title: Leggen, zetten, stellen: een verstoord triumviraat. Neerlandia, 2017, 121 (2), pp.33-35. &#x27E8;halshs-01575697&#x27E9;
text: HAL is a multi-disciplinary open access archive for the deposit and dissemination of scientific research documents, whether they are published or not. The documents may come from teaching and research institutions in France or abroad, or from public or private research centers. L’archive ouverte pluridisciplinaire HAL, est destinée au dépôt et à la diffusion de documents scientifiques de niveau recherche, publiés ou non, émanant des établissements d’enseignement et de recherche français ou étrangers, des laboratoires publics ou privés TAAL GRAMMATICA Leggen, zetten, stellen: een verstoord triumviraat
  
  Maar
  
  ten
  
  Lemm
  
  ens
  
  In een vorige bijdrage (“Liggen, zitten, staan: een machtig triumviraat”, Neerlandia 2017/1, pp. 30-33) hebben we kort het (uitgebreide) gebruik van de Nederlandse positiewerkwoorden liggen, zitten en staan toegelicht. In deze bijdrage kijken we even kort naar hun causatieve pendanten: ‘doen zitten’, ‘doen liggen’, en ‘doen staan’, oftewel leggen, zetten en, in mindere mate, stellen. Historisch gezien zijn deze causatieven afgeleid van de positiewerkwoorden: in het Oud-Germaans kon een causatief werkwoord gevormd worden door de toevoeging van het suffix -jan dat in een latere ontwikkeling aanleiding gaf tot de klinkerverandering (‘i-umlaut’) maar dat uiteindelijk zelf verdwenen is. Eenzelfde klinkervariatie tref je ook aan bij paren als vallen vs. vellen (‘doen vallen’) of drinken vs. drenken (‘doen drinken’). Aangezien het om een Germaans systeem gaat, zie je hiervan de sporen in alle Germaanse talen: Nederlands zitten zetten liggen leggen staan (stellen) Zweeds sitta sätta ligga lägga stå ställa Duits sitzen setzen liegen legen stehen stellen Engels sit (set) put lie (lay) put stand (stall) put Een eerste opmerking bij deze tabel is dat, net zoals bij de positiewerkwoorden, het Engels een buitenbeentje is: de causatieve werkwoorden bestaan nog wel, maar worden niet vaak meer gebruikt of in een heel andere context. Over het algemeen verkiest het Engels het positie-neutrale put, net zoals het bij statische situaties het positie-neutrale be ‘zijn’ verkiest. Hoewel een dergelijk positie-neutraal plaatsingswerkwoord bestaat in het Nederlands (plaatsen) wordt dat niet vaak gebruikt of in specifieke (formele of metaforische) contexten. Als je huisgenoot je vraagt om de melk in de koelkast te plaatsen, zou je allicht vreemd opkijken bij die eerder ongebruikelijke formulering. Maar als je dan daar daadwerkelijk kanttekeningen bij plaatst, dan zal niemand zijn wenkbrauwen fronsen bij dít gebruik. Net zoals zijn begrensd is in zijn gebruik in locatieve contexten, is het neutrale werkwoord plaatsen begrensd in plaatsingscontexten. Over het algemeen genomen verkiest het Nederlands hier een specifiek plaatsingswerkwoord. De mooie oppositie die in de tabel hierboven wordt gegeven, moet echter ook voor het Nederlands genuanceerd worden. Immers, alleen in het Zweeds en in het Duits zijn de drie paren mooi behouden (hoewel daar ook enkele verschuivingen te noteren vallen). In het Nederlands is stellen nagenoeg geheel verdwenen als plaatsingswerkwoord dat verwijst naar de ruimtelijke locatie van entiteiten. Het gebruik hiervan is veelal beperkt tot metaforisch taalgebruik, zoals bijvoorbeeld stellen in de betekenis van ‘een stelling poneren’, of iets ter discussie stellen (cf. ook het staat ter discussie), of tentoonstellen (cf. ook het kunstwerk staat