title: None
text: H ANDELINGEN
  VAN H ET
  
  GENOOTSCHAP VOOR G ESCH IED EN IS
  G E STIC H T O NDER D E BENAM ING
  
  SOCIÉTÉ D’ÉMULATION
  TE BRUGGE
  
  -------------D RIEM A A N D ELIJK S TIJD SCH R IFT
  VOOR D E STUDIE
  VAN G ESCH IED EN IS EN OUDHEDEN
  VAN VLAANDEREN
  
  D EEL C V III VAN DE VERZAMELING
  JAAR 1971
  Aflevering 3-4
  
  Uitgegeven met steun van de Regering
  de Provincie en de stad Brugge
  
  GENOOTSCHAP VOOR GESCHIEDENIS
  SOCIETE
  
  D’ E M U L A T I O N
  
  Secretariaat : Koningin Elisabethlaan 63, Brugge.
  Redactie : St.-Gilliskerkstraat 10, Brugge.
  Postcbeckrekening: Société d’Emulation Brugge, nr. 107939.
  Abonnement op de «Handelingen» : 200 fr. per jaar.
  I N H 9 U D
  
  B IJD R A G EN
  ....................
  109-116
  
  P. Declerck, Commuun en Zeven Getijden in de Brugse
  parochiekerken
  ...............................................................
  117-173
  
  J . De Cuyper, Egied van der Hoye, deken van de Kortrijkse
  Kapittelkerk, bestrijder van de beweging der Flagellan­
  ten ( ± 1348 - ± 1361)
  ..............................................
  174-191
  
  J. De Smet, De doorvaart voor de binnenscheepvaart te
  Brugge in de X V IIe eeuw
  ..............................................
  192-208
  
  L. Devliegher, De Vlaamse klok uit Pencran(1365)
  
  A. Viaene, In memoriam Prof. E.I. Strubbe
  
  ....
  208-214
  
  N.N. Huyghebaert, De Meier van Zwevezele inde «Miracula S.Winnoci»
  ...............................................................
  213-229
  
  A. Janssens de Bisthoven, De luiken van het altaarstuk met
  Antoon Wydoot, uit de Duinenabdij .............................
  230-237
  
  B. Janssens de Bisthoven, Het feest van het Gulden Vlies in
  Sint-Donaas op 1 en 2 december 1432
  ..................
  238-244
  
  J. Mertens, Enkele bepalingen omtrent bezaaiing, beplanting
  en behuizing in laatmiddeleeuwse pachtcontracten voor
  het Brugse Vrije (XVde-eeuw)
  .....................................
  245-260
  
  O. Mus, Scheepswinsten tijdens de negenjarige oorlog ( 1689­
  1697)
  ................................................................................
  261-299
  
  A. Schouteet, De grenzen van de Onze-Lieve-Vrouweparochie te Brugge vóór en na 1800
  .............................
   300-318
  
  A. Viaene, De Historiograaf Jan-Bautist Gramay
  
  319-330
  
  ............
  Prof. Mt. E .I. Strubbe.
  In memoriam Prof. E. I. Strubbe
  De jonge advokaat Egied-Idesbald Strubbe moest, we­
  gens zijn historische gerichtheid en belangstelling, nood­
  zakelijk en zeer vroeg de Société d’Emulation van zijn
  geboortestad ontmoeten. Bij dit eerste contact in 1922 was
  hij pas afgestudeerd, en de ontmoeting werd onmiddellijk
  medewerking. De driemaandelijkse Annales — beproefd
  in capite et in membris door de onderbreking van de oor­
  logsjaren — geraakten maar niet op het peil van voorheen.
  Boekbespreking, kroniek, bibliografie, die de standing van
  de jaargangen 1905-1914 kenmerken, waren uitgevallen.
  De redding daagde dan op in 1922 in de persoon van de
  historicus H .E. de Sagher, zoon van de Ieperse stadsarchi­
  varis, die in 1912-1914 aan de Annales had meegewerkt.
  Hoewel nog geen lid van het bestuurscomité heeft de Sagher
  het réveil van onze Annales ingeleid. Aan zijn zijde stond,
  bij die nieuwe aanpak, de jonge Brugse advokaat die, ge­
  durende een medewerking van nagenoeg vijftig jaar, de spil
  van de activiteiten van ons Genootschap zou worden en,
  als professor aan de Gentse Rijksuniversiteit, onze Hande­
  lingen naar een nieuw hoogtepeil zou weten op te voeren.
  De voorkeur voor de rechtsgeschiedenis was reeds aanwe­
  zig in de eerste medewerking aan de Handelingen. In de
  jaargang 1922 tekent E.I. Strubbe een boekbespreking ge­
  wijd aan het bekende en markante werk van E. van Cauwenbergh over de zoen- en strafbedevaarten. In 1923 volg­
  de een mededeling over de doorgaande waarheid in het
  Brugse Vrije die de weg wees naar verdere navorsing in de
  registers van justitie. Twee bijdragen, verschenen in 1924
  (over rechtsvervolging van protestanten en zigeuners in
  
  de 16e eeuw) gaan terug op archiefonderzoek in dezelfde
  fondsen.
   Het Congres Jubilaire van de Oudheid- en Geschiedkun­
  dige Federatie van België, te Brugge gehouden in 1925, zou
  de activiteit van de jonge jurist in de schoot van ons Ge­
  nootschap zeer stimuleren. Hij trad er op als secretaris van
  de sectie «Histoire de Flandre», die werd gepresideerd door
  kanunnik A.C. de Schrevel, voorzitter van het Genootschap.
  Zijn referaat over «de synode in Vlaanderen tijdens de 13e
  eeuw» werd er als rechtshistorische studie zeer opgemerkt.
  Samen met E. Hosten had hij feitelijk heel de organisatie
  van de verschillende secties van dit Congres op zich geno­
  men. Belangrijk was voor hem de ontmoeting met buiten­
  landse deelnemers aan dit Congres: met prof. Meyers, wiens
  werk over het Ligurisch erfrecht hij in onze Handelingen
  (1932) uitvoerig zou bespreken; met Malcolm Letts en
  Korthals Altes die allebei aan de Handelingen hebben mee­
  gewerkt. De bespreking van Letts’ Knight Errant (1925;
  bibliografie nr. 162) is een vrucht van die ontmoeting. Ook
  voor de publicatie van het verslag van het Congres (282
  blz.; gedrukt op de Gruuthuuse Persen te Brugge) heeft hij
  zich, samen met E. Hosten, ingezet.
   De richting rechtsgeschiedenis en oude instellingen komt
  gedurende de periode 1927-1934 steeds meer tot uiting. De
  studie over de groepscriminaliteit in West-Vlaanderen (De
  bende van Bakelandt; samen met E. Hosten) verscheen in
  1927 (ook in overdruk). Volgden: Een terechtstelling door
  familie (1 9 2 8); Keurboek van Moorbeke (1930), een lijst­
  trekker van talrijke edities van keuren; de verordening van
  1483 voor de Raad van Vlaanderen (1 9 3 1 ); een 12eeeuwse lijst van vrijgeweiden (1933). In die richting wij­
  zen nog zijn verslagen over de «Journées du droit» gehou­
  den te Rijsel (1929) en de «Journées d ’histoire du droit»
  te Valenciennes (1930). Tekenend zijn ook de steeds pene­
  trerende boekbesprekingen die in 1930 elkaar opvolgen:
  Boca, La justice criminelle à Abbeville (nr. 19); Delcourt,
  
