title: De noodtoestand in het Belgische publiekrecht
text: In deze context kan ook artikel 33 van de Grondwet worden vermeld. Krachtens
  die hoeksteenbepaling gaan alle machten uit van de Natie en moeten zij worden
  uitgeoefend op de wijze bij de Grondwet bepaald.53 Welnu, bij een verlies van de
  onafhankelijkheid kan geen enkele macht nog worden uitgeoefend op de wijze
  bij de Grondwet bepaald. Ook deze bepaling verplicht de staatsmachten dus om
  de nodige maatregelen te nemen teneinde de onafhankelijkheid van het land te
  vrijwaren.
  In die zin valt ook de doortocht van de Franse troepen zonder parlementaire instemming (zie nr. 15) op 12 augustus 1831 grondwettelijk te rechtvaardigen: indien
  Koning Leopold I niet onmiddellijk de nodige maatregelen had genomen om het
  aanstormende Nederlandse leger te stuiten, dreigde het jonge België immers in
  strijd met de toenmalige artikelen 130 en 25 (thans de artikelen 187 en 33) van de
  Grondwet zijn prille onafhankelijkheid reeds opnieuw te moeten prijsgeven.
  26. Die rechtvaardiging impliceert twee belangrijke beperkingen. Ten eerste kan
  noodrecht dat afwijkt van de Grondwet slechts een verantwoording vinden in die
  logica indien het beoogt noodtoestanden te bekampen die de onafhankelijkheid
  van het land in het gedrang brengen. Daarentegen kan noodrecht dat wordt ingezet om andere noodtoestanden te bekampen, geenszins op deze grondslag wor-
  
  52
  53
  
  24
  
  E. Van Hooydonck, “Het artikel 130 van de Grondwet als algemene grondslag van het bestendigheidsbeginsel in het administratief recht”, TBP 1992, 82-86.
  Zie hierover A. A len, Hoe ‘Belgisch’ is het ‘Belgische staatsrecht’ nog?, Antwerpen, Intersentia, 2015,
  6-13.
   Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  den aanvaard. Gelet op de algemene draagwijdte van artikel 187 van de Grondwet
  verdient deze uitzondering dus een restrictieve interpretatie. Binnenlandse onlusten zetten de onafhankelijkheid van het land niet op het spel en een afwijking van
  de normale werking der instellingen om dergelijke onlusten te bestrijden, vindt
  dus geen steun in het beginsel van de onafhankelijkheid.
  Hetzelfde geldt voor terroristische activiteiten. Dergelijke activiteiten kunnen veel
  menselijk leed en een aanzienlijke materiële schade aanrichten en zij kunnen zelfs
  een maatschappij ontwrichten door ganse bevolkingsgroepen tegen elkaar op te
  zetten, maar hun gevolgen gaan – ongeacht de motieven van de terroristen – niet
  zo ver dat zij de onafhankelijkheid van de Staat op het spel zetten.
  27. De tweede beperking heeft betrekking op de te nemen maatregelen. Zoals supra
  reeds werd aangegeven in verband met het beginsel van overmacht, biedt ook het
  beginsel van de onafhankelijkheid van het land slechts een rechtvaardiging voor
  schorsingen van de Grondwet die betrekking hebben op de werking van de instellingen. Daarentegen valt niet in te zien waarom ook grondrechten zouden moeten
  worden geschorst, nu een loutere beperking ervan kan volstaan (zie nr. 17). Dergelijke
  beperkingen moeten steeds evenredig zijn met de nagestreefde doelstelling, hetgeen door de bevoegde rechter moet kunnen worden getoetst, zij het desnoods pas
  op het ogenblik dat de onafhankelijkheid van het land niet meer op het spel staat.
   28. In de huidige stand van het recht houdt enkel de besluitwet van 11 oktober 1916
  betreffende de staat van oorlog en de staat van beleg maatregelen in die de onafhankelijkheid van het land in geval van oorlog beogen te vrijwaren. Deze besluitwet wordt infra besproken (zie nr. 33), maar hier kan reeds worden aangestipt
  dat zij wel de eerste, maar niet de tweede voorwaarde eerbiedigt. De bijzondere
  bevoegdheden in deze besluitwet kunnen slechts worden uitgeoefend “met het doel
  ’s lands verdediging en de belangen van het leger” te handhaven (artikel 4, tweede lid, van
  de besluitwet van 11 oktober 1916), hetgeen gelijk staat met het vrijwaren van de onafhankelijkheid. Maar de maatregelen die kunnen worden genomen, houden een
  dergelijk verregaand geheel van niet te rechtvaardigen beperkingen op de rechten
  en vrijheden van Titel II van de Grondwet in dat zij op een schorsing van die rechten
  en vrijheden neerkomen.
   1.2
  
  Oorlog en staat van beleg
  
  29. De Grondwet bevat een aantal fundamentele regels over de gezagsuitoefening
  tijdens de staat van oorlog en over de gevolgen van de staat van oorlog op de werking van de Staat. Krachtens artikel 167, § 1, tweede lid, van de Grondwet voert
  de Koning het bevel over de krijgsmacht en stelt Hij de staat van oorlog alsook
  het einde van de vijandelijkheden vast. Hij geeft daarvan kennis aan de Kamers,
  zodra het belang en de veiligheid van de Staat het toelaten, onder toevoeging van
  de passende mededelingen. In oorlogstijd mag geen herziening van de Grondwet
  worden ingezet of voortgezet. Dit verbod tot herziening van de Grondwet is eveneens van toepassing wanneer de Kamers verhinderd zijn bijeen te komen op het
  federale grondgebied (artikel 196 van de Grondwet). Op die manier kan worden
  vermeden dat de Grondwet wordt herzien onder druk van oorlogsomstandigheden
  of tijdens een vijandige bezetting. Artikel 157, eerste lid, van de Grondwet voorziet
  25
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  in de mogelijkheid om militaire gerechten op te richten wanneer de in artikel 167
  bedoelde staat van oorlog is vastgesteld. Door de afschaffing van de militaire
  rechtbanken en het Militair Gerechtshof in vredestijd vallen de militairen in de
  regel onder de bevoegdheid van de gewone hoven en rechtbanken.
  a.
   De Koning heeft het bevel over de krijgsmacht
  