ten toon). Wat de zaak erg verwarrend maakt in het Nederlands, is dat stellen vervangen werd door zetten. Concreet wil dat dus zeggen dat een werkwoord dat oorspronkelijk ‘doen zitten’ betekende, nu de betekenis heeft ‘doen staan’. Soms tref je nog beide mogelijkheden aan, bv. in werking zetten/stellen. Zoals beschreven in onze vorige bijdrage, wordt staan gebruikt voor entiteiten die op hun basis staan (een fles op de tafel, je laptop op je bureau, bord op tafel etc.); bijgevolg wordt dan ook zetten gebruikt als plaatsingswerkwoord. Net zoals bij staan geldt ook hier vaak dat Lemmens, Maarten. 2017. “Leggen, zetten, stellen: een verstoord triumviraat.” Neerlandia 121(2), 33-35. een entiteit op zijn basis geplaatst zich in meest functionele positie zal bevinden. Causatief zetten gaat hier overigens verder dan staan. Neem nou een mes. Het heeft geen basis, en vandaar dat de reële oriëntatie bepalend is: het ligt op tafel, maar het staat (rechtop) in de vaatwasser. Maar als je een taart wilt aansnijden, dan zet je het mes op/in de taart. Hier betekent zetten dus niet dat het op zijn basis wordt geplaatst, maar wel dat het in functionele positie wordt gebracht. Een vergelijkbaar gebruik heb je in Hij zette de revolver tegen zijn slaap. Een speciaal gebruik van staan dat we eerder vermeldden, betreft gedrukte tekst en afgeleiden (bv. foto’s staan in een boek, icoontjes staan op je scherm, of liedjes staan op een cd). Ook hier wordt in principe zetten gebruikt: woorden op papier zetten, liedjes op (een) cd zetten etc. Merk op dat een woord als zetfout hier mooi in past, hoewel het een andere oorsprong heeft, m.n. die van het zetten van de letters voor het drukken met een drukpers. In een ruimere interpretatie klopt het wel helemaal met letters die gezien worden als ‘geplaatst’ (en dus staand) op een lijn. Ondanks de bovenvermelde verschuiving van zetten naar ‘doen zitten’ kan het, in sommige contexten, m.n. contexten die verwijzen naar het in zittende houding brengen van een mens, nog wel deze oorspronkelijke betekenis hebben, vb. Hij zette de baby in de kinderstoel, hetgeen de verwarring misschien nog versterkt. Merk op dat ook in de Vlaamse variant van het Nederlands zetten nog regelmatig gebruikt wordt als causatief van zitten (bv. Zet u!), een vorm die uit een vorige periode is overgebleven, daar waar het hedendaagse Standaardnederlands een omschrijving verkiest met gaan (Gaat u zitten!). In het Duits en het Zweeds zijn de reflexieve vormen nog wel bewaard (bv. sich setzen, sätta sig). Zetten kan echter niet gebruikt worden als causatieve pendant van zitten in de betekenis van ‘omsloten zijn’ (bv. De bal zit in de sporttas); in deze contexten worden de werkwoorden steken en stoppen gebruikt (bv. Ik stop/steek de bal in de sporttas). Vaak kan hier ook doen gebruikt worden (Ik doe de bal in de tas); als het gaat om substanties, dan is doen de beste en soms zelfs de enige juiste keuze: Ik deed (*stopte/*stak) suiker in mijn koffie of Hij doet/giet/*stopt/*steekt de soep in een kommetje. Het gebruik van doen lijkt sterk in opgang, vooral in Nederland, en wordt ook vaak gebruikt in contexten waar je normaal zetten verwacht, bv. Hij deed de motor in vierde versnelling of Doe de schotel in de oven (internetvoorbeelden). Het verschil tussen steken en stoppen is ten dele regionaal bepaald: steken wordt veelal in Vlaanderen gebruikt, stoppen in Nederland. Voor een spreker van het Nederlandse Nederlands klinkt het gebruik van steken in een voorbeeld als Zij stak de bal in de sporttas [PD1]vreemd; in hun variant van het