title: Het Turkse diasporabeleid in Nederland. Over het perspectief van de Turks-Nederlandse gemeenschap en het Turkse diasporabeleid. Institute of International Relations ‘Clingendael’. 2023. &#x27E8;hal-04116460&#x27E9;
text: L’archive ouverte pluridisciplinaire HAL, est archive for the deposit and dissemination of sci- destinée au dépôt et à la diffusion de documents entific research documents, whether they are pub- scientifiques de niveau recherche, publiés ou non, lished or not. The documents may come from émanant des établissements d’enseignement et de teaching and research institutions in France or recherche français ou étrangers, des laboratoires abroad, or from public or private research centers. publics ou privés.
  
  Public Domain Het Turkse diasporabeleid in Nederland Over het perspectief van de Turks-Nederlandse gemeenschap en het Turkse  beleid
  
  Christopher Houtkamp Nienke van Heukelingen Teun van der Laan Erwin van Veen Clingendael Rapport Het Christopher Houtkamp Nienke van Heukelingen Teun van der Laan Erwin Veen Clingendael
  
  April 2023 © Netherlands Institute of International Relations „Clingendael‟.
  
  Cover
  
  foto © A woman casts her ballot in the Turkish mosque Eyup Sultan during the general election in Amsterdam East, the Netherlands March 15, 2017. 
  
  REU
  
  TERS
  
  Onge
  
  autoris
  
  eerd gebruik van enig materiaal
  
  is
  
  een inbreuk
  
  op copyright
  
  , merkrecht, en / of ander recht. Indien een gebruiker materiaal wil downloaden van de website of van enige andere bron gerelateerd aan het Nederlands Instituut voor Internationale Betrekkingen „Clingendael‟ of Instituut Clingendael, voor persoonlijk of niet-commercieel gebruik, dan moet de gebruiker alle voorschriften en wetgeving voor copyright, merkrecht of overige gelijkluidende kennisgevingen die zijn opgenomen en weergegeven in het oorspronkelijke materiaal in acht nemen. Materiaal op de website mag worden gereproduceerd of openbaar gemaakt, verspreid of gebruikt voor publieke en niet-commerciële doeleinden, onder de voorwaarde dat Instituut Clingendael duidelijk als bron wordt vermeld. Toestemming voor gebruik van het logo van Instituut Clingendael is vereist. Deze toestemming kan worden verkregen door een mail te sturen aan de afdeling Communicatie van Instituut Clingendael via press@clingendael.org. De hiernavolgende web link activiteiten zijn door Instituut Clingendael verboden en kunnen leiden tot inbreuk op merkrecht en copyright: links met oneigenlijk en ongeautoriseerd gebruik van het Clingendael logo in enige vorm, framing, inline links, of metatags, en hyperlinks of enige vorm van gebruik of toepassing van een link die de URL verbergt.
  
  Over Instituut Clingendael
  
  Het Nederlands Instituut voor Internationale Betrekkingen „Clingendael‟ is een toonaangevende denktank en academie op het gebied van internationale betrekkingen. Met onze analyses, trainingen en publieke debat willen we overheden, bedrijfsleven, ngo‟s en de samenleving in bredere zin inspireren en equiperen, om zo een bijdrage te leveren aan een veilige, duurzame en rechtvaardige wereld.
  
  The Clingendael Institute P.O. Box 93080 2509 AB The Hague The Netherlands ons @clingenda The C The Clingendael Institute clingendael_institute Clingendael Institute Email: info@clingendael.org Website: www.clingendael.org
  
  Over de auteurs
  
  Christopher Houtkamp is Senior Research Fellow bij de Security Unit. Als hoofd van het programma Connected Security richt hij op veiligheidsgerelateerde onderwerpen met een sterke „interne‟ en „externe‟ dimensie, zoals diasporabeleid. Daarnaast is hij hoofd-analist van het grote bevolkingsonderzoekproject, de Clingendael Buitenland Barometer. Nienke van Heukelingen is Research Fellow bij de EU & Global Affairs Unit, waar zij zich richt op de betrekkingen tussen de Europese Unie en Turkije, evenals de Turkse binnenlandse politiek. Voorheen was Nienke politiek adviseur in het Europees Parlement, waar zij een belangrijke rol speelde in het opstellen van het jaarlijkse Turkijerapport. Teun van der Laan is Junior Research Fellow bij de Security Unit, verbonden aan het Connected Security programma. Hij heeft een achtergrond in de politicologie en econometrie. Binnen de Security Unit richt hij zich voornamelijk op de statistische analyses van Clingendael‟s Buitenland Barometer. Erwin van Veen is Senior Research Fellow bij de Conflict Research Unit, waar hij leiding geeft aan het Midden-Oosten onderzoeksprogramma dat zich richt op de politieke economie van conflicten en politieke crises in de regio. Zijn eigen werk bestudeert het politiek gebruik van gewapende groepen in staatsvormingsprocessen en in tijden van geopolitieke spanningen.
  
  Inhoud Samenvatting 1 Executive summary (English) 4 Inleiding 7 Positionering van het Turkse diasporabeleid 12 Instrumenten van het Turkse diasporabeleid 22 De wisselwerking tussen de diaspora en Turks diasporabeleid 26 Het perspectief van de Turks-Nederlandse gemeenschap: resultaten van het enquête-onderzoek 28 Tot besluit 45 Samen
  
  vatting
  
  De invloed die de Turkse overheid heeft op Nederlanders met een Turkse achtergrond is veelvuldig onderwerp van debat. Er bestaat echter nog geen goed beeld hoe de Turks-Nederlandse gemeenschap zélf aankijkt tegen het Turkse diasporabeleid. Dit rapport voorziet in deze leemte, middels een representatief kwantitatief onderzoek onder Nederlanders van Turkse afkomst. Daarnaast analyseert het de ontwikkeling en de drijfveren van het Turkse diasporabeleid. Een samenhangende analyse van de binnenlandse én buitenlandse dimensie van Ankara‟s diasporabeleid is cruciaal om de impact ervan in kunnen schatten. Het onderzoek is het eerste onderdeel van een tweeluik: in het najaar van 2023 volgt een tweede deel dat de effecten van de Turkse verkiezingen van 14 mei op het diasporabeleid zal behandelen.
  
