title: Het propositum bij de moderne devoten
text: PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University
  Nijmegen
  
  The following full text is a publisher's version.
  For additional information about this publication click this link.
  http://hdl.handle.net/2066/213198
  
  Please be advised that this information was generated on 2024-06-18 and may be subject to
  change.
  MIKEL M. KORS
  
  Het propositum bij de moderne devoten
  De verschriftelijking van een kernbegrip uit de vadertijd
  Precor autem Iesum istius, uti spero, propositi
  parentem, ut salubribus tuis coeptis benignus
  aspirare dignetur, immo ut suum in te mutando
  munus augeat perficiatque, quo cito grandescas
  in eo et occuras in virum perfectum.
  Desiderii Erasmi Roterodami Enchiridion militis
  christiani1
  
  INLEIDING
  In de vroege Moderne Devotie ontstond op beperkte schaal de gewoonte om
  een persoonlijk voornemen tot een verdiept geestelijk leven op schrift te stellen.
  De oudst bekende tekst vormen de Conclusa et proposita non vota van Geert
  Grote (1340-1381), die we als een propositum kunnen benoemen. Zij zijn de
  neerslag van Grotes bekering en zetten de lijnen uit voor het verdere (spirituele)
  leven. In zijn geschreven levensplan beregelt hij voor zichzelf extensief zaken
  als gebedsleven, de verhouding tot de wetenschappen, het eten en drinken.
   Wellicht minder bekend is het feit dat ook andere moderne devoten soortgelijke
  teksten schreven. Rudolf Dier van Muiden (1384-1459) zegt in zijn Scriptum
  dat Florens Radewijns (1350-1400), Geert Grote, Johannes Kessel († 1398) en
  Lubbert ten Bussche († 1398) dergelijke levensplannen opstelden:
  Florens Radewijns schreef ook enige punten, waarnaar hij zijn handelen wilde
  richten, en wie ze leest die zou enigermate het innerlijk van heer Florens kunnen
  leren kennen. Op vergelijkbare wijze schreef ook meester Geert Grote enige
  punten, zoals de Conclusa, waarnaar hij zijn handelen wilde richten. Johannes
  Kessel en heer Lubbertus [ten Bussche] voornoemd schreven ook opmerkelijke
  punten, waarnaar zij hun leven wilden inrichten, die voor ons zeer stichtend
  zouden zijn, als we ze met een aandachtig hart zouden lezen.2
  *
  
  Dit artikel is een sterk omgewerkte en uitgebreide versie van mijn lezing ‘Das propositum und
  die Devotio Moderna: Über die Verschriftlichung eines patristischen Grundbegriffs’, gehouden
  in het kader van het Graduiertenkolleg ‘Schriftlichkeit und Gesellschaft im Mittelalter’, Westfälische Wilhelms-Universität Münster, 27 januari 1994. — Voor de nuttige gesprekken in de
  afgelopen jaren over het propositum en voor zijn commentaar op een vorige versie van dit
  artikel dank ik mijn collega Thom Mertens. Voor hun op- en aanmerkingen ben ik ook dank
  verschuldigd aan Guido de Baere, Paul van Geest en Hans Kienhorst.
  1
  Ed. Holborn: Desiderius Erasmus Roterodamus, Ausgewählte Werke, München, 1933, inz. p. 135136.
   2
  Latijnse tekst: ‘Scripsit [sc. Dominus Florencius] etiam quedam puncta secundum que actus
  suos volebat moderare, que quis legens poterit aliqualiter cognoscere interiora ipsius domini
  
  146
  
  M.M. KORS
  
  De teksten van Grote, Kessel en Ten Bussche zijn ons overgeleverd; in het
  geval van Kessel en Grote worden ze in de overlevering expliciet als propositum benoemd. De tekst van Radewijns is ons niet bekend, hoewel sommigen
  niet uitsluiten dat het Propositum cuiusdam canonici van zijn hand is.3 Rudolf
  Dier van Muiden noemt in zijn Scriptum ook het propositum van Johannes
  Spaen van Arnhem (†1419) waarvan ons geen afschrift bekend is. Het wordt
  als volgt besproken:
  (…) hoezeer hij zichzelf wilde overwinnen en versterven, en hoe hij er bovendien naar streefde te verwijlen in zijn innerlijk, daarvan getuigen de briefjes
  die na zijn dood werden gevonden en waarin hij zijn vurig propositum had
  opgetekend.4
  