  30. De federale uitvoerende macht is bevoegd voor het defensiebeleid en voert het
  bevel over het leger. Ook als opperbevelhebber van het leger treedt de Koning niet
  op in persoonlijke naam, maar blijft hij onder de verantwoordelijkheid van de
  Regering (artikelen 88 en 106 van de Grondwet). Voor de inzet van strijdkrachten
  is de Regering a posteriori verantwoording verschuldigd aan de Kamer van volksvertegenwoordigers.54
  Een belangrijk operationeel aspect van de verdediging van het grondgebied ontsnapt echter aan de bevelvoering van de Koning. Vreemde troepen mogen niet dan
  krachtens een wet tot de dienst van de Staat worden toegelaten, het grondgebied
  bezetten of er doorheen trekken (artikel 185 van de Grondwet). Voor de toelating
  van vreemde troepen tot het grondgebied is bijgevolg een wet vereist (zie evenwel
  nr. 25). Dit kan zowel een gewone wet zijn als een goedkeuringswet van een internationaal verdrag. Die wet kan de Koning machtigen om vreemde troepen de
  toestemming te verlenen om het grondgebied te bezetten, er zich op te stellen en
  er militaire activiteiten te ontplooien met hun uitrusting, hun materieel of hun
  wapens. De Koning moet daarbij de grenzen en voorwaarden eerbiedigen die de
  wetgever aan de machtiging heeft verbonden.55
  31. Artikel 167, § 1, tweede lid, van de Grondwet verplicht de Koning de vaststelling
  van de staat van oorlog of het einde van de vijandelijkheden ter kennis te brengen
  van de Kamers. Ook het inzetten van strijdkrachten in het buitenland moet slechts
  achteraf door de Koning worden meegedeeld aan het Parlement. De federale uitvoerende macht moet haar beslissing bijgevolg niet voorafgaandelijk ter goedkeuring voorleggen aan de wetgevende macht.56 De kennisgeving aan de Kamers
  kan eventueel worden uitgesteld indien het belang en de veiligheid van de Staat dit
  noodzakelijk maken.
   Enkel indien de vaststelling van de staat van oorlog leidt tot een verdrag van bondgenootschap of indien het einde van de vijandelijkheden leidt tot een vredesverdrag, is de formele instemming van de Kamer van volksvertegenwoordigers vereist
  
  54
  
  55
  56
  
  26
  
  K. R imanque, De Grondwet. Toegelicht, gewikt en gewogen, Antwerpen-Groningen, Intersentia, 1999,
  336; M. Van Damme, “De Grondwet en het inzetten van strijdkrachten. Een inleidende situering”,
  in A. De Becker, G. Laenen, M. Van Damme en E. Vandenbossche (eds.), De Grondwet en het inzetten van
  strijdkrachten, Antwerpen-Apeldoorn, Maklu, 2005, 10, nr. 2, noot 3.
  J. Vande L anotte, G. Goedertier, Y. Haeck, J. Goossens en T. De Pelsmaeker, Belgisch Publiekrecht, I,
  Brugge, die Keure, 2015, 888, noot 15; J. Velaers, De Grondwet en de Raad van State. Afdeling wetgeving,
  Antwerpen, Maklu, 1999, 638-639.
  Een loutere beraadslaging in de Ministerraad volstaat vanuit grondwettelijk oogpunt niet, omdat de Koning hiervan geen deel uitmaakt (zie nader: F. Dubuisson, “La participation de l’armée
  belge à l’opération ‘force allié’ de l’OTAN au Kosovo: questions au regard de l’article 167 de la
  Constitution”, AP 1/2001, 54 en de verwijzingen aldaar).
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  voor het sluiten van het verdrag.57 Tijdens de parlementaire voorbereiding van de
  herziening van het vroegere artikel 68 (thans artikel 167) van de Grondwet werd
  specifiek aandacht besteed aan de hypothese van overmacht. Hiervan is sprake indien het land zich in staat van oorlog bevindt en de Kamer verhinderd is om bijeen
  te komen. In die buitengewone omstandigheden kunnen die verdragen onmiddellijk gevolg ressorteren, zelfs bij gebrek aan goedkeuring door de Kamer.58
  b.
   De roep om het democratisch gehalte te verhogen
  
  32. De laatste decennia werd het Belgisch leger ingezet voor tal van militaire en
  vredesoperaties. In het verslag van de parlementaire onderzoekscommissie betreffende de gebeurtenissen in Rwanda wordt aan de Regering gevraagd om vaste
  regels en criteria vast te leggen voor de deelname van ons land aan toekomstige
  VN-vredesoperaties.59 De vraag naar een grotere inbreng van het Parlement wordt
  met grote regelmaat herhaald.60 Heel wat auteurs pleiten ervoor om de vaststelling van de staat van oorlog of het inzetten van het Belgische leger afhankelijk te
  maken van een voorafgaande consultatie of zelfs van een voorafgaande formele
  instemming vanwege de volksvertegenwoordiging: de Grondwet zou moeten
  aansluiten bij de globale Europese tendens tot het opwaarderen van de rol van de
  nationale wetgever.61
  c.
  De staat van oorlog en de staat van beleg
  
  33. De besluitwet van 11 oktober 1916 houdt een gevoelige uitbreiding in van de
  bevoegdheden van de (federale) uitvoerende macht gedurende de staat van oorlog
  en de staat van beleg. Hoewel deze besluitwet werd uitgevaardigd tijdens de Eerste Wereldoorlog, oordeelde het Hof van Cassatie dat zij geen tijdelijke regeling
  