Nederlands, wordt steken in principe alleen gebruikt bij puntige of lange voorwerpen die ergens ten dele worden ingebracht, bv. hij stak de stok in de grond. In dezelfde context kan ook stoppen gebruikt worden, maar dan betekent het dat de stok volledig in de grond wordt gebracht, veelal niet door deze met kracht in de grond te duwen, maar eerder door hem te begraven in een vooraf bestaande container of ruimte. Als je het gebruik van deze twee werkwoorden analyseert, dan stel je overigens vast dat in beide varianten van het Nederlands, dus ook in het Belgisch-Nederlands, deze semantische verschillen toch wel duidelijk naar voren komen. Steken komt typisch voor met puntige of langwerpige elementen die ergens met zekere kracht worden ingebracht, waarbij vaak door deze actie de containerrelatie gecreëerd wordt. Een mooi voorbeeld is de verpleegster stak een naald in zijn arm: de arm is niet meteen een container, maar door het inbrengen van de (puntige) naald wordt een containerrelatie tussen naald en arm gecreëerd. Stoppen wordt meestal gebruikt met niet-langwerpige entiteiten die in een container gebracht worden die Lemmens, Maarten. 2017. “Leggen, zetten, stellen: een verstoord triumviraat.” Neerlandia 121(2), 33-35. vooraf bestaat, zoals mooi geïllustreerd door het voorbeeld van de bal (rond voorwerp) in de sporttas (bestaande container). De situatie kan voorgesteld worden als in de figuur hieronder. Het verschil tussen steken en stoppen is semantisch bepaald (terug te voeren tot hun verschillende etymologie): iets in de grond stoppen betekent niet hetzelfde als in iets in de grond steken; in het eerste geval is er volledige omsluiting, in het tweede niet. Wat daarbij overigens opvalt, is dat stoppen vaak voorkomt in gevallen waar de container als dusdanig vooraf al bestaat (een tas, een broekzak, een enveloppe etc.) terwijl bij steken de containerrelatie met zekere kracht wordt gecreëerd door de actie zelf. Een mooi voorbeeld is de verpleegster stak een naald in zijn arm: de arm is niet meteen een container, maar door het inbrengen van de naald wordt een (partiële) containerrelatie tussen naald en arm gecreëerd. Vanuit dit semantisch onderscheid volgt dan ook dat het soort van objecten die gemanipuleerd worden zijn veelal van een andere soort zijn: bij steken heb je vooral puntige of lange voorwerpen, stoppen wordt meestal gebruikt met niet-langwerpige entiteiten. De situatie kan voorgesteld worden als in de figuur hieronder. steken stoppen stokvormig, langwerpig rond, symmetrisch of vormloos (i) Entiteit (ii) Omsluiting gedeeltelijk of niet-aansluitend volledig (iii) Recipiënt wordt gecreëerd door de actie bestaande container Semantische tendensen bij steken en stoppen Merk overigens op dat steken ook intransitief kan gebruikt worden om de locatie van een langwerpig object aan te geven, vb. De pen steekt uit zijn borstzak, terwijl stoppen uitsluitend transitief gebruikt kan worden (in de locatieve contexten, niet in die waar een beweging stopgezet wordt). Deze semantische verschillen dreigen echter te vervagen in metaforisch taalgebruik: je kan veel tijd en energie in iets steken of stoppen. Hierbij kan men een sterke regionaal verschil voorkeur opmerken: in Vlaanderen is er een sterke voorkeur voor steken waar Noordnederlands stoppen verkiest. In de Vlaamse variant wordt steken zelfs vaak gebruikt waar in het Standaardnederlands stoppen vereist is, vb. Zij stak haar kleren in de rugzak of Hij stak de brief in de enveloppe / brievenbus. Het is in Vlaanderen dan ook courant om intransitief steken te gebruiken