  De hier beschreven materiële overlevering — losse stukjes perkament of overgeschoten papier die na de dood van de auteur worden gevonden — maakt het
  waarschijnlijk dat dergelijke teksten niet licht zullen zijn overgeleverd, maar
  wel op veel uitgebreidere schaal kunnen zijn voorgekomen dan thans lijkt.5
  In dezen dringt zich een vergelijking met het rapiarium op.6 Dit type teksten,
  dat bij de moderne devoten zeer populair was, omvat in strikte zin een verzameling van religieuze citaten en aantekeningen die in dienst staat van het
  geestelijk leven van de samensteller. Bovendien konden er ook de resultaten
  van gewetensonderzoek en meditatie in worden genoteerd. In hun oorspronkelijke vorm werden rapiaria geschreven op losse katerntjes, losse blaadjes
  Florencii. Consimiliter magister Gherardus Grote conscripsit aliqua puncta, veluti Conclusiones iuxta quas intendebat dirigere mores suos. Iohannes Kassel [sic] et dominus Lubbertus
  predicti etiam conscripserunt notabilia puncta, secundum que intendebant ordinare vitam suam,
  que nobis valde forent edificatoria, si ea legeremus intento corde’ (Scriptum Rudolphi Dier
  de Muden (…), in: Gerhardi Dumbar, Analecta seu vetera aliquot scripta. Daventriae, 1719,
  p. 51)
  3
  Zie bij voorbeeld: ‘Florent Radewijns’, in: Dictionnaire de Spiritualité, t. 5, col. 427-434,
  inz. 431.
   4
  Latijnse tekst: ‘(…) qui [sc. Iohannes Spaen de Arnhem] quantum fuerit diligens seipsum vincendi et mortificandi, ac etiam quam diligens fuerit ambulare in interiori homine, testantur eius
  scedule, que post mortem eius fuerant inuente, in quibus suum feruens propositum signauerit’
  (Dumbar, Analecta…, p. 81). Het ligt niet in mijn bedoeling de vele Latijnse citaten in dit artikel
  te vertalen. Slechts incidenteel zal dit verderop nog het geval zijn.
  5
  Zo is bij voorbeeld bekend dat Geert Grote aantekeningen maakte waarin hij onder andere
  zijn zonden noteerde, in de woorden van Rudolf Dier van Muiden: ‘Ipse magister Gherardus
  colligauerat quasdam scedulas in quibus annotauerat peccata sua (…)’ (p. 9) — In de Verba notabilia, een collectie met uitspraken van bekende figuren uit de vroege Moderne Devotie, lezen
  we: ‘Item scripsit in una cedula’ (in: J.F. Vregt, ‘Eenige ascetische tractaten, afkomstig van
  de Deventersche Broederschap van het Gemeene Leven, in verband gebragt met het Boek van
  Thomas a Kempis De Navolging van Christus’, in: Archief voor de Geschiedenis van het Aartsbidom Utrecht 10 (1882), p. 404). Dat wijst er toch wel op dat men dergelijke briefjes zeker niet
  altijd weggooide!
  6
  Zie over het rapiarium het art. ‘Rapiarium’ in: Dictionnaire de Spiritualité, t. 13, col. 114119 (Nederlandse versie in: Th.F.C. Mertens, Hendrik Mande (?-1431): teksthistorische
  en literairhistorische studies (avec des résumés en français). Nijmegen, 1986, p. 397-406
  (diss. KUN).
   HET PROPOSITUM BIJ DE MODERNE DEVOTEN
  
