title: Een globaal icoon in een minderheidstaal. Anne Franks Het Achterhuis in Baskische vertaling. Internationale Neerlandistiek, 2023, 61 (3), pp.290-320. &#x27E8;10.5117/IN2023.3.004.DAGN&#x27E9;. &#x27E8;hal-04471954&#x27E9;
text: HAL is a multi-disciplinary open access archive for the deposit and dissemination of scientific research documents, whether they are published or not. The documents may come from teaching and research institutions in France or abroad, or from public or private research centers. L’archive ouverte pluridisciplinaire HAL, est destinée au dépôt et à la diffusion de documents scientifiques de niveau recherche, publiés ou non, émanant des établissements d’enseignement et de recherche français ou étrangers, des laboratoires publics ou privés. Een globaal icoon in een minderheidstaal Anne Franks Het Achterhuis in Baskische vertaling
  
  Roberto Dagnino Université de Strasbourg / Freie Universität Berlin
  
  Abstract (English) This article examines the Basque translations of Anne Frank’s Het Achterhuis. A total of two translations are to be scrutinised. First of all, a partial translation from the 1960s, that was made by a somewhat atypical duo of translators – a Dutch upcoming specialist in Basque Studies and a teen-age Basque girl – and published in one of the first fully Basque-language literary journals. Secondly, a full translation from 2004, with reissues in 2014 and 2017. The article looks at translations from a sociological-receptive point of view intending to reconstruct goals, working methods and profiles of the translators, and investigates the reception of both works in peritexts, mainly reviews in the press. To this end, I have used, among others, archival material, interviews with two of the three translators (those who are still alive), and a contextual analysis of developments in the Basque literary field in recent decades. All this offers an opportunity to see how one of the modern Dutch-language classics circulates in the only partly autonomous literary field of a minority language. The question should be asked whether Anne Frank has been translated as a Dutch or a global icon. In the end, it is the international success of the book that seems to have prevailed rather than the desire to open up Dutch culture to Basque readers. Keywords: Anne Frank, Het Achterhuis
  
  ,
  
  Basque, indirect translation, reception studies
  
  Abstract (Nederlands) Deze bijdrage onderzoekt de Baskische vertalingen van Anne Franks Het Achterhuis. Dat zijn er, voor zover bekend, twee. De eerste gedeeltelijke vertaling dateert uit de jaren zestig. Ze is gemaakt door aan atypisch vertalersduo: een jonge Nederlandse specialist in Baskische studies en © Dag ( ) Een globaal icoon in een minderheidstaal een Baskisch tienermeisje, en werd gepubliceerd in één van de eerste volledig Baskischtalige literaire tijdschriften. De tweede, dit keer volledige vertaling werd gepubliceerd in 2004 met heruitgaven in 2014 en 2017. In dit artikel worden het doel, de werkmethodes en de profielen van de vertalers gereconstrueerd vanuit een sociologisch-receptief gezichtspunt. Daarnaast onderzoekt het de receptie van beide vertalingen in periteksten, voornamelijk persartikelen. Om dat te doen heb ik onder meer archiefmateriaal gebruikt, interviews met de twee vertalers die nog in leven zijn, en een contextuele analyse van de ontwikkelingen in het Baskische literaire veld in de jongste decennia. Zo wordt duidelijk hoe een klassieker uit de Nederlandstalige literatuur circuleert in het slechts gedeeltelijk autonome literaire veld van een minderheidstaal. De vraag moet worden beantwoord of Anne Frank naar het Baskisch vertaald is als een Nederlands icoon of als een global icon. Uiteindelijk blijkt het internationale succes van het boek de belangrijkste reden voor een vertaling te zijn geweest, en niet een bestaand verlangen om de Nederlandse cultuur te ontsluiten voor Baskische lezers. Trefwoorden: Anne Frank, Het Achterhuis, Baskisch, indirecte vertaling, receptiestudies
  
  Anne Frank is hot. Het lijkt respectloos om de zaken zo voor te stellen, maar de lezer zal het ook niet ontgaan zijn dat Anne Franks faam inmiddels verder reikt dan enkel het gebied van holocaustliteratuur. Van een jong meisje dat haar droom om schrijfster te worden niet waar kon maken, is ze veel meer geworden: van verplichte kost op leeslijsten tot postuum bestsellerauteur en, meer recentelijk, global icon.1 Zoals hoort bij een global icon is haar status onder meer te danken aan de wereldwijde vertakkingen van haar erfenis, aan een netwerk van culturele producten in bredere zin, van vertalingen tot merchandising, dat haar bekendheid en herkenbaarheid heeft verschaft in alle uithoeken van de wereld. Barnouw is in 1996 zelfs zover gegaan het over een heuse ‘Anne Frank-industrie’ te hebben (Barnouw, 2003; Barnouw, 2010, p. 9).
  
  1. Status quaestionis en vraagstelling
  
  Ondanks het geografisch beperkte gebied van de Baskische doeltaal, bevindt dit onderzoek zich op het kruispunt van drie grotere onderzoekslijnen die de afgelopen jaren vrij productief zijn geweest, in en buiten de neerlandistiek.
  
  1.1 Culturele verhoudingen Nederlands taalgebied-Baskenland
  
  Ten eerste, en dat is het meest voor de hand liggend, gaat het om een casestudy in de culturele verhoudingen tussen het Nederlandse taalgebied en het Baskenland, waarnaar weinig onderzoek gedaan is. Een van de weinige uitzonderingen is het werk van Frederik Verbeke, onder meer diens proefschrift Comparatismo e interculturalidad entre Bélgica y el País Vasco (1880-1936) (Verbeke, 2014). Verder kan ook het vergelijkend doctoraal onderzoek door Barbara van der Leeuw worden vermeld naar de dodencultus binnen de Baskische, Vlaamse en Friese bewegingen (Van der Leeuw, 2015). De oogst is niet veel rijker als we ons focussen op de vertaalverhoudingen, en in ons geval op de vertalingen van Nederlandse literatuur naar het Baskisch. Het is namelijk zo dat er nauwelijks iets te vinden is. Wie de catalogus doorneemt van uitgeverij Igela, gespecialiseerd in het uitgeven van buitenlandse literatuur in vertaling en momenteel animator van het langlopende project Literatura Unibertsala (‘Wereldliteratuur’), zal geen enkel Nederlandstalig werk aantreffen. La légende d’Ulenspiegel (1867) van de Belg Charles de Coster (1827-1879) is de enige titel uit de Lage Landen in de databank.2 Op basis hiervan kan er aangenomen worden dat Anne Frank één van de zeer weinige Nederlandstalige literaire werken is, zo niet het enige, dat in het Baskisch beschikbaar is gemaakt. Dat is een reden te meer om onderzoek te doen naar de mediatoren die Anne Franks vertaling mogelijk hebben gemaakt en naar hun modus operandi. Deze aandacht voor mediatoren in ‘under-documented’ talen en ‘less explored areas’, die vaak met indirecte vertalingen werken, past overigens bij recente ontwikkelingen binnen de translation studies. Zo hebben Roig-Sanz & Meylaerts (2018, pp. 3-4), mede beïnvloed door Heilbron en Sapiro (vgl. bijv. 2007, pp. 93-107), een pleidooi gehouden voor meer aandacht voor ‘truly small languages’ met als doel het breken van de tegenstelling tussen ‘ “innovative” centres’ en ‘ “imitative” peripheries’ en het interdisciplinair verrijken van ‘current debates’. In hun visie zouden juist mediatoren, vaak vertalers die meerdere rollen tegelijk vertolken, centraal moeten staan, onder meer om hun niet louter receptieve, maar meestal ook creatieve werk: [...] research on multilingual and less studied settings to explore which flows of knowledge appear in the crossings of linguistic, social and cultural context. [...] to offer a renewed understanding of the networks of cultural exchange, transfer and translation that have helped to produce and disseminate cultural products across different continents and periods. (ibid., p. 5)
  