  La vengeance de la commune (nr. 5 1 ); J. de Pas, Le
  bourgeois de Saint-Omer (nr. 6 0 ); H. Van Houtte, Les oc­
  cupations étrangères en Belgique (nr. 242).
  De belangstelling voor kunst en archeologie, die hem
  steeds zou bijblijven, komt tot uiting in de studies (in sa­
  menwerking met E. Hosten) over de Brugse Academie en
  over het leven en werk van Jan Garemijn (1931).
  De periode 1934-1950 — de jaren van opgang in het
  professoraat te Gent — bracht geen bijdragen van zijn hand.
  Dit hiaat is slechts schijnbaar. Terwijl hij elders belangrijke
  studies en uitgaven publiceert, behartigt hij — onder het
  impuls van voorzitter Mgr. Callewaert (t 1943) en van
  Dr. Paul Allossery (t 1943) — standvastig en metodisch
  de redactie van onze Handelingen. De kroniek en de biblio­
  grafie van de jaren 1934-1938 getuigen van de nieuwe aan­
  pak om in de Handelingen de «revue» van mensen en din­
  gen uit de wereld van de historie te verzekeren.
   De oorlog bracht, met zijn lange onderbreking, in zekere
  zin de gelegenheid om een werk tot stand te brengen waar
  zovelen naar haakten: de «Analytische Inhoud en Regis­
  ters 1839-1939» van onze Handelingen. In samenwerking
  met A. Schouteet heeft Prof. Strubbe die indices uitgewerkt
  naar een patroon dat als model mag gelden van helderheid
  en praktische bruikbaarheid. (Voor de periode 1940-1963
  werden de indices in 1963 bijgewerkt). Deze registers wor­
  den ingeleid door een meesterlijke monografie over de ge­
  schiedschrijving in West-Vlaanderen vanaf de stichting van
  de Société d ’Emulation.
  Na de onderbreking van de oorlogsjaren heeft Prof.
  Strubbe de verantwoordelijkheid van de redactie der Hande­
  lingen op zich genomen. Kroniek en Boekenschouw worden,
  onder zijn leiding, goed bijgehouden en vormen een rijke
  documentatie en onmisbare wegwijzer binnen het begrensde
  werkterrein van ons Genootschap. Hij zelf bezorgde een
  aantal boekbesprekingen en necrologieën.
  Als professor en academicus heeft Prof. Strubbe, mede
  
  door zijn uitgebreide human relations, de medewerking van
  tal van collegas, assistenten en studenten naar onze Han­
  delingen weten aan te trekken. Ook zijn betrekkingen met
  het buitenland zijn aan de redactie ten goede gekomen. Onze
  Handelingen uit de periode 1955-1970 vertonen dan ook
  een verrijking van inhoud en een openheid voor vernieuwing
  die vooral op zijn onvervangbaar management teruggaan.
  De extra-uitgaven in-octavo, die hun glorietijd hadden ge­
  kend in de belle époque 1899-1913, zijn Prof. Strubbe bij­
  zonder blijven bekoren. In 1931 publiceerde hij, samen met
  E. Hosten, het Brugse Dagboek 1792-1793 van Jean van
  Hese als eerste deel van een serie «Bronnen en Bijdragen tot
  de Vlaamse geschiedvorsing» uitgegeven door de Société
  d’Emulation. Deze serie zou echter eerst in 1953/1958
  worden voortgezet door de Brugse kronieken van Michiel
  Frans Allaert en Jan Karei Verbrugge, bezorgd door archi­
  varis A. Schouteet.
   De nieuwe koers in het cultureel beleid van Stad en Pro­
  vincie had zijn weerslag op de inhoud en de modaliteit van
  die octavo-uitgaven. In 1960 werd gestart met een nieuwe
  serie: de «Bijdragen tot de geschiedenis van West-Vlaanderen». Aanleiding daartoe was de provinciale wedstrijd
  «voor monografieën en bronnenuitgaven over de geschiede­
  nis van de geteisterde gemeenten in 1914-1919», door toe­
  doen van gouverneur Ridder P. van Outryve d’Ydewalle
  in 1959 uitgeschreven door de Bestendige Deputatie van de
  Provincie. In die reeks Bijdragen zouden de bekroonde oor­
  logsdagboeken van die wedstrijd als eerste worden opgeno­
  men; ook werken die niet hadden meegedongen zouden in
  aanmerking komen. Een ruimer kader werd ook door Prof.
  Strubbe voorgestaan: zouden in Bijdragen ook worden opge­
  nomen «bronnen in verband met de geschiedenis van WestVlaanderen sedert het ontstaan van de provincie».
  In de reeks Bijdragen werden uitgegeven: de bekroonde
  kroniek: «De oorlog te Dickebusch en omstreken» van
  A. Van Walleghem, bezorgd door Jozef Geldhof, in drie
  
  delen. Voor het eerste deel van deze uitgave schreef Prof.
  Strubbe een kapittel historiografie, dat weerom het merk
  van de meester draagt, onder de titel: «Een halve eeuw
  uitgaven van Westvlaamse oorlogsdagboeken uit de eerste
  wereldoorlog». In dezelfde reeks verschenen Pastoor Slosses
  Oorlogsdagboek van Rumbeke, bezorgd door J. DelbaereDumoulin; het Journal de Campagne van hulpdokter Jos.
  De Cuyper, uitgegeven door André De Cuyper.
   Niet ingelijfd in de uitgaven van ons Genootschap zijn
  een drietal belangrijke werken die, vooral door de bemid­
  deling van Prof. Strubbe, onder de auspiciën van de Société
  d’Emulation zijn verschenen. Te vermelden zijn hier: het
  Livre des Mestiers de Bruges et ses dérivés, uitgegeven door
  J. Gessler (1 9 3 1 ); Bruges, séjour d ’exil des rois dAngleterre, een lijvige bronnenverzameling, bezorgd door A. de
  Behault de Dornon (1 9 3 1 ); en last not least het kostbare
  werk van burggraaf de Ghellinck Vaernewyck: Sceaux et
  armoiries de la Flandre ( 1935).
  Evenmin ingelijfd, doch in de persoon van Prof. Strubbe
  nauw met ons Genootschap verbonden, zijn: het Hulde­
  Album Karei de Flou (1928) en het Album English dat in
  1952 onder zijn leiding tot stand kwam en de persoon en
  het werk van zijn grote vriend, met medewerking van een
  groot aantal leden van ons Genootschap, huldigde en in het
  licht stelde.
  Voor de leden van het Bestuurscomité was het een voor­
  recht de betreurde Professor in hun midden te hebben. En
  een zegen tevens. Moeilijkheden van redactie en editie, we
  wisten dat, gingen steeds een gunstige en vernuftige oplos­
  sing tegemoet. De omgang met hem op onze vergaderingen
  was ongedwongen en immer verrijkend, zoals iedereen ook
  bij leerde die hem benaderde met een historisch onderwerp
  dat hem deugdelijk toescheen. Hetgeen we, als medeleden
  van het Bestuurscomité in deze aflevering van de Handelin­
  gen samenbrengen, weze een dankbaar aandenken aan hem
  
