title: M. Dumoulin, Les relations économiques italo-belges (1861-1914)
text: Recensies
  
  293
  
  eigenlijk ook niet veel meer was dan het handhaven van de ouderwetse quarantaine-politiek).
  Dit was ver verwijderd van het pleidooi voor een actief beleid, gericht op het voorkomen van
  dit soort rampen. De liberale bourgeoisie bleek, met andere woorden, na 1865 niet bereid op
  nationaal niveau de lokale overheden te dwingen tot een voortvarend beleid (dat zou te zeer in
  strijd zijn met de zelfstandigheid der gemeenten), terwijl de lagere overheden niet bereid bleken
  de organisatie en financiering van publieke werken op zich te nemen. Houwaart verbindt hieraan
  de interessante hypothese, dat het bondgenootschap tussen liberalen en hygiënisten vooral niet
  tot systematisch ingrijpen leidde, omdat leidende groeperingen in de burgerij meenden geen
  structurele maatregelen nodig te hebben om de bevolking te kunnen blijven beheersen: de
  urbanisatie kwam pas laat op gang, evenals de vestiging van fabrieken in de steden. De
  hygiënisten ontleenden veel van hun inzichten aan het Engelse voorbeeld, maar verwierven
  slechts een beperkte invloed omdat de sociale verhoudingen in Nederland niet op die in 'de
  werkplaats van de wereld' leken. Daardoor was deze groep der hygiënisten ook wat tragisch: ze
  had gelijk, maar te vroeg. De werkelijke doorbraak zou pas rond de eeuwwisseling komen, toen
  een nieuwe generatie aantrad, waarin bacteriologen een verbond aangingen met de radicaalliberalen.
   Het geheel is een overtuigende studie, gebaseerd op uitvoerig archief- en literatuuronderzoek,
  met veel oog voor detail verteld. In twee uitvoerige bijlagen heeft hij bovendien nog een aantal
  biografische gegevens verzameld over de belangrijkste hygiënisten en de medici die zich op dit
  terrein van de volksgezondheid hebben bewogen. Het valt te hopen dat dit onderzoek een
  vervolg zal krijgen, waarbij meer aandacht zal worden gegeven aan de reacties van de bevolking
  op de verbetering van de medische zorg en het aarzelend op gang komend hygiënisch beleid. Tot
  nu toe weten we daar niet veel meer van dan in de bekende publikatie van J. A. Verdoorn ( 1965).
  Houwaart roept daar overigens zelf toe op, na wat tragi-komische voorbeelden te hebben
  gegeven van hardnekkig verzet tegen meer gezondheid.
  P. de Rooy
  M. Dumoulin, Les relations économiques italo-belges (1861-1914) (Mémoires de la classe des
  lettres, 2e série, LXVIII, ii; Brussel: Paleis der akademiën, 1990, 372 blz., Bfl400,-, ISBN 2
  8031 0076 2).
  De Nederlanden en het Italiaanse schiereiland kunnen inzake economische betrekkingen
  terugblikken op een lange en rijke traditie. Het is echter een traditie met ups en downs. Michel
  Dumoulin heeft in zijn doctoraal proefschrift, waarvan de hier besproken publikatie de neerslag
  is, een weinig gekende, maar bijzonder boeiende periode uit dit economisch verleden belicht.
  Door de grondigheid van de analyse en de draagwijdte van de conclusies reveleert dit boek
  fundamentele dimensies uit de geschiedenis van de Westeuropese industriële expansie.
   Tijdens de eerste helft van de negentiende eeuw was er van intense Belgisch-Italiaanse
  economische relaties weinig te merken. Het vroeg geïndustrialiseerde België was enkel
  geïnteresseerd in de import van enkele mineralen als kiezelzink en zwavelzink uit Sardinië. De
  Italiaanse staatjes exporteerden wijn, olijfolie en citroenen. Tijdens de tweede helft van de eeuw
  werden de economische relaties tusen België en Italië sterk geïntensiveerd. De Belgische
  industrie zocht naar nieuwe afzetgebieden. Die commerciële expansiepoging werd in de hand
  gewerkt door het vrijhandelsklimaat in West-Europa sinds de jaren 1860. De Italiaanse
  eenmaking omstreeks diezelfde jaren bood bovendien het perspectief van een verruimde
  Italiaanse markt.
  294
  
