title: None
text: Het initiatief schijnt wel degelijk uitgegaan te zijn van de
  pastoor Pieter De Rudder met actieve medewerking van
  kerk- en dismeesters. Dat verklaart niet alleen de oorkonde
  zelf maar tevens een aantal interventies waarbij deze perso­
  nen ook metterdaad tot de realisatie van het voorgenomen
  project bijdroegen. Immers om deze te doen slagen en
  goedgekeurd te krijgen moesten de nodige fondsen bijeen­
  gebracht worden, doch reeds vooraleer dat klaar was legde
  men de suppliek tot bekrachtiging aan de bisschop voor; de
  aanvragers die loyaal de ontoereikendheid van de finan­
  ciering toegaven, rekenden echter op bijdragen komende van
  de vrijgevigheid van de parochianen, en troffen enkele fi­
  nanciële regelingen met betrekking tot de jaargetijden en
  sepulturen om te verzekeren dat de ontbrekende fondsen
  in de nabije toekomst zouden aangezuiverd worden. Twee
  betalingsposten uit de rekening van 1424 laten ons de inzet
  van pastoor en naaste medewerkers aanvoelen. De uitgaven
  worden gelibelleerd als «betaelt aan Joseph Resins van eenen
  juweele dat de bisschop hadde 48 s. gr. ende den prochie35. Reg. 9, f. 1.
  36. Cfr. n. 23.
  pape van zinen kosten die hy dede te Doornicke metten
  brieven 32 s. gr. ende de disch heift ghegheven over de­
  selve costen 16 s. 1 d. gr.» 3?. Pastoor De Rudder en kerk­
  meester Reisins zijn persoonlijk met de nodige stukken en
  geschenken naar Doornik gereisd om hun zaak en suppliek
  bij de bisschoppelijke instanties te verdedigen en ze zijn niet
  met ledige handen te Brugge weergekeerd. De bisschop ver­
  trouwde dus blijkbaar in de gedane toezeggingen en stemde
  in met de schikkingen nopens koorgemeenschap en zeven
  getijden die waarschijnlijk te Brugge zelf waren opgemaakt
  maar die ook in gelijkaardige vorm in andere — ook niet
  Brugse — kerken worden aangetroffen.
   Volgens deze schikkingen zou het commuun bestaan uit
  de pastoor, 10 kapelaans en 4 vicarii; deze laatsten moesten
  de hoofdkoster, schoolmeester en diens helper en tenslotte
  de zangmeester zijn; ook deze waren veelal priester. Pastoor,
  vicepastoor en vicarii kregen omwille van hun ambtsbezig­
  heden of verworven rechten faciliteiten met betrekking tot
  het toekennen van de aanwezigheidspremie. Om het absen­
  teïsme te voorkomen werd het lidmaatschap onverenigbaar
  verklaard met deelname aan distributies in andere kerken of
  met een bediening die met meer dan 2 missen per week
  belast was. Verder worden de dagen en manier waarop de
  zeven getijden moesten gezongen worden, bepaald (waaruit
  blijkt dat het dan nog niet dagelijks gebeurde), worden
  de volgens de liturgische tijden voorgeschreven gebeden
  vastgesteld en een reeks stiptheidsmaatregelen omschreven.
  Het gezag berust bijna volledig bij pastoor, kerk- en dis­
  meesters zowel bij benoeming als afzetting; tegenover hen
  was de ontvanger, die het financieel werk deed, verantwoor­
  delijk en alleen de kerkmeesters mochten nieuwe schenkin­
  gen aanvaarden. Zij ook stellen de beëdigde ontvanger en
  tafeldrager aan en hebben de bevoegdheid de statuten op
  niet-wezenlijke punten te wijzigen en elk van de drie par­
  tijen heeft één sleutel van de archiefkoffer van het com37. Reg. 42, f. 14v.
   muun die in de schatkamer of in de sacristie moest geplaatst
  worden. De distributies worden nauwkeurig vastgesteld en
  maandelijks uitgekeerd aan de hand van de aanwezigheidstabellen bijgehouden door de tafeldrager. De pastoor krijgt
  daarbij het dubbel van de priesters-kapelaans en de vicarii
  slechts de helft van een kapelaansportie. De kerkfabriek
  krijgt één vijfde van de globale som van de uitkeringen aan
  al de officianten. Nieuwe regelingen voor jaargetijden, sepulturen in de kerk, integratie van bestaande diensten waren
  schikkingen om ten bate van de zeven getijden in dotatie
  van officianten en kerkfabriek te voorzien. Door het in
  dienst nemen van een ontvanger, tafeldrager, het aanleggen
  van een eigen archief, het belasten van de pastoor en een
  van de oudste leden van het commuun, dat over een eigen
  zegel beschikt, met het handhaven van de discipline, heeft
  men zeker een goed functioneren en een goede tucht bevor­
  derd. De bisschop, die dit alles bekrachtigt, reserveert nochthans voor zichzelf en zijn opvolgers het recht om de sta­
  tuten zo nodig te wijzigen.
   In welke mate werden de in de statuten uitgedrukte
  verwachtingen ingelost ? In het oudst bewaarde sepulturenregister treft men vanaf 1426 steevast bij het toekennen van
  vrije sepulture bepalingen aan die uitdrukkelijk verwijzen
  naar de nieuwe statuten. Aldus stichtten Jacob Vandenvagheviere en zijn vrouw Katheline Hagelsteens om hun
