title: Chapitre 2. La Belgique fédérale attentive à la notion de « patrimoine culturel » : une extension assumée (à partir de 1970)
text: Voorgestelde remediëring: uitschrijven van de krijtlijnen voor een evenwichtig stelsel van financiële
  ondersteuningssystemen en op basis hiervan het hoofdstuk premies herdenken en herformuleren (cf.
  supra 2.2.3.2.2).
  •
  
  Hoewel de betoelaagbaarheid in grote lijnen vastligt, blijft een ruime beoordelingsmarge
  gelden. Termen als ‘herwaardering’, ‘erfgoedwaarden’, ‘storende lacune’, ... zijn voor
  interpretatie vatbaar. De betoelaagbaarheid van bepaalde ingrepen is afhankelijk van de
  vermelding in een ministerieel besluit, beheersplan of van de noodzaak voor het herstel van
  erfgoedkenmerken en -waarden. Dit is onduidelijk en niet rechtszeker.
  Voorgestelde remediëring: omzetten van de bestaande richtlijn selectieve premietoekenning in de
  regelgeving. 28
  
  28 Richtlijn van 10 maart 2017 over de betoelaagbaarheid van beheersmaatregelen, werkzaamheden of diensten voor
  bouwkundig erfgoed met erfgoedpremie of onderzoekspremie:
  https://www.onroerenderfgoed.be/assets/files/content/images/Richtlijn_betoelaagbaarheid_10032017.pdf.
  /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  pagina 50 van 86
  
  Evaluatie Onroerenderfgoeddecreet
  
  2017
  
  3 EVALUATIE ARCHEOLOGIEHOOFDSTUK
  3.1 INDICATORENMETING
  Voor de jaarlijkse evaluatie van het archeologiehoofdstuk werd een specifieke indicatorenset
  ontworpen bestaande uit 58 indicatoren (EVARCH). Al deze indicatoren werden in functie van dit
  evaluatierapport minstens één keer aan een meting onderworpen (cf. bijlage 1: Meting indicatoren
  2015 en 2016, deel 3. Meting van de indicatoren voor het evalueren van het archeologiehoofdstuk van
  het Onroerenderfgoeddecreet).
  De beschikbaarheid en betrouwbaarheid van de meetwaarden voor deze indicatoren zijn afhankelijk
  van respectievelijk de gefaseerde inwerkingtreding van de nieuwe regelgeving archeologie en van de
  gehanteerde meetmethode:
  • voor 10 indicatoren zijn betrouwbare gegevens beschikbaar voor 2015 én 2016. Deze
  indicatoren hebben betrekking op de erkenning van archeologen, metaaldetectoristen en
  archeologische solidariteitsfondsen;
  • voor 8 indicatoren zijn er enkel data voor het volledige jaar 2016.
   Deze handelen over toevalsvondsten, gebieden waar geen archeologisch erfgoed te
  verwachten valt en subsidiëring van archeologische solidariteitsfondsen;
  • voor de 40 overige indicatoren zijn er slechts cijfers voor het tweede semester van 2016,
  waarvan ongeveer de helft betrouwbare resultaten opleveren. 29
  Voor een twintigtal indicatoren kan het resultaat enkel als indicatief worden beschouwd omdat de
  data voortkomen uit documenten die door de archeologen zijn ingediend, een oppervlakte of
  geografische spreiding weergeven, gebaseerd zijn op meldingen of betrekking hebben op
  tijdsbesteding of kostprijs. Uit een vergelijkende analyse tussen de cijfers met betrekking tot het
  archeologisch onderzoek in 2016 in de op het e-portaal ingediende (en bekrachtigde) documenten
  enerzijds (cf. bijlage 1bis, rapport ‘Resultaten archeologie 2016’) en de resultaten van de zelf
  uitgevoerde metingen (cf. bijlage 1) anderzijds worden vaak afwijkingen zichtbaar. Het rapport
  ‘Resultaten archeologie 2016’ blijkt daarbij de meest betrouwbare cijfers op te leveren.
  3.2 EVALUATIE OP BASIS VAN THEMA’S
  De evaluatie van het archeologieluik gebeurde aan de hand van zes vooropgestelde thema’s: de
  aanduidingsvoorwaarden voor erkende archeologen, de oppervlaktecriteria en vrijstellingen, de
  kostprijs van het archeologisch onderzoek, de resultaten van het archeologisch onderzoek, de
  bekrachtiging van (archeologie)nota’s en het archeologisch onderzoek in beschermd erfgoed. Deze
  thema’s werden bepaald op basis van signalen die we ontvingen van de verschillende
  belanghebbenden. Op basis van deze thema’s werd nagegaan wat de sterktes, de kansen, de
  
  29 Deze indicatoren hebben betrekking op meldingen door metaaldetectoristen, archeologische artefacten en ensembles,
  
  archeologienota’s en -rapporten en eindverslagen, meldingen van vooronderzoek met ingreep in de bodem, archeologisch
  onderzoek in het kader van wetenschappelijke vraagstellingen, premie buitensporige opgravingskosten en schadevergoeding
  na toevalsvondsten.
   /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  2017
  
  Evaluatie Onroerenderfgoeddecreet
  
  pagina 51 van 86
  
  moeilijkheden en de knelpunten zijn. Daarna worden er voorstellen tot oplossing geformuleerd. Niet
  alle oplossingen stellen een aanpassing van de regelgeving voor. Soms wordt een bepaalde actie
  verwacht om de uitvoering van de regelgeving bij te sturen.
  3.2.1 Erkenningsvoorwaarden
  3.2.1.1
  
  Huidige situatie
  
  Erkende archeologen moeten voldoen aan welbepaalde erkenningsvoorwaarden om enkele decretaal
  bepaalde taken te mogen uitvoeren. Deze voorwaarden zijn opgenomen in artikel 3.5.2 (voor een
  natuurlijk persoon) en artikel 3.5.3 (voor een rechtspersoon) van het Onroerenderfgoedbesluit van 16
  mei 2014. De belangrijkste voorwaarden zijn de diploma- en ervaringsvereisten. Een erkend
  archeoloog moet uiteraard over een diploma in de archeologie beschikken. Elke erkende archeoloog
  moet daarenboven als natuurlijk persoon beschikken over een archeologische opgravingservaring van
  minimaal een jaar, opgedaan binnen de vijf jaar. Voor een rechtspersoon geldt dat deze steeds moet
  beschikken over minstens één erkend archeoloog met een opgravingservaring van minimaal drie jaar,
  opgedaan binnen de tien jaar. Deze ervaringsvereisten moeten kunnen worden aangetoond op het
  ogenblik van de aanvraag van de erkenning maar, eenmaal erkend, moet een erkend archeoloog ook
  aan diezelfde voorwaarden blijven voldoen.
  Vandaag zijn volgende actoren van rechstwege erkend:
  • het agentschap Onroerend Erfgoed;
  • archeologen die op 1 januari 2015 in dienst waren van een gemeente en waarbij het College
  van Burgemeester en Schepenen heeft verklaard dat zij voldoen aan de
  erkenningsvoorwaarden;
  • Vlaamse universiteiten die een opleiding in de archeologie aanbieden, maar dan enkel voor
  het onderzoek met het oog op wetenschappelijke vraagstellingen.
   Bij vergunningsplichtige ingrepen in de bodem moet elke archeologienota en nota worden ingediend
  door een erkend archeoloog. Ook archeologienota’s waaraan geen archeologisch vooronderzoek met
  ingreep in de bodem te pas komt, moeten worden ingediend door een erkend archeoloog. Een
  archeologisch vooronderzoek start echter altijd met een bureauonderzoek op basis van bestaande
  bronnen, waarna de erkend archeoloog bepaalt of bijkomend onderzoek op het terrein nodig is. Indien
  vereist, kan ook nog een vooronderzoek zonder ingreep in de bodem uitgevoerd (zoals een
  landschappelijk bodemonderzoek). Als nog niet alle vragen beantwoord zijn om een gedegen uitspraak
  te doen over de archeologische waarde van het terrein en het te volgen programma van maatregelen,
  dan wordt overgegaan tot een vooronderzoek met ingreep in de bodem.
  Ook voor het verkrijgen van een toelating voor archeologisch onderzoek met het oog op
  wetenschappelijke vraagstellingen is een erkenning een noodzakelijke voorwaarde. Het kan hierbij
  gaan over onderzoek in het kader van een specifieke vraagstelling op een niet-bedreigde site,
  onderzoek met het oog op het bepalen van de beschermenswaardigheid van een site, onderzoek dat
  een bouwheer vrijwillig laat uitvoeren zonder hier decretaal toe verplicht te zijn, registratie van
  archeologische sporen in beschermd erfgoed, ….
   /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  pagina 52 van 86
  