  die zo lange jaren de beleidvolle en vereerde stuurman van
  ons Genootschap is geweest.
  BIJD R A G EN IN O NZE H A N D ELIN GEN
  1. Het houden van de doorgaande waarheid in het Vrije van Brug­
  ge. - 66 (1923) blz. 249-253.
   2. Het verval van het Protestantisme te Brugge na 1584. - 67
  (1924) blz. 13-37.
  3. Een bezoek bij waarzeggende Gipten te Brugge in 1590. - 67
  (1924) blz. 125-128.
  4. Ypersche schuldbrieven (littera obligatoria). - 68 (1925) blz.
  208-217.
  5. (In samenwerking met E . H O ST E N ). Twee oorkonden van
  Rijkaert Blavoet (1226 en 1237). - 70 (1927) blz. 62-66.
  6. E. H O STEN, De struikroovers in Vlaanderen op het einde der
  X V 111e eeuw. De bende van Bakelandt. - 70 (1927) blz. 103-165.
  7. Het terechtstellen van den misdadiger door de familie van het
  slachtoffer in het Vlaamsche recht der X H Ie eeuw. - 71 (1928) blz.
  87-91.
  8. Een keurboek van Moorbeke. - 73 (1930) blz. 135-139.
  9. (In samenwerking met E. H O ST E N ). De Brugsche Academie
  van 1765 tot 1775. - 74 (1931) blz. 97-120.
  10. De verordening van 1483 voor den Raad vanVlaanderen. 74 (1931) blz. 160-182.
  11. Een twaalfdeeuwsche lijst van vrijgeweiden uit West-Vlaanderen. - 76 (1933) blz. 137-146.
  12. De oorkonden uit het Vlaamsche grovelijke archief op het
  S. Donaasfonds te Brugge. - 77 (1934) blz. 96-112.
  13. (In samenwerking met A. SCH O U TEET). Het zoending te
  Brugge na 1542. - 87 (1950) blz. 5-92.
  14. De Clarissenabdij te Langemark (1255-1259). - 87 (1950)
  blz. 182-188.
  15. Een episode uit het leven van Giovanni Arnolfini. - 89 (1952)
  blz. 67-81.
  16. Boeken van Luther verkocht door ]an Rijckaert te Gent
  (1522). - 90 (1953) blz. 72-76.
  17. Van de eerste naar de tweede omwalling van Brugge. - 100
  (1963) blz. 271-300.
  18. (In samenwerking met A. SCH O U TEET). Analytische inhoud
  en registers op de Handelingen van ons Genootschap 1940-1963. 100 (1963 ) 393-452.
   Afzonderlijke uitgave: A. SCH O UTEET en E .I. STRUBBE, Hon­
  derd jaar geschiedschrijving in West-Vlaanderen (1939-1939). Analy­
  tische inhoud en registers van de Handelingen van het Genootschap
  voor Geschiedenis «Société d’Emulation» te Brugge. Brugge, 1950,
  in-8”, 335 blz.
  N ECR O LO G IEEN IN O NZE H A N D ELIN GEN
  N.B. Alleen de ondertekende necrologieën worden vermeld.
  1. Jules Lameere (leper 1837 - Kanne 1922). - 66 (1923), blz. 167.
  2. Paul Holvoet (Oostende 1846 - Brugge 1927). - 70 (1927),
  blz. 88.
  3. P. van Heynsberghen (Zaandam 1880 - Amsterdam 1927). 70 (1927), blz. 90-91.
  4. Arthur Vuylsteke (Brugge 1874 - Brugge 1929). - 73 (1930),
  blz. 179.
  5. K. De Flou (Brugge 1853 - Brugge 1931). - 74 (1931), blz.
  243-247.
  6. E. Coppieters Stochove (Brugge 1848 - Brugge 1936). - 80
  (1937), blz. 180.
  7. A. De Pauw (Oostende 1867 - Brugge 1937). - 80 (1937), blz.
  181.
  8. H. Obreen (Leiden 1878 - Diest 1937). - 80 (1937), blz. 182).
  9. E. Théodore ( t Rijsel 1937). - 80 (1937), blz. 182.
  10. E. Vlietinck (Oostende 1864 - Antwerpen 1937). - 80 (1937),
  blz. 181.
  11. C. Wybo (Veurne 1878 - Doornik 1937). - 80 (1937), blz. 181.
  12. H. E. De Saegher (leper 1890 - Drongen 1940). - 83 ( 1940­
  46), blz. 216-218.
  13. A. Visart de Bocarmé (Brussel 1868 - Brugge 1947). - 84
  (1947), blz. 191-193.
  14. H. Van Houtte (Waregem 1872 - Gent 1948). - (1948), blz.
  177-178.
  15. J . Cuvelier (Bilzen 1869 - Sint-Lambrechts-Woluwe 1947). 85 (1948), blz. 175.
  16. G . Espinas (Lannion 1868 - Parijs 1948). - 85 (1948), blz. 175.
  17. H. Coppieters Stochove (Gent 1876 - Brugge 1950). - 87
  (1950), blz. 115-116.
   18. P. Verhaegen (Elsene 1859 - Bosvoorde 1950). - 87 (1950),
  blz. 116.
  19. Pater Hildebrand (Jules Raes) (Hooglede 1884 - ........ 1961). 98 (1961), blz. 234,
  
  20. F. Blockmans (Antwerpen 1911 - Antwerpen 1962). - 99
  (1962), blz. 295.
  21. M. English (Brugge 1885 - Brugge 1962). - 100 (1963), blz.
  336-338.
  22. R. Blanchard (Orléans 1877 - Grenoble 1965). - 102 (1965),
  blz. 217.
  23. R. Dewitte (Brugge 1888 - Brügge 1968). - 106 (1969), blz.
  238-239.
   A. V IAEN E
  
  Commuun en Zeven Getijden
  in de Brugse parochiekerken
  Aantal, taak en organisatie van de clerus waren in de
  middeleeuwen vrij verschillend van tegenwoordig. Het
  groeiend aantal priesters was vrij groot, het grootste ge­
  deelte van hen vergenoegde zich met het vervullen van de
  functie van de heilige liturgie, met name het zingen of
  reciteren van het officium divinum (het huidige — nu
  meestal privatim gebeden — brevier), de heilige missen en
  loven. Aantal en liturgische diensten vertonen naar ons aan­
  voelen een zekere overdadigheid. Gelijk er altijd meer kloos­
  ters, kapittels, parochiekerken werden gesticht, zo breid­
  de zich in die kerken ook het aantal plechtigheden uit. Bij
  de organisatie was het meer collegiaal aspect opmerkelijk:
  niet alleen bij de voornoemde kloosters en kapittels of collegialen, maar ook bij lagere clerus als kapelanen en andere
  habituanten, die vaak aan parochiekerken waren verbon­
  den, treft men groepsstructuren aan. Een sprekende uiting
  van de liturgische opdracht en van de groepering van de
  clerus is de instelling van de zeven getijden. In de loop van
  de vijftiende eeuw werden in verschillende parochiekerken
  aparte verenigingen van priesters gesticht, die de verplich­
  ting hadden, om elke dag, of, elders en meestal aanvanke­
  lijk, op sommige dagen, de zeven canonieke uren of getijden
  te zingen. Vaak kregen ze in deze eeuw ook hun definitieve
  statuten en organisatie, al schijnen ze meer dan eens een
  lange ontwikkeling te hebben doorgemaakt vooraleer ze
  werkelijk als afzonderlijke en gesloten colleges vorm kre-
  
