title: M. de Vroede, Religieuses et béguines enseignantes dans les Pays-Bas méridionaux et la principauté de Liège aux XVIIe-XVIIIe siècles
text: Recensies
  
  85
  
  begreep dat in die stad zijn clientèle bij het publiek dat contact met de regering had moest
  worden gezocht en handelde qua keuze van onderwerpen daarnaar. Vroeg al zocht hij daarom
  officiële patronage en maakte prenten van de Oranjes. Zijn bedrijf ontwikkelde zich zeer
  voorspoedig. Hij had vier graveurs in dienst, waaronder Andries Stock en Simon Frisius, maar
  legde hun geen eenheidsstijl op. Zelf graveerde hij ook, al was hij tussen 1620 en 1640 daarvoor
  kennelijk te druk bezig met andere zaken. Pas na 1640 werd hij zelf weer actief, nu met het
  lichtere etswerk. De vier periodes waarin zijn carrière is in te delen, corresponderen ruwweg
  met stilistische veranderingen in zijn werk. Maar Hondius was niet alleen prentenuitgever. Als
  fel contraremonstrant trad hij vooral in 1617 in de Haagse Bestandstwisten actief op. In dat
  jaar gaf hij dan ook bijzonder weinig uit.
   De vraag rijst of er een verband te leggen is tussen zijn geloofsovertuiging en voorstellingen
  in zijn werk. Orenstein stelt zichzelf inderdaad het probleem of in Hondius' geloof misschien
  de oorzaak gevonden kan worden waarom hij niet zoals zijn voorgangers aan de katholieke
  keizer Rudolf II om privileges voor zijn uitgaven verzocht. Zat het er ook in dat de keizer die
  wegens het geloofsverschil zou hebben geweigerd? Hoe dit ook zij, Hondius streefde, in
  Orensteins anachronistische formulering, naar 'nationale' patronage en was van 'nationale'
  trots vervuld. Ook publiceerde hij antipapistische prenten. Maar tegelijkertijd gaf hij wel in
  1637 de reeks van A. Sadeler Het leven van de maagd Maria uit, na al in 1600 een grote prent
  van Rome met lof voor paus Clemens VIII ter gelegenheid van het heilig jaar te hebben
  geproduceerd. Ook Coomherts vrijzinnige prenten herdrukte hij. Voor wijzingen in bestaande
  afbeeldingen schrok hij niet terug: waar Titiaan de Heilige Drieëenheid in het gelijknamige
  schilderij verbeeldde als drie personen, een voor de Hervorming onaanvaardbaar beeld, liet
  Hondius ze in zijn versie weg en vulde het woord Jahweh in het Hebreeuws in. Zo paste hij
  ook telkens de beroemde prent naar Hans Jordaens Het welvaren der Verenigde Provinciën
  aan, die in 1619 met de dood van Oldenbarnevelt zelfs galgen ging vertonen. Met andere
  woorden, deze studie maakt weer eens duidelijk hoe zeventiende-eeuwse tegenstellingen in
  religieus opzicht fel en principieel konden zijn. In de zakelijke en vriendschappelijke omgang
  echter was die kloof vaak aanmerkelijk minder diep. Ondanks enkele kleine oneffenheden
  vormt het boek van Orenstein een welkome bijdrage aan onze kennis van een nog vrijwel
  onontgonnen deel van het culturele leven van die eeuw.
   E. O. G. Haitsma Mulier
  
  M. de Vroede, Religieuses et béguines enseignantes dans le Pays-Bas méridionaux et la
  principauté de Liège aux XVIIe-XVlIIe siècles (Studia paedagogica. New series XX; Leuven:
  Leuven university press, 1996, 236 blz., ISBN 90 6168 765 7).
  Dit boek beoogt de studie van het onderwijs gegeven door religieuzen en begijnen. Voor het
  goed begrip daarvan werd uiteraard ook aandacht besteed aan de onderwijzende instanties. De
  eerste twee delen van het boek handelen over de religieuzen en hun onderwijs, het derde deel
  over de begijnen, hun bestaansmiddelen en hun onderwijs. Het onderzoek naar de begijnen
  betreft de zeventiende en achttiende eeuw; dat naar de religieuze communiteiten enkel de
  achttiende eeuw, opgesplitst in een periode voor en een periode na 1782, het jaar waarin de
  dreigende opheffing van de kloosters een aantal nieuwe onderwijsinitiatieven tot gevolg had.
  Om dit overzicht dat een echte lacune opvult te realiseren, heeft de auteur alle betrokken
  literatuur en talrijke bronnen, vooral normatieve, geconsulteerd. Hij raadpleegde ook een reeks
  onuitgegeven licentiaatsverhandelingen. In het eerste deel van zijn studie gaat hij na welke
  