  sepulture te plaatsen vóór het altaar van de H. Margareta
  elk een jaargetijde en betaalden daarbij elk 30 s. par. waar­
  van de helft naar de kerkfabriek ging ten bate van de zeven
  getijden en de andere helft moest dienen «ten orbore ende
  profite vanden prochiepape enten ghemeenen gheselscepe
  vanden chore der kerken vors. ghelickerwijs als de nieuwe
  constitutie mencioen maect» 38. Hetzelfde register bevat een
  fundatie van Jacob Bave, één van de kerkmeesters uit 1424,
  en zijn vrouw Katheline waarbij zij hebben «bestelt de ze­
  ven ghetiden ghedaen te wetene zesse weken lanc alle jare
  38. Reg. 9, f. lv., 4 oct. 1426.
   inden choor vande vors. kercke ende daertoe ghegheven 10
  ghemeten, 1 line, 49 roeden lans ligghende te Zuyenkercke
  ende Meetkercke ghelijc de brieven daerof ghemaect verclaersen» 39; verder dateert van 1 maart 1472 een fundatie
  van de «cnapen van het ambocht vande tegheldeckers» om
  op het feest van hun patroonheiligen Katharina en Barbara
  de zeven getijden te zingen en daarvoor wordt een som van
  2 s. 6 d. gr. als betaling per keer voorzien
  Aan de hand
  van de Planaris (Reg. 144) en vooral van de schenkingsoorkonden bewaard in het Cartularium Communitatis kan men
  een heel stel dagen waarop de zeven getijden moesten ge­
  zongen worden reconstrueren. Zo deed dismeester Jan van
  Cleyhem schenkingen voor 50 dagen in januari en februari,
  31 dagen in juli-augustus en nog eens 48 dagen in aug.-sept.oct. 41; Boudin Renier en vrouw Lysbette evenals zijn broer
  Lodewijck en vrouw stonden in voor 6 dagen vanaf 1 ju li42;
  Victor Viseric en vrouw voor 12 d. in april43; Loy van Cassele voor 10 d. in juli en 8 d. in november en op 1 fe­
  bruari
  Jacob Haghelsteen voor 30 d. vanaf 1 m ei45; met
  de zes weken van Jacob Bave ( = 42 d.) maakt dat alles bij­
  een reeds 232 dagen 46. Er zijn ook nog andere stichtingen
  zoals deze van Willem Vanden Avenne maar zonder aangifte
  van de dagen 47. N. Barbezaen stichtte reeds op 26 juni 1400
  voor de zeven getijden op 5 Mariafeesten 48, bepaling die
  ook gold voor de fundatie Jan vander Beurze 49. Op 3 aug.
  1446 schonk priester Ghijsbert Goetekint een gifte voor
  39. Reg. 9, f. 12, 3 nov. 1454; Cfr. H.M. Cameron, A list of monu­
  mental Brasses on the continent of Europe, 1970, Londen, p. 7, nr. 2.
  40. Reg. 9, f. 29.
   41. Oork. 28 nov. 1424, 23.4.1425; CC., f. 10-13, 24-27, 42; Pla­
  naris, f. 9v. en 77v.
  42. CC., f. 82 en f. 21v.
  43. CC., f. 14.
  44. CC., f. 48-51, 69, 77-78, 155, 88, 170, 176, 177, 207.
  45. CC., f. 43-44.
  46. Cfr. n.39 en CC., f. 19.
  47. C C , f.92 en95-98.
  48. CC., f.87, 93.
  49. Cfr. n.32.
  50. CC., f. 7 5 v , 202.
   een jaargetijde en om op 3 Mariafeesten «cleen ghetijden
  te zynghen»; ook op 19 juli 1505 treffen we een schenking
  aan om hetzelfde te doen gedurende de advent 50; blijkbaar
  zong men dan én de zeven canonieke uren én het klein offi­
  cie van O.L.Vrouw. Al deze stichtingen, waarvan vele be­
  trekkelijk kort na 1424 vallen, bewijzen dat omstreeks
  1450 bijna voor elke dag van het jaar die nog vrij was, in
  de dotatie van de 7 getijden was voorzien; de grote wel­
  doeners waren precies de kerk- en dismeesters die het ver­
  zoekschrift aan de bisschop opmaakten; ze leenden pok
  regelmatig geld aan de kerkfabriek tot het aankopen van
  roerende of onroerende bezittingen 51. Met de medewerking
  van een heel stel parochianen werd op 27 april ten bate van
  de zeven getijden een hofstede met behuizing aangekocht
  te Houtave 52. Aan de toeleg van de parochianen is m.i. niet
  te twijfelen. Natuurlijk behielden niet alle fundaties in de
  loop der jaren hun reële waarde; de lasten van sommige
  werden dan ook gereduceerd en sommige stichtingen wer­
  den samengesmolten. Aldus waren volgens de Planaris 53
  in de X V IIe eeuw een reeks stichtingen bijeengebracht tot
  het zingen van de dagelijkse hoogmis; de celebrant werd
  gedurende de eerste 4 maand betaald door de dis en de
  8 andere door het commuun; de celebrant was toen de sacellanus parochialis, die tevens vicepastoor was en als zodanig
  de eerste-in-rang van de habituanten; op zondag echter
  celebreerde de pastoor zelf en de donderdag moest de vice­
  pastoor de mis opdragen voor het broederschap van het
  H. Sacrament en verving een andere habituant hem bij het
  opdragen van de dagelijkse hoogmis. Voor zover kan wor­
  den nagegaan aan de hand van de partiële ledenlijsten van
  de koorgemeenschap waren dezelfde personen lid vóór en
  na 1424 54. Wel lijkt het ledenaantal achteraf een zekere
  51. C C , f. 16, 19, 184, 192.
   52. Bijlage 2 op het einde, C C , f. 5v.-6, 27 april 1426.
  53. p. 216-217.
  54. Lijsten o.m. in Reg. 6, f. 4, 8, 12; oork. 2 juli 1417, 18.8.1418,
  23.6.1426; Reg. 33, f. 282v. (3 oct. 1460), f. 297 (18.6.1552); Reg.
  evolutie en schommeling te kennen. Lijsten uit het midden
  van de XVIe eeuw vermelden benevens pastoor en 4 vicarii,
  12 priesters-kapelaans als leden van het commuun. Een on­
  gedateerde lijst van het einde van de 18e eeuw vermeldt als
  leden van het commuun: de pastoor, de onderpastoor, 8 habituanten, de koster, 3 zangers en de roedrager; alles laat
  vermoeden dat de 5 laatstgenoemden geen priesters w aren55.
  Datzelfde verslag beroept zich daarbij nog expliciet op de
  oorkonde van Jean de Thoisy, die nog in het kerkarchief
  op de kerkmeesterskamer te vinden was. Ledenaantal en
  structuur van het commuun zijn dan wel gewijzigd maar de
  naam en de instelling schijnen gebleven te zijn en zijn ver­
  moedelijk pas met het doorbreken van de Franse revolutie
  verdwenen. Er is in elk geval een resolutieboek bewaard dat
  loopt tot 1789, maar het commuun schijnt vooral na Trente
  en de oprichting van de nieuwe bisdommen meer in de pa­
  rochiale zielzorg te zijn ingevoegd. In 1806 nog wordt op
  verzoek van de kerkmeesters een «Reglement voor d ’eerw.