  Diversiteit binnen de Turks-Nederlandse gemeenschap
  
  De Turks-Nederlandse diaspora kent een grote mate van diversiteit in de zin van identiteit, relaties en verbondenheid met Turkije, en maatschappelijke oriëntatie. Een aanzienlijk deel van de Nederlanders van Turkse afkomst identificeert zich zowel met Nederland als met Turkije, een kleiner deel alleen met één van beide landen. Op het gebied van politieke voorkeuren bij de aanstaande Turkse verkiezingen valt de gemeenschap onder te verdelen in drie grote blokken: niet-stemmers, stemmers op president Erdoğan en stemmers op de verenigde oppositie (de Nation Alliance) (in orde van grootte). Perspecti
  
  even op het Nederlands beleid
  
  De drie politieke blokken waarin de Turks-Nederlandse gemeenschap onder te verleden valt, zijn gematigd positief over de betrokkenheid van de Nederlandse overheid bij de gemeenschap. De Turks-Nederlandse gemeenschap meent wel over de gehele linie dat de overheid meer moet doen om discriminatie tegen Nederlanders van Turkse afkomst tegen te gaan en dat het huidige palet van Turks-Nederlandse organisaties in Nederland geen goede afspiegeling vormt van de gemeenschap als geheel, en derhalve niet exclusief aan de basis moet staan van beleidsconsultaties. Als verschil valt op te merken dat stemmers op president Erdoğan in de Turks-Nederlandse gemeenschap kritischer staan tegenover de maatregel van de Nederlandse overheid dat buitenlandse politici drie maanden voorafgaand aan verkiezingen in hun land geen campagne in Nederland mogen voeren. Percepties van het Turkse diasporabeleid
  
  Stemmers op president Erdoğan zijn overwegend tevreden over de betrokkenheid van de Turkse staat bij de Turks-Nederlandse gemeenschap terwijl oppositieen niet-stemmers veel kritischer tegenover dergelijk beleid staan. Een kwart van de Nederlanders van Turkse afkomst voelt zich zelfs onveilig vanwege de Turkse invloed in Nederland. Ruim 40% wil dat de Nederlandse overheid de Turks-Nederlandse gemeenschap beter beschermt tegen negatieve invloed uit Turkije, en deze behoefte wordt in vrijwel gelijke mate gedeeld door alle drie de politieke blokken (dus ook door de stemmers op president Erdoğan). Nederlanders van Turkse afkomst zien daarnaast ook positieve kanten aan het Turkse diasporabeleid: de meesten zijn bijvoorbeeld positief over de door Turkije gesteunde weekendscholen waar kinderen met een Turkse achtergrond onderwijs kunnen genieten in de Turkse taal en cultuur.
  
  De complexiteit van het Turkse diasporabeleid
  
  Een analyse van het diasporabeleid van Ankara door de jaren heen biedt een verklaring waarom de belevenis in de diaspora van het Turkse beleid uiteen loopt. Het Turkse diasporabeleid is namelijk meer en meer een assertieve opvatting van Turkije als regionale mogendheid gaan reflecteren, alsook een meer nationalistische notie van het „Turk-zijn‟ in de zin van loyaliteit aan de staat en vaderlandsliefde. Dit viel samen met de geleidelijke vereenzelviging van de Turkse staat met de AKP (De Partij voor Rechtvaardigheid en Ontwikkeling) waardoor het diasporabeleid voor in Turkije uitgesloten groepen in sommige gevallen bedreigend is geworden. Turkije voert sinds de jaren ‟80 formeel een beleid voor zijn diaspora. In die periode is bijvoorbeeld Diyanet, het Turkse presidium voor Godsdienstzaken, opgericht om het geestelijk leven van „Turken in het buitenland‟ te voeden en te organiseren. Sinds de AKP van de huidige president Erdoğan aan de macht is, is het beleid fors uitgebreid. De AKP-regering richtte bijvoorbeeld een aantal nieuwe organisaties op om haar diasporabeleid te implementeren. Deze organisaties richten zich op het promoten van de Turkse identiteit, cultuur en verbondenheid met de Turkse staat alsmede diens buitenlandse politiek. Twee doelstellingen staan daarbij centraal: het mobiliseren van het eigen electoraat binnen de diaspora (mogelijk gemaakt door het stemmen in het buitenland tussen 2014-2016 drastisch te vergemakkelijken) en het monitoren van politieke tegenstanders. Dat laatste doel werd prominenter na de poging tot een staatsgreep van 2016. Het Turkse diasporabeleid in Nederland Een afgewogen benadering blijkt geboden
  
  Op het eerste gezicht noopt het Turkse diasporabeleid vooral tot zorg in zoverre het uitsluiting en spanningen in Turkije naar Nederland exporteert, die vervolgens tot tijdelijke uitbarstingen kunnen komen rond nationale verkiezingen en belangrijke incidenten. Het bieden van voldoende – betere – bescherming is hier een voor de hand liggende taak voor de Nederlandse overheid, in ieder geval in de optiek van de respondenten in dit onderzoek. Op het gebied van religie en culturele identiteit is zorgelijkheid minder op zijn plaats, en ligt het voor de hand de blik eerder te richten op het verruimen van de sociaaleconomische integratiemogelijkheden van Turkse Nederlanders met bijzondere aandacht voor het tegengaan van discriminatie. In beide gevallen suggereren de onderzoeksgegevens dat het formuleren van een effectief antwoord op het Turkse diasporabeleid een nauwkeurige overweging vereist van ontwikkelingen in Turkije, het buitenlandse beleid van Ankara, de gelaagdheid van de TurksNederlandse diaspora gemeenschap en het Nederlandse integratiebeleid ten aanzien van diezelfde gemeenschap.
  
  3
  
  Executive
  
  
  
  summary
  
  (
  
  English
  
  )
  
  The Turkish government‟s influence on Dutch citizens with a Turkish background is often debated. However, there is no clear picture of the perspective of the Turkish-Dutch community itself on Turkish diaspora policy. This report will fill this knowledge gap, via representative quantitative research amongst Dutch citizens with a Turkish background. Furthermore, it analyses the development and driving forces of Turkish diaspora policy. A cohesive analysis of the domestic and foreign dimension of Ankara‟s diaspora policy is crucial in estimating its impact. The study is the first of a two-part series: a second part will follow in the latter half of 2023 on the effects of the 14 May Turkish elections on Turkish diaspora policy. Diversity within the Turkish-Dutch community
  
  The Turkish-Dutch diaspora is characterised by a large degree of diversity concerning identity, relations and feelings of connectedness with Turkey and societal orientation. A significant part of the Dutch citizens with a Turkish background identify themselves with both the Netherlands and Turkey, a smaller portion with just one of the two countries. Regarding its political preferences, the community is split into three major blocs: non-voters, voters for President Erdoğan and voters for the united opposition (the Nation Alliance) (in the order from the largest group to the smallest).
  