  gen *. Behalve de voortreffelijke bladzijden van E. Rembry
  over het commun van Sint-Gillis-parochie te Brugge werd
  daar vooralsnog weinig over gepubliceerd 2. In deze bijdrage
  worden enkele gegevens bijeengebracht die de kennis van
  deze instelling in de Brugse parochiekerk van Sint-Gillis
  enigermate kunnen toelichten. Daarna behandelen wij SintWalburga en Sint-Jacob.
   1. Sint-Gillis
  Commuun en Zeven Getijden van deze parochie zijn
  dank zij de goed gedocumenteerde bladzijden van E. Rembry
  best gekend 3. Hierom blijft het hier bij enkele aanvullingen.
  Terecht maakt deze schrijver o.i. onderscheid tussen de
  leden van het commuun en de kapelanen buiten het koor;
  en dat zal vermoedelijk ook het geval geweest zijn voor
  1. C.S. Dessing, De zeven getijden in de St. Jans-kerk te Gouda,
  in Bijdragen voor de Geschiedenis van het bisdom van Haarlem, Lei­
  den, dl. 35 (1913) p. 145-223, 347-372; W. Nollet-P. Boeren, Kerke­
  lijke instellingen in de Middeleeuwen, Amsterdam, 1951, p. 342-343;
  H. Platelle, La vie paroissiale vers 1455, in L. Trenard, Histoire de
  Lille, dl. I, Des origines a l’avènement de Cbarles-Quint, Rijsel, 1970,
  p. 397-398; R. Post, Kerkgeschiedenis van 'Nederland in de Middel­
  eeuwen, 2 dln, Antwerpen-Utrecht, 1957, dl. I, p. 287-293.
   2. E. Rembry, De bekende pastoors van Sint-Gillis te Brugge (1311­
  1896) met aanteekeningen over Kerk en Parochie, Brugge, 1890-1896,
  X X X I - 808 blzn, vooral p. 38-49; enkele gegevens ook bij J. de
  Damhoudere, De magnificentia Politiae Civitatis Brugarum, Antwer­
  pen, J . Bellerus, 1563, p. 120-124 en in de nederlandse vertaling:
  De Grootdadigheid der breedtvermaerde Regeringhe van de Stadt
  Brugge, Amsterdam, 1684, p. 6-15, 27-44, 561-562; A. Dewitte, Scolastri en redores scolarum aan de O.L.Vrouwkapittelschool te Brugge
  (ca. 1480-1553), in Hand. Em., (1962) p. 265-274; id , De kapittel­
  school van de collegiale Sint-Salvator te Brugge, 1516-1594, in ibid.,
  (1967) p. 5-65; id., De geestelijkheid van de Brugse Lieve-Vrouwkerk
  in de 16e eeuw, in ibid., 1970, p. 100-135; dezelfde auteur schonk ons
  ook inzage van zijn nog onuitgegeven Lijst van de magistri cantus, or­
  ganisten en redores scolarum aan de St.-Jacob en St.-Gillisparochies te
  Brugge 1487-1580; al deze titels wijzen er op dat deze leden of dienst­
  personeel van het commuun ook in het culturele leven een zekere rol
  vervulden; A. Hodüm, Oorsprong van de broederschap van O.L.Vrouw
  Presentatie in de Sint-Jacobskerk te Brugge, in Hand. Em., (1954)
  p. 97-116. Wij danken hierbij Kan. Hodüm die ons een paar teksten
  ter hand stelde over het commuun van Sint-Jacob.
  3. Alleen van het archief van deze parochie dat op het rijksarchief
  te Brugge gedeponeerd werd bestaat een recente inventaris en is de
  nummering definitief. De gebruikte documenten worden aangegeven
  
  beide andere parochies 4. In deze parochie komt ook de
  oudst-bekende vermelding van «den gheselscepe vander
  kercke» voor, waarmee ongetwijfeld het commuun bedoeld
  wordt; dit in een bijvoegsel aan het testament van Jan van
  Atrecht (29 mei 1321) toegevoegd op 30 november 1324 5.
   Dat Rembry reeds een vermelding daarvan meende te lezen
  in het testament van broeder Andreas van 15 februari 1312
  lijkt een vergissing6. Op 23 maart 1389 doet Jan van Zomerghem, priester-kapelaan van Sint-Gillis te Brugge een fun­
  datie in deze kerk. Als gevolmachtigde treedt op Jacob
  Godevaert, priester, namens en ten voordele van de pastoor,
  kapelaans, schoolmeester, koster en andere personen die deel
  uitmaken van het koor van deze kerk 7. Op 20 maart 1411
  volgens de huidige nummering bij J. Mertens, Inventaris van het
  archief van de Kerkfabriek St. Gilliskerk te Brugge (Ministerie van
  Nat. Opv., Algemeen Rijksarchief, Rijksarchief Brugge, Inventarissen
  van Archieven van Kerkfabrieken, dl. I I I ) , Brugge 1967, 29 blzn. In
  de lijst die volgt verwijzen wij tussen haakjes naar de benaming bij
  Rembry, a.w.; Rijksarchief Brugge, Kerkfabriek Sint-Gillis; 4, Reso­
  lutieboek en Cartularium van het Commun, 1486-1588 (Charterboek
  van het Commun I ) ; 5, Resolutieboek, 1633-1810; 6, Fragment van
  een resolutieboek 1487; 27, Cartularium van de kerk, 13e-16e e.; 273,
  Cartularium, 14e-16e e. (Charterboek van het Commun I I ) ; 284,
  Handboek van het Commun 1792; de afzonderlijke titels en funda­
  ties: 30, 50, 55, 56, 58, 65, 68, 70, 71, 72, 73, 74, 75, 82, 84, 86,
  88, 89, 93, 95, 98, 99, 101, 104-115-122-211-212, 187, 190, 191, 192,
  194, 197, 201-213, 207, 214, 215; 254; 286, de processen 298, 299,
  300; Dis: cartularia 342, 343; Rijksarchief Gent, Raad van Vlaande­
  ren, voorlopig nr. II. 5538/28060: Statuta ecclesie Sancti Egidii in het
  dossier van het proces tussen de priester Jacob Debbout en Jacob
  Deurwaerdere over de 3 missen gefundeerd door Jan Diercoop
  (1494-1504); wij hebben het Archief van de Commissie van Open­
  bare Onderstand te Brugge niet geraadpleegd, maar in de Inventaris
  Archief C.O.O., p. 33-34 worden een aantal documenten die kunnen
  belangrijk zijn vermeld; E. C(oppieters)-S(tochove), Inventaire des
  archives de l’église Saint-Gilles à Bruges, in Hand. Em., L X IV (1914),
  p. 134-139; P. D (e ) S(toop), Fondation d’un anniversaire dans l’église
  de Saint-Gilles, à Bruges ... le 23 septembre 1408, in Hand. Em., X V I
  (1862-63) p. 234-240.
   4. a.w., p. V en 39, n. 2; J . Damhoudere maakt dit onderscheid
  alleen voor S. Walburga, a.w., p. 123 (latijn) en 38-39 (ned.).
  5. 187, Cart. 27, f. 79v.
  6. Stadsbibliotheek Brugge, Hss. 616, Notices biographiques sur les
  curés de St. Gilles à Bruges 1240-1864, ongenummerd, bij pastoor
  N. Van Damme; zie 187 en Cart. 27, f. 71v-73v.
   7. Cart. 273, f. 32 «donavit discrete viro domino Jacobo Godevaert
  