   HH. habituanten in S. Jacobs» opgesteld. In geen van de
  acht artikelen wordt echter nog met één woord gerept over
  de zeven getijden; het voornaamste werk bestaat in het cele­
  breren van en het assisteren bij de H. Mis met uitzondering
  van de begrafenisdiensten, die aan pastoor en onderpastoors
  voorbehouden blijven; verder helpen ze de gezangen verzor­
  gen en gaan ze mee in de processies. Ook de naam commuun
  is verdwenen en de 5 habituanten die worden opgenoemd
  mogen onder elkaar de verplichtingen regelen 56. In feite
  zijn ze dan een soort mede-onderpastoors geworden, maar
  het is de pastoor die ze aanvaardt. Uit de bewaarde beschei­
  den blijkt duidelijk dat kapelaans en vooral vicarii uit aller10, f. 193 (28 dec. 1467) en f. 197 (3 oct. 1469 en f. 293 (28.5.
  1489)); A. Hodüm, a.a., p. 111 (14 mei 1508), p. 115 (13.7.1532),
  p. 118 (9 dec. 1536); reg. 139, f. 69 (reglement voor habituanten
  dan 3 in getale op 8.10.1758).
  55. Bundel losse stukken varia, Oostenrijkse Nederlanden, Bisdom
  Brugge, Binnen de stadt Brugge, Provincie van Vlaanderen: het com­
  muun.
  56. Reeks documenten in rode doos.
   lei gewesten afkomstig waren en soms vrij spoedig hun be­
  diening opgaven. Uit deze bronnen komt ook duidelijk naar
  voor dat de goddelijke diensten werden opgeluisterd door
  choralen of koorknapen, die op de parochiale school werden
  ingeschreven en meestal tegen een kleine vergoeding en
  onderwijs, als kinderkoor in de kerk optraden 57. Alleen de
  tafeldrager schijnt onder de functionarissen van het com­
  muun steeds een priester te zijn geweest; de functie van
  ontvanger evenwel heeft in de XV Ie eeuw reeds leken als
  titularis, die vaak ook dezelfde functie voor de kerkfabriek
  en de dis uitoefenen. Aanvankelijk werden de rekeningen
  van kerk en commuun apart gehouden maar de nieuwe
  ontvanger Paschier de Landsheere schrijft in een notitie bij
  de rekening van 1475 dat de er sindsdien slechts één reke­
  ning werd opgemaakt 58. Niettemin blijken achteraf toch
  afzonderlijke rekeningen van kerk en commuun in de archie­
  ven te berusten. Deze rekeningen werden meestal afgete­
  kend door de pastoor en de kerkmeesters, soms ook door de
  dismeesters en door leden van het commuun. Ook de koster
  die lange tijd een priester was en door medekosters werd
  geholpen, is met de tijd een leek geworden evenals de roedrager en klokluider 59, die altijd leken geweest zijn. De
  officiant van de kerk stelden elk jaar hun ambt ter be­
  schikking door overhandiging van de sleutels en moesten
  dus elk jaar opnieuw in hun ambt bevestigd worden
  Een
  grondiger studie van de ontwikkeling van de communitas
  aan de hand van resolutieboeken, rekeningen en planaris
  zou aanwijzen hoezeer deze gemeenschap de evolutie van de
  parochie en de zielzorg heeft meegemaakt; vooral de planaris
  bevat boeiende gegevens over het concrete verloop van het
  liturgische parochieleven.
  57. Cfr. vooral Reg. 7.
  58. Archief C.O.O. Rekening Commun 1, f. 1 en f. 57v.
   59. Uitvoerige gegevens over hun taak in Reg. 139, f. 12-14v.
  60. Reg. 7, 22.4.1538, 29 maart 1540, 7 april 1539.
  COMMUUN EN ZEVEN GETIJDEN
  
  137
  
  3. Sint-Walburga61
  Ook in deze kerk is de communitas chori vroeger ver­
  meld dan de instelling van de zeven getijden. Reeds in een
  schenking van 5 juli 1335 62 voor een jaargetijde van Mar­
  gareta, vrouw van de Brugse poorter Hendrik van Hertsberghe, is spraak van de communitas ecclesie S. Walburgis,
  die dus reeds schenkingen kan aanvaarden; aanwezig waren
  Petrus Willeman, pastoor van Novum Templum of Nieuwkerke ( ? ) en Symon, vicepastoor van Sint-Walburga. Op
  5 mei 1343 verklaren de pastoor Arnulf Roelin en de ka­
  pelaans Hugo de Mieheem of de Gota, Johannes Ruwescure,
  Roger Christiaenszoon van Meetkerke en Petrus Mone in
  hun persoonlijke naam en namens de kapelaans «spectantibus ad communitatem seu distributiones ecclesie S. 'Walbur­
  gis Brugensis» verkocht te hebben aan Simon van Mirabeel
  een rente van 20 s. 6 d. par. tegen een kapitaal van 35 1.
  17 s. 6 d. par. a . Uit oorzaak van een hevige brand te Brug­
  ge in 1361 brandde ook het huis van Hugo van Assenede,
  priester-kapelaan (sinds 39 j.) en ontvanger (sinds 36 j.)
  van de koorgemeenschap van Sint-Walburga, uit en daarbij
  gingen bijna alle bewijsstukken van goederen en inkomsten
  van de gemeenschap verloren wat meteen aanleiding gaf
  aan sommige lieden om de rechten van de koorgemeenschap
  61. 1) Brugge, Archief C.O.O., Inventaris archief p. 77. Wij heb­
  ben deze documenten niet geraadpleegd'; 2) Brugge, Rijksarchief,
  Fonds kerk Sint-Walburga, niet geklasseerd; wel bestaan een paar
  oudere inventarissen, nr. 38 uit 18e en één uit de 20ste eeuw die
  grote diensten kunnen bewijzen. Wij raadpleegden uit het archief
  aldaar: nrs. 36 (en 1493), Statuta Capituli S. Walburgae, 1658; nr.
   39, Capellanijen: Liber inquisitionis inhoudende diversche copien
  van de Capelrien, 15e eeuw, 51 ff.; Cartularia 74 en 75 (Cfr. K. D (e )
  F (lou ), De oude Sinte-Walburga-kerk te Brugge en haar cartularium,
  losse aantekeningen, Biekorf 1921, p. 201-203, 256-257, 286-287 en
  1922, p. 19-21, 32-34, 90-92, 113-117; H . Coppieters Stochove, Notes
  sur un registre conservé à Ste-Walburge, à Bruges, in Hand. Em.,
  (1913) L X III, p. 37-40); nr. 77, Catalogus omnium fundationum;
  Pak II, de oorkonden van 5 juli 1337, 31 oct. 1337, 2 febr. 1516,
  20 nov. 1538, 9 aug. 1573, een boekje met jaargetijden uit de 15e
  eeuw, 14 ff.; Pak I I I, Statuta ecclesiae 1535; 3) Doornik, Rijksar­
  chief, Fonds bisdom Doornik, Cartularium 74.
