende conclusie, die een volkomen parallellisme met b.v. de
  oudere indo-europese talen zou moeten inhouden, nog te weinig
  sprekend. En, wat niet vergeten mag worden, ze tellen ook alleen nog
  
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  200
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  maar voor de personalia, dat wil practisch dus zeggen voor de groep
  der persoonsaanduidingen 2(9). Bij de nominale subjecten is nog geen
  spoor van beweging merkbaar.
   Een klein kijkje op de karakteristieke sfeer waarin zich al de beschreven veranderingen hebben voltrokken, krijgt men nog in het
  mori. De subjectstekens zijn in deze interessante taal nl. niet in alle
  tempora van het werkwoord hetzelfde 210). In het praesens worden als
  regel de gewone proclitische elementen gebruikt, maar in het futurum
  de enclitische vormen. Nu blijven de menselijke handelingen, zolang
  ze alleen innerlijk worden overwogen, inderdaad niets anders dan vage
  schema's. Men komt niet uit boven een zeker "plan". Het eigen onmiddellijke doen zet dit "plan" echter in directe werkelijkheid om. De
  aanvankelijke globale structuur wordt verder "gebroken" en geleed 21.1).
  En er schuilt nu een rijkdom en een aanschouwelijkheid in de situatie,
  die in geen enkele andere omstandigheid op dezelfde wijze weerkeert.
  Dat de Moriër in het eerste geval in zijn taal met een vrijwel inerte
  enclitische vorm volstond, maar in het laatste een veel heviger dynamisch teken koos, is dus volkomen begrijpelijk.
  {J) De talen van Sumatra en Java.
  De stijging der verbale dynamiek in de talen van Sumatra, Java en
  Borneo is zeker niet minder sprekend dan die in de talen der oostwestelijke overgangszême, die we zoëven hebben gezien. De moeilijkheid is alleen, dat de prefixplaats voor de persoonstekens in het uiterste
  westen practisch onbekend was. En zo wordt het taalkundig uitdrukkingsprobleem hier ook aanmerkelijk meer gecompliceerd. Het gold
  hier niet alleen twee bestaande nominaal-possessieve stelsels in verbaaldynamische zin uit te bouwen. Het systeem dat daarbij de hoogste graad
  moest vertegenwoordigen en waarbij de persoonstekens vóóraan de
  stam werden toegevoegd, diende daarbij tegelijkertijd ook van de grond
  2011) Over de betekenis van de persoonskategorie bij het ontstaan van het passief, zie men ook E. Schwyzer, Zum persönlichen Agens beim Passiv, besonders
  im Griechischen. Abh. Preusz. Akad. der Wiss. 1942, No. 10.
   210) S. ].Esser, Klank- en vormleer van het morisch !, op. cito 103.
  211) E. Koschmieder, Zeitbezug und Sprache, Leipzig 1929, 5, 11 v.; G. Guillaume, Temps et verbe, Paris 1929. Vg!. ook H. Pedersen, Les formes sigmatiques
  du verbe latin et Ie problème du futur indoeuropéen, Kg!. Danske Vid. SeIsskab
  Meddelser 11, 5 (1921); W. Stern, Wertphilosophie, Leipzig 1924, 292 VVo
  