  86
  
  Recensies
  
  orden en congregaties onderwijs hebben verstrekt. Het zijn er zestien. Daartoe behoren oude
  contemplatieve orden als benedictinessen, cisterciënzerinnen, norbertinessen en reguliere
  kanunnikessen van Sint Augustinus, naast jongere congregaties: achtereenvolgens hospitaalzusters, zwartzusters, grijze zusters, clarissen, conceptionistinen, franciscanessen, dominicanessen, annonciaden, reguliere kanunikessen van het Heilig Graf, karmelietessen, ursulinen en
  visitandinnen. De ursulinen spanden de kroon met scholen in 13 steden verspreid over de
  Zuidelijke Nederlanden.
   De vrouwelijke religieuzen hebben in alle gewesten meisjesonderricht georganiseerd. De
  regio's Luxemburg en Namen waren het minst goed voorzien. Dat de meeste scholen in
  Vlaanderen, Brabant en Henegouwen opgericht werden is overigens niet verwonderlijk gezien
  de grotere bevolkingsdichtheid in deze regio's. Het kaartje op bladzijde 52 geeft een mooi
  overzicht van alle stichtingen voor 1782. Bij de leerlingen wordt een onderscheid gemaakt
  tussen internen (pensionaires) en externen. De auteur slaagde erin een tabel op te maken van
  het benaderend aantal pensionaires in de jaren 1780. Het aantal externen is over het algemeen
  het moeilijkst te achterhalen. De auteur besteedt ook passende aandacht aan de kostprijs van
  het onderwijs, de sociale klasse van de leerlingen, het gesloten of publiek karakter van het
  onderwijs, de onderwijskrachten en de onderwezen materies.
  De studie van het meisjesonderricht verstrekt door religieuzen is geen gemakkelijk onderwerp.
  Voorafgaandelijk diende al onderzocht te worden welke orden en congregaties onderwijs
  gegeven hebben en welke niet. En vanaf wanneer kan er van school houden gesproken worden?
  Het antwoord op die vragen is veel moeilijker dan het lijkt. Ook heeft de auteur het vaak erg
  lastig om te achterhalen of het onderwijs zonder onderbreking werd gegeven en of het ging om
  pensionaten of externaten.
  De Vroede stelt alle vragen die kunnen en moeten worden gesteld, maar hij blijft het precieze
  antwoord vaak schuldig wegens ontoereikende informatie. Die fragmentaire gegevens hebben
  onvermijdelijk tot gevolg dat het boek een overwegend opsommend karakter vertoont. Het is
  geen vlot leesbaar verhaal maar een zeer informatief leerboek. Aan kritische zin bij het gebruik
  van zijn materiaal ontbreekt het de auteur niet. Hij toont bijvoorbeeld uitvoerig aan waarom de
  bekende studie van Ploegaerts over de cisterciënzerinnen inzake onderwijs wegens foutieve
  interpretatie van de gegevens onbetrouwbaar is.
   Ook inzake de studie van het onderwijs verstrekt door de begijnen heeft de auteur een lacune
  opgevuld. In de voorhanden zijnde studies over begijnhoven was dit aspect wat verwaarloosd
  geworden. In de zeventiende en vooral achttiende eeuw was het begijnwezen een typisch Vlaams
  en vooral Brabants fenomeen. Vooral in de eerste helft van de zeventiende eeuw kende het een
  opmerkelijke heropbloei. Te Brussel, Gent, Leuven en Mechelen was er zelfs een groot en een
  klein begijnhof. De begijnhoven in Namen, Henegouwen, Waals Brabant en het Land van
  Luik daarentegen hadden de Middeleeuwen niet overleefd. Begijnen waren geen religieuzen;
  ze legden slechts tijdelijke geloften af van kuisheid en gehoorzaamheid. De gelofte van armoede
  legden ze niet af, ze konden hun bezittingen behouden maar dienden wel een sober leven te
  leiden en zelf in te staan voor hun onderhoud. Daarom verrichtten ze handenarbeid (kantklossen
  bijvoorbeeld) of gaven onderwijs.
  In de begijnhoven waren, op een uitzondering na, geen grote pensionaten en geen schoolgebouwen. Vele begijnen lieten enkele leerlingen logeren in hun eigen huisjes. Samen ging het
  vaak om relatief grote aantallen, bijvoorbeeld meer dan 100 in het groot begijnhof te Diest
  tijdens de tweede helft van de zeventiende eeuw. Er waren ook externen. Over hun sociale
  afkomst is nauwelijks iets bekend, maar die lijkt zeer ongelijk geweest te zijn zoals die van de
  begijnen zelf. Naast lezen en schrijven werd vooral handwerk aangeleerd. De hoofdbedoeling
  van dit onderwijs bleef de religieuze en morele vorming. De Vroede heeft alle gegevens
  