  57
  
  58
  59
  60
  61
  
  Op grond van artikel 167, § 2, van de Grondwet hebben verdragen immers eerst gevolg nadat ze
  de instemming van de Kamer van volksvertegenwoordigers hebben gekregen (J. Vande L anotte,
  G. Goedertier, Y. Haeck, J. Goossens en T. De Pelsmaeker, Belgisch Publiekrecht, I, Brugge, die Keure,
  2015, 735).
   Verslag-Cerexhe, Parl. St. Senaat B.Z. 1991-1992, nr. 100-16/2, p. 10: “Het moet evenwel worden vastge­
  steld dat bij overmacht, bijvoorbeeld wanneer het land zich in staat van oorlog bevindt, de verdragen bedoeld
  in het tweede lid van de voorgestelde tekst onmiddellijk gevolg hebben.”
  Verslag parlementaire onderzoekscommissie betreffende de gebeurtenissen in Rwanda,
  Parl. St., 1997-98, nr. 1/611, Hoofdstuk V, Aanbeveling 7.
  Zie recent nog T. Vandenput en L. Van Biesen, Voorstel van verklaring tot herziening van artikel 167, § 1, tweede lid van de Grondwet wat de bevoegdheid inzake oorlogsvoering betreft,
  Parl. St., Kamer, 2015-2016, nr. 2065/001.
  Zie o.m. T. Ruys, “Kroniek van een nakende grondwetswijziging? Parlementaire controle op
  het inzetten van strijdkrachten in het buitenland”, RW 2009-2010, 514-530; M. Van Damme,
  “De Grondwet en het inzetten van strijdkrachten. Een inleidende situering”, in A. De Becker,
  G. L aenen, M. Van Damme en E. Vandenbossche (eds.), De Grondwet en het inzetten van strijdkrachten,
  Antwerpen-Apeldoorn, Maklu, 2005, 22-25 (deze auteur vindt het argument dat de actieradius
  van de regering hierdoor in een internationaal overleg te zeer zou worden beperkt, niet overtuigend. Hij wijst er terecht op dat het overleg en de daaropvolgende inzet van de strijdkrachten
  toch enige tijd vraagt, zodat er ruimte is voor een parlementaire betrokkenheid); J. Velaers en
  S. Van Drooghenbroeck, “Invoeging van een transversale bepaling in de Grondwet over het afwijken van rechten en vrijheden”, Parl. St. Kamer 2005-2006, nr. 51-2304/001, p. 84. Naar Nederlands
  recht moet de regering in de regel de Staten-Generaal vooraf informeren dat zij van plan is de
  krijgsmacht in te zetten voor een deelname aan buitenlandse operaties (zie artikel 100 Nederlandse Grondwet).
   27
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  inhoudt, maar een permanente regeling die automatisch van toepassing wordt in
  oorlogsomstandigheden.62
  34. De besluitwet hanteert de noties “staat van oorlog”, “tijd van oorlog” en “staat
  van beleg”. De oorlogstijd is de periode gelegen tussen twee bij koninklijk besluit
  bepaalde data: de datum van mobilisatie van het leger en de datum waarop het
  leger op vredesvoet wordt teruggebracht.63 Deze definitie is schatplichtig aan artikel 58 van het Wetboek van militaire rechtspleging van 15 juni 1899, dat bepaalt
  dat voor de toepassing van de strafwetten en de inrichting van de rechtscolleges,
  de oorlogstijd aanvangt op de dag bepaald bij koninklijk besluit voor het mobiliseren van het leger en eindigt op de dag, eveneens bepaald bij koninklijk besluit, dat
  het leger terug op vredesvoet is gebracht. In de wet van 12 mei 1927 op de militaire
  opeisingen wordt een onderscheid gemaakt tussen de opeisingen in vredestijd en
  in oorlogstijd. De oorlogstijd wordt er gelijkgesteld met de periode van de mobilisatie van het leger.64 Dit gebeurt eveneens in de eerste paragraaf van het enige
  artikel van de wet van 5 maart 1935 betreffende de staatsburgers die, bij vrijwillige dienstneming of bij opeising, in oorlogstijd de werking der openbare diensten
  moeten verzekeren en in artikel 4 van een wet van dezelfde datum betreffende de
  plichten van ambtenaren in oorlogstijd. Het begrip “staat van oorlog” of “oorlogstijd” is bijgevolg getransponeerd van de militaire strafwetten naar het geheel van
  de wetgeving. Op juridisch vlak zijn oorlogstijd en staat van oorlog synoniem.65
  De omstandigheid dat de oorlogstijd niet start met het effectief intreden van de
  oorlog, wordt verklaard vanuit de verplichte neutraliteit die ons land werd opgelegd. De mobilisatie die start zodra de militairen die met verlof zijn, worden opgeroepen en die leidt tot het bijkomend versterken van strategische plaatsen, is
  een maatregel ter vrijwaring van de neutraliteit van het land en wil vermijden dat
  andere mogendheden het Belgische grondgebied als slagveld gebruiken.66
  Gedurende de tijd van oorlog kan de Koning, na eensluidend advies van de Ministerraad, de “staat van beleg” uitspreken en opheffen. Het koninklijk besluit waarbij de staat van beleg uitgesproken of opgeheven wordt, duidt de gedeelten van het
  grondgebied aan waarop het toepasselijk is (artikel 2 besluitwet van 11 oktober
  1916).  K. Callebaut, “De staat van oorlog en de staat van beleg”, TBP 1959, 280.
  Artikel 4 a van de wet van 12 mei 1927 (BS 25 mei 1927) en artikel 66 van het Reglement over de
  militaire opeisingen dat werd vastgesteld bij KB van 3 mei 1939 (BS 10 september 1939). Op grond
  van artikel 7 van de wet van 12 mei 1927 worden met de oorlogstijd gelijkgesteld de tijd waarin
  de troepen op mars zijn, samengetrokken worden of gekantonneerd liggen om te waken over
  ’s land veiligheid op de grenzen, het vervullen van verplichtingen voortvloeiend uit internationale verdragen, de handhaving der orde en de uitvoering van de wetten. Die omstandigheden
  worden, in gemeen overleg, bepaald door de ministers van binnenlandse zaken en volksgezondheid en van landsverdediging, die de burgerlijke en militaire overheden daarvan ten gepaste tijde
  verwittigen.
  K. Callebaut, “De staat van oorlog en de staat van beleg”, TBP 1959, 282; R. Ergec en S. Watthee,
  “Les dérogations aux droits constitutionnels”, in M. Verdussen en N. Bonbled (eds.), Les droits
  constitutionnels en Belgique, Brussel, Bruylant, 2011, 397.
  Verslag-Crockaert, Parl. St. Senaat, 1939-1940, nr. 120, p. 3-4.
   Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  de staat van beleg alleen bestaan in oorlogstijd.67 De fictieve staat van beleg die
  in sommige landen kan worden afgekondigd in vredestijd (zie nr. 10), is in België
  uitgesloten, en zou overigens in strijd zijn met artikel 187 van de Grondwet.68
  35. Het leger moet niet feitelijk in staat van oorlog zijn om het op oorlogsvoet te
  brengen. Vlak voor beide Wereldoorlogen werd bij de dreiging van een nakende
  oorlog overgegaan tot de mobilisatie en duurde de oorlogstoestand langer dan de
  oorlogsverrichtingen. Na de Tweede Wereldoorlog werd het leger slechts bij Regentsbesluit van 1 juni 1949 terug op vredesvoet gebracht.69 Na het einde van de
  Eerste Wereldoorlog viel de overheid terug op de besluitwet van 11 oktober 1916
  om de activisten en andere personen die misdrijven hadden gepleegd tegen de
  veiligheid van de Staat, door de militaire gerechten te laten berechten. Hetzelfde
  gebeurde na de Tweede Wereldoorlog om een snelle berechting van de collaborateurs mogelijk te maken. Dit oneigenlijk gebruik van het juridische begrip “staat
  van oorlog” wordt door Huberlant fel bekritiseerd. Hij pleitte voor een wettelijke
  regeling die vastlegt wanneer de staat van oorlog een aanvang neemt en die zou
  moeten omschrijven wanneer deze toestand kan worden behouden.70
  d.
   Gevolgen van de staat van oorlog en de staat van beleg71
  