  Een globaal icoon in een minderheidstaal
  
  In dit kader kan het gebeuren dat de mediatoren in de doelcultuur een prominentere rol blijken te hebben gespeeld dan de netwerken uit de broncultuur, voornamelijk in het geval van indirecte vertalingen. De focus van mijn onderzoek zal dus meer op Baskenland dan op Nederland moeten liggen. Toch maakt dit de zaak voor neerlandici niet minder interessant. En wel om ten minste twee andere redenen. 1.2 De ‘constructie’ van Anne Frank als global icon
  
  Zoals hierboven al gezegd kan men tegenwoordig niet meer om Anne Franks status als globaal cultureel icoon heen, wat neerlandici niet onverschillig kan laten. Het is wel zo, aldus Barnouw, dat er in Nederland pas sinds het einde van de vorige eeuw, niet meer geaarzeld wordt om Anne Frank als onderdeel van de Nederlandse (en Nederlandstalige) cultuur te promoten (Barnouw, 2010, p. 10; p. 134). In zekere zin kan dus worden gezegd dat Anne Frank eerst een globaal icoon is geworden en pas later ook een nadrukkelijk Nederlands icoon. Als gevolg hiervan is er de afgelopen jaren in de neerlandistiek groeiende aandacht geweest voor de internationale circulatie van de teksten van Anne Frank. Dit is mede het gevolg van nieuwe onderzoekslijnen naar de verspreiding van Nederlandstalige literatuur in vertaling, waarvan interdisciplinaire projecten als CODL en Eastbound als de bekendste (en ruimst besproken) beginpunten kunnen worden beschouwd. Deze tendensen zetten zich nu voort, onder meer dankzij de gegevens die in het kader van het project DLiT-Dutch Literature in Translation worden verzameld.3 Voor een vakgebied als de neerlandistiek, dat steeds meer op internationalisering inzet en op zoek is naar ‘iconen’ om zijn zichtbaarheid te versterken, bieden Anne Franks ervaringen in het achterhuis als wereldwijde bestseller – in zo’n zeventig talen vertaald, aldus de websites van de Anne Frank Stichting in Amsterdam en het Anne Frank Fonds in Basel – een uitgelezen kans voor onderzoek en zelfpromotie. Tevens hebben een groep Italiaanse neerlandici op het Colloquium Neerlandicum van 2022 de eerste output gepresenteerd uit een lopend onderzoek naar de Italiaanstalige uitgaven van het dagboek, niet zelden met verrassende resultaten over vertaal- en uitgeefkeuzes. Dit laatste mag als voortzetting worden gezien van onderzoek naar vertalingen van Anne Frank in het Duits, Engels, Frans en Spaans, dat in de loop der tijd geda is op zowel tekstueel als contextueel niveau (Lefevere, 1992, pp. 59-72; Schroth, 2006; Barnouw, 2010, pp. 33-55; Fernández Gil, 2013; 2019). Kortom, Anne Frank is een hot topic, en dit is mede mogelijk gemaakt door (her)interpretaties van haar werk, van de toneel- en filmbewerkingen van de jaren 1950-1970 tot recentere geïllustreerde bewerkingen voor kinderen, die in de loop der tijd tot het Internationale Neerlandistiek ontstaan van meerdere ‘Annes’ hebben geleid. Gelet op de machtsverhoudingen tussen taal- en cultuurgebieden, zijn vertalingen in een minderheidstaal als het Baskisch niet het bekendste stukje van deze globale puzzel. Er wordt weleens naar verwezen, maar vooral om Anne Franks globale status te bevestigen, en altijd terloops (zie bijv. Missinne & Michajlova, 2019, die vooral andere doeltalen behandelen). De Baskische titel verschijnt ook in de databank van het Letterenfonds. 4 (Nog) geen enkele Baskische uitgave van Anne Franks dagboek is daarentegen in de Weense database DLBT te vinden. De beperkte toegankelijkheid van het Baskisch, het feit dat Nederlands aan geen enkele universiteit in Baskenland wordt gedoceerd, met een gebrek aan ‘directe’ mediatoren als gevolg, de aanwezigheid van het ‘dominante’ Spaanse circuit: het zijn drie elementen die een Baskische vertaling van Nederlands literair werk onwaarschijnlijk maken. Alleen al daarom is het nuttig om de achtergrond te verduidelijken van de curiosa die deze vertalingen toch wel een beetje lijken. Des te meer daar het om twee zeer verschillende uitgaven gaat, een gedeeltelijke in een tijdschrift en een integrale indirecte vertaling, die in de tijd ook nog nogal ver uit elkaar liggen. Er mag verder niet voorbij worden gegaan aan de vroege internationale faam van Anne Frank, die bij aanvang al bekend was bij de Baskische vertalers (en het door hen beoogde publiek). Er moet dus sprake zijn geweest van wisselwerking tussen deze global icon en de ‘vertaling’ ervan binnen de Baskische cultuur. Om het met Lefevere te zeggen, ‘the existence of the image’ kan niet losgekoppeld worden van ‘its previous construction’ (Lefevere, 1992, p. 6). 1.3 Sociologisch en receptief onderzoek naar vertalingen
  