  62. Oork. in Pak II.
  63. Cart. 74, f.25v.-27v.
   te betwisten. Daarom zonden de leden van de koorgemeenschap die bestond uit de pastoor, 10 kapelaans en de kos­
  ter, een smeekschrift aan de bisschop van Doornik, Philip
  van Arbois, om bekrachtiging van hun rechten en instelling
  te bekomen. Daarin komt ook een opsomming voor van
  de 10 kapelanijen waaruit de gemeenschap was gegroeid
  met de namen van de stichters, eerste kapelaan en huidige
  bedienaar; deze hadden sinds lange tijd (gedurende meer
  dan veertig jaar) reeds deze gemeenschap met elkaar aan­
  gegaan. Daarmee kan men de stichting van de gemeenschap
  tussen deze geestelijke bedienaars van Sint-Walburga tot
  het eerste kwart van de 14e eeuw terugvoeren. Volgens de
  verklaringen der getuigen die in het straks te vermelden de­
  kanaal onderzoek dienaangaande optraden, moesten de le­
  den toen op 101 feestdagen metten, hoogmis en beide ves­
  pers zingen en per jaar instaan voor 161 jaargetijden met
  dodenofficie en requiemmis; daarvoor was een bedrag van
  90 1. par. per jaar bestemd en voor de feestdagen kregen ze
  meestal per dag 5 s., soms 15 s. en een vierde daarvan per
  dienst. De pastoor kreeg driemaal zoveel als de koster die
  zelf de helft van een kapelaan kreeg; alleen wie aanwezig
  was werd betaald uit de distributies. Elk van de kapela­
  nijen was belast met vier missen per week en ieder van de
  leden had een bijdrage ingebracht voor de dotatie van de
  gemeenschap. Vooraleer zijn bekrachtiging te verlenen liet
  de bisschop een grondig onderzoek instellen. Op 20 juli
  1361 belastte hij Johannes, deken van de Brugse christen­
  heid met deze delicate opdracht. Een volledig verslag van
  dit onderzoek is bewaard gebleven, dat achtereenvolgens de
  inkomsten van de pastoor, de dotatie, verplichtingen, stich­
  ters en bedienaars van de 10 kapelanijen, de inkomsten van
  de kosterij, de inkomsten en lasten van de communitas, het
  verslag van de verklaringen der getuigen Hugo van Assene­
  de, Petrus Mone en Petrus, zoon van Philippus van Yzendike respectievelijk sinds 39, 22 en 5 j. kapelaan en lid van
  de gemeenschap, weergeeft. Uit het getuigenis van kapelaan
  
  COMMUUN EN ZEVEN GETIJDEN
  
  139
  
  Hugo, die ook reeds sinds 36 j.  dat sommige van de andere kapelaans extra chorum de be­
  staande distributieregeling in vraag stelden. De deken moest
  ze daarom dagvaarden om tegen 28 dec. te Doornik aan de
  bisschop hun klachten te komen voorleggen. Niemand ver­
  scheen echter. Daarop vaardigde de bisschop dan op 22 sept.
  1362 het besluit uit waarbij hij de bestaande communitas in
  haar vroegere vorm goedkeurde en beschermde. Elk van de
  kapelaans moest wekelijks 4 missen opdragen, maar ook niet
  meer daar de inkomsten ontoereikend waren daartoe; alleen
  de pastoor, de 10 kapelaans en de koster waren gerechtigd
  in de inkomsten van de gemeenschap te delen. De andere
  kapelaans konden dat ook op voorwaarde dat ze daarvoor
  voldoende inkomsten afstonden en dat de meerderheid van
  de leden van de koorgemeenschap met de aanvaarding in­
  stemde. Ze zouden evenwel evenwaardig met de andere
  deel hebben aan de inkomsten van stichtingen die uitdruk­
  kelijk voor al de beneficianten van de kerk bestemd waren,
  maar dan zouden ze ook, evenals de eigenlijke leden, op zon­
  en feestdagen in koorhabijt aan het officie moeten deelne­
  men. Vicepastoor en vicekoster kregen de helft van de
  eigenlijke titularis als deze laatste niet te Brugge was en
  de plaatsvervangers werkelijk dienst deden. Deze bepalin­
  gen over de plaatsvervangers moesten in de bestaande sta­
  tuten die de leden bij hun aanvaarding moesten zweren na
  te leven, ingelast worden. Dat dossier 64 laat belangrijke
  64. R.A.D., Cart. 74, f. 124v.-125v.; R.A.B., 39, Liber inquisitionis.
  conclusies toe: reeds vanaf het begin van de 14e eeuw be­
  stond in de Sint-Walburgakerk een communitas chori, die
  slechts een deel van de kapelaans omvatte, maar die zelf
  uit 10 eigenlijke kapelaans bestond, met eigen statuten,
  eigen goederenbezit en eigen ontvanger, eigen archief, eigen
  gemeenschappelijke verplichtingen, vergoedingen en belan­
  gen.
   Van de eigenlijke zeven getijden hoort men in deze kerk
  pas een hele tijd later. Bij akte van 4 september 1381 ver­
  maakt Agatha, weduwe van Pieter van Hille, van Brugge,
  een aantal renten, bezet op verscheidene goederen, aan de
  St.-Walburgakerk. Blijkens deze fundatie-oorkonde was het
  toen reeds in deze kerk de gewoonte dat op bepaalde dagen
  de zeven getijden werden gezongen; de vrijdag echter nog
  niet; daarom bepaalde de fundatie van weduwe Agatha dat
  op deze dag de mis van het H. Kruis en de zeven getijden
  zouden gezongen worden, zoals dat ook in de andere colle­
  giale kerken van Brugge gebeurde. Daarmee waren de pas­
  toor (toen Johannes de Wasia, die de fundatie aanvaardde),
  de tien kapelaans en de koster belast, wat duidelijk op de le­
  den van de communitas chori wijst. De dotatie van de stich­
  ting bedroeg 32 1. 8 s. 2 d. 1 o. De formulering van de oor­
  konde wijst er op dat er reeds op andere dagen van de week
  zeven getijden waren 65; daarmee komen wij in elk geval nog
  in volle 14e eeuw, ongeveer een eeuw vroeger dan NolletBoeren normaal achten 66.