  147
  
  papier of perkament, en zelfs op wastafeltjes en leisteentjes. Door deze overleveringsvorm bleef een rapiarium alleen bewaard indien het op samen te binden
  materiaal werd geschreven, er een kopie van werd vervaardigd of als het door
  de samensteller verder werd bewerkt, zoals bij voorbeeld het traktaat Omnes
  inquit artes van Florens Radewijns, dat op een rapiarium teruggaat. In materieel opzicht lijkt de vergelijking tussen propositum en rapiarium op te gaan,
  terwijl het persoonsgebonden karakter eveneens een element van overeenkomst vormt.
  Tot nu toe is aan het propositum bij de moderne devoten nauwelijks aandacht
  gegeven; het verschijnsel is gesignaleerd maar niet geanalyseerd. Het is echter
  wel duidelijk dat voor de opstellers het belang van dit soort teksten heel groot
  moet zijn geweest en derhalve zijn de proposita van betekenis voor de kennis
  van de (vroege) moderne devotie. De bedoeling van dit artikel is de betekenis
  en ontwikkeling van het propositum in kaart te brengen. Voor een juist begrip
  is het noodzakelijk er nu reeds op te wijzen dat met de formulering ‘het propositum bij de moderne devoten’ een geschreven tekst wordt bedoeld. Het
  woord propositum, dat niet noodzakelijk — en zelfs: meestal niet — naar een
  geschreven tekst verwijst bestond echter al bij de klassieke Latijnse schrijvers.
  Daarom zal in deze bijdrage ruime aandacht gegeven worden aan de betekenisontwikkeling van het begrip ‘propositum’. Immers reeds de titel van Grotes
  tekst, Conclusa et proposita non vota, laat zien dat er kennelijk een verwarring
  tussen propositum en eeuwige geloften (vota) mogelijk was. Het artikel omvat
  drie gedeelten.
   Allereerst wordt nagegaan welke proposita uit het milieu van de moderne
  devotie zijn overgeleverd. Uitsluitend teksten die in de titel, de lopende tekst
  of een contemporaine bron (zoals bij voorbeeld het Scriptum van Dier van
  Muiden) als propositum worden omschreven komen hiervoor in aanmerking.
  Van de proposita worden zowel de inhoudelijke als formele elementen geanalyseerd. Vervolgens wordt bezien of er in deze teksten gemeenschappelijke
  elementen zijn te vinden die kunnen leiden tot een omschrijving van het ‘propositum’. Nadat een lijst is samengesteld van de belangrijkste genrekenmerken
  wordt kort nagegaan of ook andere teksten hieraan voldoen en tot hetzelfde
  genre gerekend kunnen worden.
  Vervolgens wordt de betekenis van het begrip propositum onderzocht in
  de traditie voorafgaand aan de moderne devotie. Dit overzicht loopt van de
  klassieken tot de dertiende eeuw. De meeste aandacht gaat uit naar de verschuivingen die zich in de betekenis hebben voorgedaan. Tevens komen de
  kerkrechtelijke implicaties van het propositum, vooral in de twaalfde en dertiende eeuw, aan de orde.
  Ten slotte wordt nagegaan op welke wijze de moderne devoten van de traditie gebruik hebben gemaakt en hoe zij zelf de betekenis van een propositum
  zagen. Daarna wordt gepoogd het genre te plaatsen binnen de schriftcultuur
  van de Moderne Devotie en wordt onderzocht hoe het zich in de loop van de
  tijd ontwikkeld heeft.
  148
  