daar waar dat niet kan in het Standaardnederlands, vb. Mijn zakdoek steekt in mijn jaszak. In het algemeen genomen zijn leggen en zetten reguliere pendanten van resp. liggen en staan. Wat echter opvalt als je het gebruik van de plaatsingswerkwoorden leggen en zetten analyseert, is dat ze locatief zijn, eerder dan positioneel: ze worden vaak gebruikt voor nietmenselijke objecten, maar haast nooit voor het brengen van een persoon in een liggende of staande houding. De verklaring hiervoor is dat mensen in het algemeen verwacht kunnen worden zichzelf in een bepaalde lichaamshouding te kunnen brengen. Vandaar dat wat menselijke entiteiten betreft beide werkwoorden beperkt zijn tot reflexief gebruik (hoewel Standaardnederlands een constructie met gaan liggen/zitten/staan verkiest) of contexten waar het gaat om mensen die geen controle meer hebben over hun lichaamshouding (baby’s, zieke of overleden mensen etc.). Wat wel interessant is, is dat zetten wel vaak gebruikt wordt (i) voor het ‘verwijderen’ van mensen, zoals bijvoorbeeld: iemand het land uit zetten, op het vliegtuig zetten, op straat zetten, uit de klas zetten, aan de kant zetten etc. of (ii) voor het Lemmens, Maarten. 2017. “Leggen, zetten, stellen: een verstoord triumviraat.” Neerlandia 121(2), 33-35. brengen van iemand in een onaangename situatie, bv. iemand voor schut/aap zetten. Hier gaat het duidelijk om een soort van machtsrelatie, waarbij de plaatser het ‘recht’ of de ‘macht’ heeft om de anderen ergens te plaatsen, veelal waar zij dat zelf niet willen. Over het algemeen komen de verhoudingen tussen de positie- en plaatsingswerkwoorden mooi overeen, maar dat is niet altijd zo. Je zult bijvoorbeeld zeggen dat je uit een team ligt, maar dat men je eruit gezet heeft (in de lijn van de zonet beschreven logica). Of zo kan iemand een advies naast zich neerleggen, en dat klopt mooi met de observatie dat liggen gebruikt wordt voor abstracte entiteiten (bv. de schuld ligt bij jou), maar toch gebruiken we liggen niet in deze context (?het advies ligt naast hem neer). Omgekeerd zeggen we dat er water op straat ligt, maar je zult het er niet leggen. Kortom, in grote lijnen volgt het gebruik van de plaatsingswerkwoorden leggen en zetten, en per extensie, steken en stoppen de gebruikswijze van de positiewerkwoorden, maar niet altijd. Het gebruik van dergelijke specifieke plaatsings- en positiewerkwoorden is typisch voor de Germaanse talen; in de Romaanse talen worden deze werkwoorden slechts zeer weinig gebruikt. In een ruimer perspectief zie je hier overigens een mooi taaltypologisch verschil: in de Germaanse talen is het statische werkwoord de grondvorm waarvan de reflexieve en causatieve variant zijn afgeleid (bv. liggen à (zich) leggen) terwijl in de Romaanse talen, het causatieve werkwoord de grondvorm is waarvan andere vormen zijn afgeleid (bv. Frans asseoir ‘doen zitten’ à s’asseoir (reflexief) à être assis (‘zitten’). Met andere woorden, in het Frans wordt de statische situatie gezien als het resultaat van een actie. Het gebruik van deze werkwoorden is een erg boeiende materie die je zeker aan het denken zet. Gaat u daar misschien toch maar even voor zitten. Maarten Lemmens is hoogleraar Engelse en Cognitieve Taalkunde aan de Université de Lille in Frankrijk. Zijn onderzoek spitst zich toe op lexicale semantiek (waaronder positiewerkwoorden in de Germaanse talen) en constructiegrammatica, vaak vanuit een contrastief perspectief. Hij is verbonden aan het onderzoekscentrum Savoirs, Textes et Langage (UMR STL 6381). Contact: maarten.lemmens@univ-lille3.fr.