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  201
  
  af aan te worden opgebouwd. Vandaar de aanmerkelijke vertraging in
  het gehele proces, waarover hierboven reeds gesproken is. Ook bij de
  analyse kunnen we niet anders dan met dergelijke complicaties rekening
  houden. We zullen eerst de feiten bespreken voorzover die op de
  constitutie van het nieuwe proclitische stelsel betrekking hebben; om
  pas daarna meer in bijzonderheden de verhouding van de enclitische en
  de proclitische vormen na te gaan, die het eigenlijke doel van ons
  onderzoek vormt.
  aa) De constitutie van het nieuwe proclitische verbale systeem.
   Hebben we in de voorgaande delen reeds genoegzaam gezien, hoe
  geleidelijk en voorzichtig het taal proces voortgang pleegt te hebben,
  wanneer het over een richtingsverandering van oude tekenstelseis gaat,
  nog veel scherper treedt dit aan de dag in een geval als het onderhavige,
  waarbij een geheel nieuw vormsysteem moet worden opgebouwd. Meer
  dan ooit zijn de eerste schreden dan tastend en voorlopig, en pas veel
  later kristalliseert het definitieve stelsel zich uit. Men kan bij de consti'tutie der westelijke proclise globaal drie phasen onderscheiden. In de
  eerste phase staat vóór de stam enkel een jener-deictisch teken di, ni,
  si, i, dat volkomen onpersoonlijk, men zou ook kunnen zeggen alpersoonlijk is. Achter de stam volgt dan het gewone suffix, dat als meer
  concrete persoonsaanwijzing dient. Het overwicht in het systeem ligt
  hier dus duidelijk nog achter de woordstam bij het suffix. De tweede
  phase is er echter reeds duidelijk een van dubbele affigering. Zowel
  vóór als achter de stam staan nu, blijkbaar als gelijkwaardige helften
  van een tweeledig complex systeem, persoonstekens van het oude type,
  terwijl daarnaast vaak ook nog de di-vormen uit de eerste phase blijven
  gehandhaafd. De weg naar het woordbegin is in de tweede phase dus in
  principe duidelijk gebaand. En zo kan daarna in de derde phase de
  proclise betrekkelijk gemakkelijk algemeen en uitsluitend worden doorgevoerd.
  Verreweg de meeste sumatraanse talen, zo kan men in het algemeen
  zeggen, zijn op dit punt in de tweede phase blijven steken, terwijl ook
  nog de eerste volstrekt niet overal definitief is gepasseerd. Hoe verder
  men naar het westen komt, hoe sneller en vollediger het overgangsproces zich heeft voltrokken, en hoe krachtiger blijkbaar dus ook de
  dynamische tendenzen werkzaam zijn geweest.
   10 • Voorbeelden van de eerste inleidende phase, waarbij de proclise
  
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  202
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  voorlopig nog slechts door een zwak deictisch tekentje wordt vertegenwoordigd, vindt men b.v. in het minangkabau, de batakdialecten, en
  verder waarschijnlijk ook in het mentawei en het enggano.
  De di-vorm van het minangkabau wordt, zoals te verwachten viel,
  alleen gebruikt in gevallen van bijzonder weinig nadruk. "De gedachte
  aan .... den agens", zo zegt van der Toorn samenvattend, ,,(treedt)
  op de achtergrond" 212). Is de aanduiding van de agens pronominaal,
  dan wordt deze in de vorm van het possessief achter de stam toegevoegd.
   Treedt een nomen als subject op, dan wordt dit vóór of achter het
  werkwoord geplaatst, ingeleid door een merkwaardig teken, dat in de
  indonesische grammatica als "agensaanduider" bekend staat, en dat
  hier eveneens weer di luidt. De plaatsing vóór het werkwoord schijnt,
  zoals ook wel te verwachten was, een iets scherper uitdrukking te geven
  dan de praeponering. Aie di-minun "water wordt gedronken"; pitih
  di-tjilq kawan-iio (maar ook di kawan-iio) "het geld werd door zijn
  kameraad gestolen". In de batakdialecten kan het z.g. "derde passief"
  als voorbeeld van onze eerste phase worden genoemd 213). Als index
  vóór de stam doet nu dienst het prefix ni-, dat in het Tobadialect
  na consonantische anlaut in een infix -in- wordt omgezet. De agens
  wordt in de batakdialecten als regel door een possessief uitgedrukt, juist
  als in het minangkabau. In het karo-dialect vindt men daarvoor in de
  plaats echter ook al de personalia (derde ontwikkelingslijn ). Het substantivische subject wordt ook hier weer door een "agensaanduider"
  ingeleid, die in vorm met het prefix ni samenvalt. Ni-ula-m "het door
  u gedane"; ni-dok-ku "het door mij gezegde (mandok) " ; ayta na t-inadikkon ni ama-na i "de goederen die door zijn vader zijn nagelaten
  (manadikkon )".
  Wat het mentawei betreft, de door Haaksma verzamelde voorbeelden
  uit de mythenteksten van Loeb schijnen te bewijzen, dat ook hier een
  flectievorm met dubbele affigering bestaat. Als index voor de stam
  fungeert si, resp. i; achter de stam volgen de possessiva. Ook als
  "agensaanduider" bij een substantivisch subject doet si hier dienst.
  Adriani vermeldt een dergelijk fIectietype echter niet in zijn Spraakkunstige Schets (BTLV 84 (1928), 1 vv.). VgI. Haaksma, Inleiding
  40--44. Voor het enggano ibid. 45 vvo
  212) J. L. van der Toorn, Minangkabausche Spraakkunst, 's Hage 1899; 121.
   213) H. N. van der Tuuk, Tobasche Spraakkunst, A'dam 1867; 169 vv.; J. H.
  Meerwaldt, Handleiding tot de beoefening der bataksche taal, Leiden 1904; 44 vvo
  