  M.M. KORS
  
  1. DE TEKSTEN: PROPOSITA UIT HET MILIEU VAN DE MODERNE DEVOTIE
  Proposita en de ontstaansgeschiedenis van de Moderne Devotie
  In totaal zijn ons zeven teksten overgeleverd die in de tekst zelf of in de
  contemporaine, vijftiende-eeuwse literatuur als zodanig benoemd worden. De
  titel van het werkje hoeft dus niet noodzakelijkerwijs propositum te luiden.
   Het betreft de volgende teksten:
  1. Geert Grote, Conclusa et proposita non vota
  2. Lubbert ten Bussche, Collecta quedam ex devotis exercitiis
  3. Johannes Kessel, Devotum exercitium
  4. Anonymus, Propositum cuiusdam canonici
  5. Dirk van Grave, Propositum
  6. Propositum et exercicia huius domus [onuitgegeven]
  7. Anonymus, Propositum bonum et pulchrum [uitgegeven in bijlage]
  In het ontstaan van de Moderne Devotie is een aantal fasen te onderscheiden die voor een beter begrip van deze proposita belangrijk zijn. Als eerste
  fase en als kern van de Moderne Devotie kunnen we de beslissing van
  Geert Grote zien om in 1374 zijn huis ter beschikking te stellen aan vrome
  en arme vrouwen. Dit initiatief groeide uit tot een leefgemeenschap van
  vrouwen die een leven van religieuze verdieping zochten, zonder zich echter te binden aan een kloosterregel of gelofte. In 1381 ging Florens Radewijns met gelijkgezinde mannen, zowel priesters als leken, samen in een
  huis wonen. Reeds voordien was Radewijns’ vicarishuis een ontmoetingsplaats voor zijn eigen leerlingen en die van Geert Grote. De huizen van
  Grote en Radewijns vormen de onmiddellijke oorsprong van een nieuwe
  groepering.
  In een tweede fase, die moeilijk precies te dateren is, maar toch wel in de
  jaren tachtig van de veertiende eeuw mag worden geplaatst, ontstond uit de
  eerste initiatieven van Grote en Radewijns de groepering van de broeders en
  zusters van het gemene leven.
  In een derde fase stichtte Florens Radewijns, wellicht mede op instigatie
  van Geert Grote die in 1384 was overleden, rond 1387 het klooster van
  de reguliere kanunniken van Sint-Augustinus te Windesheim. Deze stichting kreeg veel invloed toen in 1395 het Kapittel van Windesheim werd
  opgericht en in 1400 het eerste vrouwenklooster (dat te Diepenveen) werd
  gesticht.
   De proposita 1-5 laten zich in een van de drie fasen onderbrengen. De
  nummers 6 en 7, het Propositum bonum et pulchrum en het Propositum et
  exercicia huius domus, kunnen niet in dit tijdschema worden geplaatst. Ze
  worden dan ook apart behandeld; zoals zal blijken, wijken ze inhoudelijk in
  menig opzicht af van de proposita die wel duidelijk in de tijd te plaatsen
  zijn.
  HET PROPOSITUM BIJ DE MODERNE DEVOTEN
  
  149
  
  Het propositum in de eerste fase van de Moderne Devotie:
  Geert Grote en Lubbert ten Bussche
  Voor zover wij nu kunnen overzien is Geert Grote (1340-1384) de eerste
  devoot geweest die een propositum op papier heeft gezet. Aanleiding was een
  radicale geestelijke ommekeer in het jaar 1374, die hij in zijn Conclusa et
  proposita non vota heeft verwoord.7 Het stuk is in de ik-vorm. Een groot deel
  van de tekst wordt in beslag genomen door enkele onderwerpen: [1] het eten;8
  [2] een lectuurprogram;9 [3] de breuk met het vorige leven;10 [4] het bijwonen
  van de mis.11 In het derde punt geeft Geert Grote onder andere aan dat hij geen
  prebenden, wereldlijke of wetenschappelijke eer zal nastreven, de medicijnen
  en zijn kennis van de rechtswetenschappen alleen in uiterste nood zal aanwenden, en dat hij zich verder zal onthouden van astrologie en zwarte magie.
  In zijn opvattingen over de mis blijkt duidelijk de (eucharistische) vroomheid
  van Geert; circa een vijfde van zijn tekst is eraan gewijd. Voor wat betreft zijn
  uitgebreide voorschriften ten aanzien van het eten, is het aardig te zien dat
  Geert toch een zeker voorbehoud maakt door te schrijven: ‘Videntur bonae
  sed non promissae’.12 Een ander belangrijk element is Geerts lectuurprogramma, dat later nog ter sprake zal komen.
   Lubbert ten Bussche (†1398) schreef zijn propositum als een van de eerste
  inwoners van het huis waarin Florens Radewijns met enkele broeders samenwoonde.13 De reden waarom we het werkje van Lubbert ten Bussche als
  een propositum beschouwen ligt in het feit dat: [1] het in Thomas a Kempis’
  Dialogi noviciorum zo genoemd wordt; [2] Rudolf Dier van Muiden het
  werkje noemt tezamen met levensplannen van andere auteurs, die als proposita
  te beschouwen zijn. De tekst is in de jij-vorm gesteld en bevat vele adhortatieven, zoals ‘assume tibi’,14 ‘cave etiam’.15 De tekst bevat tal van elementen,
  waarvan de belangrijkste zijn: [1] uitgebreide voorschriften ten aanzien van
  7
  