  aanvaarden «Bertholomeus Niet, prochiepape van St. Gillis-kerke in Brugge ende zeghelaere vanden hove in die
  vors. stede, here Jan Diericx, here Jan van Coukelberghe
  ende here Jan f. Clais capelaen in die vors. kerke voor ons
  en over onse ghemeene commune» de stichting van Joris
  vander Stichele 8. De koorgemeenschap of commuun be­
  stond dus als eigen groep reeds bij de aanvang van de veer­
  tiende eeuw; zij bestond uit pastoor, kapelaans, koster,
  schoolmeester en wellicht nog ander personeel en wordt
  vooral vermeld naar aanleiding van stichting van jaargetijden
  of andere liturgische verplichtingen. Van de zeven getijden
  is eerst later uitdrukkelijk melding. De oudste stichting in
  dat verband lijkt wel deze van de schenkingsakte van 13 O c­
  tober 1453 waarbij Ludovicus van Straten, priester en
  kapelaan van Sint-Gillis, een fundatie doet om de zeven
  getijden te zingen gedurende de 40 dagen van de vasten
  tegen gift van twee renten bezet op gronden gelegen te
  Vlissegem en te Oostkerke 9. Uit de jaren 1517-18 is nog
  de fundatie bekend van gezongen getijden door Josine
  Reynaerts tegen gift van een rente bezet op huizen en gron­
  den te Oudenburg, die echter in januari 1555 werden te
  gelde gemaakt en waarvan de opbrengst anders werd be­
  legd. Deze fundatie voorzag in het zingen van de zeven
  getijden veertig dagen lang te rekenen van de vooravond
  van Ons Heer Hemelvaart 10. Verder geeft een rekening van
  omstreeks 1473 een reeks inlichtingen over betalingen van
  de kerkfabriek van Sint-Gillis «over sekere jaerghetiden
  den commune van Sint-Gillis voors. met daaran cleift» en
  dat maakt voor 12 stichtingen de som van 2 1. 10 s. 5 d. gr.
   presbytero ... nomine et ad opus curati, capellanorum, rectoris scolarum, custodis et aliarum personarum chorum dicte ecclesie Sancti Egidii Brugensis frequentantium».
  8. Cart. 27, f. 68.
  9. 70, 197; op eerste quatertemperdag in dec. tegen gift van M. van
  Huele, 30 nov. 1459, nr. 198 en Cart. 4, f. 82v., verder Cart. 4, f. 4:
  fund. Juerveys en Cart. 4, f. 81.
  10. 104, 115, 122, 211, 212, 286, Cart. 4, f. 147v.-148v.; E. Rembry,
  a.w., p. 20.
  uit. In het «nieuwe beset» dat daarop volgt en dat uit de­
  zelfde jaren moet dateren wordt herhaaldelijk melding ge­
  maakt van gelden die de kerkfabriek verschuldigd is aan
  de commune voor de V II ghetiden krachtens sommige fun­
  daties, evenals in een overzicht van de renten «toebehoorende den commune» uit de jaren 1484-85 een reeks vermel­
  dingen van de horae canonicae voorkomen, waaruit blijkt
  dat oudere stichtingen soms ten bate van de zeven getijden
  werden gewijzigd. Tenslotte is ook de dis jaarlijks 5 1. gr.
  schuldig aan de commune tot het zingen van «sevene ghe­
  tiden binnen den Vastene, tusschen paesschen en syncxen,
  tot deze beset bij Renier Houtmaerct, en inde advent».
  De totale som van de inkomsten van renten binnen als bui­
  ten Brugge door het commuun te ontvangen van kerkfabriek
  en dis wordt geraamd op 48 1. 8 s.; daarvan zijn er 11 1.
  11 s. 10 d. voor de zeven getijden, waarbij dan nog dient
  gevoegd de jaarrente van 30 s. die heer Gerard (Maertens)
  priester en lid van het commuun schonk voor deze instelling
  maar waarvan hij er tijdens zijn leven 20 s. voor zichzelf
  reserveerde, zodat er voorlopig maar 10 s. in aanmerking
  kwamen u.
   Het plan voor de stichting van de zeven getijden schijnt
  dus gerijpt te zijn tijdens het pastoorschap van Bartholomeus Willaert (reeds vermeld als zodanig op 14.12.1424
  en zeker nog in 1457, terwijl zijn opvolger Johannes de
  Man reeds op 29.11.1459 voorkomt) en komt derhalve
  meer dan een eeuw later dan het bestaan van de koorgemeenschap 12. De stichting van Straten getuigt dat de zeven
  getijden in elk geval omstreeks 1453 bestonden. Wanneer
  kreeg zij haar statuten ? Rembry vermeldt dat zij vernieuwd
  werden door bisschop R. Drieux op 6 juli 1574 en geeft er
  een zeer goede analyse van 13. Dat deze vernieuwing eerder
  een bekrachtiging dan een wijziging is geweest moge blijken
  11. Cart. 273, rekening.
  12. E. Rembry, a.w., p. 11-12 en Cart. 27, f. 103.
  13. a.w., p. 39, 41-46.
  uit de vergelijking met de oude statuten die wij menen
  te hebben ontdekt en die wij in bijlage publiceren. Daar ze
  ongedateerd zijn maar van een vijftiendeeuwse hand en ge­
  voegd als bewijsstuk bij een dossier uit de jaren 1494-1504
  moet er niet aan getwijfeld worden dat ze uit de XVe
  eeuw stammen. Men kan ze met grote waarschijnlijkheid
  nog nauwkeuriger dateren 14. Uit 1463, 1472 en 1479 15
  zijn een reeks processtukken bewaard nopens het gezag van
  pastoors en kerkmeesters van St.-Gillis enerzijds en de
  proost van O.L.Vrouw-kapittel anderzijds over het aan­
  vaarden, het uitoefenen van de tucht en het uitkeren van
  de vergoedingen aan de kapelaans van Sint-Gillis. Sommige
  kapelaans die in deze kerk een kapellanie bedienden doch
  niet als lid van het commuun aanvaard waren meenden daar
  omwille van hun kapellanie van rechtswege toch toe te
  behoren en op de uitkeringen aanspraak te kunnen maken.
   Pastoor Deman beriep zich op de antiqua consuetudo om
  elke aanneming van een nieuw lid door de proost van het
  O.L.V.-kapittel afhankelijk te maken van de voorafgaandelijke goedkeuring en presentatie door pastoor en kerkmees­
  ters; de pastoor kan de leden van het commuun met instem­
  ming van de kerkmeesters gedurende een maand van de
  distributies beroven, maar ze kunnen in beroep gaan bij
  de proost; ze moesten echter juist zoals de mercenarii als lid
  van het commuun aanvaard worden, dezelfde observanties
  naleven en konden uit hoofde van hun kapelaanschap geen
  enkel privilege laten gelden op de andere leden. Wel werd
  bij overeenkomst van 21 jan. 1463 toegestaan dat alle toen­
  malige capellani instituti et beneficiati voor deze keer hun
  aanvraag tot aanneming als koorlid aan de pastoor en kerk­
  meesters konden indienen, voorgesteld worden ter aanvaar­
  ding aan de proost en dan ook in de voorziene distributies
  konden delen. Van zijn kant moest het kapittel van
  14. R.A.G., Raad van Vlaanderen, 11.5538/28066 en bijlage 1. De
  stichter van de 7 getijden te Gouda was Wouter van der Mandre,
  proost van O.L.Vrouw te Brugge, cfr. Dessing, a.w., p. 144, 209.
  15. 298, 299, 300.
  COMMUUN EN ZEVEN GETIJDEN
  