  Perspectives on Dutch policy
  
  The three political blocs within the Turkish-Dutch community are moderately positive concerning the relationship of the Dutch government with the community. There are a few caveats, however: the Turkish-Dutch community has expressed that the Dutch government should act more decisively to prevent the discrimination of Dutch citizens with a Turkish background, and the current Turkish-Dutch organisations in the Netherlands are not a good representation of the community as a whole, and should therefore not be the sole basis for policy consultations. A noted difference is that President Erdoğan voters express more criticism towards Dutch policy which entails that foreign politicians are not allowed to campaign in the Netherlands three months prior to elections in their own country. Perspectives on Turkish diaspora policy
  
  In general, President Erdoğan voters are satisfied with the involvement of the Turkish state with the Turkish-Dutch community, whilst opposition and non-voters are much more critical. A quarter of the Dutch citizens with a Turkish background even feel unsafe due to Turkish influence in the Netherlands. More than 40% would like the Dutch government to better protect the Turkish-Dutch community against Turkish influence, and this desire is shared almost equally by all three political blocs (including the President Erdoğan voters). Dutch citizens with a Turkish background also recognise the positive sides, for them, of the Turkish diaspora policy: for example, most are positive regarding Turkish support for weekend schools where children with a Turkish background can be educated in the Turkish language and culture.
  
  The complexity of Turkish diaspora policy
  
  An analysis of Ankara‟s diaspora policy over the years offers an explanation as to why the experiences within the diaspora of Turkish policy vary to such a degree. Turkish diaspora policy namely increasingly reflects an assertive conception of Turkey as a regional power, as well as a more nationalist notion of „being Turkish‟ in the sense of loyalty to the state and patriotism. This coincided with the gradual identification of the Turkish state with the AKP, which meant that Turkish diaspora policy became less interesting, and sometimes even threatening, for groups that experience exclusion in Turkey. Turkey has implemented a formal diaspora policy since the 1980s. For example, Diyanet, the Turkish presidency for Religious Affairs, was founded in that period to nourish and organise the spiritual lives of „foreign Turks‟. Ever since the current President Erdoğan‟s AKP has been in power, this policy has expanded significantly. The AKP administration has established several new organisations to implement its diaspora policy. These organisations focus on promoting Turkish identity, culture and connectedness with the Turkish state, including its foreign policy. The policy has two main goals: mobilising its „own‟ electorate within the diaspora (made possible by drastically simplifying voting from abroad) and monitoring political opponents. The latter goal became more prominent after the attempted coup d’état of 2016. A nuanced approach appears to be necessary At first glance, Turkish diaspora policy is particularly concerning, as far as it exports exclusion and tensions in Turkey to the Netherlands which consequently lead to temporary outbursts surrounding national elections and important incidents. Offering sufficient -better- protection is a clear task for the Dutch government, at least according to the respondents of this study. Regarding religious and cultural identity, there is less reason for concern, and it is more logical to turn attention towards expanding the possibilities for the socioeconomic integration of Dutch citizens with a Turkish background, paying special attention to preventing discrimination. In both cases the results of this study suggest that formulating an effective answer to Turkish diaspora policy requires careful consideration of the developments in Turkey, Ankara‟s foreign policy, the diversity of the Turkish-Dutch diaspora community and Dutch integration policy towards this same community. 6 Inleiding1
  
  De laatste decennia profileert de Turkse regering zich steeds actiever in de Turkse diaspora-gemeenschappen in Europa. Nederland vormt geen uitzondering. Bijna de helft van de Nederlanders van Turkse komaf gaat stemmen voor de Turkse verkiezingen, en 63% daarvan stemde bij de vorige verkiezingen op de AKP van president Erdoğan. Dat laatste getal is een hoger percentage dan in Turkije zelf. Na de couppoging in 2016 werden Gülen-aanhangers (of zij die als zodanig werden geïdentificeerd) – vanaf dat moment door Turkije bestempeld als staatsvijand – ook in Nederland geïntimideerd en bedreigd binnen de TurksNederlandse gemeenschap. Daarnaast zijn de demonstratie op de Erasmusbrug in Rotterdam naar aanleiding van de couppoging (in 2016) en protest tegen het tegenhouden van de Turkse minister Kaya voor het Turkse consulaat (in 2017) symbolisch geworden voor de sterke band die een deel van de Nederlanders van Turkse komaf ervaart met president Erdoğan, en voor de grenzen die de Nederlandse autoriteiten stellen aan het Turkse diasporabeleid. Daarnaast zijn de spanningen tussen Turken en Koerden vaak ook voelbaar in Nederland, zoals bijvoorbeeld na de inval van Turkije in Noord-Syrië in 2019.2 In 2020 dacht een derde van de Nederlanders dat de invloed van president Erdoğan op termijn de Nederlandse samenleving kon ontwrichten.3 Daarbij dient aangetekend te worden dat lang niet elke vorm van diasporabeleid per definitie problematisch is. Diasporabeleid betreft het diverse palet van maatregelen dat een regering treft om een relatie op te bouwen, of te onderhouden met „haar‟ diaspora. Turkije is zeker niet het enige land dat een band onderhoudt met „zijn‟ gemeenschap in den vreemde. In mondiaal perspectief is het voeren van een diasporabeleid zelfs eerder regel dan 1 De onderzoekers spreken hun dank uit voor de goede bijdrage van Zeynep Basaran, die als externe onderzoeker aan dit project heeft meegewerkt. Tevens danken zij Monika Sie Dhian Ho,
  
  Mark El
  
  us en Marjanne de Kwaasteniet voor hun grondige lezing van en waardevolle commentaar op een eerdere versie van het rapport. 2 Zie bijvoorbeeld: https://www.parool.nl/nederland/inval-veroorzaakt-onrust-tussen-koerden-enturken-in-nederland~b86a2228/. 3
  
  Een derde van de Nederlanders dacht in 2020 dat de invloed van president Erdoğan de Nederlandse samenleving binnen 5 jaar kon ontwrichten. Zie: Kars de Bruijne, Christopher Houtkamp, Monika Sie Dhian Ho, „Zorgen over buitenlandse inmenging‟, Clingendael Barometer alert
  
  , november 2020. 7 Het Turkse 
  
  diaspor beleid in Nederland
  
  | Clingenda
  
  el Rapport
  
  ,
  
  April 2023
  
  uitzondering.
  