  36. In geval van de staat van oorlog kan de Koning alle politiebevoegdheden uitoefenen en kan hij, indien nodig, deze bevoegdheid geheel of gedeeltelijk opdragen aan de provinciegouverneur of de arrondissementscommissarissen. Op grond
  van artikel 8, eerste lid, van de besluitwet van 11 oktober 1916 is het verboden dagbladen, vlugschriften, geschriften, tekeningen of prenten uit te geven of, op welke
  wijze ook, in de openbare plaatsen of vergaderingen, bekendmakingen en inlichtingen te verspreiden die de vijand voordeel kunnen brengen of een ongelukkige
  invloed kunnen uitoefenen op de geest van de troepen en de bevolking. De besluitwet laat zelfs de instelling van een censuur toe, terwijl artikel 25 van de Grondwet
  uitdrukkelijk bepaalt dat de censuur nooit kan worden ingevoerd.72 De overheden
  kunnen overgaan tot de opeising van personen en zaken om de werking van de
  openbare diensten te verzekeren (artikel 10, §1 van de besluitwet van 11 oktober
  1916).
  67
  68
  
  69
  70
  71
  
  72
  
  K. Callebaut, “De staat van oorlog en de staat van beleg”, TBP 1959, 281.
  C. De Brouckère en F. Tielemans, Répertoire de l’administration et du droit administratif de la Belgique,
  v° Force publique, t. VII, 456; O. Orban, Le droit constitutionnel de la Belgique, I, Luik, Dessain, 1906,
  335; J. Velaers en S. Van Drooghenbroeck, “Invoeging van een transversale bepaling in de Grondwet over het afwijken van rechten en vrijheden”, Parl. St. Kamer 2005-2006, nr. 51-2304/001, p. 68.
  BS 5 juni 1949.
  C. Huberlant, “Etat de siège et légalité d’exception en Belgique”, in Licéité en droit positif et références
  légales aux valeurs, Brussel, Bruylant, 1982, 424.
   We beperken ons hier tot een summiere toelichting bij de gevolgen van deze uitzonderingstoestanden. Voor een grondig commentaar wordt verwezen naar W.J. Ganshof van der Meersch,
  Preadvies. De schorsing van de vrijheidsrechten in uitzonderingstoestand, in Vereniging voor de vergelijken­
  de studie van het recht van België en Nederland Jaarboek III 1949­1950, Antwerpen, De Sikkel, Zwolle,
  W.E.J. Tjeenk Willink, 29-36.
  Over de regeringscensuur in oorlogstijd: J. Velaers, De beperkingen van de vrijheid van meningsuiting,
  II, Antwerpen-Apeldoorn, Maklu, 1991, 797 e.v.
   29
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  De Koning kan op grond van de artikelen 1, tweede lid, en 4 van de besluitwet, op
  eensluidend advies van de Ministerraad, aan de burgerlijke overheden of militaire
  overheden die hij aanwijst de bevoegdheid verlenen om zowel bij dag als bij nacht
  over te gaan tot huiszoekingen73 of tot een onderzoek aan het lichaam.74 Diezelfde
  overheden kunnen ook de bevoegdheid krijgen om de recidivisten, de vreemdelingen, de personen die verdacht worden contacten te hebben met de vijand en de
  personen die de krijgsverrichtingen hinderen, te verwijderen uit de plaatsen waar
  zij schadelijk zouden kunnen zijn (artikel 4, eerste lid, 1°), om de inlevering van
  de wapens en de munitie te bevelen door de “ambtenaren van rechterlijke politie”
  (artikel 4, eerste lid, 3°),75 om vergaderingen te beletten die van aard zijn om wanorde te verwekken of te onderhouden (artikel 4, eerste lid, 4°), en om toezicht te
  houden op de correspondentie, ze te weerhouden of eventueel in beslag te nemen
  (artikel 4, eerste lid, 5°). De voorlaatste bevoegdheid strijdt met artikel 26 van de
  Grondwet, dat de Belgen het recht toekent om vreedzaam en ongewapend te vergaderen, mits zij zich gedragen naar de wetten, die de uitoefening van dit recht
  kunnen regelen. Het loutere risico dat de vergadering wanorde kan verwekken,
  volstaat volgens de besluitwet van 11 oktober 1916 nochtans om de vergadering
  zelfs preventief te verbieden.76 De laatste bevoegdheid is in strijd met artikel 29 van
  de Grondwet, dat de onschendbaarheid van het briefgeheim waarborgt.
   Deze bevoegdheden kunnen weliswaar slechts worden uitgeoefend “met als doel
  de verdediging van het land en de veiligheid van het leger te waarborgen” (artikel 4, tweede lid, van de besluitwet), zodat kan worden aangevoerd dat zij slechts
  van toepassing zijn wanneer de onafhankelijkheid van het land in het geding is
  (zie nr. 26). Niettemin houdt deze verregaande lijst van vrijheidsbeperkende maatregelen een dermate grote inbreuk op Titel II van de Grondwet in dat sprake is van
  een daadwerkelijke schorsing van de betrokken bepalingen. Nochtans rechtvaardigt het beginsel van de onafhankelijkheid van het land slechts schorsingen van
  de grondwetsbepalingen met betrekking tot de werking van de instellingen (zie
  nr. 27).
  37. Indien bovendien ook de staat van beleg wordt afgekondigd, kunnen de politiebevoegdheden van de burgerlijke overheden zelfs worden uitgeoefend door de
  Minister van Oorlog of door de militaire overheden die de Koning daartoe aanduidt (artikel 3). Deze overdracht van bevoegdheden van de burgerlijke naar de
  militaire overheden met het oog op de handhaving van de orde is het wezenskenmerk van de staat van beleg.77 Die bevoegdheden hebben tevens betrekking op de
  voormelde beperkingen van grondrechten vermeld in artikel 4 van de besluitwet.
  73
  74
  75
  76
  77
  
  30
  
  Artikel 15 van de Grondwet bepaalt weliswaar dat de woning onschendbaar is, maar laat vervolgens de wetgever toe om de gevallen en de vorm van de huiszoeking te bepalen.
  Indien het gaat om een onderzoek aan het lichaam van een persoon van het vrouwelijk geslacht
  zal ertoe hetzij door een geneesheer, hetzij door een vrouw worden overgegaan (artikel 4, eerste
  lid, 2°, van de besluitwet van 11 oktober 1916).
  De besluitwet verleent in dit kader tevens een recht van “zoeking” en van inbeslagname.
  J. Velaers, De beperkingen van de vrijheid van meningsuiting, II, Antwerpen-Apeldoorn, Maklu, 1991,
  802.
   R. Ergec en S. Watthee, “Les dérogations aux droits constitutionnels”, in M. Verdussen en
  N. Bonbled (eds.), Les droits constitutionnels en Belgique, Brussel, Bruylant, 2011, 398.
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  38. De besluitwet van 11 oktober 1916 heeft kracht van wet (zie nr. 55) en kan dus
  niet door de gewone rechter aan de Grondwet worden getoetst.78 Zij werd genomen
  in een tijd waarin rechterlijke controle op formele wetgeving ondenkbaar was en
  werd nog niet toegepast sinds de oprichting van het Grondwettelijk Hof. Indien
  zich een nieuwe oorlogssituatie zou voordoen, zouden de vrijheidsbeperkingen
  waarin die besluitwet voorziet, wel langs prejudiciële weg aan het Grondwettelijk
  Hof kunnen worden voorgelegd. Wellicht zouden de meeste vrijheidsbeperkende
  maatregelen deze toetsing niet overleven.
  e.
  Het verklaren van de oorlog of het vaststellen van de staat van oorlog?
  