  123
  
  O.L.Vrouw de pastoor opnieuw als lid opnemen. De antiqua
  consuetudo of oud gebruik, waarvan hier spraak is, is ver­
  moedelijk wel dezelfde gewoonte waarvan ook in de statu­
  ten gewag wordt gemaakt, maar er meteen aan voorafgaat
  en misschien een eerste schets van statuten uitmaakte.
   Op 3 juli 1472 wordt de beslissing van de Raad van Me­
  chelen van 1463 weer aangevoerd om te protesteren tegen
  overtredingen vanwege de pastoor en vicepastoor ten nadele
  van de capellani perpetui maar ook om aan te klagen dat ze
  onder hen beiden «ont fait et forget aucunes ordonnances
  et statuz a la plus grave fouit desdits marcenaires et au plus
  grant avantaige deulx» zonder rekening te houden met het
  gezag van de proost. Aangezien de statuten goedgekeurd
  door Drieux in 1574 nog zo nauw aansluiten bij de vroegere
  van de XVe eeuw en daar volgens de eed die de leden van
  het commuun afleggen de macht van pastoor en kerkmees­
  ters vrij groot is menen wij te mogen stellen dat de sta­
  tuten van pastoor Deman het toch gehaald hebben, dat ze
  dus tussen 1463 en 1472 werden opgesteld of althans sterk
  door deze van pastoor Deman werden geïnspireerd. Wat er
  ook van deze hypothese moge zijn, zeker is dat er op het
  einde van de XVe eeuw geschreven statuten bestonden en
  dat deze bij de aanvaarding van nieuwe habituanten werden
  toegepast, ook nog in de XV Ie eeuw 16. Dat geschil leert ook
  duidelijk dat er een klaar onderscheid werd gemaakt tussen
  de hoedanigheid van bedienaar van kapellanie en deze van
  lid van het commuun of habituant; deze laatste waren vaak
  mercenarii, onderworpen aan het gezag, dat het commuun
  bestuurde, en afzetbaar; wel kon een kapelaan tevens ha16.
   Cart. 4 f. 27 (is eigenlijk een deel van een resolutieboek): Den
  13den dach in julio anno X V c.X X I zo was ontfanghen by meestere
  Jan Lambeen prochiepape van Sint Gillis kercke ende by den kerckmeesters ghesaemder handt dheer Lodewijc Le Vasseur als habituant
  ende medegheselle vandenchoore ende heift eedt ghedaen naer tinhouden vanden statuten vander voors. kercke ende was ten zelven
  daghe de voors. Heere Lodewijc by den kercmeesters ghepresen teert
  naer costume mynen Heere den proost van onser vrauwe», verder
  aldaar een aanvaarding van 26 juli 1522 van Pieter van Mellclo en op
  26 juli 1523 van Tacob Lem.
  bituant zijn, maar ook dan moest hij zich schikken naar de
  statuten van het commuun evenzeer als de mercenarii. Dat
  gaf wel eens aanleiding tot conflicten vanwege sommige
  kapelanen die niet alleen hun kapellanie maar ook hun titel
  van habituant levenslang gewaarborgd wilden hebben en
  niet afhankelijk van de beslissing van het bestuur van het
  commuun; dat is hun evenwel nooit gelukt.
  Hoger werd er reeds op gewezen dat de statuten geen
  precies getal opgeven voor het aantal leden van het com­
  muun; behalve de pastoor en de vicepastoor schommelde het
  getal rond de tien 17; stijging of daling zal wel meer samen17.
  a. Lijst van 10 dec. 1471, 20 juli 1472 (Cart. 4 f. 11 en f. 8 );
  Johannes de Man, past.
  Johannes Wilhoudt, vicepast.
  Pieter Willemszoon van Biervliet
  Cornelis Victoris
  Johannes Boone
  Anthonius Prest
  Johannes Pottier
  Martin Ie Bulletier ( ook in 298, 299 )
  Eustaes Bennins (ook in 300)
  Clemens Hallync
  Johannes de Jonghe, priesters ghehabitueerde
  op 1 sept. 1473 (Cart. 4, f. 81v.) komen de cursief gedrukte leden
  ook voor, de andere zijn:
  Johannes (Im iers?)
  Gerardus Maertins
  Johannes de Blekere
  Cornelis Wapoel
  Corn. Hüten Pitte, dus 3 meer.
  b.
   Lijst van 24.7.1488 en 12.8.1488 (Cart. 4, f. 120v. en 121):
  Pieter vanden Houte pastoor, proost van Ronse
  Joh. Wilhoudt, vicepastoor
  Boudin Druon
  Pieter Willemszoon van Biervliet
  Franchois Ghys
  Joh. Boone
  Gillis Vignon
  E. Bennins
  Willem Scopers
  Clemens Hallync
  Andries van la duese,
  Ger. Maertins
  alle priesters ende ghehatueert
  Rijcquaert Grousel
  inde vors. kercke.
  Michiel de Man
  In 1504 (R.A.G., Raad v. Vlaanderen, 11.5538/28060):
  o.a. Petrus Albi vicepastoor
  Jacobus Bastijns
  Johannes Boone
  Ghislenus Sceernaert
  Franciscus Ghijs
  Joos van Ghent
  Clemens Hallync
  Pieter Boene
  Andreas De la Deuze
  