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  203
  
  2°. Een bijzonder fraai voorbeeld van wat we hierboven de tweede
  phase van het constitutieproces hebben genoemd, vindt men in de batakdialecten bij het z.g. "eerste passief". Enigszins vereenvoudigd, ziet het
  tekensysteem er hier a.v. uit (tobadialect): 21.4).
  Vervoegde vorm
  
  Zelfst. personale
  
  Possessivum
  
  1. hu
  2. di. ... hö
  3. di .... ibana
  excl. 1. hu .... hami
  incl. 1. ta ....
  2. di .... hamu(na)
  3. di. ... nasida
  
  au
  hö
  ibana
  hami
  hita
  hamu(na)
  nasida
  
  -hu
  -mu, -m
  -na
  -nami
  -ta
  -mu(na) )
  -nasida
  
  ~
  
  ~
  
  Men ziet dus, hoe de tekens der vervoegde vormen hier in de tweede
  en de derde persoon telkens uit twee delen bestaan, een proclitisch en
  een enclitisch deel. De aandacht is ongeveer gelijkelijk verdeeld tussen
  het woordbegin en het woordeinde. Di- (toba, mandailing), waarmede
  in de dairigroep en in het karodialect i- correspondeert, is blijkbaar niets
  anders dan het vage, deiktische element, dat we in de eerste phase reeds
  hebben zien optreden. De aansluiting in dit opzicht bij de vorige phase
  is dus bijzonder nauw. De vernieuwing toont zich alleen hierin, dat nu
  achter de stam niet de possessieve tekens volgen, maar de zelfstandige
  personalia. Dit is dus de z.g. derde ontwikkelingslijn, die we reeds herhaaldelijk hebben gezien, en die op het stijgen der dynamiek wijst (162).
  In de eerste persoon enkel- en meervoud (inclusief) is de prefigerende
  eindphase van het gehele constitutieproces echter reeds volledig bereikt.
   Typisch is alleen, dat hier nu juist wel de oeroude austronesische
  possessieve tekens bewaard zijn gebleven, die bij de andere personen
  reeds door de personalia waren vervangen; 1 sg. hu- is natuurlijk uit
  ku-. Maar we weten al, hoe het taal proces op dergelijke momenten soms
  stuwt en remt tegelijk; en deze vermenging van nieuwerwetse en
  archaïsche trekken verrast ons dus niet. Een vorm als hu-dok "door
  214) H. N. van der Tuuk, Tobasche Spraakkunst, op. cit. 157 vv.; J. H. Meerwaldt, Handleiding tot de beoefening der bataksche taal, op. cito 40 vv.;
  R. Haaksma, Inleiding 5-16.
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  204
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  mij wordt gezegd, ik zeg", kan men zich naar onze mening dus theoretisch-typologisch ontstaan denken uit *di-dok-hu, juist zoals men thans
  in de tweede persoon nog heeft di-dok-hä "door jou wordt gezegd", in
  de tweede persoon meervoud di-dok-hamu (na) "door jullie wordt gezegd" enz.
  3°. In een aantal talen van het uiterste noord-westen (maleis, gajo,
  atjehs, simaloer), waarbij zich ook het lampongs heeft aangesloten,
  heeft tenslotte de proclise der vervoegingstekens ten volle getriomfeerd.
  Als zelfstandig vormbeginsel is de enclise hier totaal verdwenen. Tezelfdertijd is hier ook vrijwel overal het oeroude paradigma *ku; *111-U;
  *na enz. bij de vervoeging, en zelfs ook in het possessieve stelsel, totaal
  geëmendeerd. Men vindt practisch bijna uitsluitend tekens die van de
  zelfstandige personalia zijn afgeleid. De beide ontwikkelingstendenzen,
  die we hierboven herhaaldelijk reeds aan het werk hebben gezien
  (tweede en derde lijn), hebben elkaar in deze talen dus geheel doordrongen en in hun werking versterkt.
   Het bewijs, dat de aldus ontstane, nieuwe toestand aan de andere kant
  echter nog nauw met de beide voorgaande phasen samenhangt, wordt
  geleverd door een aantal typische restverschijnselen die hier voorkomen.
  De oude stijl blijft op allerlei punten nog door de nieuwe heenschemeren. Zo treedt in het gajo nog -i op als anaphorische index voor
  de stam in de tweede en derde persoon enkelvoud 2'15). In het moderne
  maleis en in het lampongs vindt men di- in de derde persoon enkel- en
  meervoud (mal. ku-pukul,· kau-pukul,· di-pukul-iia "ik (jij, hij) slaat").
  Ook in het oud-maleis der Çrïvijaya-inscripties kon Haaksma reeds
  enkele van dergelijke formaties ontdekken, waarbij ni- als anaphorisch
  prefix voorkomt (ni-galar-ku 1 sg.; ni-minun-iia 3 pl.) 216). Dit zijn dus
  telkens vormingen die volgens onze telling onder de "eerste" phase
  zouden vallen. In al deze gevallen treedt achter de stam het possessieve
  element op (mal. anak-iia "zijn kind"). Alleen in het gajo is dit ook hier
  weer reeds door het overeenkomstige personale verdrongen. Zelfs komt
  in het gajo in een speciaal geval ook nog een zuiver enclitisch type voor;
  nl. bij de met ter- gevormde verba die wijzen op een toevallig of biJ ongeluk zo (geworden) zijn, resp. (na een negatie) op een onmogelijk zo
  