  4 De vraag wanneer diasporabeleid een problematisch of „ongewenst‟ karakter krijgt is grotendeels politiek van aard en is daardoor niet in alle gevallen „objectief‟ te beantwoorden, tenzij het direct leidt tot overtreding van wet- en regelgeving. Het is aannemelijk dat er niet alleen in het diplomatieke verkeer tussen regeringen, maar ook binnen de diasporagemeenschappen zelf zeer verschillend tegen aspecten van het diasporabeleid wordt aangekeken. Het is derhalve van waarde het perspectief van alle relevante actoren op de aard en wenselijkheid van de huidige diasporabeleid te leren kennen. De verschillende perspectieven zullen ook beïnvloed worden door de aard van het beleid: staat dat (ten dele) op gespannen voet met de mores in het thuisland, en in welke mate worden maatschappelijke spanningen uit het moederland geëxporteerd naar de nieuwe thuislanden via het beleid? Wie weet hoe er binnen de diaspora wordt gedacht over het diasporabeleid van het „thuisland‟ kan ook beter inschatten hoe ontvankelijk men ervoor zal zijn. Het accent van het Turkse diasporabeleid ten aanzien van Nederland en veel andere Europese landen ligt tegenwoordig voornamelijk op het werven van stemmen en het mobiliseren van het electoraat door partijen, een missie die gezien de krappe marges waarmee de Turkse verkiezingen in 2023 naar verwachting worden beslist, nog steeds relevant is.5 Dat laatste gaat gepaard met pogingen om de binding van de Turks-Nederlandse gemeenschap met Turkije te versterken. Turkije heeft het diasporabeleid vormgegeven via instanties als het Turkse Presidium voor Godsdienstzaken (Diyanet) dat in 1924 werd opgericht, YTB (Bureau voor Turken in het Buitenland) en het culturele instituut Yunus Emre. Vanzelfsprekend spelen de Turkse ambassade en consulatengeneraal als vertegenwoordigers van de regering in Ankara ook een rol bij de uitvoering van het beleid. Het is niet ondenkbaar dat politieke partijen in Turkije rondom de Turkse parlements- en presidentsverkiezingen van 14 mei 2023 de contacten met de Turkse gemeenschap in Nederland weer zullen intensiveren. Deze verkiezingen zijn cruciaal voor de toekomst van Turkije en voor zijn relatie met EU-landen, 4 Zie: Gamlen, A., „Diaspora Institutions and Diaspora Governance‟, 2014. 5 Zie voor een uitgebreidere bespreking van de Turkse
  
  diaspora politiek
  
  en
  
  haar
  
  drijfveren
  
  : Christopher Houtkamp & Kars de Bruijne, „Whose long arm? Challenges to understanding Turkish d iaspora politics‟, Clingendael Policy Brief, februari 2021. 8 Het
  
  waar
  
  onder
  
  Nederland.6 Tegelijkertijd heeft de Nederlandse regering een campagneverbod voor buitenlandse „officials‟ afgekondigd, drie maanden voorafgaand aan verkiezingen in het buitenland, waardoor het moeilijker is campagne-activiteiten vanuit Turkije in Nederland te organiseren. Dit verbod is een algemene maatregel, die geldt voor alle landen, niet slechts voor Turkije. De huidige Turkse coalitie van AKP en MHP en de positie van president Erdoğan staan onder druk vanwege de grote economische problemen (de inflatie ligt rond de 50%), de groeiende onvrede over de opvang van de Syrische vluchtelingen en het optreden van de Turkse overheid na de omvangrijke aardbevingen van begin februari 2023. De oppositie heeft zich beter georganiseerd vergeleken met voorgaande verkiezingen, in het collectief de „Nation Alliance‟, waar CHP, IYI, SP, DP, DEVA en GP deel van uit maken. De Nation Alliance heeft in maart 2023 CHP-leider Kemal Kılıçdaroğlu benoemd als presidentskandidaat die het moet opnemen tegen de zittende president Erdoğan. De HDP, die een groot electoraat heeft onder etnische Koerden, heeft toegezegd Kılıçdaroğlu te steunen. De diasporagemeenschap zal wederom een rol van betekenis spelen in de uitslag die de AKP-MHP kan realiseren. De Nederlanders van Turkse komaf die aan de verkiezingen deelnemen, stemmen traditioneel relatief veel op de AKP, wat Nederland tot een belangrijk land maakt om stemmen te werven voor de huidige Turkse regering.
  
  6 Zie voor een uitgebreidere bespreking van de relatie van potentiële Turkse coalities met de Europese Unie: Nienke van Heukelingen, „All eyes on Ankara: A scenario exercise focused on the 2023 elections‟, Clingendael Policy Brief, maart 2022. Tabel 1 Stemgedrag Turkse diaspora parlementaire verkiezingen 2018 Land Electoraat Opkomst AKP HDP CHP MHP IYI Duitsland 1,436,629 46.03 Frankrijk 339,738 47.46 55.69 14.78 55.05 24.55 15.55 8.39 3.35 8.91 8.07 Nederland 260,865 46.61 63.00 1.86 9.13 12.67 10.19 België 141,947 53.84 3.30 64.35 9.59 10.56 9.68 3.33 Verenigde Staten 105,912 29.66 15.30 21.36 47.92 2.25 11.17 Oostenrijk Verenigd Koninkrijk 104,305 50.05 62.52 11.80 11.40 8.90 2.74 99,404 42.53 18.48 49.21 24.47 2.94 3.81 Zwitserland 97,543 51.37 31.52 40.53 17.23 5.89 3.16 Australië 46,347 32.80 42.62 16.30 30.73 2.63 5.80 Zweden 39,031 28.12 36.42 37.10 13.54 7.75 4.23 Denemarken 35,012 34.36 50.52 27.04 11.82 6.99 2.51 Canada 28,518 44.18 23.09 32.58 33.94 2.60 6.34 Saoedi-Arabië 20,926 30.28 49.82 9.42 32.93 3.56 2.55 Italië 15,026 46.00 28.48 30.84 31.06 2.57 5.33 Griekenland 11,023 8.75 18 33.89 36.32 3.68 6.11
  
  Bron: C. Mekik, A. Blais & S. Cakir (2019)7
  
  Eerder onderzoek uitgevoerd door Clingendael toont aan dat de TurksNederlandse gemeenschap intern verdeeld is wat betreft de wijze waarop de invloed vanuit Ankara wordt gewaardeerd.8 Ander survey-onderzoek door Hoffman et al. concludeert dat er weinig bewijs is dat Nederlanders van Turkse afkomst „druk ervaren vanuit Turkije‟.9 Laatstgenoemde auteurs trekken deze conclusie op basis van twee algemeen geformuleerde vragen, en hebben niet nader onderzocht hoe verschillende delen van de Turks-Nederlandse gemeenschap het diasporabeleid ervaren. Daarnaast is er in de laatste jaren door andere onderzoeksinstituten en wetenschappers een aantal rapporten uitgebracht dat de impact van de Turkse instituties
  
  de integratie van 7 C. Mekik, A. Blais & S. Cakir, „How do Turks abroad vote?‟, 2019. 8 Zie: Kars de Bruijne, Christopher Houtkamp, Monika Sie Dhian Ho, „Zorgen over buitenlandse inmenging‟, Clingendael Barometer alert, november 2020. 9 Hoffman, M., A. Makovsky and M. Werz, „The Turkish Diaspora in Europe: Integration, Migration and Politics‟, 2020. 10 Het Turkse diasporabeleid in Nederland | Clingendael Rapport, April 2023
  
  Nederlanders met een Turkse achtergrond heeft onderzocht.10
  
  Deze studies concludeerden op basis van literatuuronderzoek en/of kwalitatieve focusgroepen dat die impact beperkt is
  
  .
  