  Evaluatie Onroerenderfgoeddecreet
  
  2017
  
  3.2.1.2
  
  Evaluatie van deze situatie
  
  De voorwaarden om archeologisch onderzoek te kunnen uitvoeren in het kader van
  vergunningsplichtige ingrepen (stedenbouwkundige vergunning of verkavelingsvergunning) zijn
  gewijzigd ten opzichte van de voorwaarden die werden opgelegd in het Archeologiedecreet van 30
  juni 1993: in plaats van een half jaar archeologische opgravingservaring, mogelijks aangevuld met
  bijkomende ervaring in de bijzondere voorwaarden, wordt nu altijd een jaar ervaring gevraagd
  (gelijkgesteld aan 240 veldwerkdagen). Deze verdubbeling van de ervaringsvereiste wordt over het
  algemeen als positief ervaren. Om kwaliteitsvol onderzoek te kunnen verrichten en de
  verantwoordelijkheid hiervoor te kunnen dragen, is de ervaringsvereiste van een jaar zeker geen
  overbodige luxe.
  Het is ook een goede evolutie dat een erkend archeoloog, die (voor)onderzoeken met ingreep in de
  bodem uitvoert, continu veldwerkervaring moet blijven opbouwen om zo mee te zijn met nieuwe
  inzichten en recente technieken.
  Niettemin komen we na evaluatie van de erkenningsvoorwaarden tot de volgende vaststellingen:
  1) De vrij strenge vereisten met betrekking tot archeologische opgravingservaring gelden ook
  voor het indienen van archeologienota’s waarbij geen ingreep in de bodem noodzakelijk is.
  De Code van Goede Praktijk voor Archeologie en Metaaldetectie schrijft voor dat bureauonderzoek
  steeds de start van een archeologisch vooronderzoek moet vormen. Het is duidelijk dat de in 2016
  bekrachtigde archeologienota’s voornamelijk op bureauonderzoek gebaseerd zijn terwijl de andere
  onderzoeksmethoden veel minder vaak worden toegepast. In 2016 werd een 1000-tal
  archeologienota’s bekrachtigd waarbij een bureauonderzoek werd uitgevoerd. Verder werden ook
  technieken als landschappelijk bodemonderzoek (128) en veldkartering (4) gebruikt, waarbij ook geen
  ingrepen in de bodem gebeuren. In ongeveer de helft van de gevallen gaat men over tot een
  vooronderzoek met ingreep in de bodem.
   Ook voor het indienen van een archeologienota, waarbij er geen ingreep in de bodem aan te pas is
  gekomen, moet een initiatiefnemer een erkend archeoloog onder de arm nemen. Deze erkende
  archeoloog moet evenwel blijvend over een opgravingservaring beschikken van minimaal 240 dagen
  binnen de vijf jaar. Er is vraag, vooral vanuit provincies, gemeenten en intergemeentelijke diensten,
  om voor het uitvoeren van archeologische vooronderzoeken zonder ingreep in de bodem aan minder
  zware (of andere) erkenningsvoorwaarden te moeten voldoen. Veel besturen beschikken over ervaren
  archeologen, die echter over onvoldoende recente veldwerkervaring beschikken en deze ook niet
  blijvend kunnen opbouwen. Voor een vooronderzoek zonder ingreep in de bodem is in aanvang ook
  een zekere veldwerk- of opgravingservaring vereist (voor het uitwerken van een programma van
  maatregelen), maar wordt er geargumenteerd dat aan deze ervaringsvereisten niet blijvend moet
  worden voldaan. Een basis aan veldwerkervaring is nodig en nuttig om vooronderzoek zonder ingreep
  in de bodem uit te voeren maar continue opgravingservaring is niet noodzakelijk. Provincies,
  gemeenten, intergemeentelijke diensten en andere organisaties, die over een archeoloog beschikken,
  willen ook graag de mogelijkheid om archeologienota’s, waarbij geen ingreep in de bodem aan te pas
  komt, kunnen opmaken en indienen. Gemeentelijke archeologen, die al in dienst waren van de
  gemeente vóór de inwerkintreding van het Onroerenderfgoeddecreet op 1 januari 2015, komen in
  /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  2017
  
  Evaluatie Onroerenderfgoeddecreet
  
  pagina 53 van 86
  
  aanmerking voor een van rechtswege erkenning. Dit biedt echter geen structurele oplossing voor deze
  doelgroepen.
  2) De eisen om te blijven voldoen aan de erkenningsvoorwaarden geven een erkend archeoloog
  weinig marge.
   De vereiste om over minimaal een jaar veldervaring te beschikken opgedaan binnen de vijf jaar op het
  ogenblik van de aanvraag tot erkenning, blijft wenselijk. De vraag stelt zich evenwel of de
  opvolgingsvoorwaarden wel noodzakelijk even streng moeten zijn als de voorwaarden bij de aanvraag
  van de erkenning. Het is immers niet altijd eenvoudig, ook voor een actieve erkende archeoloog, om
  blijvend aan deze voorwaarden te voldoen. Het kan in het bijzonder moeilijk worden om eraan te
  voldoen in geval van langdurige ziekte, moederschapsrust, loopbaanonderbreking, periodes van
  minder werk, … . Erkende archeologen kunnen dus om allerlei redenen in de problemen komen om
  blijvend over voldoende opgravingservaring te beschikken. Deze problematiek stelt zich nu nog niet zo
  scherp, maar zou naarmate de regelgeving langer van toepassing is wel snel de kop kunnen opsteken.
  Een versoepeling van de opvolgingsvoorwaarden biedt ook meer kansen voor de meest ervaren
  archeologen om zich toe te leggen op de uitwerking van complexere projecten.
  3) In de praktijk zijn er nog weinig mogelijkheden om vrijetijdsarcheologen en vrijwilligers te
  betrekken.
  Soms wordt verkeerdelijk gedacht dat archeologisch onderzoek in het kader van het
  Onroerenderfgoeddecreet enkel kan worden uitgevoerd door een erkend archeoloog. Ook
  archeologen, die niet aan de erkenningsvoorwaarden voldoen, of personen met andere
  (beroeps)kwalificaties kunnen worden ingeschakeld in een archeologisch onderzoek. Archeologisch
  vooronderzoek zonder ingreep in de bodem is niet voorbehouden aan erkende archeologen. Op het
  terrein zal een erkend archeoloog bij een archeologisch onderzoek ook steeds verschillende
  medewerkers inzetten die zelf niet erkend zijn als archeoloog en soms zelf helemaal geen
  archeologiediploma hebben. Op die manier kan een archeoloog, die nog niet aan de voorwaarden
  voldoet, ook voldoende veldwerkervaring opbouwen. De erkend archeoloog blijft wel altijd de
  eindverantwoordelijkheid dragen.
   De professionalisering en het eraan gekoppelde systeem van erkenningen leidt ertoe dat het vooral
  gespecialiseerde bedrijven zijn die het archeologisch onderzoek in Vlaanderen uitvoeren. Dit is een
  positieve evolutie, maar het heeft ook enkele neveneffecten. De bedrijven nemen bij de uitvoering van
  archeologische onderzoeken in het kader van een vergunningstraject logischerwijze niet snel
  archeologische projecten op zich die educatieve of sociaal-culturele doeleinden hebben, projecten die
  noodzakelijkerwijze in weekends en verlofperioden vallen en waarbij lokale erfgoedgemeenschappen
  een zeer belangrijke rol spelen. Er is bij de bedrijven niet veel marge voor het organiseren van
  publieksactiviteiten. Bij onderzoek met het oog op wetenschappelijke vraagstellingen, uitgevoerd door
  erkende archeologen, zijn er meer mogelijkheden om vrijwilligers in te zetten maar in 2016 behelsde
  het onderzoek met het oog op wetenschappelijke vraagstellingen slechts een klein aantal dossiers (cf.
  bijlage 1, EVREG 065: 19 verleende toelatingen).
  Het risico bestaat dat een deel van het draagvlak voor de archeologische erfgoedzorg verloren gaat
  omdat het betrekken van geïnteresseerden, jongeren en kinderen moeilijk geworden is. Community/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  pagina 54 van 86
  