  Een oorkonde van 31 jan. 1425 (n.s. ) maakt gewag van
  de verkoop van een huis door de pastoor en de kapelaans
  «vanden commune» aan de kerk ten behoeve van het kerk­
  hof. Dat huis was aan de kerk geschonken door «Joncvrouwe Celie, Hermans Branderycs dochter, sher Pieter Smouts
  weduwe, in aelmoesenen den commune van Sinte Woubuerghen vors., over haer jaerghetide ende in meersinghen van
  de zeven ghetiden die men daghelicx zinghet inde vors.
  65. Cart. S.W. 74, f. 27v.-33, Bijlage 4.
  66. A.W., p. 342.
   k e rk e » 62. I n 1 4 2 5 b e sto n d e n d u s d e d a g e lijk se zeven g e tij­
  d e n d ie d o o r h et C o m m u u n v an d e k e rk gezo n gen w erd en.
  H e t d o cu m en t is g ezegeld m et « d e s co m m u u n s ze g h e le » 67.
   Op 13 januari 1425 verklaren «Jan Vrancx, priester ende
  stedehoudere van meester Martin Van Varsenare, prochie­
  pape vander kerke van Sinte Woubuerghen in Brugghe,
  Wouter Zeghaerd, Quintin Clays f. Huhge, Loy van Houdeland, Jan van Beyeghem, Pieter de Tempelare ende Eustaes
  Vanden Velde, priesters ende capelanen der vors. kerken
  van sinte Woubuerghen», twintig van de veertig ponden
  die de kerkfabriek schuldig was voor de aankoop van bo­
  venvermeld huis ontvangen te hebben; en «in kennessen
  van desen zo hebben wij dese letteren ghezeghelt huuthanghende met tscommuns zeghele». Niets bewijst dat deze
  zeven (of acht leden) het volledige commun uitmaakten;
  de koster wordt zeker reeds niet vermeld; wel blijkt daaruit
  duidelijk het bestaan van een eigen zegel 68. In een oor­
  konde van 13 januari 1491 69 wordt de fundatie van de da­
  gelijkse eerste mis door Hendrik vander Strate beschreven
  waarop de kerk- en dismeesters alsook het ambacht van de
  goudsmeden moeten waken. Daarin worden volgende leden
  van het commuun opgesomd «W ij, Jan Du gardin, priester
  doctuer in decreten ende ghelicenthiert in loyen, prochyepape van Sinte Woubuerghen kerke binder stede van Brug­
  ghe, sbusscopdoms van Dornicke, in desen tijden, voordt
  Pieter Vanden Leene, Loonis Vanden Ackere, Christoffels
  Pijl, Armant Galle, Vincent van Hulst, Lodewijc Mondes,
  Cornelis Wouters, Maertin Vanden Poele, Jan Hoornewedere, Thomaes Lodewijcx, Boudin Vanden Bussche, Stacioos, ende Michiel Ratgheer, priesters capellanen, metsgaders Jan Oudanc, costre als representerende al tghemeene
  college ende commuun vander voorseyde kerke ten zelven
  tijden». Dat maakt alles bijeen vijftien leden. Ook dan
  67. Cart. S.W. 74, f. 21.
  68. Ibid., f. 44.
  69. Cart. S.W. 75, f. 70.
   maakt men nog steeds onderscheid tussen «eenen cappelaen
  vanden voorseyden commune» en «ander priesters thabijt
  draghende binder voorseyder kerke»; men maakt er even­
  eens melding van «den ontfanghere vanden commune» en
  van het «zeghele van het commuun». In dat jaar overtrof
  het aantal ledenkapelaans reeds de tien.
  Volgens een klacht en onderzoek uit het jaar 1457 70
  waren er conflicten tussen pastoor, dis en kerkfabriek ener­
  zijds en de kapelaans anderzijds over het kerkbeheer en de
  regeling van de koordiensten. Dat was zeer ten nadele van
  de verzorging van de eredienst. Daaraan moest door een
  hervorming dringend een einde worden gemaakt; als norm
  gold hierbij de regeling die bestond in de «moederkerk»
  St.-Salvator te Brugge. Met onderzoek en hervorming wer­
  den hulpbisschop Willem van Sarepta, de deken van de
  christenheid, tevens pastoor van St .-Jacob, Antonius van
  Zwavenarde, en de zegelaar van het geestelijk hof te Brugge,
  Jacob Maes, door de toenmalige bisschop van Doornik, Jean
  Chevrot, belast. Het is echter niet d u id e lijk of dat conflict
  met het commuun als zodanig of met al de kapelaans uit­
  staans heeft.
   Van de statuten van het commuun van Sint-Walburga
  zijn bij ons weten thans nog twee recensies bewaard. De
  jongste dateert van 1658 en werd uitgevaardigd door de
  Brugse bisschop Karei Van den Bosch 71. Ze zijn zelf een
  herziening van de statuten, bijna anderhalve eeuw vroeger
  door de Doornikse bisschop Carolus II van Croy, op 29 fe­
  bruari 1536 opgelegd 72. Deze statuten gericht aan de pas­
  toor, de kapelaans de gremio chorit en de koster van SintWalburga ontstonden op verzoek van de kapelaans om een
  aantal klachten op te vangen en misbruiken tegen te gaan
  die ingeslopen waren door te slappe tuchthandhaving niet­
  tegenstaande bisschop Johannes, van Doornik, een reeks
  70. Cart. S.W., 74, f. 33v.-37v.
  71. nr. 36.
  72. Pak III.
  bepalingen had uitgevaardigd maar waarvan bijna niets meer
  werd nageleefd. Bij het ontbreken van nadere gegevens is
  het, voorlopig tenminste, niet mogelijk uit te maken over
  welke bisschop Johannes het hier gaat. Wellicht gaat het
  hier om de regelingen getroffen door bisschop Jean Chevrot
  naar aanleiding van het conflict rond de jaren 1457-58 73.
  Misschien waren dat de oudste statuten, want het getuige­
  nis van de oorkonde van 22 sept. 1362 wordt enigszins afgezwakt door de bewering van getuige Hugo van Assenede
  dat er nog geen vaste regeling maar alleen een gewoonte
  bestond 74. De statuten van 1538 bestaan uit 12 kapittels;
  ze gewagen nog van slechts 10 kapelaans, allen priesters.
   Als ze niet aanwezig waren mochten de overigen voor de
  duur van hun afwezigheid een vicarius aanduiden; deze vicarii kwamen in rang na de koster. Vooraleer als lid van
  het commuun aanvaard te worden moesten de leden een bij­
  drage storten in de kas van de gemeenschap: de pastoor 8,
  een kapelaan 4, en koster en vicarii 3 1. par. en daarbij
  werd van elk van hen in de loop van het eerste trimester
  van hun ambtsuitoefening nog een vrije bijdrage verwacht
  en ze moesten vóór hun overlijden een jaargetijde stichten.