  Editie in: Thomae Hemerken a Kempis Opera omnia. Ed. M.I. Pohl, dl. VII, Freiburg
  i. Breisgau, 1922, p. 87-107.
  8
  Ed. Pohl, p. 102-107.
  9
  Op. cit., p. 91-92, 97-98.
  10
  Op. cit., p. 88-97.
  11
  Op. cit., p. 98-102.
  12
  Op. cit., p. 102 r. 24.
  13
  Dat Lubbert tot de eerste bewoners behoorde, valt af te leiden uit de formulering in de levensbeschrijving door Thomas a Kempis: ‘Inter illa primitiva luminaria refulsit (…) Lubertus filius
  Bernerti Joannis de Swollis oriundus.’ — De versie die Thomas a Kempis in zijn Dialogi noviciorum heeft opgenomen is verkort, zoals de titel Collecta quaedam ex devotis exercitiis Domini
  Lubberti al duidelijk maakt (cf. ed. Pohl, deel VII, p. 260-267). Een langere versie van de tekst
  is afgedrukt in J.F. Vregt, ‘Eenige ascetische tractaten, afkomstig van de Deventersche Broederschap van het Gemeene Leven, in verband gebragt met het Boek van Thomas a Kempis De
  Navolging van Christus’, in: Archief voor de Geschiedenis van het Aartsbidom Utrecht 10
  (1882), p. 321-498, inz. p. 473-494; deze is ongeveer vier maal langer dan de tekst in Kempis.
  Alle verwijzingen in dit artikel zijn naar deze uitgave.
   14
  Ed. Vregt, p. 473.
  15
  Op. cit., p. 478.
  150
  
  M.M. KORS
  
  het eten;16 [2] het bestrijden van de eigen impetuositas;17 [3] het beoefenen
  van de ware humilitas;18 [4] de gehoorzaamheid aan de medebroeders en het
  vertrouwen in hun oordeel;19 [5] de gevaren van lange gesprekken, en enkele
  regels die het spreken moeten reguleren, zoals het vermijden van laster en het
  bescheiden zijn in de vermaning.20
  Beide teksten vertonen uiteraard nogal veel verschil; Lubbert ten Bussche
  behoort tot degenen die later de broeders van het gemene leven zouden gaan
  heten, Geert Grote leefde nooit binnen een dergelijk verband. Lubbert bevindt
  zich in een milieu dat reeds enige structuur bood, terwijl Geert een constituerend stuk schreef. Daarom treffen we bij Lubbert niet de vele wereldse
  elementen aan die Geerts tekst zo’n persoonlijk cachet geven. Veeleer gaat
  zijn aandacht uit naar de opbouw van het innerlijk leven en de omgang met
  zijn huisgenoten. Overeenkomsten zijn er ook, zoals de aandacht voor de mis
  en de preoccupatie ten aanzien van voorschriften voor het eten. Beiden geven
  bovendien aandacht aan de noodzaak om, in alle bescheidenheid, anderen het
  goede voorbeeld te geven in woord en gedrag. Voorts komt er een aantal
  woorden / begrippen in beide teksten voor, die als betekenisdragers van groot
  belang zijn: het woord propositum (bij Geert eenmaal, bij Lubbert driemaal)
  werkwoorden als niti en debere en in hoge frequentie de bijwoorden numquam
  en semper. In het laatste geval wordt altijd uitgedrukt dat men een bepaalde
  deugd altijd wil beoefenen en een bepaalde ondeugd altijd vermijden. Voorts
  is bij Geert Grote het veelvuldig gebruik van item (63 maal) opvallend.
  Wellicht zien we bij hem de invloed van de juridische praktijk, om de verschillende artikelen door middel van dit woord te scheiden.
   Het propositum in de tweede fase:
  Johannes Kessel en het anonieme Propositum cuiusdam canonici
  De proposita van Johannes Kessel (†1398) en de anonieme kanunnik zijn ontstaan in het milieu van de broeders van het gemene leven.21 Het anonieme propositum is geografisch niet te plaatsen. Wel vallen parallellen met dat van Geert
  Grote op, waarover later meer. Waarschijnlijk is het ook tamelijk oud: het eerste
  16
  