  39. Krachtens het oorspronkelijke artikel 68 van de Grondwet “verklaarde” de
  Koning de oorlog. Sinds de herziening van artikel 167, § 1, tweede lid, van de
  Grondwet op 5 mei 1993 beperkt hij zich tot het “vaststellen” van de staat van oorlog.
  De grondwetgever wilde op die manier aansluiten bij de tendens in het internationaal recht om het gebruik van geweld bij internationale conflicten te veroordelen.79 Die terminologische aanpassing strekt ertoe te beklemtonen dat België geen
  oorlogszuchtige natie is.80 Het was niet de bedoeling om aan het begrip “staat van
  oorlog” een andere inhoud te geven dan voorheen.
   Bij de herziening in 2002 van artikel 157 van de Grondwet, dat in de mogelijkheid
  voorziet om militaire gerechten op te richten wanneer de staat van oorlog is vastgesteld, werd in het Parlement wel lang stilgestaan bij de juiste inhoud van de notie
  “het vaststellen van de staat van oorlog”. Velaers en Van Drooghenbroeck verdedigen
  op grond van die parlementaire voorbereiding de stelling dat de beslissing van de
  Koning tot vaststelling van de staat van oorlog geen constitutief maar een declaratief karakter heeft.81 Het instellen van de juridische staat van oorlog kan in die
  opvatting pas wanneer de Koning eerst een feitelijke staat van oorlog heeft vastgesteld.
  Die interpretatie heeft ook gevolgen voor de besluitwet van 11 oktober 1916. Velaers
  breekt een lans voor een grondwetsconforme interpretatie van de besluitwet, hetgeen onder meer tot gevolg heeft dat “de Koning het leger moet kunnen mobiliseren als
  een voorbereidende en bewarende maatregel zonder dat eerst de staat van oorlog zoals bepaald
  
  78
  79
  80
  81
  
  Cass. 4 maart 1940, Pas. 1946, I, 493, concl. Adv.-Gen. Hayoit de Termicourt.
  Parl. St. Kamer, 1992-93, nr. 797/3, p. 14 en Parl. St. Senaat, BZ 1991-92, nr. 100-16/1, p. 4.
  J. Vande L anotte, G. Goedertier, Y. Haeck, J. Goossens en T. De Pelsmaeker, Belgisch Publiekrecht, I,
  Brugge, die Keure, 2015, 734, noot 7.
  J. Velaers en S. Van Drooghenbroeck, “Invoeging van een transversale bepaling in de Grondwet
  over het afwijken van rechten en vrijheden”, Parl. St. Kamer 2005-2006, nr. 51-2304/001, p. 83.
  Zij baseren zich op het antwoord van de Minister van Justitie en van zijn medewerker op een
  vraag van kamerlid Pieters (Verslag-Talhaoui, Parl. St., Kamer, 2002-2003, nr. 50-1914/003, p. 9).
   Hierin staat onder meer te lezen dat “de minister van Justitie aanstipt dat het begrip ‘staat van oorlog’
  een juridisch begrip is en dat verschillende voorwaarden moeten vervuld zijn alvorens de regering een dergelijk
  koninklijk besluit mag vaststellen”. De medewerker van de Minister preciseerde “dat er een conflict kan
  bestaan als men op objectieve wijze vaststelt dat men wordt aangevallen of dat België als gevolg van zijn in­
  ternationale verplichtingen bij een conflict betrokken is”. Op vraag van kamerlid Talhaoui verduidelijkt
  de medewerker van de minister dat “het hier om een objectief aspect gaat; zo nodig kan de staat van beleg
  worden afgekondigd bij een koninklijk besluit vastgesteld na overleg in Ministerraad”.
  31
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  in de artikelen 157, eerste lid, en 167, §1, tweede lid, is vastgesteld”.82 Indien deze visie
  juist is, betekent dit wel dat de grondwetgever in 2002 de draagwijdte van de notie
  “staat van oorlog” in artikel 167 van de Grondwet impliciet heeft herzien, terwijl die
  bepaling niet voor herziening vatbaar was.83
  f.
   Nood aan hervorming
  
  40. De regels die vervat liggen in de besluitwet van 11 oktober 1916 lijken niet meer
  aangepast te zijn aan de huidige omstandigheden.84 De omstandigheid dat de
  gehanteerde terminologie voor een deel niet langer overeenstemt met de actuele
  inrichting van de Staat en van de politiediensten, is nog het minste kwaad. Zij is
  voornamelijk onaangepast in het licht van de technologische evoluties van de laatste eeuw, doordat zij te veel uitgaat van het beeld van de conventionele oorlog met
  grondtroepen. Zij houdt geen rekening met nieuwere vormen van oorlogsvoering,
  laat staan met het recente fenomeen van de cyberoorlog. Ook wat de mogelijke
  maatregelen betreft, is er ruimte voor een aanpassing aan modernere technieken
  van ideeënverspreiding, zoals de audiovisuele media en het internet.
  Nog belangrijker is dat, door haar ongrondwettigheid, elke toekomstige toepassing van deze besluitwet precair is. We kunnen echter niet om de vaststelling
  heen dat de Belgische Grondwet, in tegenstelling tot de grondwetten van andere
  Europese landen, onvoldoende rekening houdt met de noden van de oorlogstijd.
  De vraag rijst of het niet de voorkeur verdient om de staat van oorlog als uitzonderingstoestand te regelen in de Grondwet (zie nr. 122).85 Hierbij moeten uiteraard
  de Europese en internationale mensenrechtenstandaarden en het internationaal
  humanitair recht als minimumstandaarden worden geëerbiedigd.
   1.3
  
  Voorlopige conclusies
  
  41. Brainich von Brainich Felth merkt op dat er in heel wat landen een sterke legalistische obstructie bestaat tegen het aanvaarden van ongeschreven staatsnoodrecht.86 Die tegenstand ligt in ons land vervat in de bewoordingen van artikel 187
  van de Grondwet, die amper ruimte laten voor redenen om de Grondwet geheel
  