  Recensies
  
  87
  
  vakkundig bijeengebracht en geordend, maar vele vragen blijven ook hier onbeantwoord bij
  gebrek aan informatie. Met de auteur hopen we dat deze lacunes door later detailonderzoek
  nog kunnen worden aangevuld. We vrezen echter dat dit goeddeels een vrome wens zal blijven
  bij gebrek aan bronnen.
   De Vroedes boek is zeer belangwekkend voor de geschiedenis van het meisjesonderricht
  maar het is ook nuttig voor die van de vrouwelijke religieuzen en de begijnen en hun bijdrage
  tot het grondig en langdurig contrareformatorisch kersteningsoffensief. Het zal, samen met
  zijn twee jaar eerder verschenen 'Kwezels' en 'zusters'. De geestelijke dochters in de Zuidelijke
  Nederlanden, 17de en 18de eeuw zeer lang dienst bewijzen. Kerkhistorici kunnen onderwijsspecialist De Vroede dus extra dankbaar zijn. Het werk is ook voorzien van indices en van
  enkele boeiende bijlagen.
  M. Cloet
  
  H. P. Chapman, e. a., Jan Steen. Schilder en verteller, G. M. C. Jansen, ed. (Amsterdam:
  Rijksmuseum, Washington: National gallery of art, Zwolle: Waanders, 1996,272 blz., ƒ69,50,
  ISBN 90 400 9832 8 (gebonden), ISBN 90 400 9801 8 (paperback)).
  Iedereen kent de uitdrukking 'een huishouden van Jan Steen' voor een chaotisch tafereel in
  huis. En lange tijd — zeker sinds de vroeg-achttiende-eeuwse levensbeschrijvingen van
  Houbraken en Weyerman — is het leven van de schilder vereenzelvigd met zijn vrolijke en
  aanstekelijk manende schilderijen. Deze catalogus van een tentoonstelling, gehouden in de
  National gallery of art te Washington en het Rijksmuseum, laat negenenveertig daarvan
  (waarschijnlijk de mooiste) in kleur zien. Daarbij zijn echter ook enkele portretten, historiestukken en religieuze voorstellingen. Dat zegt zeker al iets over Steens oeuvre. Want in de
  laatste van de zes inleidende essays deelt M. Bijl ons terloops mee, dat Steen tussen de 250 en
  700 schilderijen heeft vervaardigd. Slechts ongeveer veertig daarvan werden door hem
  gedateerd. Gezien de discrepantie met de grote getallen bestaat er kennelijk nog geen compleet
  overzicht van zijn werk. Zeker weten we in ieder geval, dat Steen voor de markt produceerde.
   Zo zijn er van zijn bekende schilderijen als de Pinksteroptocht en het Sint-Nicolaasfeest meerdere
  exemplaren bekend en hebben we de beschikking over achttien versies van zijn Minnepijn.
  Belangrijk is in dit verband het geheel op archiefbescheiden gebaseerde artikel van de historicus
  M. J. Bok over het leven van Steen. Daarin blijkt dat de schilder uit een gecultiveerd burgerlijk
  milieu afkomstig was en eigenlijk door omstandigheden tot zijn beroep gekomen is. Inderdaad
  leidde hij een brouwerij en later een herberg, zoals de verhalen al wilden, maar de slechte
  conjunctuur, onder meer door oorlogshandelingen, zat hem dikwijls dwars. Dat was de reden
  waarom hij naast de kunst ook op andere terreinen actief was. Men waardeerde Steen uiteindelijk
  als een gerespecteerd kunstenaar, die zelfs deken van het Leidse Sint-Lucasgilde werd.
  Merkwaardig is, dat de schrijver na deze onderkoelde uiteenzetting desondanks meent dat
  Steen ook een flierefluiter en een verkwister was. Want het is een stap te ver om op basis van
  het feit dat Houbrakens mededelingen zo goed overeenstemmen met die van archivalia, eveneens
  gegevens waar geen bronnen voor zijn niet alleen op voorhand niet te negeren (zoals Bok
  terecht wil), maar zelfs tot een conclusie te laten worden.
  H. Perry Chapman, E. de Jongh en Lyckle de Vries houden zich bezig met Steens kunst, die
  zo rijk aan betekenissen is. Uit hun beschouwingen blijkt al snel dat de schilder goed op de
  hoogte was van de (onder andere Italiaanse) traditie waarin hij stond en daar ook regelmatig
  zinspelingen op maakte in zijn werken. Tevens is het opvallend hoe vaak hij zich beriep op.
  