  Evaluatie Onroerenderfgoeddecreet
  
  2017
  
  archeologie, archeologie door de maatschappij voor de maatschappij, is nochtans een opvatting die
  meer en meer ingang vindt in de ons omringende landen (Groot-Brittannië, Nederland, …). De nog
  verder te implementeren kaderconventie van Faro over de bijdrage van het erfgoed aan de
  samenleving bepaalt bovendien dat iedereen de kans moet krijgen om te genieten van het erfgoed,
  maar ook om bij te dragen aan de erfgoedzorg.
  4) Het vooropstellen van specifieke diplomavereisten bemoeilijkt de toepassing van de EUrichtlijn beroepskwalificaties.
   Het aanduiden van erkende archeologen wordt door de Europese Commissie gezien als het
  reglementeren van een beroep. Dit betekent dat de procedure tot erkennen van archeologen moet
  voldoen aan de richtlijn 2005/36/EG betreffende de erkenning van beroepskwalificaties. Deze richtlijn
  is intussen omgezet in een horizontaal Vlaams decreet en tegelijk werd een aanpassing aan het
  Onroerenderfgoeddecreet doorgevoerd (door het schrappen van de artikels 3.4.3., 3.5.3. en 3.6.3.).
  Ook werd het beroep van erkend archeoloog aangemeld in de databank van de gereglementeerde
  beroepen van de Europese Commissie. Het horizontale omzettingsdecreet werkt nu dus aanvullend op
  de onroerenderfgoedregelgeving wat betreft de erkenning van beroepskwalificaties van personen
  afkomstig uit andere lidstaten. Dit houdt in dat we de vrijheid van tijdelijke dienstverrichting en de
  vrijheid van vestiging moeten kunnen garanderen. Dit betekent onder meer dat een archeoloog, die
  zijn diploma, opleiding en beroepservaring heeft behaald in een andere lidstaat, zich ook in het
  Vlaamse Gewest moet kunnen vestigen als erkend archeoloog conform de procedures van de richtlijn
  2005/36/EG, zonder een volledige opleiding opnieuw te doen. Indien de diploma’s als gelijkwaardig
  worden beschouwd, dan stelt er zich geen probleem. Indien het diploma van de lidstaat van herkomst
  niet als gelijkwaardig wordt beschouwd, dan dient het Vlaamse Gewest compenserende maatregelen
  aan te bieden, in de vorm van een bekwaamheidstest of in de vorm van een ervaringsstage (de
  diplomahouder kan kiezen tussen deze twee).
  Het stellen van zeer specifieke diplomavereisten, waarbij de diploma’s behaald aan Vlaamse
  universiteiten worden vooropgesteld als norm, bemoeilijkt een vlotte erkenning van
  beroepskwalificaties van archeologen die hun diploma in een andere lidstaat hebben behaald. In de
  regelgeving wordt wel verwezen naar een EVC-procedure (Elders Verworven Competenties), maar
  deze bestaat vooralsnog niet voor erkende archeologen.
   3.2.1.3
  
  Voorstellen tot actie en aanpassing
  
  Voorstel 1: We maken bij de aanduiding van erkende archeologen een onderscheid tussen
  archeologisch vooronderzoek zonder ingreep in de bodem en archeologisch (voor)onderzoek met
  ingreep in de bodem.
  We gaan naar een gedifferentieerde erkenning met twee types van erkenningen. Een eerste type
  erkenning is dan bedoeld voor erkende archeologen die aan de huidige erkenningsvoorwaarden
  moeten voldoen door een voldoende aanwezigheid op het veld, mits aangepaste
  opvolgingsvoorwaarden (cf. voorstel 2). Deze archeologen krijgen een erkenning type 1 en mogen alle
  vormen van archeologisch onderzoek uitvoeren, dus zowel archeologische opgravingen,
  (voor)onderzoeken met ingreep in de bodem als vooronderzoeken zonder ingreep in de bodem.
  /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  2017
  
  Evaluatie Onroerenderfgoeddecreet
  
  pagina 55 van 86
  
  We roepen daarnaast een tweede type van erkenning in het leven waarbij deze archeologen met
  erkenning type 2 enkel vooronderzoek zonder ingreep in de bodem mogen uitvoeren. Deze erkende
  archeologen type 2 dienen op het ogenblik van de aanvraag ook over een jaar opgravingservaring te
  beschikken, maar de voorwaarde dat deze moet verworven zijn in de afgelopen vijf jaar komt te
  vervallen. Daarenboven moeten deze erkende archeologen type 2 na de erkenning geen
  opgravingservaring blijven opbouwen. Door te werken met een gedifferentieerde erkenning, kan het
  zinvol zijn voor een overheidsdienst of organisatie om zelf een erkend archeoloog type 2 in dienst te
  nemen voor het uitvoeren van een archeologisch vooronderzoek zonder ingreep in de bodem. Van
  zodra er moet worden overgegaan naar een (voor)onderzoek met ingreep in de bodem, moet de
  opdrachtgever alsnog op zoek gaan naar een erkend archeoloog type 1. Ter inspiratie kan worden
  verwezen naar het systeem van de erkenning van bodemsaneringsdeskundigen, waar een gelijkaardig
  onderscheid wordt gemaakt: http://www.ovam.be/deskundigen.
   Dit heeft mede als gevolg dat de van rechtswege erkenning voor gemeentelijke archeologen overbodig
  wordt. Deze van rechtswege erkenning was slechts een tijdelijke oplossing voor archeologen die al
  voor de inwerkingtreding van het Onroerenderfgoeddecreet in dienst waren van een gemeente, maar
  ze biedt geen structurele oplossing. De gemeentelijke archeologen die al een van rechtswege
  erkenning hebben verkregen, behouden hun erkenning als type 2.
  Voorstel 2: We verminderen het aantal vereiste veldwerkdagen bij de opvolging van de
  erkenningsvoorwaarden.
  De erkenningsvoorwaarden voor een erkend archeoloog op het ogenblik van de aanvraag tot
  erkenning blijven ongewijzigd: elke erkende archeoloog moet minimaal over 1 jaar opgravingservaring
  (= 240 veldwerkdagen) beschikken. Voor een erkend archeoloog type 2 vervallen deze
  ervaringsvereisten bij de opvolging van de erkenning (cf. voorstel 1). Een erkend archeoloog type 1
  moet wel continu veldwerkervaring blijven opbouwen maar het vereiste aantal veldwerkdagen na de
  erkenning wordt verminderd. Het agentschap Onroerend Erfgoed gaat in overleg met de Vlaamse
  Ondernemers in Archeologie (VONA) om te bekijken wat een geschikt en realistisch aantal zou zijn.
  Voorstel 3: We gaan na welke mogelijkheden er zijn voor vrijwilligersverenigingen, die zich
  toeleggen op archeologisch onderzoek, zodat zij in welbepaalde gevallen onderzoek kunnen
  verrichten.
   We gaan na welke mogelijkheden er al zijn voor vrijwilligers om archeologisch onderzoek uit te voeren
  en welke bijkomende stappen er dienen genomen te worden om ook archeologisch veldwerk in
  bepaalde gevallen mogelijk te maken, complementair aan de commerciële sector. Daarnaast
  onderzoeken we of ook vrijwilligersverenigingen in staat zouden moeten zijn om een toelating te
  krijgen voor het uitvoeren van welbepaald archeologisch onderzoek, in het kader van communityarcheologie. Een toelating voor het uitvoeren van dergelijk onderzoek kan dan bijvoorbeeld worden
  verleend aan welbepaalde verenigingen, die ook aan bepaalde voorwaarden moeten voldoen. Deze
  voorwaarden moeten laagdrempelig zijn maar er tegelijk voor zorgen dat er voldoende kwaliteit wordt
  geleverd. Op die manier kunnen vrijwilligers en geïnteresseerden echt betrokken worden bij
  opgravingen en dit met geschikte begeleiding.
  /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  pagina 56 van 86
  