  82
  83
  
  84
  85
  
  86
  
  32
  
  J. Velaers, “De Grondwet en de krijgsmacht”, in A. De Becker, G. L aenen, M. Van Damme en
  E. Vandenbossche (eds.), De Grondwet en het inzetten van strijdkrachten, Antwerpen-Apeldoorn,
  Maklu, 2005, 127-128.
  In artikel 157, eerste lid, van de Grondwet wordt immers verwezen naar de vaststelling van de
  staat van oorlog zoals bedoeld in artikel 167, §1, tweede lid, van de Grondwet. Cfr. de zienswijze van kamerlid Pieters: “Derhalve strekt het tot aanbeveling de staat van oorlog te koppelen aan de
  in het Europees Verdrag vermelde oorlogstijd, veeleer dan aan een ander artikel van de Grondwet – te weten
  artikel 167 – dat niet voor herziening vatbaar is verklaard en waarvan de ervaring heeft geleerd dat het geen
  verband houdt met een feitelijke oorlogstoestand” (Parl. St., Kamer, 2002-2003, nr. 50-1914/003, p. 10).
  Zie voor een kritiek op de ongelukkige techniek van impliciete grondwetsherziening A. A len en
  F. Meersschaut, “De ‘impliciete’ herziening van de Grondwet”, in Présence du droit public et des droits
  de l’homme. Mélanges offerts à Jacques Velu, Brussel, Bruylant, 1992, 261-281.
  Zie reeds K. Callebaut, “De staat van oorlog en de staat van beleg”, TBP 1959, 287.
   In die zin W.J. Ganshof van der Meersch en M. Diderich, “Les états d’exception et la Constitution
  belge”, Ann. Dr. 1953, 117. Zie ook J. Velaers en S. Van Drooghenbroeck, “Invoeging van een transversale bepaling in de Grondwet over het afwijken van rechten en vrijheden”, Parl. St. Kamer
  2005-2006, nr. 51-2304/001, p. 73-74 en 93-94.
  E.T. Brainich von Brainich Felth, Staatsnoodrecht, Zwolle, Tjeenk Willink, 1993, 73.
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  of gedeeltelijk te schorsen. Verreweg de meeste situaties die als “noodtoestand”
  kunnen worden bestempeld, kunnen naar Belgisch grondwettelijk recht niet worden bekampt met staatsnoodrecht. We hebben aangetoond dat de stelling van
  “de grondwet in vredestijd” moeilijk houdbaar is. En zelfs in oorlogstijd kan de
  Grondwet in beginsel niet worden geschorst.
   Alleen wanneer er sprake is van werkelijke overmacht of wanneer de onafhankelijkheid van het land op het spel staat, kan tijdelijk worden afgeweken van de
  Grondwet. Dat slechts in die twee gevallen een gedeeltelijke schorsing van de
  Grondwet mogelijk is, onderstreept het absolute karakter van artikel 187 van de
  Grondwet, aangezien die twee uitzonderingen precies hun grondslag vinden in die
  bepaling. In geval van overmacht blijft de verplichting bestaan om de continuïteit
  van het landsbestuur te verzekeren, een verplichting die haar grondslag vindt in
  artikel 187 van de Grondwet. En indien de onafhankelijkheid van het land op het
  spel staat, moeten de staatsmachten in de eerste plaats verzekeren dat de algehele
  schorsing of zelfs afschaffing van de Grondwet waaraan zij hun bestaan ontlenen,
  wordt vermeden. In beide gevallen is het cruciaal dat de schorsing slechts zo lang
  duurt als strikt noodzakelijk en niet verder gaat dan nodig is om de voorliggende
  noodtoestand te bekampen. Alleen zo wordt vermeden dat de noodrechtopvatting
  die door artikel 187 van de Grondwet wordt afgewezen, langs een achterpoortje
  opnieuw ten tonele wordt gebracht.
  Die tijdelijke schorsingen mogen bovendien slechts betrekking hebben op de
  grondwetsbepalingen die de normale werking van de instellingen regelen. In een
  rechtsstaat kan daarentegen niet worden aanvaard, zelfs niet in dergelijke situaties, dat het genot van bepaalde rechten en vrijheden wordt opgeschort. Een loutere beperking van bepaalde grondrechten, die steeds het voorwerp uitmaakt van
  rechterlijke controle, moet steeds volstaan. Zoals infra zal worden aangetoond,
  geschiedt die rechterlijke toetsing overigens terughoudender naargelang de ernst
  van de noodtoestand toeneemt.
   42. De enige noodtoestand die omstandig in de Grondwet wordt geregeld, is de
  staat van oorlog. De prerogatieven van de Koning spelen in een dergelijke situatie
  een belangrijke rol, ten nadele van de democratische controle op het vaststellen
  ervan, op het beëindigen van de vijandelijkheden en op de oorlogshandelingen
  zelf. De besluitwet van 11 oktober 1916 houdt een verdere machtsconcentratie bij
  de Koning of, na delegatie, bij het openbaar bestuur in. Indien de staat van beleg
  wordt afgekondigd, kan een deel van die bevoegdheden zelfs door de militaire
  overheden worden uitgeoefend. Verschillende van die bevoegdheden houden beperkingen van de rechten en vrijheden in die de hedendaagse grondwettigheidstoetsing niet zouden doorstaan. Het lijkt daarom aangewezen deze besluitwet te
  actualiseren en haar desnoods deels een grondwettelijk statuut te geven.
  43. Hierna wordt kort geschetst hoe de Belgische wetgever en de rechtspraak in het
  verleden omgingen met noodtoestanden. Daaruit zal blijken dat artikel 187 van de
  Grondwet bijna steeds fungeerde als een rem op het gebruik van de theorie van het
  noodrecht. Voor een staatkundige praktijk of voor wetten die niet pasten binnen
  het strikte grondwettelijke kader werd niettemin steeds een creatieve verantwoording gezocht aan de hand van grondwettelijke principes. Alvorens die praktijk
  33
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  aan bod komt, moet evenwel worden onderzocht of de noodrechtbepalingen uit
  het supranationale recht een invloed uitoefenen op de ruime draagwijdte van artikel 187 van de Grondwet.
   2
  
  De invloed van het internationale en Europese recht
  
  44. Slechts weinig staatsrechtelijke vraagstukken zijn nog vrij van internationale en supranationale invloeden. De dwingende invloed van de hogere rechtsnormen op alle wetgevende en uitvoerende handelingen laat zich in een meergelaagde rechtsorde tegelijkertijd voelen vanuit de nationale grondwetten en vanuit
  het Europese Unierecht, het EVRM en het internationale recht.87 Het staat in die
  meergelaagde rechtsorde aan de (grondwettelijke) rechter om regelgeving aan die
  veelheid van hogere normen te toetsen en daarbij zo veel als mogelijk onderlinge
  tegenstrijdigheden weg te werken aan de hand van een rechterlijke dialoog.88
  Binnen het bestek van deze bijdrage kan niet in detail worden ingegaan op de
  verdragsrechtelijke bepalingen over de noodtoestand op zich.89 Er wordt slechts
  onderzocht in welke mate die verdragsbepalingen van invloed kunnen zijn op de
  wijze waarop de Belgische rechtsorde omgaat met noodsituaties. Daartoe moet
  eerst worden nagegaan hoe wetgeving aan het meergelaagde kader van hogere
  rechtsnormen wordt getoetst. Vervolgens wordt onderzocht welke rol de verdragsrechtelijke afwijkingsbepalingen kunnen spelen om het stilzwijgen van de Grondwet op te vullen.
  2.1
  