  Het is al gezegd dat er geen traditie bestaat voor het vertalen van Nederlandstalige literatuur in het Baskisch. Dit kan meerdere redenen hebben, onder meer dat het Baskische literaire circuit nog maar gedeeltelijk autonoom is en dat het Baskisch als literaire taal pas zo’n vijftig jaar geleden gestandaardiseerd is. Het wordt hierdoor niet minder interessant om na te gaan hoe en waarom juist Anne Franks dagboek voor vertaling is geselecteerd en welk netwerk van culturele mediatoren daaraan bijgedragen heeft. Ook al is ze licht gedateerd, de polysysteemtheorie van Itamar Even-Zohar (1990) 294 VOL. 61, 3, Een globaal icoon in een minderheidstaal is hier nog steeds vermeldenswaardig, op z’n minst als beginpunt van een sociological turn die nu nog productief is. Toch is de nadruk in de loop der tijd minder op het systemische komen te liggen, zoals in Even-Zohar, en meer op het relationele, op mediatoren en hun netwerken. Zo heeft Lefevere al in de vroege jaren negentig de rol van ‘patronage’ (mediatoren en literaire instellingen) en ‘poetics’ (de waarde van literatuur in verschillende culturen) benadrukt als voorwaarden voor het ontstaan (of niet) van vertalingen en de bijbehorende vertaalkeuzes (Lefevere, 1992). Wat later heeft Pym (1998, pp. 5-6) ‘translation archaelogy’, ‘historical criticism’ en ‘explanation’ als de drie pijlers van een niet-tekstuele vertaalanalyse geïdentificeerd. Later heeft Wolf (2007, pp. 14-18) benadrukt dat ‘agents’, ‘translation process’ en ‘cultural product’ – wat zij later gezamenlijk de ‘mediation space’ noemt (ibid., p. 110) – de speerpunten zijn van vertaalonderzoek dat gericht is op het analyseren van zowel de communicatieve als de sociale functies van vertalingen. Deze zijn tenslotte niet louter ‘exercices de langue , zoals Lambert al in een vroeg stadium had geconstateerd (1993, p. 10), ze zijn culturele producten die in een specifieke maatschappelijke context ontstaan en die op hun beurt ook beïnvloeden. Deze sociological turn was oorspronkelijk als reactie bedoeld op een vertaalanalyse die met close reading en microtekstuele vergelijking van origineel en vertaling bezig was, een praktijk die tot de jaren 1980 dominant bleef. Inmiddels is men tot een meer geïntegreerde aanpak gekomen, waarin aandacht mag zijn voor tekst én context. In vertaalkeuzes zijn namelijk ook ‘signalen’ te vinden die onder meer de werkmethode van de vertaler helpen te verduidelijken. Zo’n geïntegreerde aanpak is bijvoorbeeld in de door Koster (2012, pp. 53-54) voorgestelde ‘multilevelanalyse’ zichtbaar, waarmee voor onderzoek wordt gepleit waarin zowel de tekst als paraen periteksten, institutionele context en het bredere maatschappelijke kader bestudeerd worden. Zoals al aangestipt, benadrukken Rois-Sanz & Meylaerts dat de waardering voor de rol van vertalers en mediatoren sinds Pym is gestegen. Naar hun idee is het van belang dat er ook van mediatoren een multi-role-analyse wordt gedaan, aangezien zij tegelijk bij productie, circulatie, transformatie en receptie betrokken kunnen zijn. (Roig-Sanz & Meylaerts, 2018, p. 10; p. 13) Een tendens die het zichtbaarst is in ‘not well-defined communities and nations’ en ‘multi-lingual societies’ (ibid.), zoals juist de Baskische, inderdaad, gespleten als die is tussen autonomisering van het culturele veld, nation-building en inbedding in het bredere Spaanse literaire veld.5 De hierboven geschetste positionering van dit onderzoek bepaalt de drieledige focus van dit artikel. Hieronder zal naar een antwoord op de volgende  , en meer specifiek als gevolg van de receptie in para- en periteksten? De focus ligt vooral op een sociologische situering van vertalers (en andere bemiddelaars) en een receptieanalyse van vertalingen. Dat twee van de drie vertalers nog in leven zijn, heeft me de kans geboden om met hen te spreken en te mailen, waardoor ik ook gebruik kan maken van eerstehands informatie.6 Verder zal ik kijken naar parateksten en andere contextuele informatie over uitgevers en hun catalogi, maar ook naar periteksten, vooral recensies in de pers en online. Dit zal helpen één van de vele beelden van Anne Frank en haar werk te reconstrueren: het Baskische beeld. 2. Een eerste (gedeeltelijke) vertaalpoging (1962) De allereerste Baskische vertaling van Anne Franks dagboek was een gedeeltelijke en verscheen in 1962 in het literaire tijdschrift Egan. Ze werd gedaan door Mari Karmen Garmendia Lasa en Rudolf de Rijk. Een onverwacht duo, want Garmendia Lasa was namelijk op dat moment vijftien jaar oud en woonde in een klein stadje in het binnenland van Baskenland, Ormaiztegi: ‘Ormaiztegin, gure etxean, egin genuen itzulpen hori. Ni oso gaztea nintzen: hamabost urte’ [Die vertaling hebben we in Ormaiztegi, bij ons thuis, gedaan. Ik was toen heel jong: vijftien jaar oud].7 Dit was een van de weinige plaatsen waar Baskisch nog gebruikt werd ondanks het verplichte verspaansingsbeleid van het Franco-regime. Rudolf de Rijk was een opkomende taalkundige uit Nederland die tijdens een bezoek aan San Sebastián in contact was gekomen met het Baskisch. Daardoor gefascineerd had hij besloten het te leren (Bakker, 2018, p. 234). Via een kennis kwam De Rijk in Ormaiztegi terecht om er een aantal keren de zomervakantie door te brengen: ‘De Rijk jauna 1961ean ezagutu genuen eta oso sarritan etorri zen Ormaiztegira, gure etxera’ [De heer De Rijk hebben we in 1961 leren kennen en hij kwam vaak naar Ormaiztegi, bij ons thuis].8 De Rijk zou later één van de bekendste baskologen ter wereld worden, mede dankzij zijn Studies in Basque Syntax, in 1972 uitgegeven bij het MIT in 296 VOL. 61, NO. 3, 2023 Een globaal icoon in een minderheidstaal Boston. Als zodanig werd hij ook één van de oorspronkelijkste taalkundigen aan de Universiteit Leiden (Bakker, 2018, pp. 264-267). Volgens Garmendia kwam het initiatief om een stuk uit Anne Franks dagboek te vertalen van De Rijk zelf, aanvankelijk als vertaalproeve om zijn Baskisch verbeteren. Hij vroeg Mari Karmen om hem te helpen met het nakijken zodat hij ook zijn schrijfstijl in het Baskisch kon versterken. Het is niet helemaal duidelijk of De Rijk al bij aanvang het idee had die vertaling later uit te geven. Waarom De Rijk voor Mari Karmen koos, is evenmin duidelijk, maar wellicht ook niet zo verbazingwekkend. Het meisje, later docent Frans en ook politica voor de christendemocratisch-nationalistische partij EAJ/PNV, had tegen die tijd al één jaar op uitwisseling op een school in het Franse Toulouse doorgebracht. Ze was ook begonnen met het schrijven van korte artikelen voor het