  215)
  216)
  
  G. Hazeu, Gajosch-Nederlandsch Woordenboek, Batavia 1907; XVII.
  Haaksma, Inleiding op. cito 26.
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
   205
  
  kunnen worden 217). Alleen derde-persoonsvormen van dit type komen
  voor. De agens wordt door een possessief uitgedrukt. Typologisch gerangschikt, zouden dergelijke constructies dus nog zelfs vóór onze
  "eerste" phase thuishoren! Ze staan in die zin op één lijn met de zuiver
  suffigerend vervoegde typen van de meer oostelijke talen als de serandialecten, het rottinees, boeginees, makkassaars etc., waarbij eveneens de
  verbale dramatiek slechts zeer weinig op de voorgrond trad. Gajo görö
  ter-balik-é (en niet ter-balik-wé) serenge papan ini "hij kan alleen deze
  plank niet omkeren (ze is te zwaar)" 218).
  De di-vormen.
  De di-vormen, die hierboven besproken zijn, hebben in het debat
  omtrent de aard van het indonesische werkwoord steeds bijzonder de
  217) G. Hazeu, Gajosch-Nederlandsch Woordenboek XIV, 945 v. Dit is het enige
  geval van een suffixf1ectie, dat Hazeu in zUn Grammaticale Aantekeningen noemt.
  Er zijn hier echter blijkbaar meer van dergelijke typen. In het woordenboek vindt
  men b.v. ook gevallen als görö sawah djeliP-koe "ik ben het (nog) niet met mezelf
  eens" (180, s.v. djelip); «koe dong (of dong koe) i Peparik besilo "ik woon thans
  te P." (163, s.v. dong); pendjikön-koe gör'ilon mbeh "de padi die ik te dorschen
  heb, is nog niet klaar" (190, s.v. djik) ; dapeer penitön-koe ini "dit is de oven waarbij
  ik mij gewarmd heb" (301, s.v. itö); ini laboe perinoemön-koe (inoemön-koe)
  "dit is de waterkruik, waaruit ik pleeg te drinken" (295, s.v. inoem). De possessieve tekens komen verder ook in accusatieffunctie voor; paioeng ken pelongohönkoe "een pajoeng dient mij ter beschutting" (477, s.v.longoh). De regels, die voor
  al dergelUke gevallen gelden, zijn echter verder niet bekend.
   218) Ook in het atjehs wordt blijkbaar het verschil in duidelijkheid van
  betekenis tussen het possessieve achtervoegsel en het corresponderende personale
  nog duidelijk gevoeld. Dergelijke verschijnselen hangen hier echter niet of nauwelijks samen met de flectie, en we vermelden ze daarom enkel in een noot.
  Zo deelt b.v. Prof. Snouck Hurgronje mee, dat de possessieve suffixen vrijwel
  alleen gebruikt worden "waar eigenlijk bezit of eene na daarbij komende betrekking bedoeld wordt". Als agensaanduiding bij een handelingsnaam vindt men
  eerder het personale (Atjehsche taalstudien, Verspreide Geschriften V 330). Het
  centrifugaal element maakt in het laatste geval blijkbaar het gebruik van het
  meer expliciete teken noodzakel~jk. Roemohkoe "mijn huis"; pengkeu "je geld",
  maar liever boeët kah dan boeëtkeu "je werk". Ook als subjectsteken treden de
  possessieve elementen alleen op "in gevallen, waarin het onderwerp bijna niet
  vermeld behoeft te worden, omdat het spreker en aangesprokene reeds vanzelf
  voor den geest staat". Zoo b.v. bij de ontvangst van bruiloftsgasten na telt
  keltnoë? "zijt gij (herwaarts) gekomen?" Er staat niet gata (bllllldoem) "gij"