  Op. cit., p. 485-487.
  Op. cit., p. 475-479.
  18
  Op. cit., p. 487-490, 492, 493.
  19
  Op. cit., p. 479-481.
  20
  Op. cit., p. 475/476, 482-483.
  21
  Edities: tekst Kessel in: Thomae Hemerken a Kempis, Opera omnia. Ed. Pohl, dl. VII,
  Freiburg i. Breisgau, 1922, p. 306-317; tekst van de anonieme canonicus: Collationes Brugenses
  14 (1909), p. 5-21. — De redenen waarom ik Kessel tot de tweede fase reken: [1] in zijn biografie over Kessel schrijft Thomas a Kempis dat hij naar Deventer kwam audita fama devotorum
  clericorum in Daventria, wat veronderstelt dat de gemeenschap van Florens Radewijns zich
  geconsolideerd heeft en een ruimere bekendheid had gekregen; [2] Kessel geeft in het werk zelf
  de voorkeur geeft aan het eigen huis super omnes alias domos (ed. Pohl, VII, p. 316,10-11), en
  dat terwijl er eerst in de jaren negentig sprake was van meerdere huizen van de broeders.
  17
  
  HET PROPOSITUM BIJ DE MODERNE DEVOTEN
  
  151
  
  afschrift dateert nog uit het eerste kwart van de vijftiende eeuw.22 Het anonieme
  werkje is, op een korte passus in de derde persoon enkelvoud na, in de eerste
  persoon enkelvoud, het andere overwegend in de tweede persoon enkelvoud met
  vele adhortatieven, maar enkele malen komt de eerste persoon enkelvoud voor.
   In beide proposita is een duidelijk dagindeling aan te treffen,23 met soms
  letterlijke overeenkomsten, zoals het opstaan om drie uur, het gaan slapen
  rond het achtste of negende uur, en het noteren van gebreken en zonden voor
  het naar bed gaan. Waarschijnlijk gaat het om een toen courante praktijk in de
  fraterhuizen, want in de consuetudines, leefregels, van het Zwolse fraterhuis,
  treffen we identieke tijden aan.24
  Ook het overdenken van de gebreken voor het slapengaan wordt aanbevolen
  in de consuetudines uit het Zwolse fraterhuis, terwijl de tijden voor opstaan en
  slapengaan gelijk zijn.25 Op het meer algemene verband tussen propositum en
  consuetudines kom ik nog terug. Voorlopig volstaat de constatering dat de
  beide proposita met hun ver doorgevoerde dagindeling duidelijk afwijken van
  hetgeen Ten Bussche en Grote schreven.
  Het uitvoeren van het volledig koorgebed en het bijwonen van de mis geven
  extra structuur aan het leven van de anonieme kanunnik, die nochtans probeert
  persoonlijke elementen in te brengen.26 Er is hier veeleer sprake van een wens
  tot interiorisering van gebruiken, zoals blijkt wanneer hij schrijft: ‘et nemini
  22
  Köln, Hist. Archiv, G.B. 8o 122, f. 54r-58v. Het is afkomstig van de kruisheren te Keulen. Dit is
  een ander handschrift dan gebruikt werd voor de uitgave in Collationes Brugenses. Dit handschrift