jeugdkatern van het franciscanenblad Zeruko Argia (‘Hemellicht’). Haar talent en ambitie zullen vast ook bij De Rijk niet onopgemerkt zijn gebleven. Het vertaalde stuk beslaat slechts één hoofdstuk uit het dagboek, namelijk dat van 11 april 1944, één van de spannendste passages uit het boek. Daarin dringen dieven het pand binnen waarin het achterhuis zich bevindt, waardoor de inwoners ontdekt vrezen te worden. We komen later terug op de motieven achter deze keuze. Om te beginnen wil ik enkele woorden wijden aan de tekstuele kenmerken van ‘Anne Frank’en Egunkariko zatitxo bat’ (‘Eén fragment uit het Dagboek van Anne Frank’).9 Wie het huidige euskara batua (Standaardbaskisch, verder afgekort als SB) als uitgangspunt neemt, merkt al gauw dat de gehanteerde taal enige afwijkingen vertoont. Op spellingsniveau worden onder andere meer diakritische tekens gebruikt dan de huidige norm voorschrijft. Zo worden de uitgangen van verbogen eigennamen ingeleid door een apostrof, zoals de genitieven ‘Frank’en’ in de titel of ‘Mozart’en kontzierto eder bat’ (‘een mooi concert van Mozart’) in de tekst. Soms, maar ook niet altijd, worden pre- en suffixen met een streepje gesignaleerd: ‘Or ba-zegon mozorrokeria’ [‘Wat een waardeloze smoes’]. Verder worden woorden soms fonetisch geschreven, zoals ze in Ormaiztegi worden uitgesproken: ‘nundik’ (ipv ‘nondik’ in SB; ‘waarvandaan’), ‘det’ (‘dut’; ‘(ik) heb’), ‘dalako’ (‘delako’; ‘omdat het is’), ‘eztakit’ (‘ez dakit’; ‘ik weet niet’), enz. Ten slotte is de letter h, een van de splijtzwammen in het standaardiseringsproces van het Baskisch (Zuazo, 2019, pp. 122-123; vgl. ook Villasante, 1980), zo goed als afwezig, want niet uitgesproken in de taalvarianten uit Spaans-Baskenland. Wat woordenschat betreft, hebben we te maken met een geüniformeerd Baskisch met enkele particularistische elementen, zoals ‘jorraila’ [‘april’] in de datum, in plaats van het nu standaard geworden ‘apirila’. Dat hoeft niet Internationale Neerlandistiek te verbazen. In 1962 stonden de discussies rond de standaardisering van het Baskisch namelijk nog in de kinderschoenen. En tot het ontstaan van een euskara batua werd pas in de loop van de jaren 1960 besloten (Zuazo, 2005, pp. 149-168). Desondanks was sinds het einde van de negentiende eeuw de tendens duidelijk om één (wisselend) basisdialect te identificeren dat aangevuld moest worden met elementen uit andere dialecten. Garmendia Lasa en De Rijk dienden dus binnen dit kader te improviseren en tevens positie in te nemen tussen de vele moeilijk met elkaar te verenigen tendensen tot uniformering in de diversiteit. Volgens Garmendia speelde de wens van De Rijk ook mee: hij wilde het Baskisch volgen zoals het in zijn zomerverblijf werd gehanteerd. De vertaling heeft twee parateksten. Aan de ene kant twee (niet zo duidelijke) zwart-witfoto’s van het achterhuis, naast elkaar op pagina 239, ongeveer op een derde van de tekst. In de bijbehorende voetnoot staat: ‘Begira argazkian nola zeukaten antolatua beren gorde-lekuaren sarrera’ (‘Zie in de foto hoe zij de toegang tot hun schuilplaats hadden georganiseerd’). Wellicht interessanter is het voorwoord door de vertalers op pagina 237, tussen de titel en het begin van de vertaling. Dit voorwoord zou door De Rijk zijn geschreven, zonder medewerking of medeweten van Garmendia Lasa. De tekst heeft het doel om de vraag te beantwoorden ‘[...] ea zergatik [...] autatu degun zatitxo hau’ (‘[...] waarom [...] wij voor dit fragment hebben gekozen’). Om te beginnen worden drie redenen genoemd en meteen afgewezen: niet vanwege het thrillergehalte van de passage, niet vanwege de realistische beschrijving van de levensomstandigheden in het achterhuis en ook niet vanwege de ontroerende beschrijving van de prille liefde tussen Anne en Peter. ‘Zer azaltzen digu Anne Frank’ek?’ dan, ‘Wat laat Anne Frank ons zien’ dat zo de moeite waard is? Jainkoagan duan fede aundia, gizonengan duan uste osoa, bizitzaren ezbear danak menderatzeko bere baitako fidantzi osoa, ara zer azaltzen digun ordu artantze Israel’go alabatxo onek. Bai egia dala San Mateo’k dakarrena: ‘Zorionekoak biotz garbiak, oietxek ikusiko dute Jainkoa ta!’ Haar grote geloof in God, haar volledige vertrouwen in de mens, haar onwankelbaarheid in het overwinnen van alle tegenslagen van het leven, dat is wat deze dochter van Israël ons laat zien. Het is echt waar wat Mattheüs zegt: ‘Zalig de zuiveren van hart, want zij zullen God zien!’10 Hoewel Anne ‘dochter van Israël’ wordt genoemd, lijkt hier sprake te zijn van een soort ‘oecumenisering’ van haar figuur, een indruk die versterkt Een globaal icoon in een minderheidstaal wordt door de verwijzing naar het Nieuwe (lees: niet joodse) Testament. Er kunnen een aantal redenen worden bedacht voor De Rijks interpretatie. In eerste instantie was De Rijk zelf overtuigd katholiek (Bakker, 2018, p. 259). Het valt dus niet uit te sluiten dat de verwijzing naar het evangelie persoonlijke gronden had. Tevens moet er worden geopperd dat een christelijke lezing onder het zo katholieke franquisme publicatie wellicht kon vergemakkelijken. Verder is het zo dat ook in het toenmalige Nederland veel meer het geheel van oorlog en verzet werd herdacht dan de Holocaust an sich, die daar slechts een onderdeel van was. Van Vree noemt dat een ‘christelijk-humanistisch[e]’ herdenkingscultuur die de interpretatie van het tragische lot van joodse landgenoten enigszins compliceerde (Van Vree, 2022, pp. 257-258). Dit alles resoneert ook in deze ‘ontjoodsing’ van Anne Frank, een tendens die overigens al vroeg, in de late jaren veertig, was ingezet, en door Otto Frank zelf aangemoedigd werd (Barnouw, 2010, p. 43; p. 73). Ann Rigney heeft het in het verlengde daarvan over de ‘stichtelijk[e]’ waarde die vooral in de jaren 1950 met Annes optimisme werd geassocieerd (Rigney 2022, p. 331). Dit gebeurde in het bijzonder door een groeiend aantal uitingen van vertrouwen in God en de goedheid van de mensheid die in film- en musicalbewerkingen werden verwerkt (Van Gelderen & Van Vree, 2022, pp. 285-290): ‘[...] zijn [Otto Franks, RD] toneeldochter was [...] een universele idealistische tiener geworden die het slachtoffer werd van discriminatie, haat en vervolging, maar die ook in het goede van de mens geloofde.’ (Barnouw, 2010, p. 112). Het tijdschrift Egan, waar de vertaling uiteindelijk onderdak vond, eveneens door toedoen van De Rijk 11, was in 1948 opgericht als tweetalige publicatie. In 1954 waagde de redactie de sprong naar Baskische eentaligheid (Aldekoa, 2008, p. 230). Het tijdschrift was het officiële orgaan van de in de achttiende eeuw opgerichte culturele organisatie Real Sociedad Bascongada de Amigos del País in San Sebastián, maar werd ook financieel gesteund door de provinciale overheid van Gipuzkoa (ibid.) en telde in de redactie onder meer de invloedrijke carlist (lees, zeer kort door de bocht, pro-regime én lokalist) Antonio Arrue (Sudupe, 2011, pp. 189-190). Het blad had als doel culturele en academische (vooral literaire) onderwerpen volledig in het Baskisch te behandelen. Op deze manier werd het zowel een spiegel van als een vernieuwer in het Baskische culturele veld, aldoor schipperend tussen traditie en modernisering. Er bestaan enkele brieven tussen De Rijk en Egan-redacteur Koldo Mitxelena, taalkundige en later één van de vaders van het Standaardbaskisch, die over deze vertaling gaan. Onder meer is daarin ook een conceptversie van de introductie te vinden. Uit deze correspondentie lijkt het erop dat de interpretatie van Anne 299 ( ) . Neerlandistiek Franks dagboek geen onderwerp van discussie werd.12 Mitxelena heeft zich beperkt tot lexicale en idiomatische wijzigingen: ‘ [...] vous avez respecté soigneusement notre texte en n’y apportant que des corrections absolûment [sic, RD] nécessaires’ (De Rijk aan Mitxelena, d.d. 3 mei 1963).13 Hiervoor had De Rijk ook anderen benaderd en vervolgens suggesties ingeleverd: ‘ [...] orren astirik gutxi daukazun ezkero, zure lana pixka bat arindu nai nuke. Orregatik, paper batean oietako batz ek jarri dizkizut.’ [(...) daar je daar weinig tijd voor hebt, wil ik jouw werk graag wat lichter maken. Daarom heb ik [er] voor jou een paar [verbeteringen, RD] op papier gezet] (De Rijk aan Mitxelena, d.d. 28 juli 1962). Wel werd de verschijning van de vertaling vertraagd door een onder baskologen wel bekende polemiek tussen Mitxelena en de schrijver Jon Mirande. Deze had in een artikel in Egan antisemitische ideeën geventileerd, waardoor De Rijk het beslist niet bezwaarlijk vond dat Anne Franks fragment niet in hetzelfde nummer als het stuk van Mirande stond: En attendant que la position d’Egan se précise, il ne dépendra que de vous de publier dans un cadre honnête le texte d’Anne Frank, [...]. Si dans le texte d’Anne Frank vous n’avez fait que corriger les fautes de quelqu’ordre qu’elles soient, tout en conservant scrupuleusement le sens exact de chaque expression, vous n’avez pas de censure à craindre de ma part, [...]. (De Rijk aan Mitxelena, d.d. 8 februari 1963) Gelet op de bewering van Roig-Sanz & Meylaerts dat mediatoren vaak meerdere petten op hebben, komt De Rijk hier naar voren als zowel initiatiefnemer van deze vertaling als vertaler zelf, op z’n minst van een eerste versie die vervolgens met Garmendia Lasa werd besproken en verbeterd. In dit opzicht zal hij zichzelf vooral als leerder van het Baskisch hebben gezien, ook al wekt de beslissing de vertaling uit te geven de indruk dat De Rijk het dubbele doel had de taal te leren én zichzelf beginnen te positioneren in Baskischtalige culturele kringen. Dat zou mogelijk mede hebben gespeeld bij het kiezen van Garmendia Lasa, telg uit een invloedrijke familie, als sparringpartner. Het lijkt er in ieder geval op dat De Rijk niet heeft vertaald met Nederland in zijn achterhoofd: hij heeft voor zover ik weet nooit iets ondernomen om zijn Baskische vertaling van Anne Frank in eigen land bekend te maken. De keuze van het geschiktste Baskischtalige forum voor publicatie zal ook niet al te moeilijk zijn geweest. De lijst beschikbare tijdschriften was erg beperkt. Gelet op het sterke anti-Baskische beleid onder dictator Francisco Franco, kan het zelfs verbazen dat er überhaupt publicaties in het Baskisch Een globaal icoon in een minderheidstaal waren. Het regime had de taal weliswaar altijd met ongunstige ogen bekeken, maar de zaken waren niet altijd zo zwart-wit. Vanaf de jaren 1960 waren ze ook nog voorzichtig gaan veranderen. Ten eerste had dit te maken met de rol die bovengenoemde Arrue had gespeeld in het verzoenen van het regime met een particularistische Baskischtalige cultuur (Sudupe, 2011, p. 190), met dien verstande dat het franquisme altijd een duidelijke voorkeur behield voor de mondelinge, dialectische cultuur en alle pogingen tot modernisering en standaardisering van een cultuurtaal met argusogen bleef bekijken. (Torrealdai, 2000, p. 122; p. 128) Dit strookte gedeeltelijk, mutatis mutandis, met de zeer conservatieve, romantische en etnisch-raciale visie van een deel van de Baskische nationalisten. (Pozuelo Yvancas, 2019, p. 436) Die visie zou vanaf de jaren 1950 en 1960 langzaam maar zeker aan kracht inboeten door een nieuwe generatie intellectuelen. De redactie van Egan is daar een uiting van. Ondanks lexicale trekken die regionalistisch aandoen, zag het werk van Garmendia Lasa en De Rijk het licht tijdens een periode van prille modernisering en autonomisering van het Baskische literaire veld. Hun vertaling was namelijk haast vanzelf – vertaling zijnde – een poging tot gebruik van het Baskisch als cultuurtaal. Dit past goed bij de poëtica van een tijdschrift als Egan waarin vertalingen als volwaardige literaire producten werden gezien en dus als stimulus om de Baskische literatuur weer in contact te brengen met internationale tendensen.14 Ten tweede had de herontdekking van het Baskisch, hoe stapsgewijs en voorzichtig ook, te maken met een evolutie binnen het Franco-regime. Er was in heel Spanje vanaf de jaren 1960 sprake van een beperkte culturele liberalisering, in het bijzonder met de komst van de jonge cultuurminister Fraga Iribarne. Zoals Torrealdai het benadrukt in zijn uitvoerige studie over het gedrag van censoren jegens Baskische auteurs en uitgaven, kwam deze gedeeltelijke liberalisering makkelijker publicaties ten goede die een duidelijk katholiek-kerkelijke signatuur hadden of bescherming van officiële instanties genoten. (Torrealdai, 2000, p. 125) Mitxelena en zijn collega’s dienden dan ook voorzichtig te werk te gaan tussen de twee vuren van het Baskische conservatisme enerzijds en de gedeeltelijk lichter geworden regimecensuur anderzijds. Met Anne Frank moest men het in deze context nog eens extra voorzichtig aanpakken. Zo werd er in de Spaanstalige versies van film- of theaterbewerkingen van het dagboek onder meer strikt over gewaakt dat de onafhankelijke geest van de hoofdpersoon zo veel mogelijk op de achtergrond kwam te staan. Die strookte namelijk niet met het vrouwenideaal van het regime. (Fernández Gil, 2018, p. 77; vgl. ook Fernández Gil, 2019, pp. 428-432) De volledige vertaling (2004; 2014/2017) 3.1 De vertaling
  