  Verder insisteren de statuten op het waardig en goed geor­
  dend zingen van de koordiensten, hun hoofdfunctie, regelen
  de toelatingsvoorwaarden, de vrije dagen, afwezigheid en
  gebeurlijke vervanging, de beurtrol van de functies tijdens
  de diensten, de precedentie en de taken van het personeel.
  Ook in deze kerk werd het commuun pas met de Franse
  revolutie afgeschaft. In de fundatie Michot uit 1775 is nog
  melding gemaakt van het Commuyn 75.
  Besluit. Deze nog schaarse en door allerlei omstandighe­
  den soms moeizaam verzamelde gegevens over het Com­
  muun en de Zeven Getijden in drie gewone Brugse parochie73. Cfr. n. 70.
  74. nr. 39, f. 49 r. «non tarnen ex aliqua confirmatione vel aliquo
  
  statuto sed ex consuetudine qua bona superius continentur». Cfr. n.
  64.
  75. Pak II.
   kerken, die alle omstreeks het midden van de dertiende
  eeuw als parochiekerk erkend werden, werden hier, nog te
  weinig verwerkt, bijeengebracht als een kleine hulde aan
  Prof. Strubbe, wie het verleden van zijn stad, ook op ker­
  kelijk gebied, zozeer ter harte ging. Dat was hierbij ons
  voornaamste en zelfs ons enige doel. Toch kunnen ze als
  een eerste en voorlopige schets, niet het minst door het
  aanboren van de hier vermelde archiefbronnen, een uitnodi­
  ging zijn en een hulp tot grondiger studie van de organisa­
  tie en functie van de instellingen van commuun en zeven
  getijden. Het commuun dateert in de drie parochiekerken
  uit de eerste helft van de veertiende eeuw; de zeven getij­
  den krijgen hun eigenlijke organisatorische uitbouw eerst
  in de volgende eeuw. Hoezeer ze ook verwantschap verto­
  nen, toch moge reeds duidelijk gebleken zijn dat elk van de
  drie toch een eigen fysionomie heeft met eigen statuten,
  eigen fondsen, eigen aantal leden, eigen geschiedenis.
  Voor de studie van de middeleeuwse clerus, van het
  culturele leven in de stad Brugge 76, voor het onderhoud
  en levenswijze van een bescheiden groep geestelijken, die
  men gewoonlijk bij de lagere clerus rekent, voor de kennis
  van het parochiaal leven met zijn liturgie, scholen, perso­
  neel, religieuze mentaliteit mag men er zeker niet aan voor­
  bijgaan.
  P. D ECLERCK
  76.
   Wij wijzen hier op de schoolmeesters en de zangmeesters en
  hun betekenis voor onderwijs en muziek. In rekeningen en resolutie­
  boeken is ook heel wat te vinden over bouwwerken, grafstenen,
  boeken, schilderwerken, klokken enz. Aldus bijv. in nr. 13, lv.;
  «Hugo Vander Goest, vermaert schilder, heeft ghemaect de schilderije van afdoeninghe Christi van het Cruce dewelke nu is den
  tafel vanden hooghen autaer in Sint Jacobskercke binnen Brugghe,
  dewelcke gegheven is gheweest ande kercke by dheer Jacob Byese
  die veele weldaden ande zelve kercke ghedaen heeft. Denzelven Hugo
  Vander Goes was discipel van Mr Jan Van Eyck seer vermaert schil­
  der denwelcken eerst de conste ghevonden heeft van d ’olyverwe; hij
  heeft ghefloreert ten tijde vanden keyser Maximiliaen». Deze tekst
  is zeker na 1578 geschreven. Wij hopen later een vollediger lijst van
  de pastoors en leden van het commuun van een paar van deze ker­
  ken te kunnen uitgeven. Zie ook: A. Dewitte, Zangmeesters, organis­
  ten en schoolmeesters aan de Sint-]acobsparochie te Brugge 1419-1591,
  in Biekorf, 1971, p. 332-349.
  B IJLA G EN
  I
  [ Brugge, XVe eeuw\
  
  Statuten van het Comuun en Zeven Getijden van SintGilliskerk te Brugge.
  Statuta ecclesie sancti Egidii Brugensis.
   Primo. Quia septem hore canonice in dicta ecclesia sancti Egidii
  exiliter adhuc sunt fundate et nichilominus ut cultus divinus interteneatur et non videatur sufficere comparere solum in obitibus vel
  anniversariis in quibus maius lucrum temporale fore dignoscitur,
  ordinatum est quod qui non fuerit in matutinis dummodo aliunde
  legitime non fuerit impeditus, si tarnen maiori misse, tercie et sexte
  interfuerit solam medietatem gratuitatis percipiet; qui vero matutinis
  et prime interfuerit et a maiori missa se absentaverit similiter sola
  medietate gratuitatis sit contentus; si quis matutinis cum prima ac
  maiori missae cum tercia, sexta et nona interfuerit plenam partem
  gratuitatum recipiet; qui vero horis vesperorum canonicalibus non
  interfuerit gratuitate anniversarii aut vigiliarum illius postprandii
  careat.
  Item ordinatum est quod interessentibus matutinis et prime plum­
  bum unum distribuatur; similiter interessentibus tercie, sexte, misse
  et none aliud plumbum et interessentibus vesperis et completorio
  tercium plumbum distribuatur. Quequidem tria plumba et eorum
  quodlibet eiusdem sint valoris et estimationis, dicti vero plumbi
  valor estimabitur et reducetur secundum quantitatem bonorum fundatorum et dona gratuita pie erogantium. Nullus tarnen ex huiusmodi bonis aut donatis aliquid percipiat nisi secundum quotitatem
  et quantitatem sui plumbi.
  Item quod in matutinis quilibet teneatur intrare, similiter in
  quibuslibet aliis horis canonicis, ante vel infra primum psalmum
  et ante vel infra epistolam summe misse et similiter in aliis missis
  sive anniversariis veste nuptiali secundum exigentiam temporis indutus et habituatus in estate cum superplicio et almucio, in hieme
  cum cappa et suckenya; alioquin careat fructu illius hore aut misse
  in qubus continget oppositum premissorum fieri.