  Recensies
  
  De inzet van buitenlands kapitaal en de vestiging van buitenlandse industriële vennootschappen in Italië, ook vanuit België, bewerkten ca. 1870-1880 de beginnende industriële take-off van
  het nog overwegend agrarische schiereiland. Na de economische depressie van 1888-1895
  vertoonde de Italiaanse economie zelf een opvallend elan. Italiaanse ingenieurs en bankiers
  legden zich met succes toe op de ontwikkeling van de elektriciteitssector, de autoconstructie, de
  scheepsbouw en de chemische nijverheid. In 1914 maakte de Italiaanse economie een dynamische indruk, al bleef die dynamiek, omwille van de blijvende in- en exportafhankelijkheid van
  het buitenland, erg kwetsbaar. Overigens leverde de landbouw in 1914 nog altijd 50% van het
  Italiaanse bruto nationaal produkt, terwijl dat in België, volgens een recente berekening van J.
  Blomme, amper 14% was. Deze cijfermatige vergelijking roept het klassieke beeld op van een
  agrarische economie (Italië) die als het ware gekoloniseerd werd door het industrieel kapitalisme (België). Dumoulin heeft dit beeld deels bevestigd, maar deels ook ontkracht.
   De auteur analyseert de Belgisch-Italiaanse economische betrekkingen vanuit een dubbele
  invalshoek. In een eerste deel onderzoekt hij de handel tussen beide landen. Het tweede deel
  behandelt de Belgische industriële investeringen in Italië, niet vice versa. Beide invalshoeken
  plaatsten de auteur voor typische problemen als het ontbreken van heldere cijfergegevens
  omtrent de omvang van het transitverkeer in de handelsstatistieken en lacunes in de gegevens
  over de beheers- en financiële structuur van de Belgische industriële vennootschappen in Italië
  en de Italiaanse vennootschappen met Belgische participaties. Dit betekent dat de kwantitatieve
  onderzoeksresultaten wel de juiste trends weergeven, maarniet verabsoluteerd mogen worden.
  De auteur wijst daar trouwens zelf op (bijvoorbeeld 55-56 en 316-317), al wekken berekeningen
  tot op twee cijfers na de komma wel de indruk van absolute cijferzekerheid (bijvoorbeeld
  tabellen I-IV). De microfiche met alle beschikbare gegevens betreffende de 138 vennootschappen die in deze studie aan bod komen, verleent aan het boek een bijzondere 'toegevoegde
  waarde'.
  De studie van de Belgisch-Italiaanse handelsstromen van 1861 tot 1913 toont aan dat de
  Belgische handelsbalans met Italië een positief saldo vertoonde in de perioden 1861-1887 en
  1907-1913. Van 1888 tot 1906 was deze balans negatief en dit ten gevolge van de FransItaliaanse tarievenoorlog en het Italiaanse protectionisme. Italië voerde hoofdzakelijk grote
  kwantiteiten landbouwprodukten uit die een relatief geringe financiële waarde vertegenwoordigden. België daarentegen exporteerde dure afgewerkte industriële fabrikaten. Tot zover wordt
  het klassieke beeld van de 'gekoloniseerde' agrarische economie dus bevestigd.
   Dumoulins analyse van de Belgische industriële investeringsstrategie in Italië heeft dit beeld
  grondig genuanceerd. In een eerste fase, van ca. 1861 tot 1888, nam België inderdaad een
  dominante positie in met forse investeringen in de extractieve nijverheid, de waterleiding, de
  gasdistributie en vooral het openbaar vervoer (spoor en buurtspoor met stoomkracht). Tijdens
  de crisisjaren 1888-1895 werden de Belgische investeerders geconfronteerd met dalende
  inkomsten en belastingverhogingen. Die financiële verzwakking kan mee verklaren waarom
  vele onder hen nadien de trein van de modernisering misten. Terwijl de Italianen massaal
  overschakelden naar elektriciteit als krachtbron, bleven meerdere Belgische vennootschappen
  in de Italiaanse transportsector voortwerken met een verouderde infrastructuur en verouderd
  rollend materieel. Toen ze bovendien geconfronteerd werden met ongevallen, stakingen en
  ingrepen van de Italiaanse overheid om de openbare diensten onder gemeentelijk beheer te
  brengen (1903), het spoorverkeer te rationaliseren (1905) en minimumlonen op de private
  spoorlijnen in te stellen (1912), hebben ze zich stilaan teruggetrokken, dit ten voordele van de
  Italianen zelf, maar ook van Duits en Frans kapitaal. Enkele drieste interventies van het
  Belgische diplomatiek apparaat bij de Italiaanse overheid om de Belgische zakelijke belangen
  