  Er
  
  ontbreekt echter een
  
  belangrijk pu
  
  zzelstuk om het debat over de impact van het Turkse diasporabeleid volwaardig te kunnen voeren: solide, uitgebreide kwantitatieve data over hoe de Turks-Nederlandse gemeenschap het diasporabeleid vanuit Turkije ervaart en waardeert. Een representatief surveyonderzoek bij de verschillende (politieke) groepen binnen de Turks-Nederlandse gemeenschap zal ons naar verwachting meer inzicht verschaffen hoe Nederlanders
  
  met
  
  een Turkse achtergrond het Turkse
  
  
  
  diasporabeleid
  
  ervaren. Daarbij zijn de volgende vragen relevant: • Hoe ervaart de Turks-Nederlandse gemeenschap het diasporabeleid van Turkije? • In hoeverre beïnvloeden sociaalpolitieke ontwikkelingen in Turkije deze ervaringen? • Hoe kijkt de Turks-Nederlandse gemeenschap aan tegen verschillende beleidsinitiatieven die een antwoord bieden op het diasporabeleid van Turkije? Het rapport is opgedeeld in twee hoofdstukken. Hoofdstuk 1 zal ingaan op het diasporabeleid van Turkije, op basis van de officiële beleidsdocumenten van de Turkse overheid, secundaire bronnen en expertinterviews. Het hoofdstuk stoelt op een combinatie van een historische en belangenanalyse: hoe heeft het diasporabeleid van Turkije zich ontwikkeld en welke belangen heeft het land om het beleid te wijzigen of voort te zetten? Dit eerste hoofdstuk is van belang om het Turkse diasporabeleid goed te begrijpen, en dus ook de impact ervan op de Turks-Nederlandse gemeenschappen in het heden en de toekomst te kunnen inschatten. In hoofdstuk 2 wordt verslag gedaan van de surveyresultaten, die de perspectieven van de Nederlanders met een Turkse achtergrond op het Turkse diasporabeleid laten zien. Hierbij is er speciale aandacht voor de politieke scheidslijnen, die relevant zijn in de aanloop naar de Turkse verkiezingen van 14 mei 2023. Het rapport sluit af met een algemene reflectie.
  
  10 T. Sunier & N. Landman, Turkse Islam. Actualisatie van kennis over Turkse religieuze stromingen en organisaties in Nederland. Een literatuurstudie in opdracht van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, 2014. Radar Advies, Wat zijn dat nou voor clubs? Praktijkonderzoek naar SICN, ISN (Diyanet), Milli Görüş, en Hizmet (Gülen), 2017. 11
  
  Positionering van het Turkse diasporabeleid
  
  De Turkse diaspora in West-Europa telt ongeveer 5,5 miljoen individuen, waarvan er 431,000 in Nederland wonen (c. 8%). 11 Op een totaal van ongeveer 85 miljoen inwoners in Turkije zelf, gaat het om respectievelijk 6,4% en 0,5 De Turkse diaspora in Nederland maakt 2,4% van de Nederlandse bevolking uit met een concentratie in de grote steden in het westen van het land. Ten opzichte van andere West-Europese landen zoals Duitsland, Oostenrijk en Frankrijk, heeft Nederland een hoog percentage inwoners dat zowel Turks als Nederlands staatsburger is (52,2%).12 Een groot deel van de Turks-Nederlandse gemeenschap hecht sterk aan de Turkse component van haar identiteit, hetgeen zich onder meer uit in het verlangen om taal, traditie en cultuur door te geven aan de volgende generatie (Hoffman, 2020). Er zijn verschillende manieren waarop de Turks-Nederlandse gemeenschap banden met Turkije kan onderhouden, die voor een deel nader onderzocht zijn in de survey. Om te beginnen onderhouden de meeste leden van de diaspora regelmatig persoonlijke en/of familiebanden met Turkije als thuisland (zie figuur 1). In termen van sociale relaties worden dergelijke banden met het verloop van generaties doorgaans zwakker doordat jongere generaties een minder directe band hebben met hun land van herkomst en zich sterker richten op het nieuwe thuisland. Maar doordat jongere generaties over het algemeen beter geïntegreerd zijn, verwachten ze ook sterker een gelijke behandeling. Ervaringen van discriminatie kunnen mettertijd Turkse identiteitselementen in hun zelfbeeld versterken of terugbrengen.13
  
  11 Turkse ministerie van Buitenlandse Zaken, „Turkish Citizens Living Abroad‟; CBS, „Integratie en samenleven‟, 2022. 12 Hoffman, M., A. Makovsky and M. Werz, „The Turkish Diaspora in Europe: Integration, Migration and Politics‟, 2020. 13 Hoffman M., A. Makovsky and M. Werz, „The Turkish Diaspora in Europe: Integration, Migration and Politics‟, 2020, op.cit.; Arkilic, A., Long-Distance Politics and Diaspora Youth: Analyzing Turkey’s Diaspora Engagement Policies Aimed at Post-Migrant Generations, Routledge International Handbook of Diaspora Diplomacy, 2021. se diasporabeleid in Nederland
  
  Figuur 1 Hoe vaak heeft u contact met familie en/of vrienden in Turkije? Minder dan één keer per jaar 7% Nooit Anders 3% 0% Dagelijks 20% Een aantal keer per jaar 19% Wekelijks 29% Maandelijks 23%
  