  Evaluatie Onroerenderfgoeddecreet
  
  2017
  
  Voorstel 4: We maken in overleg met de sector en de universiteiten beroepskwalificaties op voor
  erkende archeologen.
  Het Onroerenderfgoeddecreet volgt de richtlijn 2005/36/EG betreffende de erkenning van
  beroepskwalificaties omdat het decreet van 24 februari 2017 tot gedeeltelijke omzetting van richtlijn
  2005/36/EG betreffende de erkenning van beroepskwalificaties aanvullend werkt op dit decreet. Het
  blijft echter wenselijk dat de diplomavoorwaarden generieker worden ingeschreven, zonder de
  verwijzing naar de specifieke Vlaamse diploma’s. Op die manier kan de erkenning van
  beroepskwalificaties vlotter verlopen. Het agentschap Onroerend Erfgoed is daarom gestart met de
  opmaak van beroepskwalificaties voor (erkende) archeologen. Dit gebeurt in overleg met de sector en
  met de universiteiten. Op langere termijn kunnen de diplomavereisten bij de erkenningsvoorwaarden
  dan worden vervangen door beroepskwalificatievereisten.
   3.2.2 Oppervlaktecriteria en vrijstellingen
  3.2.2.1
  
  Huidige situatie
  
  Of er al dan niet verplicht een archeologisch onderzoek uitgevoerd moet worden bij een
  vergunningsplichtige ingreep in de bodem, is afhankelijk van een aantal decretaal vastgelegde criteria
  (artikel 5.4.1 en 5.4.2 Onroerenderfgoeddecreet). Het introduceren van dergelijke criteria is nieuw en
  ligt mee aan de grondslag van het sterk vernieuwende karakter van de archeologieregelgeving.
  Concreet wordt de noodzaak tot archeologisch onderzoek afgewogen ten opzichte van de ligging van
  de betreffende percelen, de omvang van die percelen, de oppervlakte van de geplande ingrepen in de
  bodem, het rechtsstatuut van de aanvrager van de vergunning en de ruimtelijke bestemming van het
  terrein. De criteria en drempels zijn daarbij verschillend voor stedenbouwkundige vergunningen en
  verkavelingsvergunningen.
  3.2.2.2
  
  Evaluatie van deze situatie
  
  Het Onroerenderfgoeddecreet gaat uit van het principe dat het archeologisch vooronderzoek, zowel
  de fase zonder ingreep in de bodem als de eventuele fase met ingreep in de bodem, plaatsvindt
  voorafgaand aan de aanvraag van de stedenbouwkundige vergunning of verkavelingsvergunning.
  Hiermee wenst de decreetgever tegemoet te komen aan de veel gehoorde kritiek van zowel
  archeologen als initiatiefnemers ten aanzien van archeologisch onderzoek zoals geregeld
  overeenkomstig het Archeologiedecreet. Archeologen merkten immers terecht op dat rekening
  houden met archeologie nadat er reeds beslist is over de werken met impact op het bodemarchief,
  geen garantie biedt op een optimale omgang met archeologische sites en artefacten. Initiatiefnemers
  en bouwheren wezen dan weer op de grote rechtsonzekerheid en de daaraan verbonden financiële
  verrassingen. Archeologisch vooronderzoek (bij projecten die op basis van de genoemde criteria onder
  de regelgeving van het Onroerenderfgoeddecreet vallen) steevast uitvoeren voorafgaand aan de
  vergunningsaanvraag pareert beide kritieken.
   Het is positief dat archeologie van meet af aan deel is van het planningsproces zodat er nog vóór de
  vergunningsaanvraag een zicht is op de kosten verbonden aan het uit te voeren archeologisch
  onderzoek en een correcte omgang met het archeologisch erfgoed gegarandeerd is. Bij de keuze voor
  een uitgesteld vooronderzoek met ingreep in de bodem verdwijnt dergelijke garantie.
  /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  2017
  
  Evaluatie Onroerenderfgoeddecreet
  
  pagina 57 van 86
  
  Bij de vraag of archeologisch onderzoek van toepassing is, zijn de cruciale elementen voor een
  aanvrager van een vergunning de oppervlaktecriteria en de vrijstellingen bepaald door het
  Onroerenderfgoeddecreet. Als er dus binnen de samenleving, in de perceptie van het publiek, het idee
  ontstaat dat de zorg voor het archeologisch erfgoed een maatschappelijke last betekent, richt dit
  ongenoegen zich in eerste instantie naar die twee parameters. Zo vernemen we van enkele
  belanghebbenden in verband met de oppervlaktecriteria en vrijstellingen de volgende verzuchtingen:
  1) Er zou amper draagvlak zijn voor de decretaal bepaalde oppervlaktecriteria.
  Indicator EVREG 048 – EVARCH 20 (cf. bijlage 1) zet het aantal bekrachtigde archeologienota’s en
  nota’s af ten opzichte van het totaal aantal verleende bouwvergunningen in de periode juni-december
  2016. Uit deze cijfers blijkt dat bij 11,24% van de stedenbouwkundige vergunningen voor nieuwbouw
  en 5,06% van alle stedenbouwkundige vergunningen (nieuwbouw en renovatie) een archeologienota
  werd bekrachtigd. Ondanks dit cijfer leeft de perceptie dat het merendeel van de bouwprojecten in
  Vlaanderen gepaard gaat met een verplicht archeologisch onderzoek, wat dan weer leidt tot een
  oproep voor minder, maar meer betekenisvol archeologisch onderzoek. Er is dus een vraag naar het
  optrekken van de oppervlaktecriteria.
  2) De vrijstelling voor natuurlijke personen en privaatrechtelijke rechtspersonen in artikel 5.4.1,
  derde lid, 3° Onroerenderfgoeddecreet leidt tot misbruik en onbegrip.
   Artikel 5.4.1, derde lid Onroerenderfgoeddecreet somt een aantal uitzonderingsmaatregelen op
  waardoor er geen archeologienota moet worden toegevoegd bij de aanvraag tot stedenbouwkundige
  vergunning of die een verhoging van de drempelwaarden toelaten. Dit laatste is het geval indien de
  aanvrager een natuurlijk persoon of privaatrechtelijk rechtspersoon is, de totale oppervlakte van de
  ingreep in de bodem minder dan 5000 m² beslaat, en de betrokken percelen volledig gelegen zijn buiten
  woongebied of recreatiegebied en buiten archeologische zones opgenomen in de inventaris van
  archeologische zones en buiten beschermde archeologische sites.
  In 2016 werden 154 archeologienota’s bekrachtigd die zich beroepen op bovengenoemde verhoogde
  drempelwaarde. Van de 154 dossiers hadden 17 dossiers betrekking op werken in de landbouwsector.
  De overige dossiers betroffen vooral bouwwerken voor dienstverlening (kantoren) of industrie
  (loodsen, parkings, energiesector met onder meer windmolens). Slechts een handvol dossiers had
  betrekking op recreatie (manèges) of natuurbeheerswerken (boscompensatie). Bij de screening van de
  154 archeologienota’s was het niet altijd duidelijk of de aanvrager wel degelijk gebruik had mogen
  maken van de uitzonderingsmaatregel gezien ook overheden en ontwikkelaars als initiatiefnemers
  opgegeven werden bij het opladen van de betreffende archeologienota’s. De vaststelling of een
  aanvrager al dan niet voldoet aan het criterium ‘privaatrechtelijk rechtspersoon’ blijkt in de praktijk
  dan ook geen evidentie te zijn. We hebben ook geen zicht in welke mate de vergunningverleners dit
  criterium controleren.
   Bovendien roept de verhoging van de drempelwaarden in artikel 5.4.1, derde lid, 3° heel wat vragen
  op bij aanvragers van stedenbouwkundige vergunningen die er geen beroep op kunnen doen. Vanuit
  archeologisch standpunt valt dan ook niet te verdedigen waarom aanvragen van natuurlijke personen
  /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  pagina 58 van 86
  