  COMMUUN EN ZEVEN GETIJDEN
  
  125
  
  hangen met de fluctuaties van de fondsen dan van de aan­
  vragen. Na Trente en de godsdiensttroebelen nam het aan­
  tal gevoelig af, zoals Rembry reeds in het licht stelde 18.
  De leden bleven, zoals uit de lijsten blijkt, soms zeer lang,
  maar ook soms slechts korte tijd lid van het commuun.
  Meer dan één habituant spijsde de fondsen van de zeven
  getijden door eigen stichtingen; soms droeg het commuun
  ook financieel bij tot de verfraaiing van de parochiekerk
  zoals door de lening die het in 1473 toestond voor de op­
  bouw van de nieuwe O.L.Vrouw-kapel aan de noordzijde
  van het hoofdkoor 19.
   Het commuun had een eigen organisatie, eigen administra­
  tie met eigen rekeningen, archief en zegel. Binnen het com­
  muun waren ook een aantal eigen functies zoals deze van
  ontvanger, tafeldrager, koster, schoolmeester en onderschool­
  meester (sue cent or) die beide de zorg hadden over de
  choralen of koorzangertjes; ook de oudste kapelaan had een
  eigen verantwoordelijkheid terwijl de rol van ebdomadarius, subdiaken, diaken en waarschijnlijk ook van cantor om
  beurten werd uitgeoefend; vanaf ongeveer 1530 komen ook
  geregeld zangmeesters en organisten voor in de rekeningen
  en resolutieboeken; die waren niet noodzakelijk lid van het
  commuun maar personeel dat door deze instelling werd
  aangeworven en bezoldigd evenals de clockluyder, roedragher, die zeker in de X V IIe e. samen met de koster en
  organist telkenjare in hun ambt moesten bevestigd wor­
  den 20. Het commuun bleef als naam, maar wat functies en
  aantal betreft fel ingekrompen, bestaan tot aan de Franse
  revolutie: uit 1792 dateert nog een handboek van het com­
  muun en de laatste rekening loopt tot 31 aug. 1792 21.
  18. E. Rembry, a.w., p. 46-50.
  19. 254.
  20. Resolutieboek nr. 5.
  21. 284; E . Rembry, a.w., p. 49-50 en 44, n. 4.
  2.
  Sint-Jacob 22
  Op 27 september 1424 gaf bisschop Jean de Thoisy, van
  Doornik, gunstig gevolg aan de suppliek van de toenmalige
  pastoor, kerk- en dismeesters van de Sint-Jacobskerk te
  Brugge, die een concreet voorstel tot dotatie en regeling
  van het dagelijks zingen van de zeven getijden in deze pa­
  rochiekerk voorstelde. Men wilde daar voortaan deze getij­
  den zingen zoals het reeds gebeurde in de collegialen van
  Sint-Donaas en O.L.Vrouw en in de parochiekerk van Sint22.
   bronnen en werken. De archieven van de dis, commun en
  kerkfabriek van Sint-Jacob bevinden zich 1) op het archief van de
  Commissie van Openbare Onderstand en 2) in bewaring op het
  Rijksarchief te Brugge. Men moet er mee rekening houden dat de
  archieven van de dis in grote mate op het rijksarchief en eigenlijke
  kerkarchieven voor een ruim deel op het archief van de C.O.O.
  berusten. In het stadsarchief van Brugge vonden we voor ons onder­
  werp niets belangrijks. Vooraf weze ook gezegd dat de archieven van
  Sint-Jacob en Sint-Walburga die naar het rijksarchief werden over­
  gebracht nog in klassering zijn, wat de opsporing en raadpleging
  ervan wel bemoeilijkte zoals trouwens ook het verwijzen naar de
  bronnen; veel van de nummers zijn dus voorlopig en wij geven daar­
  om zoveel mogelijk de aard, inhoud en datum van de documenten
  aan. Wij houden eraan onze dank te betuigen aan de conservators
  en hun helpers van het Brugse rijksarchief, evenals aan de kerkfa­
  briek van Sint-Jacob die door hun inschikkelijkheid en welwillend­
  heid onze opzoekingen ten zeerste hebben vergemakkelijkt en zelfs
  mogelijk gemaakt.
  1) Archief C.O.O. Brugge, Cartularium Communitatis, 14e-17e
  eeuw, 225 ff. (geciteerd: C C .); aldaar bevinden zich ook de Reke­
  ningen van het Commun, nrs. 1-8 (1475-1562), nr. 12 (1586-1600)
  en nrs. 13-23 (1601-1664); cfr. Inventaris Archief C.O.O. in hand­
  schrift aldaar p. 75/2.
   2 ) Rijksarchief Brugge, fonds kerk Sint-Jacob: Inventaris der ar­
  chieven toebehoorende aen de kerkfabriek, disch en commun van
  Sint-Jacobs binnen Brugge (19e eeuw); verzameling oorkonden ge­
  ordend per datum; verzameling registers: Reg. 4, Rekening 1443­
  1467; Reg. 6, Registrum curati et Communitatis ecclesie S. Jacobi
  Brugensis de fundationibus per copiam factis (1413-1495) 45 ff.;
  Reg. 7, Bouc van den acten beghinnende 1530 hendende (1659) het
  is een resolutieboek; Reg. 9, Registrum de sepulturis in ecclesia S.
  Jacobi Brugensis (begint slechts op f. 14 en gaat tot f. 48), in de
  andere documenten heet het soms Registrum sepulturarum anti­
  quum; Reg. 10, Bouc van alle den copien vanden chaertren vanden
  aermen scamel huusweeken vanden dissche van Sinte Jacopskerke in
  Brugghe (1478), 25 + 275 ff.; Reg. 11, Dit es de rente toebehooren­
  de den dissche van sinte Jacops in Brugghe gheordonneert int jaer
  1426, 85 ff.; Reg. 12, Inventaire des Chartes de la table des Pauvres
  vers 1500 (1345-1428) 275 ff.; Reg. 24, Registrum communitatis
  