  (personale), omdat "de nadruk zoozeer (valt) op het lang verbeide feit der aankomst, dat de personen in den zin geheel op den achtergrond treden" (325). Ook
  als objectsteken fungeren de oorspronkelijke inalienabile elementen alleen, "wanneer het voorwerp met zoo weinig nadruk genoemd wordt, dat zijn aanduiding
  bijna gemist kan worden" (324).
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  206
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
   aandacht getrokken. Van heel wat verklaringspogingen hebben zij het
  centrum gevormd. Het is daarom wellicht nuttig, ook hier daarbij enigszins langer stil te staan. Hoe dient het merkwaardige di-type, dat zowel
  in onze eerste als in de tweede phase kan vallen, te worden opgevat?
  Er zijn hier o.i. twee punten, die de weg naar een goede oplossing
  kunnen wijzen. Vooreerst, dat de gebruikte verbale prefixen in oorsprong duidelijk locaal-deictische tekens zijn. Maleis, minangkabau di
  treedt elders in de taal als praepositie op met de betekenis "te, aan,
  met"; batak ni kan ook "van" zijn. Het tweede punt is, dat het vrijwel
  steeds juist dezelfde vormen zijn, die in de verschillende talen ook als
  "agensaanduider" optreden. We hebben daarop reeds gewezen. We
  zouden daarom het zinstype met het tot tweemaal toe herhaalde di als
  een geval van grammaticale en structurele congruentie willen beschouwen. Het prefix di bij het werkwoord wijst voorlopig evenzeer op de
  agens, als deze enige plaatsen verder in de zin concreet en onmiddellijk
  wordt genoemd, nu ingeleid door de "aanduider" di. Men vergete
  immers niet, dat de constitutie van het proclitische verbale type niet
  alleen het ontstaan van een nieuwe verbale vormkategorie betekent. Wie
  proclise zegt, spreekt ook van casusvorming, ja noemt de zinsbouw als
  geheel. Men constitueert met de nieuwe verbale vorm tevens een nieuw
  syntactisch schema. En hoe speciaal dergelijke betrekkelijk "jonge"
  constructies in het taalproces verzorgd plegen te worden, is algemeen
  bekend. De pas ingeoefende syntactische betrekkingen worden telkens
  en telkens weer aangeduid en versterkt.
   Een constructie als het zoëven geciteerde zinnetje uit het minangkabau pitih di-tjilq di kawan-iio zou b.v. ongeveer kunnen worden weergegeven met "dat-geld daar-steelt-het bij (vanwege) -zijn-kameraad
  (van-de-zijde-van-zijn-kameraad)". Maar pitih di-tjilq kawan-iio zou
  eenvoudig luiden "dat-geld daar-steelt-het bij-zijn-kameraad". In het
  eerste geval heeft men dus een speciaal-ergativische of -ablativische
  subjectsbepaling, in het tweede een totaal ongedifferentiëerde vorm.
  Hoe uitermate vaag de laatste aanduidingswijze is, blijkt wel hieruit,
  dat hetzelfde zinnetje nu ook zou kunnen betekenen "Het geld werd
  bij zijn kameraad gestolen". Kawan-iio geldt dan dus enkel als gewone
  plaatsbepaling. Er is niets in het taal systeem dat zich tegen deze opvatting verzet. Men ziet dus, welk een verschil de toevoeging van di
  maakt!
  Er zijn zelfs gevallen, waarin ook de dubbele deixis hier nog niet als
  