   Item quod nullus habituatus habeat celebrare infra maiorem missam aut missam gratuitatis sive anniversarii precipue ille qui poterit
  celebrare ad placitum sed debet quilibet esse in choro et stare suo in
  stallo et ibidem perseverare ad augmentationem et decorem officii
  divini; quod si vagare comperiatur aut confabulans per navim ec-
  
  clesie et monitus per curatum, vicecuratum aut distributorem pluinbi,
  non revertatur ad chorum, perdet lucrum et gratuitatem illius diei;
  verum quia pauco sunt numero in dicta ecclesia quod tempore quo
  divina in choro celebrantur non accédant plures quam duo simul extra
  chorum celebraturi.
  Item quod in omnibus diebus quibus maior missa celebratur cum
  dyacono et subdyacono, dyaconi et subdyaconi semper se reddant ita
  paratos ut possint exire sacristiam simul cum celebrante et ibidem
  manere habeant in choro donee missa finita fuerit sub pena perditionis trium plumborum. Quod si quis fuerit defectuosus, poterit
  alter loco dyaconi aut subdyaconi deficientis se induere et lucrum
  trium plumborum a distributore repetere.
  Item quod predicti socii de communitate sive de pitantia secun­
  dum turnum mensium debent induere ad officium dyaconatus et
  subdyaconatus in missis consuetis; quod si fuerint impediti seu eorum
  alter impeditus, studeant alium seu alios rogare qui id faciat, sub
  pena trium plumborum predicta quam habebit se induens loco
  deficientis.
  Item quod curatus, senior capellanus vel ebdomadarius post cessationem pulsus non habeat incipere cantare matutinas aut alias horas
  priusquam in competenti numero in utroque latere ad minus duo
  fuerint congregati expectando spatio unius Pater Noster et Ave
  Maria quo lecto incipiat devote divinum officium.
   Item quod quilibet socius de communitate vel de pitantia volens
  lucrum alicuius hore percipere, introitum chori faciat cum habitu
  decenti secundum tempus congruentiam ante finem primi psalmi
  cuiuslibet horarum, ut predictum est, et ibidem non dormiendo sed
  possetenus officiando absque risu aut vaniloquio in suo latere permanendo nec a choro exeat nisi urgente necessitate donee officium
  hore illius in qua lucrum percipere intendit completum fuerit nec
  etiam aliquis huiusmodi horas privatim dicat nec etiam missivas seu
  alia scripta legat quibus divinum officium perturbetur sub pena
  perditionis lucri eiusdem hore.
  Item quod laudes divinas persolvant tractim, reverenter et devote
  et cum pausa decenti in medio cuiuslibet versus ut verba ab audientibus possint distincte intelligi, debitam facientes differentiam inter
  feriale et solemne officium et reverenter se habeant et se erigant
  quando inchoatur Deus in adiutorium aut cantatur Te Deum lauda­
  mus, Benedictus, Magnificat, Nunc dimittis et Gloria Patri flectentque genua tam diebus quadragesimalibus quam extra dum in
  ferialibus diebus cantantur preces secundum consuetudinem matricis
  ecclesie; exhortantes reverenter genua flectent quando cantatur Et
  
  homo factus est et cum dicitur Et verbum caro factum est in evangelio nativitatis dominice.
  Item quod tempore matutinali aut alterius horarum nullus exeat
  ad celebrandum nisi ex fundatione beneficii vel officii ilia hora fuerit
  obligatus aut aliunde urgente necessitate ad celebrandum requisitus.
   Item tolleramus antiquam consuetudinem observandam quod quilibet de communitate predicta duos dies recreationis in mense habere
  possit sine perditione lucri cum débita tamen intimatione previa
  curato vel eius vicegerenti die precedenti primitus facta, salvo quod
  ultra numerum duorum simul non absint seu recedant; quod si
  plures huiusmodi licentiam petant volumus illud stare discretioni et
  ordinationi curati seu eius vicegerentis. Verum habens indigentiam
  absentandi se pluribus diebus ab opido Brugensi poterit dies gracie
  sue prius utilitati lucratos et reservatos simul uti usque ad numerum
  sex, septem vel octo dierum dummodo tamen modo superius expresso
  non plures simul quam duo absint.
  Item statuimus quod si quis, quod absit, ebrietate captus chorum
  intraverit verba iniuriosa alicui dederit vel dixerit aut divinum offi­
  cium per suam ebrietatem in aliquo perturbaverit perdet distributiones suas per mensem ad fundationem horarum committendas salva
  desuper nichilominus jurisdictione domini Tornacensis.
  Item quod distributor plumbi durante officio divino nullatenus
  illud distribuât sed divino officio completo ad statim cuilibet dictum
  plumbum quo modo premisso presentaverit suoque stallo repertus
  fuerit tradat et manualiter exhibeat seu eo absente vel legitime impedito per alium fideliter tradi faciat.
  Item quod in festis novem lectionum unusquisque habituatorum
  cantabit unam lectionem servando ordinem antiquitatis in cantando
  sic quod iunior semper précédât et custos immediate post pueros
  suam in ordine cantabit lectionem, quem ordinem in festis novem
  lectionum et aliorum quorumcumque duplicium seu triplicium ma­
  gister scolarum aut in eius absentia succentor habebunt ordinäre.
  Item quod in huiusmodi distributionibus et singulis aliis avantagiis
  gratuitatibus et adventiciis chorales quamdiu ibi fuerint lucrabuntur
  omnes simul et tantum sicut unus ex habituatis et sociis de pitantia
  nichil in eorum admissione vel introitu solventes.
   Vicecuratus vero in predictis et aliis singulis habebit duplum, et
  ut communitati magis reddatur affectus et onus quod sibi grande
  incombit in regimen parochianorum quietius efficere possit, sive
  presens sive non presens, semper tamen quamdiu in opido Brugensi
  fuerit ut presens et actualiter singulis interesset computabitur et
  reputabitur; capellanus vero vicecurati simplum lucrabitur et quemad-
  
  modum unus de gremio communitatis predicte, si tamen presens in
  ecclesia aut sacramentalibus vel negotiis ecclesie, curati aut vicecurati occupatus fuerit quod sue relinquitur conscientie. Magistet
  vero scolarum in matutinis nullum lucrabitur plumbum nisi presens
  fuerit et introitum suum fecerit; posset tamen post introitum suum
  in fine matutinarum et ante primas cum scolaribus suis occupatus
  exire sine perditione; in diebus vero festivis, nisi ut ceteri presentaverit, lucro careat; in feriatis autem in scolis occupatus postquam
  se presentaverit abire poterit pro scolarium instructione.