  Voordat er een volledige vertaling van het dagboek was, moest de Baskische lezer nog decennia wachten. Het was in 2004 dat uitgeverij Erein Josu Zabaleta de opdracht gaf het boek in het Standaardbaskisch beschikbaar te maken. De uitgave werd in 2014 heruitgebracht en eind 2017 nog eens herdrukt. Beide uitgaven zijn opgenomen in de reeks Oroimenaren barrena (‘Door de herinnering heen’), waarin herinneringsliteratuur en egodocumenten zijn opgenomen van auteurs die in conflictsituaties hebben geleefd, vaak (maar niet altijd) meisjes of jonge vrouwen. Zoals gezegd is het Baskisch intussen gestandaardiseerd en beschikt dus over een geschreven, literaire taal. De particularismen van Garmendia Lasa en De Rijk zijn weggewerkt. Zabaleta zelf zegt de vertaling uit de jaren 1960 te hebben ‘[B]egiratu bai, baina gero itzulpena egiterakoan erabili ez’ [‘ingekeken ja, maar bij het vertalen uiteindelijk niet gebruikt’].15 Wie de edities van 2004 en 2014/2017 openslaat, ziet dat het om grotendeels dezelfde vertaling gaat: ‘Anne Franken egunkariaren 2004ko ediziotik hurrengora aldaketa asko egin ziren, baina denak oso txikiak’ [‘Ten opzichte van de uitgave van Anne Franken egunkaria uit 2004 zijn in de volgende editie wel vele wijzigingen gedaan, maar alle heel klein’]. Wie het boek induikt, constateert bijvoorbeeld dat de bladzijden een licht ander formaat hebben, waardoor het boek in 2004 351 pagina’s telde en tien jaar later 336. Stilistisch zijn samengestelde woorden niet meer apart geschreven, maar met een verbindingsstreepje. Zo zijn ‘familia erretratuak’ in 2014/2017 ‘familiaerretratuak’ (p. 252; ‘familiefoto’s’) geworden. Aangezien beide schrijfwijzen als correct worden beschouwd en bij gebrek aan informatie van de vertaler, zal deze wijziging vermoedelijk bedoeld zijn om leesbaarheid te bevorderen. Ten slotte is het aantal voetnoten ook verminderd. De tweede uitgave telt er 49 in plaats van 51. Het gaat grotendeels om noten met extra informatie over bepaalde personages. Zo is de uitleg van de kattennaam Moortje verdwenen (14 juni 1942), die in 2004 nog als ‘Morotxo edo Beltxaran’ (‘Moortje of Zwartje’) in de noot was vertaald (p. 13). In het nawoord uit 2014/2017 wordt informatie gegeven over Miep Gies (voetnoot 49), vooral om aan te geven dat zij in 2010 overleden was. In dit alles, echter, is het belangrijkste verschil wel dat Garmendia Lasa en De Rijk nog vanaf versie C van het dagboek moesten vertalen, terwijl Erein en Zabaleta gebruik konden maken van de zogenaamde definitieve versie, begin jaren 1990 door Mirjam Pressler verzorgd.16 Ook de vijf in 1998 teruggevonden fragmenten zijn in deze vertaling opgenomen, cursief geschreven en met vermelding ‘Gehitua’ (‘Toegevoegd’). Een globaal icoon in een minderheidstaal
  