  Een meergelaagd toetsingskader
  
  45. Hoewel artikel 142 van de Grondwet het Grondwettelijk Hof geen bevoegdheid toekent om wetgeving rechtstreeks aan het internationale en Europese recht te
  toetsen, heeft het Hof twee technieken ontwikkeld om wetgeving onrechtstreeks aan
  die normen te toetsen, door hen in samenhang te lezen met normen waaraan het
  wel rechtstreeks mag toetsen. Die onrechtstreekse toetsingsnormen maken vaak
  de facto de werkelijke toetsingsnorm uit.90
  
  87
  88
  
  89
  
  90
  
  34
  
  W. Van Gerven en S. Lierman, Algemeen deel. Veertig jaar later. Privaat­ en publiekrecht in een meergelaagd
  kader van regelgeving, rechtsvorming en regeltoepassing, Mechelen, Kluwer, 2011, 21-27.
   Zie hierover M. Cartabia, “Europe and Rights: Taking Dialogue Seriously”, EuConst 2009, 5-31;
  L. Garlicki, “The Cooperation of courts: the role of supranational jurisdictions in Europe”,
  I­Con 2008, 509-530; C. Van de Heyning, “Grondwettelijke conversaties: een meerwaarde voor de
  bescherming van fundamentele rechten?”, TBP 2012, 395-419.
  Zie S.R. Chowdhury, The Rule of Law in a State of Emergency: The Paris Minimum Standards of Human
  Rights Norms in a State of Emergency, New York, St. Martin’s Press, 1989; J.M. Fitzpatrick, Human
  Rights in Crisis: The International System for Protecting Rights During States of Emergency, Philadelphia,
  University of Pennsylvania Press, 1994; O. Gross and F. Ni Aolain, Law in Times of Crisis: Emergency
  Powers in Theory and Practice, Cambridge, Cambridge University Press, 2006; E. Hafner-Burton,
  L. Helfer en C. Fariss, “Emergency and Escape: Explaining Derogations from Human Rights
  Treaties”, International Organization 2011, 673-707; J.P. Loof, Mensenrechten en staatsveiligheid: ver­
  enigbare grootheden? Opschorting en beperking van mensenrechtenbescherming tijdens noodtoestanden en
  andere situaties die de staatsveiligheid bedreigen, Nijmegen, Wolf Legal Publishers, 2005, 353-679;
  D. McGoldrick, “The interface between public emergency powers and international law”, I­CON
  2004, 380-429.
   Zie over deze technieken A. A len en K. Muylle, Handboek van het Belgisch Staatsrecht, Mechelen,
  Kluwer, 2011, 52-54, 62-65, 497-501 en 523-528; A. A len, J. Spreutels, E. Peremans en W. Verrijdt,
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  De eerste techniek, die bestaat sinds 1989, hanteert als formele toetsingsnorm
  de artikelen 10 en 11 van de Grondwet, die het beginsel van gelijkheid en nietdiscriminatie waarborgen. Die bepalingen hebben, aldus het Grondwettelijk Hof,
  “een algemene draagwijdte. Zij verbieden elke discriminatie, ongeacht de oorsprong ervan: de
  grondwettelijke regels van de gelijkheid en de niet­discriminatie zijn toepasselijk ten aanzien
  van alle rechten en vrijheden, met inbegrip van die welke voortvloeien uit” de grondwetsbepalingen waaraan het Hof niet rechtstreeks mag toetsen,91 de algemene rechtsbeginselen92 en de bepalingen van internationaal en Europees recht.93 Wanneer
  het Hof toetst aan de artikelen 10 en 11 van de Grondwet, in samenhang gelezen
  met mensenrechtenverdragen, betrekt het in zijn toetsing de inhoudelijke criteria
  volgens dewelke in die verdragen beperkingen mogelijk zijn.94
  De tweede techniek, die bestaat sinds 2004, heeft betrekking op de analoge
  grondrechten. Het Grondwettelijk Hof is sinds 2003 bevoegd om wetgevende
  normen rechtstreeks te toetsen aan de grondrechten gewaarborgd in de artikelen
  8-32, 170, 172 en 191 van de Grondwet. Aangezien de meeste van die grondrechten
  geheel of gedeeltelijk analoog zijn aan bepalingen in een of meer internationale
  en supranationale verdragen, maken die grondwets- en verdragsbepalingen een
  “onlosmakelijk geheel” uit en moet het Hof bij zijn toetsing aan de grondwettelijke
  rechten en vrijheden rekening houden met die internationale bepalingen.95
  Deze technieken van samenlezing laten het Hof toe om de relevante rechtspraak
  van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens en van het Hof van Justitie
  waarin het betrokken grondrecht wordt geïnterpreteerd, te vermelden én toe te
  passen. Zo kan het Hof aan de grondrechten in de Belgische Grondwet, waarvan
  de meeste nog van 1831 dateren, een evolutieve interpretatie geven, die hen in overeenstemming brengt met de hedendaagse interpretatie van de mensenrechtenverdragen. Bovendien eerbiedigt het Hof het beginsel van de ruimste rechtsbescherming en vermijdt het conflicten tussen zijn eigen rechtspraak en de rechtspraak van de Europese hoven.  Vaste rechtspraak sinds GwH nr. 23/89, 13 oktober 1989.
  Vaste rechtspraak sinds GwH nr. 72/92, 18 november 1992.
  Vaste rechtspraak sinds GwH nr. 18/90, 23 mei 1990.
  GwH nr. 124/2000, 29 november 2000.
  Vaste rechtspraak sinds GwH nr. 136/2004, 22 juli 2004. Indien de Grondwet geen bepaling bevat
  die analoog is aan een verdragsrecht, blijft de omweg via de artikelen 10 en 11 van de Grondwet
  vereist (GwH nr. 20/2014, 29 januari 2014).
  Daarom kan een analoog grondrecht volgens het Hof slechts worden beperkt indien aan vier
  voorwaarden is voldaan: (i) de beperking is voorgeschreven door een voldoende precieze en
  toegankelijke formele wetsbepaling; (ii) zij beantwoordt aan een dwingende maatschappelijke
  behoefte; (iii) zij streeft een wettige doelstelling na; en (iv) de gevolgen van de beperking zijn
  evenredig met die doelstelling (GwH nr. 202/2004, 21 december 2004).
  35
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  bescherming, namelijk zowel op het vlak van de inhoudelijke waarborgen als op
  het vlak van de cumulatie van beperkingsvoorwaarden.
  2.2
  a.
  De noodtoestand in de mensenrechtenverdragen
  Draagwijdte van de internationaalrechtelijke noodrechtbepalingen
  