  Evaluatie Onroerenderfgoeddecreet
  
  2017
  
  of privaatrechtelijk rechtspersonen met betrekking tot percelen gelegen buiten woongebied of
  recreatiegebied minder relevant zouden zijn dan andere aanvragen met betrekking tot percelen
  gelegen buiten vastgestelde archeologische zones. Wetenschappelijk gezien, qua potentiële
  kenniswinst, kan dit onderscheid geen betekenis hebben.
  3) De definitie van ‘bodemingreep’ wordt ‘te ruim’ beschouwd.
  Bij aanvragen voor stedenbouwkundige vergunningen moet, naast de oppervlakte van het betrokken
  perceel, ook rekening worden gehouden met ‘de totale oppervlakte van de ingreep in de bodem’. Wat
  verstaan moet worden onder bodemingrepen wordt verduidelijkt in de Memorie van Toelichting bij
  artikel 5.4.1 en 5.4.2, met name: “elke wijziging van de eigenschappen van de ondergrond door
  verwijdering of toevoeging van materie, verhoging of verlaging van de grondwatertafel, of
  samendrukken van de materialen waaruit de ondergrond bestaat. Vernieuwbouw, die geen ingreep in
  de bodem vertegenwoordigt, valt hier niet onder […]”. Uit de Memorie van Toelichting bij artikel 5.4.11
  blijkt bovendien dat deze definitie niet te eng mag worden gelezen: “Zo is de impact van
  funderingspalen niet beperkt tot de verstoring van de paal zelf, maar maakt ook de zone tussen de
  palen hier deel van uit, zowel omwille van fysieke impact (zetting, grondwatertafel, enzovoort) als
  omwille van het onleesbaar worden van het bodemarchief”. Daarnaast wordt heel duidelijk gesteld dat
  de verplichting tot archeologisch onderzoek bij vergunningsplichtige werken niet geldt voor werken en
  handelingen die vrijgesteld zijn van een stedenbouwkundige vergunning of die meldingsplichtig zijn.
   Veelvuldig klinkt er kritiek op de definitie van bodemingreep als zijnde te ruim en veelomvattend. De
  vraag naar een meer enge interpretatie klinkt dan ook luid. Allerhande suggesties worden hierbij
  geopperd, waarbij onder andere ook de diepte van de verstoring een parameter zou moeten zijn. Allen
  zijn het er evenwel over eens dat de definitie van die aard moet zijn dat de projecten die effectief een
  effect op archeologisch erfgoed kunnen hebben, gevat horen te worden.
  Eén van de meest gekende negatieve effecten op archeologie zijn de graafwerken. Dit in tegenstelling
  tot de ophogingen waarvan velen veronderstellen dat ze een positief effect hebben. Ophogingen of
  zoals de memorie stelt ’het toevoegen van materie’ kan echter niet alleen indirect aanleiding geven
  tot compactering en/of verandering van de watertafel, zelf heeft het ook een aantal mogelijke directe
  negatieve effecten. Ophogen van terreinen bij bouwprojecten gaat veelal gepaard met het afgraven
  van de bouwvoor. De bouwvoor bevat immers nog veel organisch materiaal dat onevenredig verspreid
  is, niet overal exact dezelfde samenstelling en zetting heeft, op termijn verder vergaat en dus te
  instabiel is om op te werken of bouwen. Nivelleren van terreinen (zonder bouwintenties) door middel
  van ophoging gaat eveneens gepaard met het aan de kant zetten van de bouwvoor waarna het
  opvulmateriaal aangevoerd en de bouwvoor gelijkmatig terug verspreid wordt over het terrein. Enkel
  indien de aanvoer van grond verzekerd kan worden door het aanvoeren van teelaarde van elders, is
  het verwijderen van de graszode waarschijnlijk voldoende om zo min mogelijk impact te hebben op
  archeologie.
   Zowel bij ophoging als afgraving bestaat de kans op contaminatie, het vernielen van informatie of het
  volledig verwijderen van archeologische sites die zich van in de bouwvoor manifesteren. Bepaalde
  types sites bevinden zich voor een deel of soms zelfs uitsluitend in de huidige bouwvoor. In het geval
  van prehistorische sites, slagvelden maar ook andere sites kan de link met de informatie die vervat zit
  /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  2017
  