  De parateksten zijn eveneens identiek gebleven, in het bijzonder de historisch-biografische inleiding tot Anne Frank en haar dagboek aan het begin van het boek, van de hand van de ‘Iltzultzailea’ (‘Vertaler’). Aan het einde is ook een nabeschouwing te vinden, zonder titel, meteen na de laatste ingang van het dagboek, die van 1 augustus 1944. Het gaat om de vertaling van het ‘Nawoord’ van Pressler, waarin de tragische afloop van het leven van Anne wordt verteld.17 Tussen de inleiding en het begin van het dagboek (p. 12) zijn drie plattegronden afgedrukt om te laten zien waar het achterhuis zich bevond binnen het pand en hoe de ruimte intern verdeeld was.18 De teksten van Zabaleta hebben een informatief karakter. Toch zijn her en der ook hints te vinden die een aanzet tot interpretatie vormen. In zijn voorwoord (pp. 5-6) vertelt Zabaleta over een ontmoeting met een meisje op een camping. Dit meisje vroeg zich soms af, net als Anne Frank, of het niet beter zou zijn als ze gewoon niet was geboren. Ze krijgt dan ook van de vertaler het advies om Annes dagboek eens te gaan lezen, dat hij toen aan het vertalen was. Het voorval wordt niet uitgebreid geduid, maar er wordt zo de indruk gewekt dat Anne, ondanks de specifieke context waarin ze schreef, nog veel te zeggen heeft. Dit heeft te maken met de directheid waarmee ze schreef. Haar dagboek speelt zich namelijk in medias res af, ‘sentimenduaren beroan idatzita dago hitz bakoitza’ (‘elk woord is geschreven in het heetst van het gevoel’). Anne was er zich tegelijk van bewust dat deze subjectiviteit weleens storend kon zijn. Daarom gebruikt ze vaak ironie: ‘Ironiak ematen duen urruntasun pixka bat, han-hemenka’ (‘Door ironische passages ontstaat en der een klein beetje afstand’). Met dit laatste commentaar wordt de lezer impliciet attent gemaakt op de volwassenheid van Anne Frank als schrijfster. De twee polen – oprecht dagboek van een pubermeisje of boek voor allen door een zelfbewuste schrijfster? – vatten de interpretatie samen die door de inleiding wordt aangereikt. Deze interpretatie wordt weerspiegeld in de tekst op de achterkant van het omslag. Dat is dezelfde in 2004 en 2014. Hij is ondertekend door schrijfster Mariasun Landa, één van de bekendste kinder- en jeugdschrijfsters in het Baskisch. In deze tekst wordt de nadruk gelegd op het coming-of-age-aspect. Opgesloten in het achterhuis móést Anne, uit eigenbehoud als het ware, de pen in de hand nemen: ‘[...] bi aukera baizik ez ditu: erotu ala idatzi’ (‘[...] ze heeft slechts twee opties: gek worden of schrijven’). Toch doet ze het op een voor een puber typische manier: ‘Askatasuna nahi du, askatasuna fisikoa ezin bada, pentsamenduarena: pertsona nagusiek – kritikatzen du – barre egiten diote; nahasmendua sentitzen du, larritasuna, eta kexu da. Baina maitasuna ere badu’ (‘Ze wil vrij zijn, en bij gebrek aan fysieke vrijheid, zoekt ze die in haar gedachten op: grote mensen – hekelt ze – lachen haar uit; ze voelt zich verward, bezwaard en ze klaagt daarover. Maar ze heeft ook liefde’). Het lijkt erop dat Landa Anne Franks dagboek vooral wil aanraden aan jonge lezers. Tegen het einde van de tekst worden er wat nuances aangebracht: ‘Ez dago suspenserik, gazte literatura deitu ohi denean ohi den bezala’ (‘Er is geen suspense, zoals zo vaak gebeurt als men het over jeugdliteratuur heeft’). De historische context en de tragische afloop van het verhaal zorgen ervoor dat dit egodocument welbeschouwd voor een publiek van alle leeftijden geschikt is: ‘Geldiro irakurtzen dugu, beraz, xehetasun guztiak arakatuz, protagonistaren bizitza geuretuz emozioak betetzen gaituen arte’ (‘We gaan het daarom langzaam lezen tot we, door alle details te bestuderen en ons het leven van de hoofdpersoon eigen te maken, overmand worden door emoties’). De aarzeling over de literaire status van Anne Franks dagboek is in internationaal perspectief niet verbazingwekkend. Ook in andere taalgebieden, inclusief het Nederlandse, is het dagboek soms als ‘meisjesboek’ en soms als volwaardige ‘literatuur’ beschouwd. (Barnouw, 2010, pp 153-159) Twee verschillen tussen de edities dienen hier te worden vermeld. De eerste in de lay-out van de cover, waarvoor ook twee verschillende (klassieke) foto’s van een glimlachende Anne zijn geselecteerd. Het tweede is in het colofon te vinden. In 2014/2017 wordt namelijk aangegeven dat het origineel van het boek de uitgave van Het Achterhuis door Bert Bakker is. Het oorspronkelijke copyright is echter dat van het Anne Frank Fonds uit 1982. In 2004 werd daarentegen andere informatie gegeven. Er werd vermeld dat de originele titel Het Achterhuis was, maar zonder verdere details. Wel werd daarna aangegeven dat de bronteksten van de vertaling de Engelse, Franse en Spaanse edities waren geweest, respectievelijk uitgegeven door Anchor Books, Calmann-Lévy en Debolsillo. Nu wordt voor het copyright verwezen naar de bronedities van het Anne Frank Fonds uit 1982, 1991 én 2001. Het is niet helemaal duidelijk welke druk van deze vertalingen de vertaler voor ogen heeft gehad. Bovendien zijn alle bovengenoemde niet-Nederlandse uitgaven gebaseerd op de Pressler-editie uit 1991. Vermoedelijk hebben de andere jaartallen met rechtenkwesties te maken, ook al blijft het onduidelijk waarom dat veranderd is in de tweede uitgave uit 2014. Het Nederlandse origineel heeft in ieder geval een marginale rol gespeeld. Zabaleta vertaalt immers vanuit Frans, Galicisch, Spaans, Italiaans, Catalaans, Portugees en Russisch naar zowel het Baskisch als het Spaans.19 Het gebruik van tussenvertalingen voor het Nederlands lijkt haast een onvermijdelijke keuze, rekening houdend met het feit dat in de Baskische vertalersdatabank nordanor.eus, als er ‘Nederlands’ wordt ingevoerd als brontaal, slechts twee vertalers verschijnen voor wie literatuur bij hun werkdomeinen hoort.20 Er lijkt dus sprake van een vacuüm waardoor Nederlandstalige literatuur, Een globaal icoon in een minderheidstaal door gebrek aan vakmensen in het doelpolysysteem, maar moeilijk naar het Baskisch doorstroomt. Tegelijk kan het hiaat tussen de vertaling uit 1962 en die door Zabaleta ook indicatief heten voor de ontwikkelingen binnen het Baskische literaire veld, waarvan vertalingen volgens Ibarluzea Santisteban (2020, pp. 46-47) altijd een trouwe afspiegeling zijn geweest. De vertaling van 1962 ontstond in een ‘Wild Westen’ waarin geen professionele vertalers en ook geen volwaardig uitgeverscircuit bestonden (ibid., p. 40). Het atypische profiel van het vertalersduo Garmendia Lasa en De Rijk getuigt daarvan. Vijftig jaar later lagen de zaken duidelijk anders. Vanaf de jaren 1980 is de Baskische literatuur steeds professioneler en autonomer geworden, ondanks de nog steeds geldende parallelle inbedding in het Spaanse literaire veld. Dit gaat echter ook gepaard met een zoektocht naar wat Baskische literatuur precies is, slechts één facet van de identitaire kwesties die de Baskische samenleving, soms bloedig, hebben doorkruist. Ibarluzea Santisteban vat de algemene houding van Baskische literatuurprofessionals jegens vertaling als volgt samen: ‘Literaturarik ez bada, itzulpenaren bidez sortuko dugu’ (‘Als er geen literatuur is, zullen we die uit vertalingen laten ontstaan’). (ibid., p. 60).21 Het werk van Zabaleta, die zelf betrokken was bij het ontstaan van de eerste Baskische vertaalopleidingen in de jaren 1980, geldt, juist als integrale vertaling, als voorbeeld van dit proces van professionalisering en verspreiding van vertalingen op de Baskischtalige boekenmarkt. Aangezien het initiatief om Anne Franks dagboek te vertalen hoogstwaarschijnlijk van uitgeverij Erein is gekomen, is Zabaleta, die toen al een goede reputatie had, vooral vanwege zijn professionele vaardigheden gekozen.22 Hij treedt dus in de eerste plaats als vertaler op en, wat het voorwoord en de voetnoten betreft, als cultuurbemiddelaar. De taakverdeling tussen uitgever en vertaler dus een stuk traditioneler dan wat in 1961 mogelijk was, een teken te meer van de al beschreven professionalisering en autonomisering van een eigen Baskisch literair veld. Maar nu terug naar de tekst. Wat de bronteksten betreft, mag er kortom worden uitgegaan van een vertaling uit drie brontalen, zoals vermeld in het colofon uit 2004. Hiernaar gevraagd, heeft Zabaleta echter geantwoord altijd het origineel van een vertaling bij de hand te hebben, ook in het Nederlands, een taal waarmee hij in zijn studietijd in contact kwam zonder dat hij die actief leerde: ‘[...] beti damutu izan naiz Leuvenen bi urte eginda nederlanerarik (sic) batere ez ikasi izanaz...’ [‘ik heb er altijd spijt van gehad tijdens mijn tweejarige verblijf in Leuven geen enkel woord Nederlands te hebben geleerd...’].23 Zabaleta biedt ook een inkijk in zijn werkmethode. Zo maakte hij gebruik van zelf uitgedokterde aanpassingen in de vertaalsoftware Internationale Neerlandistiek Wordfast: na invoering van zijn bronteksten in de software (in ons geval, de drie tussenvertalingen) kon hij voor elke zin of fragment de (drie) bronteksten tegelijk oproepen: Normalean [...] Wordfast erabiltzen dut itzulpenak egiteko. Baina badut neuk prestatutako Wordfasten aldaera bat (informatika-kontuetan nahiko ongi moldatzen naiz...): itzuli behar dudan testu baten beste hizkuntza batzuetako testuak baldin badauzkat, itzuli behar dudan esaldia itzultzeko beste hizkuntza horietako esaldiak ekartzen dizkit, bakoitza kolore banatan. Horrela denbora guztian dauzkat begien aurrean beste itzultzaile batzuek egindako itzulpenak, esaldiz esaldi. Eta horiek irakurrita eta pixka-pixka bat aztertuta, aise ikusten da zer eratako arazoak izan dituzten, zer konponbide aurkitu dituzten... itzultzaile batek eduki dezakeen laguntzarik onena... Batzuetan itzultzailearen hutsegiteak ere bai...24 Normaliter [...] vertaal ik met Wordfast, maar wel in een door mijzelf aangepaste versie van de software (ik kan redelijk goed uit de voeten als informaticus...): wanneer ik toegang heb tot de vertaling in meerdere talen van de tekst die ik moet vertalen, zorg ik ervoor dat ik voor elke zin de vertaling in die andere talen visualiseer, ieder in een andere kleur. Zodoende heb ik maar weinig tijd nodig om het werk van andere vertalers zin voor zin voor ogen te krijgen. En zodra ik die vertalingen met aandacht heb gelezen, kan ik snel zien wat voor moeilijkheden ze tegen zijn gekomen, wat voor oplossingen ze hebben gevonden... De beste hulp die een vertaler zich kan wensen... En soms komen ook leemtes aan het licht... Het zou dan ook zo zijn, aldus Zabaleta, dat hij niet de ene tussentekst meer dan de andere heeft gebruikt, maar dat zijn Baskische vertaling een kruisbestuiving is van alle drie. Dit is natuurlijk een punt dat verder onderzoek vergt aan de hand van een micro-tekstuele analyse. Men krijgt er hoe dan ook een stimulerende inkijk in het ontstaan van indirecte vertalingen vanuit meer dan één tussenvertaling. Gebaseerd op de traditionele visie van directe vertalingen – ‘the relation between an original and its translation’ (Heilbron & Shapiro, 2007, p. 95) – als overzetting van een tekst van taal 1 naar taal 2 (en van cultuurveld 1 naar cultuurveld 2), kan men de neiging hebben om indirecte vertalingen te zien als het gevolg van het toevoegen van tussentalen en -culturen, maar nog steeds volgens het beeld van een reeks teksten en teksten. Toch hebben specialisten hiertegen gewaarschuwd: in haar pogingen om een zo inclusief mogelijke definitie van ‘indirecte vertaling’ te Een globaal icoon in een minderheidstaal geven, benadrukt Assis Rosa dat er altijd meerdere constellaties van talen achter een indirecte vertaling schuil kunnen gaan, met onderlinge invloeden die niet per se als het ware op één rij staan. (Assis Rosa, 2019, pp. In dit opzicht is het interessant om te kijken wat er gebeurt met een voorbeeld van realia dat in de verschillende bronteksten niet op dezelfde manier is vertaald. Zo ook in het geval van de ingang van 11 april 1944, dezelfde die al in 1962 vertaald was. Daar laat Zabaleta Anne en familie ‘Burtsara’ (‘Naar de beurs’; p. 252) spelen, terwijl de Engelse brontekst van ‘Monopoly’ (p. 252) rept, overigens net als Garmendia Lasa en De Rijk het ook hadden gedaan (‘Monopolioan’; p. 237). Een keuze die Garmendia Lasa niet kan verklaren en dus door De Rijk moest zijn gemaakt. Hij twijfelde er blijkbaar aan of Baskische lezers de referentie konden begrijpen want hij vroeg Mitxelena er een noot bij te zetten: ‘“Monopolio”-a “jeu de société” bat dala’ [‘dat Monopolio een gezelschapsspel is’]. (De Rijk aan Mitxelena, d.d. 28 juli 1962) Verder hebben de Spaanse en Franse vertalingen het wel over ‘juego de la Bolsa’ (p. 281) en ‘jeu de la Bourse’ (p. 243), een keuze die overeenkomt met het ‘beursspel’ van de RIOD-editie uit 1986 (p. 606) die ook door Pressler (p. 226) is behouden. Door hun nabijheid bij het Nederlandse origineel neemt Zabaleta in dit geval het Spaans en het Frans als referentie.25
  