  46. Enkele belangrijke internationale en Europese mensenrechtenverdragen bevatten een uitdrukkelijke noodrechtbepaling.97 Dergelijke bepalingen lijken op het
  eerste gezicht moeilijk verzoenbaar met de wezenskenmerken van de mensenrechten, maar de opstellers van die verdragen beoogden hiermee vooral om de mogelijkheid om de noodtoestand uit te roepen, strikt te beperken, des te meer omdat gedurende een lange periode de uitzonderingstoestand de regel was geweest.
   Ook kunnen dergelijke bepalingen van aard zijn om potentiële verdragspartijen te
  overtuigen en de overheden een formeel kader te verschaffen om ernstige crisissen
  het hoofd te bieden.98
  Deze bepalingen lenen zich echter ook tot misbruik. Wanneer zij worden ingeroepen door stabiele democratieën met een sterke rechterlijke controle op het overheidshandelen, wordt daarmee vaak beoogd om de interne rechters aan te zetten
  tot een meer terughoudende toetsing van de genomen maatregelen.99 Ondemocratische regimes blijken dan weer vaak misbruik te maken van dergelijke bepalingen
  om hun macht te versterken en critici de mond te snoeren.100
  47. Deze internationale noodrechtbepalingen volgen grotendeels hetzelfde stramien.101 Ten eerste omschrijven zij op zeer restrictieve wijze welke situaties als
  noodtoestand in aanmerking komen: artikel 15 EVRM en artikel F van het Herziene Europees Sociaal Handvest vereisen een “tijd van oorlog” of “enige andere alge­
  mene noodtoestand, welke het bestaan van het volk bedreigt”. Artikel 4 IVBPR vermeldt
  alleen die laatste hypothese, die niettemin ook oorlogen omvat, naast natuurrampen, gewelddadige opstanden, terrorisme en grote industriële ongevallen.102
  Bijna alle gevallen waarin een lidstaat van de Raad van Europa succesvol beroep
  
  97
  
  Artikel 27 van de American Convention on Human Rights wordt niet besproken, aangezien dat
  verdrag België niet bindt. Het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, het Internationaal Verdrag inzake Economische, Sociale en Culturele Rechten en het VN-Verdrag voor
  de Rechten van het Kind bevatten geen gelijkaardige bepaling. Hieruit mag evenwel niet worden afgeleid dat niet van die verdragen kan worden afgeweken in geval van een noodtoestand
  (J. Velaers en S. Van Drooghenbroeck, “Invoeging van een transversale bepaling in de Grondwet
  over het afwijken van rechten en vrijheden”, Parl. St. Kamer 2005-2006, nr. 51-2304/001, p. 77-78).
  98 B. Rosendorff en H. Milner, “The Optimal Design of International Trade Institutions: Uncertainty and Escape”, International Organization 2001, 856.
   99 E. Hafner-Burton, L. Helfer en C. Fariss, “Emergency and Escape: Explaining Derogations from
  Human Rights Treaties”, International Organization 2011, 674-675.
  100 M. Nowak, UN Covenant on Civil and Political Rights, 2nd revised edition, Kehl, Engel Verlag, 2005,
  84.
  101 Dit hoeft niet te verwonderen, aangezien artikel 15 EVRM gebaseerd is op het ontwerp van wat
  later artikel 4 IVBPR zou worden (B. Van der Sloot, “Langs lijnen van geleidelijkheid: een jurisprudentieanalyse van artikel 15 EVRM”, NTM/NJCM­Bulletin 2012, 226).
  102 D. McGoldrick, “The interface between public emergency powers and international law”, I­CON
  2004, 393-395; M. Nowak, UN Covenant on Civil and Political Rights, 2nd revised edition, Kehl, Engel
  Verlag, 2005, 89-92; CCPR General Comment nr. 29 (72), 24 juli 2001.
   36
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  deed op artikel 15 EVRM, hadden betrekking op terroristische aanslagen.103 In
  elk geval moet het gaan om zeer ernstige gebeurtenissen die de ganse bevolking
  of een groot deel ervan treffen en de organisatie van de samenleving zelf bedreigen.104 Die bedreiging moet actueel en imminent zijn,105 al neemt het belang van
  dat laatste criterium af, nu bij terroristische dreigingen de actualiteit van de dreiging minder omlijnd is dan bij oorlogssituaties, zodat de genomen noodmaatregelen een alsmaar langere duurtijd kennen.106
  Ten tweede dient de betrokken overheid de noodtoestand formeel uit te roepen en
  de bevoegde verdragsorganen daarvan op de hoogte te brengen. Die procedurele
  voorwaarde is door de opstellers van de verdragen opgevat als een conditio sine qua
  non,107 maar het EHRM en het Human Rights Committee van de Verenigde Naties
  stellen zich ter zake erg soepel op en aanvaarden soms zelfs een notificatie terwijl
  de betrokken maatregelen al jaren van toepassing zijn.108
  Ten derde worden bepaalde grondrechten uitdrukkelijk als notstandsfest bestempeld, zodat zelfs in geval van een noodtoestand er niet van mag worden afgeweken. De lijst in het EVRM is eerder beperkt: alleen de artikelen 2, 3, 4, eerste lid, en
  7 EVRM worden op die manier beschermd.109 Onder het IVBPR zijn de artikelen 6,
  7, 8, eerste en tweede lid, 11, 15, 16 en 18 notstandsfest.110
  Ten vierde moeten de genomen maatregelen die wel betrekking hebben op dero­
  gable rights, strikt beperkt zijn tot hetgeen de situatie vereist. Dit betekent dat de
  normale mogelijkheden en beperkingsclausules ontoereikend moeten zijn om
  aan de noodtoestand te remediëren,111 maar ook dat de duur, de geografische toepassing en de inhoud van de genomen maatregelen evenredig moeten zijn met
  de situatie die zich voordoet.112 Dit impliceert dat geen enkel grondrecht waarvan
  
  103 R. Ergec, Les droits de l’homme à l’épreuve des circonstances exceptionnelles, Brussel, Bruylant, 1987;
  123-170; S. Sottiaux, Terrorism and the Limitation of Rights. The ECHR and the US Constitution, Oxford,
  Hart Publishing, 2008, 49.
  