  Evaluatie Onroerenderfgoeddecreet
  
  pagina 59 van 86
  
  in de bouwvoor van cruciaal belang zijn bij de interpretatie en evaluatie van een site (bv. rituele sites
  en sites met specifieke activiteiten zoals ontginningen). Het verwijderen van de bouwvoor, ook al is
  het de eerste 30 cm, maakt dat delen van een site volledig uit context geplaatst worden en dus hun
  ruimtelijke informatie verliezen. Bij ophoging wordt er vervolgens materiaal van elders aangevoerd dat
  ook archeologische artefacten kan bevatten die vermengd kunnen worden met de aanwezige site en
  bijgevolg contaminatie veroorzaken. De interpretatie van de originele site wordt hierdoor moeilijk tot
  onmogelijk gemaakt. Het idee dat door veelvuldige bewerking deze bouwvoor in gebieden met actieve
  landbouw voor archeologie minder waardevol is, is een misvatting. Het type landbouw, de aard en de
  intensiteit van de bewerking, de ligging, de bodemtoestand en de hellingsgraad van het terrein zijn
  parameters die mede bepalen wat de impact van de bodembewerking is op de aanwezige
  archeologische site. Zo kunnen archeologische sites wel verder uitgespreid worden, maar blijft de
  ruimtelijke informatie wel degelijk nog aanwezig.
   Minder bekend maar een niet te miskennen effect op archeologie zijn de werken die het verhogen of
  verlagen van de watertafel, tijdelijk of permanent, tot gevolg hebben. Archeologische sites hebben
  immers na hun vorming als bodemarchief een bepaalde toestand bereikt waarbij ze in sommige
  gevallen vrij stabiel zijn of een veel tragere graad van degradatie hebben met als gevolg een
  eeuwenlang behoud. Eén van de parameters die de bewaringscondities mede bepalen is de stand van
  de watertafel. Een archeologisch bodemarchief kan gevormd worden in een droge of natte omgeving.
  Dit wil zeggen dat zowel sporen als artefacten in die specifieke omstandigheden
  gevormd/geconserveerd werden. Een verandering in die toestand zet een nieuw proces van
  bodemvorming en degradatie in waardoor de archeologische site opnieuw verder degradeert.
  Al helemaal ongekend bij het brede publiek maar eveneens negatief is de impact van het
  samendrukken van materialen (compactering). Dit om de eenvoudige reden dat drukking naar
  beneden doorgezet wordt. Bijgevolg krijgt ook het archeologisch bodemarchief met deze drukking te
  maken. De aard van de bodem (weerstand) waarin dit erfgoed zich bevindt en de aard van de site
  bepalen in hoeverre dit effect desastreus is voor de aanwezige site. Daarnaast is de drukking niet altijd
  evenredig verspreid waardoor bepaalde delen meer gecompacteerd en moeilijker leesbaar worden
  dan andere delen.
  Afgraven (verwijderen van materie), ophogen (toevoegen van materie), verandering van de watertafel
  en samendrukken van materialen (compactering van mogelijke erfgoedwaarden) kunnen met andere
  woorden alle een effect hebben op eventueel aanwezig archeologisch erfgoed. Precies om die reden
  zijn deze handelingen van meet af aan meegenomen in de definitie van ‘bodemingreep’.
  4) Het berekenen van ‘de totale oppervlakte van de ingreep in de bodem’ gebeurt niet
  eenduidig.
   Het Onroerenderfgoeddecreet wenst heel duidelijk geen verplichting tot archeologisch onderzoek op
  te leggen voor werken en handelingen die vrijgesteld zijn van een stedenbouwkundige vergunning of
  die stedenbouwkundig meldingsplichtig zijn. In de praktijk merken we evenwel dat initiatiefnemers in
  hun vergunningsaanvraag ook niet-vergunningsplichtige handelingen mee opnemen.
  Vergunningverlenende overheden gaan niet eenduidig met deze niet-vergunningsplichtige
  handelingen om wanneer ze gepaard gaan met een ingreep in de bodem. Sommige overheden tellen
  /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  pagina 60 van 86
  
  Evaluatie Onroerenderfgoeddecreet
  
  2017
  
  deze consequent mee in de berekening van de totale oppervlakte van de ingreep in de bodem, terwijl
  andere overheden dit niet doen.
  3.2.2.3
  
  Voorstellen tot actie en aanpassing
  
  Voorstel 1: We overwegen het verhogen van de drempelcriteria in artikel 5.4.1 en 5.4.2.
  De gegevens betreffende de archeologienota’s die in 2016 werden bekrachtigd zijn beschreven in het
  rapport ‘Resultaten archeologie 2016’ (cf. bijlage 1bis). Deze gegevens laten toe de impact van de
  oppervlaktecriteria gehanteerd in de regelgeving te evalueren.
  Het verhogen van de drempelcriteria zal enerzijds een effect hebben op het aantal verplicht te
  doorlopen archeologische projecten en anderzijds op de potentiële kenniswinst.
  Om na te gaan wat het effect is van hogere oppervlaktecriteria kan vertrokken worden van de verdeling
  (frequentiedistributie) van de totale terreinoppervlaktes zoals geregistreerd in de voor het werkjaar
  2016 bekrachtigde archeologienota’s en nota’s. Figuur 1 toont deze verdeling voor de archeologische
  projecten die plaatsgrepen buiten een vastgestelde archeologische zone. Het is daarbij duidelijk dat
  de meerderheid van de projecten zich situeerde op percelen met beperkte oppervlakte.
  Fig. 1: Verdeling van de oppervlaktes van de projectgebieden voorgesteld in de voor het werkjaar 2016 bekrachtigde
  archeologienota’s en nota’s van toepassing op terreinen buiten de archeologische zones (n= 877) (inzet: detailverdeling voor
  gebieden kleiner dan 20.000 m²).
   Wanneer het geheel aan projecten die boven het huidige oppervlaktecriterium van 3000 m² vallen als
  het maximaal bereikbare (100%) wordt aanzien, kan aan de hand van de gegevens uit fig. 1 berekend
  worden hoeveel dossiers ‘uit de boot vallen’ wanneer het oppervlaktecriterium wordt opgetrokken
  (fig. 2). Dit komt neer op ongeveer 10% van de dossiers bij een grens op 4000 m² en bijna 20% bij een
  grens van 5000 m². De curve kent verder een dalend logaritmisch verloop. Wanneer niet het aantal
  dossiers maar de totale oppervlakte daarvan in rekening wordt gebracht, is de relatie met het
  /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  2017
  
  Evaluatie Onroerenderfgoeddecreet
  
  pagina 61 van 86
  
  oppervlaktecriterium uiteraard opnieuw dalend maar nu quasi lineair. Dat wordt verklaard doordat de
  totale oppervlakte voor een groot deel bepaald wordt door enkele zeer grote projecten (cf. fig. 1).
  Fig. 2: Relatie tussen het aantal weerhouden dossiers en het criterium voor de totale oppervlakte van een projectgebied
  (oranje), en relatie tussen de totale oppervlakte van de weerhouden dossiers en het criterium voor de totale oppervlakte van
  een projectgebied (blauw), in beide gevallen voor projecten buiten een vastgestelde archeologische zone.
  Dezelfde oefening kan nu worden gemaakt voor gebieden binnen vastgestelde archeologische zones.
   De verdeling (frequentiedistributie) van de oppervlaktes toont opnieuw een groot aandeel van
  projecten op kleine percelen, die nu trouwens gemiddeld 10 maal kleiner zijn dan bij de projecten
  buiten de vastgestelde archeologische zones (fig. 3). Wanneer het geheel aan projecten die boven het
  huidige oppervlaktecriterium van 300 m² vallen als het maximaal bereikbare (100%) wordt aanzien,
  kan aan de hand van de gegevens uit fig. 3 berekend worden dat ongeveer 10% van de dossiers ‘uit de
  boot valt’ wanneer het oppervlaktecriterium zou worden opgetrokken naar 500 m² (fig. 4). De curve
  kent opnieuw een dalend logaritmisch verloop, maar het verval is trager dan bij de projecten buiten
  een vastgestelde archeologische zone. Wanneer niet het aantal dossiers maar de totale oppervlakte
  daarvan in rekening wordt gebracht, is de relatie met het oppervlaktecriterium opnieuw lineair dalend.
  Dat wordt terug verklaard doordat de totale oppervlakte voor een groot deel bepaald wordt door
  enkele zeer grote projecten (cf. fig. 3).
  /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  pagina 62 van 86
  
  Evaluatie Onroerenderfgoeddecreet
  
  2017
  
  Fig. 3: Verdeling van de oppervlaktes van de projectgebieden voorgesteld in de voor het werkjaar 2016 bekrachtigde
  archeologienota’s van toepassing op terreinen binnen de archeologische zones (n= 124) (inzet: detailverdeling voor gebieden
  kleiner dan 3000 m²).
  Op basis van de gegevens voor 2016 blijkt dat verschuivingen van de oppervlaktecriteria van dezelfde
  grootteorde (respectievelijk van 300 naar 500 m², en van 3000 naar 5000 m²) een ander effect hebben
  op het aantal dossiers binnen of buiten de vastgestelde archeologische zones (10% uitval versus 20%).
  Daarbij mag overigens niet vergeten worden dat projecten buiten een vastgestelde archeologische
  zone de overgrote meerderheid vormden binnen het in 2016 uitgevoerde archeologisch onderzoek
  (88%).
   /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  2017
  