  3.2 De kritische receptie
  
  In welke mate wordt het door de uitgever (en de vertaler) gesuggereerde interpretatiekader weerspiegeld in de kritische periteksten? Hoewel de beperkte vertaling uit 1962 tot nu toe onopgemerkt is gebleven, heeft die uit 2004 heel snel de aandacht van de pers getrokken, op papier en online. Ik heb in totaal vijf recensies van de Baskische vertaling gevonden, waarvan vier in het Baskisch en eentje in het Spaans. Alle dateren van de eerste maanden van 2005, met uitzondering van
  
  én recensie uit 2014.26
  
  In februari 2005 verscheen in het dagblad Deia de recensie ‘Nerabezaro suntsitu baten lekukotasuna’ (‘De getuigenis van een verwoeste puberteit’) door journalist Manu Lopez. De toon is voorzichtig, haast alsof de recensent bang is om de vertaling van een auteur die slachtoffer is geworden van de Holocaust, toe te juichen: [...] estetikaren maitale sutsuenak izanik ere, aitor dugu nahiago genukeela liburu hau idatzi ez izana, nahiago genukeela erreseina hau egin ez izana, Internationale Neerlandistiek nahiago genukeela gaur egun Anne Frank libururik argitaratu gabeko atso ileurdin anonimo bat izan balitz.