  Daarnaast kent de Turks-Nederlandse gemeenschap eigen, lokale organisaties die zich inspannen om haar belangen te behartigen dan wel te voorzien in specifieke culturele, sociale of religieuze behoeften. Denk bijvoorbeeld aan de Turkse Federatie Nederland, het Inspraakorgaan Turken (IOT) en de ondernemersvereniging HOTIAD. Zulke organisaties kunnen banden onderhouden met een evenknie of moederorganisatie in Turkije. Doorgaans zijn dit soort banden transnationaal van aard, i.e. overheden noch parastatelijke actoren (i.e. actoren die verweven zijn met de staat maar op bestuurlijke afstand van de centrale overheid staan en soms indirect of informeel aangestuurd worden) spelen hierin een belangrijke rol. Deze actoren zijn slechts problematisch wanneer het om criminele of radicaal/militante organisaties of netwerken gaat. Voorbeelden van zulke organisaties zijn de Grijze Wolven en de door Nederland en de EU als terroristische organisatie erkende PKK. Een saillant punt is dat ook op dit laatste vlak een (indirecte) link kan ontstaan met het diasporabeleid van het oorspronkelijke moederland. Bijvoorbeeld wanneer er in Turkije relaties bestaan tussen politieke partijen en de criminele onderwereld en/of militante groepen die ook in Nederland aanwezig zijn (te denken valt aan de relatie tussen de MHP, de Grijze Wolven en Turkse maffiaorganisaties – de laatste twee opereren ook in Nederland).14
  
  14 Arsu, S., M. Popp and A-S Scheider, „Erdoğan‟s pact with the ultra nationalists‟, 2021; BIA News Desk, „MHP chair Bahceli says it is ignoble to call Cakici a mafia leader‟, 2020; Jenkins, G., „S ü Soylu: The Rise of the “Second Man” of the Turkish Regime‟, 2020. Tot slot voert de Turkse regering een actief diasporabeleid richting de TurksNederlandse gemeenschap met een sterke institutionele component. Zulke instituties zijn voor een deel direct aanwezig op Nederlandse bodem, bijvoorbeeld in de vorm van de Islamitische Stichting Nederland (ISN), die de facto deel uitmaakt van het Directoraat voor Religieuze Zaken „Diyanet‟, een Turkse staatsorganisatie belast met de organisatie, voorziening van en toezicht op religie.15 Het officiële doel van het Turkse diasporabeleid is dat Turken in het buitenland participeren in de samenleving waarin ze wonen, haar regels en gewoontes respecteren en eveneens hun Turkse taal, cultuur en vaderlandsliefde behouden.16 De realiteit is evenwel indringender omdat enerzijds organisaties als Diyanet via in Ankara geschreven vrijdagspreken in moskeeën in Nederland de religieuze opvatting van de Turkse staat vertolken 17, maar ook omdat Turkse overheidsinstanties nauwgezet monitoren welke sociaal-politieke ontwikkelingen in landen als Nederland in hun optiek positief dan wel negatief uitpakken voor de Turks-Nederlandse gemeenschap.18 Dergelijk statelijk beleid kan om drie redenen politiek gevoelig worden in het nieuwe thuisland van een diasporagemeenschap: • • • 15 Wanneer diasporabeleid integratie ontmoedigt, moeilijker maakt, of als zodanig gezien wordt; Wanneer het binnenlandse- of buitenlandse beleid van het oorspronkelijke moederland op gespannen voet komt te staan met het buitenlandse beleid van het nieuwe thuisland (of vice versa), bijvoorbeeld via gedeeld lidmaatschap van internationale organisaties of mensenrechtenbeleid, waardoor de diaspora gemeenschap zelf object dan wel subject van spanning wordt; Wanneer sociaal-maatschappelijke spanningen in het oorspronkelijke moederland hun weerslag vinden in de diaspora en tot onrust of oproer leiden tussen segmenten van de diasporagemeenschap. In mondiaal perspectief is het voeren van diasporabeleid eerder regel dan uitzondering. Meer dan de helft van de VN lidstaten kennen zeker één statelijke instantie die verantwoordelijk is voor diaspora aangelegenheden. Zie: Gamlen, A., „Diaspora Institutions and Diaspora Governance‟, 2014. 16 Zie: Turkse ministerie van Buitenlandse Zaken, „Turkish Citizens Living Abroad‟. 17 Honderdveertig van de meer dan vijfhonderd moskeeën (aantal dateert uit 2008) in Nederland zijn aangesloten bij de Islamitische Stichting Nederland (m.a.w. Diyanet) (een kleine 30%). Zie: Huijnk, W., „De religieuze beleving van moslims in Nederland‟, 2018. 18 Turkish Ministry for Culture and Tourism and YTB, „Turkish Citizens Living Abroad the Journal of Rights and Freedoms‟, 2021. Het valt op dat de analyse weinig context schetst, gebeurtenissen als negatief worden benoemd die ook als positief gezien kunnen worden (en vice versa) zonder onderbouwing, en dat gebeurtenissen met een verschillende mate van impact langs dezelfde lat gelegd worden. 14
  
  Het Turkse diasporabeleid in Nederland 2023
  
  Met de kanttekening dat de Turkse regering stelt integratie in de Nederlandse samenleving te bemoedigen op voorwaarde van behoud van de Turkse identiteit, zijn het in het geval van Turkije vooral de laatste twee punten die spelen in de Nederlandse politieke discussie over „ongewenste beïnvloeding uit onvrije landen‟, en die als belangrijkste parameters moeten worden gezien voor een inschatting van de spanningen, problemen en mogelijkheden die het Turkse diasporabeleid in Nederland kan oproepen.19 De volgende secties gaan om deze reden nader in op de evolutie van respectievelijk het Turkse buitenlandse en diasporabeleid. Het Turkse diasporabeleid: recente verschuivingen (1961 – nu)
  
  Het actieve diasporabeleid van de Turkse regering, waar in het vorige hoofdstuk aan gerefereerd wordt, is niet altijd even „actief‟ geweest. Een grondige analyse van de Turkse diasporapolitiek over de periode 1961-2023 laat drie grote verschuivingen zien, waarin de Turkse regering in toenemende mate betrokken raakte bij de Turkse gemeenschap in Europa. Tijdens de eerste fase van 1961-1980 kwam een aanzienlijke groep Turkse emigranten (gastarbeiders) naar Europa met de intentie om daar tijdelijk te werken. In deze vroege periode was er nog geen sprake van een gericht diasporabeleid en lag de focus vooral op het veiligstellen van remittances: geldbedragen die emigranten naar hun thuisland sturen om daar hun familie en anderen te ondersteunen. Toen het verblijf van de Turkse emigranten een permanent(er) karakter kreeg, ontwikkelde de Turkse regering in de periode 1980-2002 een diasporabeleid, waarin naast het economische aspect, ook de sociale, culturele en politieke elementen van de integratie van deze gemeenschap belangrijker werden. Het monitoren van de oppositie en het mobiliseren van de diaspora werden belangrijke onderdelen van dit diasporabeleid. Kenmerkend aan de derde periode, van 2002-nu, is dat de Turkse regering probeerde de politieke betrokkenheid van de diaspora te vergroten en de mogelijkheid om te stemmen vanuit het buitenland heeft uitgebreid. Het belang van remittances nam in deze periode af. Ingebed in het bredere, Turkse buitenlands beleid, wordt in de tekst hieronder dieper ingegaan op de drie tijdsvakken en het karakter van het Turkse diasporabeleid in die periodes. se abeleid in Nederland
  