  Evaluatie Onroerenderfgoeddecreet
  
  pagina 63 van 86
  
  Fig. 4: Relatie tussen het aantal weerhouden dossiers en het criterium voor de totale oppervlakte van een projectgebied
  (oranje), en relatie tussen de totale oppervlakte van de weerhouden dossiers en het criterium voor de totale oppervlakte van
  een projectgebied (blauw), in beide gevallen voor projecten binnen een vastgestelde archeologische zone.
  Bovenstaande analyse maakt enkel gebruik van data over de oppervlakte van het totale projectgebied
  en houdt geen rekening met de oppervlakte van de verstoring. Voor deze laatste parameter zijn
  immers uit de ingediende archeologienota’s en nota’s niet voldoende betrouwbare gegevens te halen.
  De oppervlakte van de verstoring wordt te vaak niet opgegeven of staat te onnauwkeurig beschreven.
  We gaan ervan uit dat er een verband is tussen de oppervlakte van een verstoring en die van het totale
  terrein, zodat verstoringsoppervlakte en oppervlaktecriteria een relatie vertonen die wellicht
  gelijkaardig is als deze beschreven in figuren 2 en 4.
  Ten slotte moet benadrukt dat de analyse slechts steunt op de gegevens voor het jaar 2016 en meer
  bepaald de periode juni-december, waarvan niet bekend is of het representatief is voor de komende
  jaren. Bovendien zijn de meeste dossiers onder het Onroerenderfgoeddecreet voorlopig slechts de
  weerslag van bureauonderzoek, is er zeer weinig vooronderzoek met ingreep in de bodem verricht en
  zijn er nog helemaal geen opgravingen gebeurd. Dat maakt dat er geen kijk is op de aard van de sites
  die (mogelijk) op de kleinere percelen liggen die bij het optrekken van de oppervlaktecriteria ‘uit de
  boot vallen’. De wetenschappelijke waarde van het bodemarchief op die terreinen kan dan ook
  moeilijk ingeschat worden. Data uit voorgaande jaren kunnen hierbij evenmin dienstig zijn omdat
  andere parameters bepaalden of een dossier adviesplichtig was.
   Conclusie: Op basis van de cijfers juni-december 2016 kan worden bepaald wat de impact is van het
  verhogen van oppervlaktecriteria op het aantal dossiers. Op basis van de cijfers juni-december 2016
  kan echter niet worden bepaald wat het verhogen van de oppervlaktecriteria betekent naar verlies
  /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  pagina 64 van 86
  
  Evaluatie Onroerenderfgoeddecreet
  
  2017
  
  aan kennis. Hierop een antwoord formuleren veronderstelt dat de huidige oppervlaktecriteria nog een
  aantal jaren behouden blijven.
  Als er evenwel wordt besloten om de oppervlaktecriteria al aan te passen, omdat hier een
  maatschappelijke vraag naar is, dan kan het verlies aan kennispotentieel op dit ogenblik niet ingeschat
  worden. Los hiervan kan overwogen worden om:
  • voor de aanvraag van een stedenbouwkundige vergunning of omgevingsvergunning voor
  stedenbouwkundige handelingen met betrekking tot percelen gelegen binnen een
  vastgestelde archeologische zone het criterium van de totale oppervlakte van de percelen te
  verhogen van 300 m² naar 500 m²;
  • voor de aanvraag van een stedenbouwkundige vergunning of omgevingsvergunning voor
  stedenbouwkundige handelingen met betrekking tot percelen gelegen buiten een
  vastgestelde archeologische zone het criterium van de totale oppervlakte van de percelen te
  verhogen van 3000 m² naar 5000 m²;
  • voor de aanvraag van een verkavelingsvergunning of omgevingsvergunning voor het
  verkavelen van gronden met betrekking tot percelen gelegen binnen een vastgestelde
  archeologische zone het criterium van de totale oppervlakte van de percelen te verhogen van
  300 m² naar 500 m²;
  • voor de aanvraag van een verkavelingsvergunning of omgevingsvergunning voor het
  verkavelen van gronden met betrekking tot percelen gelegen buiten een vastgestelde
  archeologische zone het criterium van de totale oppervlakte van de percelen te verhogen van
  3000 m² naar 5000 m².
   De voorgestelde verhoging van de drempelwaarden zou op basis van de gegevens voor 2016 (wat
  echter een opstartperiode was) betreffende de totale oppervlakte van de ingreep een daling van 10%
  van het aantal dossiers binnen een vastgestelde archeologische zone betekenen, en 20% van het aantal
  dossiers buiten een vastgestelde archeologische zone.
  Het verhoudingsgewijs verhogen van de drempelwaarden voor de oppervlakte van de bodemingreep
  bij percelen gelegen binnen archeologische zone (artikel 5.4.1, eerste lid, 2°
  Onroerenderfgoeddecreet) en buiten een archeologische zone (artikel 5.4.1, eerste lid, 3°
  Onroerenderfgoeddecreet) kan bijkomend overwogen worden. Een aanvullende analyse van de
  beschikbare gegevens voor 2016 kan onderbouwing bieden voor een evenwichtig voorstel. De
  implementatie- en interpretatieproblemen van de vrijstelling voor natuurlijke personen en
  privaatrechtelijke rechtspersonen in artikel 5.4.1, derde lid, 3° Onroerenderfgoeddecreet dienen
  hierbij ook in rekening te worden gebracht.
  Voorstel 2: De definitie van ‘bodemingreep’ blijft behouden. Het is aan de erkende archeoloog om
  na te gaan wat de impact is van de handeling op het aanwezige archeologisch erfgoed.
  Alle in de definitie van ‘bodemingreep’ aangehaalde handelingen kunnen een negatieve impact
  hebben op eventueel aanwezig archeologisch erfgoed. Het is dan ook van belang om ‘ingreep in de
  bodem’ nog steeds in haar ruime betekenis te vatten. De graad van aantasting is namelijk zeer plaatsen site-specifiek en dient dus deel uit te maken van de afweging door de erkend archeoloog.
  /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  2017
  
  Evaluatie Onroerenderfgoeddecreet
  
  pagina 65 van 86
  
  Voorstel 3: Voor het berekenen van ‘de totale oppervlakte van de ingreep in de bodem’ gebeurt een
  eenduidige communicatie naar de vergunningverlenende overheden.
  Voor het berekenen van ‘de totale oppervlakte van de ingreep in de bodem’ moet enkel rekening
  worden gehouden met de vergunningsplichtige handelingen en niet met alle handelingen die deel
  uitmaken van de vergunningsaanvraag. Hierover wordt actief gecommuniceerd naar de
  vergunningverlenende overheden.
   3.2.3 Kostprijs archeologisch onderzoek
  3.2.3.1
  
  Huidige situatie
  
  Het Onroerenderfgoeddecreet regelt in artikel 5.4.4 dat een archeologisch onderzoek als voorwaarde
  in de stedenbouwkundige vergunning of verkavelingsvergunning kan worden opgenomen én in artikel
  10.3.1 dat de kosten van archeologisch onderzoek en archeologische opgravingen gedragen worden
  door de aanvrager van de vergunning.
  Het verhalen van de kosten voor verplicht uit te voeren archeologisch onderzoek op de aanvragers van
  een vergunningsplichtige ingreep in de bodem vloeit voort uit het verstoordersprincipe uit het verdrag
  van Malta. Eveneens in navolging van Malta zijn in het Onroerenderfgoeddecreet twee instrumenten
  ingeschreven die de kosten van noodzakelijk archeologisch onderzoek voor de aanvrager van een
  vergunning moeten milderen: de erkenning en betoelaging van archeologische solidariteitsfondsen en
  de premie voor buitensporige opgravingskosten. Beide flankerende maatregelen hebben hun eigen
  doelgroep, waardoor het uitgesloten is voor eenzelfde archeologisch onderzoek én een beroep te doen
  op een solidariteitsfonds én een premie buitensporige opgravingskosten te verkrijgen.
   Voor archeologisch onderzoek na een toevalsvondst geldt dat de kosten gedragen worden door de
  Vlaamse overheid (art. 10.3.2 Onroerenderfgoeddecreet). Bij archeologisch onderzoek met het oog op
  wetenschappelijke vraagstellingen wordt de kost gedragen door de erkende archeoloog, tenzij er
  hierover een andere regeling werd getroffen tussen de erkende archeoloog en de
  zakelijkrechthouder. 30
  3.2.3.2
  