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN,
  
  207
  
  voldoende geldt om het nieuwe bouwschema volledig te baseren.
  Als derde aanwijzing van de agens voegt men dan b.v. in het minangkabau nog eens -no "deze, die" achter de stam. Lah sabanta nö manangik, di-hamPiengi-no mandai-no "toen hij even schreide, naderde hem
  zijn moeder" (daar-naderde'-die-daar-zijn-moeder) 21.9).
   Het feit dat het juist een locale deixis is, waarmede hier voorlopig
  op de agens der handeling wordt gewezen, levert overigens geen moeilijkheden op. Er bestaat in dit opzicht in de talen nl. een zekere vaste
  hierarchie in de mogelijkheden, en de indonesische feiten schijnen juist
  te passen in hetgeen daarover van elders reeds bekend is. Zo onderscheidt J. van Ginneken in een studie over de pronominale anaphora in
  het nederlands niet minder dan zes trappen of graden van aanschouwelijkheid. De volledigheid der aanwijzing neemt steeds toe 220). De laagste
  graad van deixis, zo zegt hij, is de locale deixis. Van de figuur komt
  nu niet meer tot uitdrukking dan het locale element (hier, daar). Een
  trap hoger is reeds de modale deixis, die zeer globaal van karakter is.
  Alleen de algemene indruk is het, die nu spreekt (zo, zus, als, dus).
  De vierde trap is de directe deixis naar de wijze der demonstrativa,
  die zeer algemeen gebruikt wordt (deze, die, gindse). De derde, tweede
  en eerste trap tenslotte worden gevormd door de drie grammaticale
  "personen", die men gewoon is bij de personalia te onderscheiden (hij,
  zij; jij; ik) .De belevingsnabijheid wordt hier steeds groter. De kern van
  de eigen persoonlijkheid zelf is het, die ten laatste direct en onmiddellijk wordt geraakt en in de taal aangeduid.
  Welnu, al dergelijke feiten die oorspronkelijk alleen aan onze moedertaal zijn ontleend, schijnen ook een veel algemener betekenis te hebben.
  De zes graden of trappen van deictische aanschouwelijkheid schijnen
  ook elders in de talenwereld in beginsel weer terug te keren, ook al
  kunnen zich daar natuurlijk gemakkelijk speciale wijzigingen voordoen.
   Zo wees b.v. Prof. Snouck Hurgronje er reeds op, dat het voor het
  atjehs onmogelijk is de locale tekens voor "hier, daar" enz. afgescheiden
  te behandelen van de demonstrativa, de personalia enz. 221). De lagere
  en de hogere graden van aanschouwelijkheid staan hier elkaar dus vrij
  219) J. L. van der Toorn, Minangkabausche Spraakkunst 125, 126.
  220) J. van Ginneken, Grondbeginselen van de schrijfwijze der Nederlandsche
  taal; Hilversum 1931, 134-152.
  221) C. Snouck Hurgronje, Atjèhsche Taalstudien (Verspreide Geschriften V,
  292 vv.).
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  208
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  na, ZOU men in de terminologie der beschreven zes deling kunnen zeggen.
  Esser vond voor het mori ongeveer hetzelfde =). Hij vestigt verder
  nog de aandacht op de vele indonesische talen, waarin de woorden voor
  "welk(e) ?", die dus van de vijfde graad zijn, tevens dienst doen als
  equivalent voor "waar?" (zesde graad). En zo zijn er talrijke andere
  dergelijke feiten meer 223).
   Voor ons doel kan men daaruit wel concluderen, dat het nieuwe type
  subject dat in de westelijke indonesische talen begon op te komen,
  vooraan de verbale stam voorlopig enkel met een pronominaal teken
  van de laagste, d.i. de zesde graad, werd aangeduid. De aanschouwelijkheid en de plaats in de zinsstructuur waren dus aanvankelijk nog zeer
  vaag en onzeker. En pas enige plaatsen verder in de zin volgt de directe
  aanwijzing daarvan, die nu niet meer een pronominale deixis maar een
  nominaal noemen is. De gang van zaken, in zijn geheel overzien, is
  dus zeker redelijk te noemen. Juist zo gaat het b.v. ook in het nederlands in zinnen als de volgende, waar een bepaalde figuur voorlopig
  slechts aan de rand van het bewustzijn verschijnt om pas later volop
  in het centrum daarvan te komen staan 224); hetzelfde doet zich ook
  weer voor, maar nu natuurlijk in omgekeerde volgorde, wanneer men
  in analoge omstandigheden naar een langzaam verdwijnende hoofdfiguur terugwijst. Ik heb daar nu genoeg van! Die Jan! om mij een
  uur lang voor niets te laten wachten! Ik ga nooit 'meer naar hem toe
  (boos)! Professor A.,. ja, daar leer je je vak zeker goed bij.
  H. N. van der Tuuk en eh. van Ophuysen hebben het veel-besproken
  teken di, naar men weet, speciaal met de derde grammaticale "persoon"
  in verbinding gebracht. Van der Tuuk wilde di met "door hem" vertalen, van Ophuysen meende di uit dia "hij, hem" te kunnen afleiden.
  