  bevond zich in de seminariebibliotheek van Brugge, maar is onvindbaar [mededeling Dr. Th. Mertens]. De verschillen tussen beide teksten zijn miniem. Niettemin biedt het Keulse handschrift
  enkele korte zinnen die in de uitgave (of in het basishandschrift van de uitgave) ontbreken: p. 13,
  r. 5 na tranquillitatem: Item vitabo vina nisi causa necessitatis uel medicine; p. 18, r. 10 na scilicet:
  omnem scandalosam consuetudinem; p. 19, r. 24 na beneficiis: Item cogitando passionem Cristi.
   Verder lijken mij de volgende varianten op woordniveau een betere lezing te bieden: lees voor Et
  morales libros (p. 9, r. 7) Morales vero libros; lees voor novissimo (p. 11, r. 14) die novissimo.
  23
  Kessel: Thomas a Kempis, ed. Pohl, dl. VII, p. 309-312 / kanunnik: p. 10-19.
  24
  ‘Mane infra tertiam et quartam media hora in signo horologii simul solemus surgere’ (Jacobus
  Traiecti alias de Voecht, Narratio de inchoatione domus clericorum in Zwollis. Met akten en
  bescheiden betreffende dit Fraterhuis uitgegeven door M. Schoengen. Amsterdam, 1908, p. 242
  (=Werken uitgegeven door het Historisch Genootschap, derde serie, 13)); en in de editie van
  Hyma: ‘De mane infra terciam et quartam media hora, quando non cantemus, ad signum excitationis surgimus omnes simul per singulos dies ad matutinas.’ (uitgegeven in: Albert Hyma, The
  Christian Renaissance. A History of the ‘Devotio Moderna’. Grand Rapids - Den Haag, 1924,
  Appendix C: p. 440-474, inz. p. 443. In tegenstelling tot wat Hyma dacht gaat het niet om constituties uit Deventer, maar betreft het mogelijk regels uit een fraterhuis te Gouda; cf. C.A.M. Lem,
  ‘De consuetudines van het collatiehuis in Gouda’, in: Ons Geestelijk Erf 65 (1991), p. 125-143.)
  25
  ‘Et tunc [scil. post cenam] precipue convenit, quod beatus Bernhardus ait: “Fidelis servus Jesu
  Christi post completorium singulis diebus capitulum sibi teneat et convocatis cogitationibus suis, ponat
  cum eis rationem”, et cetera’ (ed. Schoengen, op. cit., p. 246). De tekst in de uitgave-Hyma voegt
  hieraan toe: ‘Et sic media hora infra octavam et nonam habito prius devoto exercicio et examine sui,
  ut dictum est, solemus simul ire dormitum’ (Hyma, op. cit., p. 447; cf. Schoengen, op. cit., p. 246).
   26
  Hoewel het niet volstrekt duidelijk is of de kanunnik in een huis van de broeders van het
  gemene leven woont, lijkt het gebruik van de volgende woorden in de richting van een fraterhuis
  te wijzen: in domo mea (p. 11, r. 23) domum (p. 15 r. 27), domos aliorum (p. 20 r 1) familia
  (mea) (p. 11, r 25, p 13, r. 21, p. 14 r. 4, p. 21 r 9) camera (p. 15 r. 28, p. 19 r. 19).
   152
  