  Evaluatie van deze situatie
  
  In het Archeologiedecreet van 1993 werd de algemene zorgplicht uit artikel 4, §2 als uitgangspunt
  genomen voor het beantwoorden van de vraag wie de kosten van archeologisch onderzoek moest
  betalen. Dit artikel stelde dat “de eigenaar en de gebruiker […] ertoe gehouden [zijn] de archeologische
  monumenten die zich op hun gronden bevinden te bewaren en te beschermen en ze voor beschadiging
  en vernieling te behoeden”. Aan deze zorgplicht werd door de Vlaamse overheid een ruime
  interpretatie gegeven, in die zin dat ze de basis vormde voor het opleggen van het uitvoeren én
  bekostigen van archeologisch onderzoek door de initiatiefnemer of zakelijkrechthouder. Het Hof van
  Cassatie volgde deze ruime interpretatie echter niet. In een arrest van 23 februari 2012 werd
  geoordeeld dat uit artikel 4, §2 van het Archeologiedecreet niet afgeleid kan worden dat de zorgplicht
  
  30 VANDENHENDE L, VAN HOORICK G, VERHELST A. en VANSANT P. (2016), Zakboekje Onroerend Erfgoed 2016, Mechelen,
  294.
   /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  pagina 66 van 86
  
  Evaluatie Onroerenderfgoeddecreet
  
  2017
  
  van de eigenaar of de gebruiker van de grond zo ver strekt dat hij op eigen kosten archeologische
  opgravingen moet uitvoeren alvorens hij stedenbouwkundig vergunde werken kan aanvatten indien
  de Vlaamse Regering geen gebruik maakt van haar recht om een opgraving tot algemeen nut te
  verklaren. Deze uitspraak leidde er toe dat het onduidelijk werd wie de kosten van archeologisch
  onderzoek moest financieren. Bovendien rezen er heel wat vragen over het al dan niet kunnen
  opleggen van een archeologisch onderzoek via een voorwaarde in de stedenbouwkundige vergunning.
  Met het Onroerenderfgoeddecreet werd een einde gesteld aan deze onduidelijkheid. 31
  Het is positief dat het Onroerenderfgoeddecreet duidelijkheid verschaft over wie de kost van
  archeologisch onderzoek draagt.
  De registratie van de kostprijs van archeologisch onderzoek gebeurt onder het
  Onroerenderfgoeddecreet voor het eerst op een systematische manier, via de data ingegeven in het
  e-portaal en de gegevens opgenomen in de privacy-fiches die de documenten vergezellen die als
  resultaat van het onderzoek bij het agentschap worden ingediend. Zoals kan worden verwacht binnen
  een vrije markt was de prijszetting voor een nieuw product zoals de archeologienota in 2016 aan een
  sterke variatie onderhevig. Toch kunnen uit een eerste evaluatie van de kostprijs van archeologisch
  onderzoek volgende vaststellingen naar voor worden gebracht, die een zekere problematiek
  vertegenwoordigen:
  1) De gegevens op basis waarvan de kostprijs van archeologisch onderzoek kan worden
  berekend zijn niet altijd betrouwbaar/correct.
  Om een zicht te krijgen op de kostprijs van archeologisch vooronderzoek en archeologische
  opgravingen moet hierover navraag worden gedaan bij de erkende archeoloog die de prijs van zijn
  onderzoek factureert aan de initiatiefnemer. Om die reden is in de Code van Goede Praktijk voor
  Archeologie en Metaaldetectie opgenomen wanneer en in welke documenten de erkende archeoloog
  moet rapporteren over de kostprijs.
   Een steekproefsgewijze vergelijking van de prijzen opgegeven door erkende archeologen maakt
  duidelijk dat soms verschillende getallen gegeven worden bij de opstart of de voltooiing van eenzelfde
  project. Erger nog is de vaststelling dat in een aantal gevallen prijzen van 0 euro, 1 euro of 5 euro
  worden meegedeeld voor bijvoorbeeld de opmaak van een archeologienota. Vanzelfsprekend kunnen
  dergelijke bedragen onmogelijk de werkelijk aangerekende prijs weergeven. Voor één project werd
  zelfs helemaal geen kostprijs vermeld. In het rapport ‘Financiële implicaties archeologie 2016’ (cf.
  bijlage 1ter) werd dit ene project alsook alle projecten met een vermelde kostprijs van minder dan 100
  euro uit de analyse geweerd. Dit betekent echter geenszins dat voor alle andere dossiers de
  doorgegeven prijzen als volstrekt betrouwbaar beschouwd kunnen worden.
  Factoren die mee de kostprijs bepalen zijn de duur (aantal werkdagen) van het archeologisch
  onderzoek, het aantal uit te voeren onderzoekshandelingen en de oppervlakte van het projectgebied.
  De uit te voeren onderzoekshandelingen kunnen worden achterhaald op basis van de ingediende
  
  31 Op. cit., 293.
  /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  2017
  
  Evaluatie Onroerenderfgoeddecreet
  
  pagina 67 van 86
  
  archeologienota’s en nota’s. Voor het aantal gepresteerde werkdagen (EVREG 074 en EVREG 076) en
  de oppervlakte van het te onderzoeken gebied (EVREG 049 en EVREG 061) moet worden vertrouwd
  op de registratie ervan door de erkende archeoloog. Hierover werden eveneens de nodige
  rapporteringsverplichtingen opgenomen in de Code van Goede Praktijk voor Archeologie en
  Metaaldetectie. Bij de opmaak van het rapport ‘Resultaten archeologie 2016’ (cf. bijlage 1bis) is alvast
  gebleken dat de intekening van de oppervlakte van de projectgebieden door de erkende archeoloog
  veelal onnauwkeurig gebeurt. Hetzelfde geldt voor de duur (aantal werkdagen) van het archeologisch
  onderzoek.
   Ondanks de vele randbemerkingen bij de betrouwbaarheid van de verschillende gegevens die de
  kostprijs van archeologisch onderzoek bepalen, kunnen volgende conclusies worden getrokken:
  • de prijs voor de opmaak van een archeologienota waarbij enkel bureauonderzoek is
  uitgevoerd, schommelt rond 2.500 euro, maar de variatie rond deze mediaan kan groot zijn;
  • de prijs voor de opmaak van een archeologienota waarbij enkel bureauonderzoek is
  uitgevoerd ligt grosso modo gelijk voor terreinen binnen of buiten een vastgestelde
  archeologische zone;
  • het aanwenden van landschappelijke boringen drijft de prijs niet noemenswaardig op, maar
  wanneer tot vooronderzoek met ingreep in de bodem wordt besloten (meer bepaald de aanleg
  van proefputten of -sleuven), is dat wel het geval;
  • de variatie op de kostprijs voor vooronderzoek met ingreep in de bodem is groot (voldoende
  data enkel beschikbaar voor projecten buiten de archeologische zones);
  • er kan met de huidige data geen verband worden aangetoond tussen de kostprijs van de
  projecten en het oppervlak van de terreinen;
  • er kan met de huidige data geen verband worden aangetoond tussen de kostprijs en de duur
  van de projecten.
  2) Archeologisch onderzoek blijft in 2016 veelal beperkt tot bureauonderzoek. Verder
  vooronderzoek wordt veelal uitgesteld tot na het verkrijgen van de vergunning. Dat heeft
  mogelijk een effect op de in 2016 aangerekende en gerapporteerde kostprijs.
  