  Chorales vero hoc tamen observare habeant et teneantur ut cultus
  divinus debite et honestius interteneatur quod quibuslibet dominicis
  festivis et novem lectionum diebus intersint matutinis ex utroque
  latere a magistro scolarum et succentore manutenti et instructi, ut
  lectiones duas primas legant, responsoria ad minus duo decantent,
  versiculos ante lectiones et ante Benedictus et Benedicamus Domino.
  Similiter horis vesperorum interessendo, quantum possibilitas et etas
  permittat responsoria in tercia et sexta et nona et versiculos in vesperis exsolvant secundum discretionem et bonam diligentiam magistri scolarum et succentoris, semper tamen ad moderamen et superintendentiam curati et communitatis predicte. Succentor autem die­
  bus mercurii et veneris postquam se in choro presentaverit poterit de
  mane hora nona vel circiter chorum sine perditione exire, dummodo sine fraude illo tempore occupet se circa instructionem iuvenum
  in eorum cantu, et similiter post prandium fieri poterit diebus predictis pro eorumdem iuvenum instructione.
  De observandis in solemnibus et festivis.
   Statuimus quod solemnibus et festivis diebus celebraturus summam missam immediate post decantationem sexte incipiet, duoque
  qui ad dyaconatus et subdyaconatus officium ex turno sunt astricti
  bona hora in sanctuario ad induendum compareant ne divinum offi­
  cium per aliquem eorum retardetur vel postagatur simulque cum
  celebrante reverenter et ordinatim ad officiandum exeant et circa
  presbiterum nullibi vagando assistant sub pena trium plumborum
  predictorum. Cantores vero statim hora sexte finita a sanctuario
  exeant et tam in missis quam in vesperis diligenter intendant, officioque divino peracto omnes per ordinem sanctuarium intrent ibidem
  se devestientes sub simili pena trium plumborum predictorum.
  Item quod in triplicibus festis semper duo sint cantores secun­
  dum antiquum morem et turnum institutum qui invitatorium cantent
  et antiphonas aut psalmos debite intonent; organista vero in utrisque vesperis Magnificat et in maturinis ymnum Te Deum et Benedic­
  tus diebus solitis et consuetis quilibet sub pena duorum plumborum
  
  quotiens defectus fuerit repertus debitum suum persolvat. In reliquis
  vero diebus feriatis et anniversariis succentor idem facere teneatur
  sub pena predicta.
  Item quod in huiusmodi diebus curatus vel in eius absentia senior
  [capellanus] in utrisque vesperis et in matutinis ad Benedictus cappa
  indutus honorifice incensum portet et horas singulas more ebdomadarii teneat requisitus per curatum et id refusans penam trium plumborum incurrat que pena cedat utilitati alterius id facientis.
  Item quod in processionibus hiis diebus et generaliter in omnibus
  processionibus tam dominicis diebus quam in generalibus alibi faciendis omnes habituati debeant interesse sub pena trium plumborum
  predictorum nisi habuerint legitimam causam et excusationem; et
  quod in huiusmodi processionibus faciendis custos ferat cappas ad
  sedile cuiuslibet habituati, ordinem capparum et pretiositatem earumdem secundum antiquitatem et superioritatem sedilium observando;
  et processione finita custos easdem cappas reverenter ad sanctuarium
  referat et reportet.
   Item quatenus in processionibus generalibus propter parvitatem
  adiecte pene nullus habeat se a dicta processione absentare addimus
  quod ultra penam predictam trium plumborum deficiens in proces­
  sione generali careat prima gratuitate nisi de legitimo docuerit impedimento.
  Item quod in regressu processionis cum antiphona de patrono cho­
  rum habeat intrare et celebrans ad scapellum chori collectam dicere
  de patrono aut alius secundum exigentiam temporis aut suam devotionem ut interim cantores possint accedere ad sanctuarium pro
  cappis induendis cum quibus honeste intrare habeant chorum incipiendo introitum misse tempore quo celebrans et ministri se in eodem
  sanctuario preparabunt.
  De Cerimoniis.
  In primis inhibemus ne aliquis sine causa rationabili durante divino
  officio intersecet chorum aut transeat de una parte ad aliam quod
  si secus fieri contingat nudato tamen capite unusquisque se inclinet
  versus maius altare; similiter etiam faciant omnes intrantes chorum
  et exeuntes.
  Item similiter inhibemus sub pena decem sol. par. mon. fland. ne
  aliquis présumât in ordinario seu officio dicte ecclesie sancti Egidii
  sine consensu curati et communitatis aliquid immutare, minuere vel
  addere aut in libris ecclesie scribere vel radere.
  Item inhibemus sub pena perditionis distributionis unius mensis
  ne quisquam aliquem librum scripturam iocale aut ornamentum
  quodcumque ad dictam ecclesiam pertinentem vel pertinens deferat
  
  sine consensu curati et predicte communitatis; quod si quis habeat
  aliquid predictorum sub pena predicta référât ad ecclesiam et resti­
  tuât infra unum mensem a data publicationis dictorum statutorum.
  Item statuimus quod quilibet de gremio ecclesie sub pena perditionis prime gratuitatis affuture rasuram suam renovet in profestis
  solemnitatum antequam in profestis chorum intret, tonsuram competentem et honestam deferens nisi fortassis rasura predicta a tribus
  diebus ante dictum festum extiterit renovata.
   Item quod in choro et divino officio omnes modeste et honeste se
  habeant et uti villam in habitu chorali condecenter incedant vestes
  inhonestas nimia brevitate aut longitudine notandas minime déférant
  nec comam ferant sed earn deponant desuper requisiti sub pena lucri
  unius septimane, tociens quotiens requisiti reperti fuerint defectuosi.
  Item lectiones legantur cum debitis punctuationibus et accentibus
  bene et intelligibiliter et in choro quilibet vicecuratus deinceps stet in
  stallo et in ordine suo antiquitatis quo receptus fuit, legendo, cantando et antiphonas inchoando.
  Item quod diebus dominicus et aliis quibuslibet quibus processio
  extra chorum portatur nullus présumât missam celebrare donee
  processio in dicto choro fuerit recepta, sub pena perditionis trium
  plumbomm nisi propter sacramentalia ministranda aliter fieri ne­
  cessitate urgente curatus dictaverit.
  Item quod si quis predicta violate presumpserit aut contrarium
  premissorum contemptibiliter egerit iuxta casus exigentiam per
  curatum et communitatem punietur taliter quod ceteris cedat in
  exemplum.
  Item quod nullus plures missas accipiat quam debite celebrare
  possit quodque illas de quibus onus accepit singulis septimanis die­
  bus statutis celebret vel per alium celebrari procuret.
  