  Salvator 23. Hoe belangrijk deze bisschoppelijke goedkeuring
  van dat parochiaal initiatief ook is, toch moeten beide ge­
  zien worden als een definitieve fase waarheen men sinds
  lang op weg was. Vooreerst is het zeker niet zo dat de
  koorgemeenschap of het commuun van Sint-Jacob pas bij
  deze gelegenheid zou ontstaan zijn, alhoewel de oorkonde
  zelf deze indruk zou kunnen verwekken. Reeds op 4 jan.
   1356 komt in een jaargetijdestiehting van Katharina Coolnaers, toen reeds weduwe van ridder Boudsard de Lys,
  de bepaling voor dat haar man opdracht gegeven had na zijn
  afsterven een jaarrente van 10 s. te geven aan de communitas van Sint-Jacob tot het celebreren van zijn jaargetijde. Bij
  de uitvoering daarvan in 1356 blijken «de kerk van Sint
  Jacob of socii eiusdem communitatis» gehouden op het feest
  van de H. Remigius deze rouwdienst te doen 24. De communitas chori wordt ook vermeld in een oorkonde van 4 sept.
  1356
  en twintig jaar later op 11 oct. 1376 26 wordt ge­
  wag gemaakt van de receptor communitatis chori, die op
  23 juni van dat jaar bleek Boudewijn de Voerde te zijn 27;
  nog geen maand later, op 7 nov. 1376, wordt de fundatie
  vernoemd van Johannes Ingraven, kapelaan van de Sintecclesie S. Jacobi (1495-1564), soms ook Registrum contractuum
  communitatis genoemd, 191 ff.; Reg. 30, Oorkondenboek van den
  disch van Sint Jacobs, 12 + 270 ff.; Reg. 31, Rooden bouck vande
  disschen (vanaf 1463), 291 ff.; Reg. 32, Rekening 1464-1479; Reg. 33
  Register vande verbanden vanden disch van S. Jacobs (1486), 8 +
  297 ff.; Reg. 42, Rekening 1419-1424, 20 ff. (vroeger nr. 19), Reg.
  139, Resolutieboek 1659-1789; Reg. 143, Registrum sepulturarum
  novum, 1398-1776, 269 ff.; Reg. 144, Den Planaris van de Sint
  Jacobskerke in Brugge, 231 blzn (uit de 17e e. en bijgewerkt in de
  18e eeuw). De oorkonden citeren wij als oork. met zo nodig, de
  datum erbij.
  3) Brugge, Stadsarchief, Eglise S. Jacques (1489-1792), X I I, 264:
  distributies 1636-1643; Rekening 1580; uittreksel uit het resolutie­
  boek (1537-1589).
  4) Rijksarchief Doornik, fonds bisdom Doornik, cartularia 71, 73,
  75.
  23. CC. f. 1-5; bijlage 2.
  24. Oork.; CC. f. 196.
  25. Oork.
  26. Oork.
  27. Oork.
   Jacobskerk, ten bate van de koorgemeenschap 28. Op 3 nov.
  1387 worden pastoor en kapelaans aangegeven die als leden
  van de koorgemeenschap begunstigden waren van een stich­
  ting 29. In al deze gevallen gaat het om schenkingen voor
  stichtingen van jaargetijden. De oude inventaris vermeldt
  trouwens onder de rubriek Commun, nr. 49, een reeks reso­
  luties daterend van 1405 en 1408 en die waarschijnlijk
  resten zijn van een resolutieboek dat aan de bewaarde voor­
  afging. In register nr. 6 komt een ongedateerde lijst voor
  met verplichtingen van de dis van Sint-Jacob, doch naar het
  schrift te oordelen, uit de late XIV e eeuw, waarin reeds
  twee posten voorzien zijn van betalingen «den commune
  van sin te Jacobs» 30. Kapelaan Diederic Clemens, doet in de
  jaren 1407-1408 een aantal schenkingen voor een viertal
  jaargetijden aan meester Lambert van Provene, pastoor
  van Sint-Jacob, die optreedt namens en ten behoeve van
  gans de gemeenschap van priesters, koster en clerici «chorum dicte ecclesie frequentantium» en die er de goddelijke
  diensten zongen 31. Een overzicht van de inkomsten en uit­
  gaven afgesloten op 1 maart 1417, dat zowat de situatie van
  de vorige veertig jaar samenvat en dus tot ongeveer 1377
  opklimt, geeft enkele meldenswaardige aanwijzigingen 32. De
  inkomsten komen alle van stichtingen van gelovigen voort
  en vertonen een batig saldo van 75 1. 15 s. 5 d. par.; kerk en
  pastoor hadden geen andere bezittingen of renten. Het aan­
  tal koorleden was 14, precies het getal dat in 1424 zal vast­
  gesteld worden, en ze hadden geen beneficium; bepaling die
  wel verwondering kan wekken als men weet dat er in 1417
  zeker kapelaniestichtingen waren in Sint-Jacob en dat Diederik Clemens, zeker een lid van de gemeenschap, capellanus perpetuus was; van deze bepaling is de juiste toedracht
  28. Oork.
   29. Oork.; CC. f. 134 «ad opus, commodum ac profectum communitatis parochialis ecclesie S. Jacobi Brugensis ... videlicet dominorum
  curati et capellanorum chorum dicte ecclesie frequentantium».
  30. Reg. 6, f. 33v.-35v.
  31. Oorkonden van 27.9.1407, 19.10.1407 en 3.6.1408.
  32. Bijlage 3.
   niet zo duidelijk 33. De leden van de gemeenschap worden in
  de bescheiden onderverdeeld als pastoor, kapelaans en kos­
  ter. In bovenvernoemde rekening worden naast vele jaarge­
  tijden ook reeds de zeven getijden vermeld die op enkele,
  wellicht nog schaarse dagen, worden gezongen. Aldus is het
  commuun krachtens de fundatie van Jan vander Beurze ver­
  plicht op de 5 Mariafeesten de zeven getijden te zingen. Ook
  elders zijn er schaarse aanwijzingen van deze verplichting
  vóór 1424. Bij akte van 1415 aanvaarden de kapelaans
  Frans De Wulf en Jan Jaquemijn samen met de leken Jacob
  Haghelsteen en Jan Berteyt een fundatie van «tghemeene
  gheselscap vanden ghilde ende broederscepe vanden elsenaers» te Brugge waarbij de leden van deze gilde «gheconcenteert hebben omme de meersynghe vanden godliken
  diensten, den outaer van synte Kathelyne ende synte Bar­
  belen staende inde vors. kerke ... de juweele hiernaer ghescreven». Daarvoor moeten o.a. op verscheidene feestdagen
  en op al de zondagen, Mariafeesten, apostelfeesten en op de
  drie gezworen maandagen aan dat altaar missen opgedragen
  worden «by eneghen priester inde vors. kerke ghebeneficieert of abijt draghende» en op de feesten van Katharina
  en Barbara «sullen wy snuchtens tilike doen synghen ene
  messe te selven outaere met dyaken, subdyaken ende cantere
  ende gheven elcke van hemlieden 4 gr.; item den ghemene
  gheselscepe vanden chore up dien selven dach 40 gr., dies
  sullen sy danne synghen de seven ghetiden ende met processien te bede vesperen ute commen met magnificat voorden
  vors. houtaer». De terminologie van dat stuk wijst m.i. ook
  op een zekere gelijkaardigheid tussen koorgemeenschap en
  ambachtsgilde en misschien beantwoorden beide wel aan
  gelijkaardige behoeften en idealen 34. Het register 6 waarin
  deze fundatie voorkomt bevat nog talrijke andere stichtin­
  gen van missen, lauden en vespers, op andere dagen en
  vooral op Mariafeesten en op vrijdagen. Zeer waarschijnlijk
  33. Oork. 30 oct. 1414.
   34. Reg. 6, f. lv.
  werden bij de reorganisatie van 1424 de bestaande koorgemeenschap en de haar toegewezen fundaties in de definitieve
  organisatie opgenomen en tot grotere luister en prestige
  van de parochie tot een dagelijkse liturgische opdracht uit­
  gebouwd. In register 9 treft men trouwens vanaf 1426 een
  reeks bepalingen aan die naar de statuten van 1424 verwij­
  zen als naar de nieuwe constitutie, wat het bestaan van een
  oudere schijnt in te sluiten, waarvan we echter geen tekst
  aantroffen 35. De bisschoppelijke bekrachtiging van 27 sept.
  1424 36 is niettemin toch een belangrijke stap in de institu­
  tionele ontwikkeling van de geestelijkheid en de liturgische
  gestalte van de parochie. Ze toont duidelijk aan wie de
  initiatiefnemers van dat parochiaal plan waren en de proce­
  dure van goedkeuring alsook de organisatie van de koorgemeenschap.
  