  De periode 1961-1980 In het begin van deze periode onderhield Turkije goede betrekkingen met het Westen. Turkije presenteerde zichzelf als seculiere, Westers georiënteerde staat die zich richtte op modernisering en economische ontwikkeling. Vanwege, onder meer, de hoge werkloosheid in het thuisland en de behoefte aan arbeidskrachten in West-Europese landen, sloot de Turkse regering met onder andere Duitsland (1961), Nederland (1964) en Frankrijk (1965) wervingsovereenkomsten, waarna een groot aantal Turkse emigranten (gastarbeiders) naar Europa reisde om daar te werken.20 De Turkse regering bevorderde dat. Immers, het bood niet alleen een antwoord op de hoge werkloosheid in het thuisland, de emigranten deden ook nieuwe vaardigheden op en het land kon profiteren van remittances.21 Toch was er tot en met de jaren ‟70 geen sprake van een langetermijnbeleid22 met betrekking tot deze gemeenschap, simpelweg omdat de emigranten weer zouden terugkeren naar Turkije bij het aflopen van hun arbeidscontracten – zo was de gedachte. Dat gebeurde echter niet. Toen West Europese landen halverwege de jaren ‟70 een einde maakten aan de tijdelijke arbeidsmigratieregelingen, besloten veel Turkse emigranten in Europa te blijven. Hun verblijf (of eigenlijk: hun afwezigheid) kreeg hiermee een permanenter karakter. Tegelijkertijd profiteerde de Turkse regering van de aanhoudende remittances, en moedigde de emigranten aan (hun spaargeld) te investeren in het thuisland. Zo bood de Centrale Bank bijvoorbeeld hoge rentes aan op depositorekeningen.23 De periode 1980-2002 Thuis kampte de Turkse regering met aanzienlijke instabiliteit. Na een staatsgreep in 1960 en 1971, greep het leger in 1980 opnieuw de macht en werden islamitische, nationalistische en linkse organisaties, maar ook de meeste politieke partijen, verboden.24 Onder leiding van Generaal Kenan Evren werd de Turkse gemeenschap vanaf dat moment het eerst ingezet om de belangen van Turkije veilig te stellen.25 In de nieuwe nationaliteitswet (1982) werd Turkse 20 Enne Koops, “Gastarbeiders in Nederland: een korte geschiedenis van arbeidsmigratie naar Nederland”, Historiek, gepubliceerd op 29 december 2020. 21 Bahar Baser, “Turkey‟s diaspora engagement policy under the Justice and Development Party”, International Migration Institute, gepubliceerd op 24 april 2017. 22 Bahar Baser, “Turkey‟s diaspora engagement policy under the Justice and Development Party”, International Migration Institute, gepubliceerd op 24 april 2017. 23 Ahmet Icduygu, International Migrant Remittances in Turkey (Florence: European University Institute, 2006). 24 William Hale, Turkish Foreign Policy Since 1774, (Oxfordshire: Routledge, 2012). 25 Erik-Jan Zürcher, “Turkse politieke beïnvloeding in Nederland”, datum onbekend.
  
  onderdanen het recht op een dubbele nationaliteit toegekend, en in de nieuwe grondwet (ook in 1982) werd het diasporabeleid verankerd.26 Daarin stond vanaf dat moment (vertaald): “De Staat neemt de nodige maatregelen om de eenheid van het gezin, de opvoeding van de kinderen, de culturele behoeften en de sociale zekerheid van in het buitenland werkende Turkse burgers te waarborgen, en om hun banden met het land van herkomst te vrijwaren en hen bij hun terugkeer naar huis te helpen.”27 Die trend werd voortgezet onder premier (en later president) Turgut Özal. Met zijn aantreden in 1983 kreeg Turkije na lange tijd weer een stabiele, democratisch-gekozen eenpartijregering. Naar het voorbeeld van Margaret Thatcher en Ronald Reagan, voerde Özal in Turkije een liberalisering van de economie door.28 Hiermee was hij voornemens de Turkse economie te integreren in de wereldeconomie, en de regionale invloed van het land – als natuurlijke brug tussen Oost en West – te vergroten.29 Özal beschouwde de Turkse diaspora als belangrijke bron van economische en culturele kracht voor Turkije. Onder zijn leiding begon de Turkse regering met het institutionaliseren van de Turkse gemeenschap in Europa (meer in het volgende hoofdstuk), het bieden van ondersteuning aan de emigranten in hun strijd om meer culturele rechten in de gastlanden, en werd de louter economische benadering vervangen door een beleid gericht op de economische, sociale, culturele en politieke aspecten van hun integratie in het gastland.30 Integratie werd daarin gezien als het deel uitmaken van de sociale structuur in de Westerse samenlevingen; aanpassing aan die cultuur werd echter nog steeds afgewezen. 31 In andere woorden: het behoud van de eigen Turkse, culturele identiteit genoot de voorkeur. 26
  