  Recensies
  
  295
  
  in de Italiaanse transportsector veilig te stellen, hebben het tij niet doen keren. De agressieve
  penetratiepolitiek vanaf 1899 van de Belgische suikerindustrie op de Italiaanse markt is één van
  de weinige uitzonderingen op de algemene regel: het ontbreken van het nodige adaptatievermogen in de Belgische zakenwereld om zich in de zich moderniserende Italiaanse economie te
  handhaven.
  Deze vaststelling opent meteen perspectieven voor vergelijkend onderzoek. De Belgische
  industrie heeft tijdens de negentiende eeuw inderdaad vele buitenlandse markten geopend, maar
  hoevele ervan heeft ze kunnen behouden? Met andere woorden, Dumoulin heeft de mechanismen van een industriële strategie (of gebrek aan strategie) blootgelegd, die mogelijk ook bij
  investeringen in andere landen heeft gegolden.
   L. van Molle
  L. Dorsman, G. W. Kernkamp. Historicus en democraat, 1864-1943 (Dissertatie Utrecht 1990;
  Historische studies uitgegeven vanwege de vakgroep voor geschiedenis der Rijksuniversiteit
  Utrecht XLIX; Groningen: Wolters-Noordhoff/Egbert Forsten, 1990,309 blz., ƒ60,-, ISBN 90
  6243 116 X).
  Er verschijnen de laatste jaren veel studies over de geschiedenis van de Nederlandse geschiedschrijving. Men hoeft slechts het werk van Blaas, Tollebeek en Krul te noemen om zich te
  realiseren dat het genre bloeit. Het belang hiervan is tenminste tweeledig. Het gaat natuurlijk om
  de geschiedenis van het vak en daarmee om bezinning op de grondslagen ervan. Daarnaast is
  historiografie een bijdrage aan de cultuurgeschiedenis. Historici en hun werk hadden vaak grote
  invloed in cultuur en samenleving.
  Met zijn Utrechtse dissertatie over de Utrechtse hoogleraar G. W. Kernkamp heeft Leen
  Dorsman op beide terreinen een bijdrage geleverd. Zonder de beschikking te hebben over veel
  archiefmateriaal beschrijft hij beknopt, helder en zonder vertoon van geleerdheid leven en werk
  van de man die Blaas in een eerder verschenen studie karakteriseerde als 'historicus tussen
  wetenschap en journalistiek'. Kernkamp werkte in een periode waarin de positie van de
  geschiedwetenschap ingrijpend veranderde. Robert Fruin en zijn medestanders hadden een
  wetenschappelijke methode ontwikkeld. Zij waren ervan overtuigd dat op basis van deze
  methode onbevooroordeelde geschiedschrijving over het grote nationale verleden mogelijk was
  die bovendien in de maatschappij een belangrijke verzoenende werking zou hebben. Deze
  combinatie van uitgangspunten hing samen met een voorkeur voor voorzichtige, oudliberale
  politiek. Omstreeks 1900 was de oudliberale invloed in politiek en cultuur afgenomen. Een
  linkse liberaal of 'radicaal ' als Kernkamp nam wel Fruins methode over maar had als democraat
  en progressief een andere opvatting over de maatschappelijke taak van de geschiedwetenschap.
   Hij en andere historici van zijn generatie realiseerden zich dat een wetenschappelijke methode
  geschiedschrijving niet ontsloeg van de noodzaak keuzes te maken; het belang van het
  perspectief van de historicus drong zich op. Kernkamp zocht nieuwe wegen. Als agnostisch
  rationalist met afkeer van dweperig orangisme had hij veel overeenkomsten met de optimistische liberalen van het derde kwart van de negentiende eeuw; met zijn aandacht voor journalistiek en voor sociaal-economische en contemporaine geschiedenis was hij een twintigsteeeuwer. Een historicus die zich mengde in het wetenschappelijk en maatschappelijk debat van
  zijn tijd, een geschiedwetenschap in ontwikkeling, een heldere, accurate en beknopte biograaf:
  waarom is deze nuttige biografie dan toch soms ietwat vlak? Of laat ik preciseren: waarom maakt
  ze op mij een enigszins vlakke indruk? Want het zou onverstandig zijn te suggereren dat het hier
  gaat om meer dan een subjectief oordeel.
  