  Christopher Houtkamp en Kars de Bruijne, Whose Long Arm? Challenges to Understanding Turkish Diaspora Politics (Den Haag: Clingendael, februari 2021). 27 Turkey‟s Constitution of 1982 with Amendments through 2017. 28 William Hale, Turkish Foreign Policy Since 1774, (Oxfordshire: Routledge, 2012), p. 119. 29 William Hale, Turkish Foreign Policy Since 1774, (Oxfordshire: Routledge, 2012). 30 Bahar Baser, “Turkey‟s diaspora engagement policy under the Justice and Development Party”, International Migration Institute, gepubliceerd op 24 april 2017. 31 Yasar Aydin, The New Turkish Diaspora Policy: Its Aims, Their Limits and the Challenges for Associations of People of Turkish Origin and Decision-makers in Germany (Berlin: SWP, 2014). Er is nog een laatste element van het diasporabeleid dat typerend is voor deze specifieke tijdsperiode: het monitoren én mobiliseren van de diaspora. In Turkije resulteerde de staatsgreep van 1980 in een lange periode van repressie en schendingen van mensenrechten in Turkije, waarbij onder meer linkse politici, etnische minderheden, maar ook academici en vakbonden het doelwit waren.32 Als gevolg vluchtte een deel van hen naar West Europa. Groeperingen zoals de Koerdische Arbeiderspartij (PKK) zagen hun kans een probeerden deze groepen daar vervolgens te verenigen tegen het militaire regime in Turkije33 – iets wat door de Turkse overheid werd gezien als uiterst onwenselijk. Ankara reageerde daarop door de diaspora actief te monitoren én de overheidsgezinde diaspora te mobiliseren. Zo werden er coördinatiecomités opgericht die dienden als koepelorganisaties voor nationalistische, religieuze en conservatieve diasporaverenigingen.34 De doelstelling: het samenbrengen van, en dus meer ruimte geven aan, actoren die bereid waren de „nationale belangen‟ te promoten en uit te dragen. De periode 2002-nu De in 2001 opgerichte Partij voor Rechtvaardigheid en Ontwikkeling (AKP) won in 2002 de nationale verkiezingen, en behaalde een absolute meerderheid in het parlement.35 Onder leiding van premier Abdullah Gül – en vanaf 2003 premier Erdoğan36 – maakte deze conservatief-democratische partij een einde aan het buitenlands beleid van Turkije van de jaren negentig. De hoogleraar Internationale Betrekkingen Ahmet Davutoğlu speelde daarin een sleutelrol. Davutoğlu, die in 2003 werd benoemd tot buitenlandadviseur van premier Erdoğan, schreef in 2001 het invloedrijke boek Stratejik Derinlik (Strategic Depth), dat de leidraad werd voor het buitenlands beleid van de AKP tussen 2002 en grofweg 2011.37 Het boek conceptualiseert een trend in de Turkse politiek die al 32 Erik-Jan Zürcher, “Turkse politieke beïnvloeding in Nederland”, datum onbekend. 33 Yasar Aydin, The New Turkish Diaspora Policy: Its Aims, Their Limits and the Challenges for Associations of People of Turkish Origin and Decision-makers in Germany (Berlin: SWP, 2014). 34 Yasar Aydin, The New Turkish Diaspora Policy: Its Aims, Their Limits and the Challenges for Associations of People of Turkish Origin and Decision-makers in Germany (Berlin: SWP, 2014).
  
  35 “Turkey elections”, Daily Sabah, datum onbekend. 36 Erdogan werd in 1998 veroordeeld voor het aanzetten van ‟religieuze haat„ en mocht om die reden geen politieke functie bekleden. In 2003 nam het Turkse parlement een wetswijziging aan, waardoor Erdogan alsnog premier kon worden. 37 Ahmet Davutoglu, Stratejik Derinlik (Istanbul: Küre Yayinlari, 2001). zichtbaar was in de tijd van Özal38, en zet uiteen hoe Turkije zowel de Europese als de islamitische identiteit van het land kan verenigen en de betrekkingen met de buurlanden kan verbeteren. Volgens Davutoğlu bezat Turkije enerzijds „historische diepte‟ (vanwege diens geschiedenis in het Ottomaans Rijk) en anderzijds „geografische diepte‟ (vanwege diens unieke geografische positie). Die twee componenten samen vormen de „strategische diepte‟, waarmee Turkije de potentie had uit te groeien tot een regionale grootmacht. Kort gezegd: Turkije zou er goed aan doen een proactief buitenlands beleid te voeren, goede relaties aan te gaan met landen in de regio en economische samenwerking te bevorderen.39 En zo geschiedde: in de eerste jaren begon de AKP met het aanhalen van diplomatieke en economische banden met landen in de regio, maar de prioriteit lag bij de relatie met de Europese Unie.40 In 1999 kreeg Turkije de status „kandidaat-lidstaat‟, en premier Erdoğan sprak uit snel te willen beginnen met de officiële EU-toetredingsgesprekken (wat uiteindelijk nog tot 2005 op zich liet wachten). In de eerste jaren was het Turkse beleid sterk pro-Westers, voerde Ankara democratische hervormingen door, groeide de economie, en werd Turkije aangemerkt als voorbeeld van hervorming in de regio.41 Geheel in lijn met dat beleid, ging de AKP verder op de ingeslagen weg van het intensiveren van de relatie met de Turkse gemeenschap in Europa. Het beleid wijzigde echter op twee fundamentele punten. Allereerst, met een bloeiende economie in het thuisland werden remittances minder belangrijk. Het gevolg was dat de Turkse regering daar niet langer de nadruk op legde, en de remittances richting Turkije sterk afnamen.42 Ten tweede – vooral zichtbaar in de tweede periode (2011-nu) van de AKP-regering –, werd de diaspora een
  
  38 Joshua Walker, “Turkey‟s global strategy: introduction: the sources of Turkish grand strategy - „strategic depth‟ and „zero-problems‟ in context”, Londen School of Economics and Political Science, 2011. 39 Rutger van der Hoeven, “Van nul problemen naar nul vrienden”, De Groene Amsterdammer, 14 september 2016. 40 Barcelona Centre for International Affairs, Foreign Policy of the Turkish Republic, (Barcelona: CIDOB, 2011). 41 Mustafa Kutlay and Ziya Önis, “Turkish foreign policy in a post-western order: strategic autonomy or new forms of dependence?”, International Affairs, Volume 97, Issue 4, gepubliceerd op juli 2021. 42 Christopher Houtkamp en Kars de Bruijne, Whose Long Arm? Challenges to Understanding Turkish Diaspora Politics (Den Haag: Clingendael, februari 2021). Na 2011, maar vooral ook na de mislukte staatsgreep in 2016, werd de binnenlandse politiek in toenemende mate gekenmerkt door een autocratische(re) koers, waarbij premier, en later president, Erdoğan steeds meer macht naar zich toe trok. 44 De consolidatie van de macht door president Erdoğan‟s en de autocratische(re) koers in het land worden genoemd als één van de redenen dat de AKP in de 2015-verkiezingen voor het eerst zijn meerderheid in het parlement verloor. 45 Echter, wetende dat de AKP buiten de landsgrenzen meer populariteit genoot dan in Turkije zelf, begon de Turkse regering het stemmen in het buitenland te vergemakkelijken. Nu was het tussen 1995 en 2014 al mogelijk om te stemmen als „Turk in het buitenland‟, maar betekende dat wel dat men af moest reizen naar Turkije. Na 2014 maakte de AKP het mogelijk voor Turkse onderdanen om te stemmen in hun thuisland, maar moest men daar wel nog een afspraak voor inplannen.46 Ook die barrière verdween in 2015 en vanaf 2017 kon men stemmen bij iedere Turkse ambassade of consulaat in het thuisland. Zoals gehoopt, steeg het percentage stemmers in het buitenland in snel tempo.