  M.M. KORS
  
  loquens in ecclesia, quia prohibitum est.’27 Kessel tracht ook zijn taak, die van
  kok, te interioriseren. Interessant is te zien hoe hij het geestelijk leven met
  deze taakuitoefening wil combineren,28 zoals bij voorbeeld de volgende passus
  waarin hij aangeeft dat hij ’s morgens na het kerkbezoek eerst in zijn keuken
  zal bidden en zich voornemen wat hij die dag zal doen:
  Cum de ecclesia reversus fueris in coquinam, ora primum modicum, et propone
  in corde tuo qualiter te velis habere per diem29
  
  Uiteraard geeft onze kok veel aandacht aan het eten, maar daarnaast noteert hij
  enige voornemens voor het eigen eetgedrag.30 De anonieme kanunnik besteedt
  er eveneens een flinke passus aan.31 Een ander punt van overeenkomst vormen
  de aanwijzingen voor het gedrag buitenshuis: eigenlijk spreekt er een zodanige
  afkeer van het stadse leven uit, dat men soms geneigd is weer te denken aan
  het ongunstig beeld van de Moderne Devotie als een kleinzielige, in zichzelf
  gekeerde beweging, dat Johan Huizinga in zijn Herfsttij der middeleeuwen
  schetst.32 De omgang met wereldlijken wordt zoveel mogelijk vermeden,33
  men is het liefst weer gauw thuis.34 De kanunnik prent zich zelfs in dat ook
  wereldse mensen door God bemind worden: ‘(…) quando video homines
  seculares, cogitabo quod Deus amat illos.’35 We lijken hier verder verwijderd
  van de openheid naar de wereld die we bij Geert en Lubbert aantreffen.
  Bij beide auteurs treffen we weer dezelfde kernwoorden als aan bij Geert
  Grote en Lubbert ten Bussche: de werkwoorden debere, niti en proponere,
  het substantivum propositum, en de bijwoorden numquam en semper. Het
  anonieme propositum heeft bovendien een opvallend hoge frequentie van het
  woordje item (50 maal).
   Het propositum in de derde fase:
  Dirk van Grave
  Dit propositum, dat circa 1445 door Dirk van Grave (†1486), de latere prior
  van Windesheim werd geschreven, wijkt sterk af van de hiervoor behandelde
  27
  
  Ed. propositum kanunnik, p. 14.
  B.v. Thomas a Kempis, ed. Pohl, dl. VII, p. 310, r. 11-16; p. 310, r. 29-30; p. 311, r. 9-19;
  p. 312, r. 1-5; p. 314, r. 21-315, r. 4; p. 316, r. 11-13.
  29
  Op. cit., p. 310, r. 29-311, r. 1.
  30
  Op. cit., p. 311, r. 25-312, r. 5; 315, r. 17-22.
  31
  Ed. propositum kanunnik, p. 12-13.
  32
  Een van de beruchte passages in dezen is: ‘Als in elken piëtistischen kring gaf hier de godsdienst niet enkel den levensvorm maar ook den gezelligheidsvorm: het knusse geestelijk verkeer
  in stille intimiteit van eenvoudige mannetjes en vrouwtjes, wier groote hemel zich welfde boven
  een miniskuul wereldje, waar al het sterke ruischen van den tijd aan voorbij streek.’ (J. Huizinga,
  Herfsttij der Middeleeuwen. Studies over levens- en gedachtenvormen der veertiende en vijftiende eeuw in Frankrijk en Nederland. Haarlem, 19415, p. 274).
  33
  Ed. propositum kanunnik, p. 14.
  34
  Thomas a Kempis, ed. Pohl, VII, p. 315, r.5-9.
  35
  Ed. propositum kanunnik, p. 19.
  28
  
  HET PROPOSITUM BIJ DE MODERNE DEVOTEN
  
  153
  
  teksten.36 Zo is er geen aandacht voor een dagindeling, over het eten wordt
  met geen woord gerept en uiteraard treffen we geen voorschriften aan voor het
  gedrag buitenshuis. In al deze zaken voorzagen immers reeds kloosterregel en
  statuten. Het belang hiervan geeft Dirk van Grave zelf reeds aan: ‘(…) regulam et statuta conabor in sua integritate seruare.’37 De ruimte voor een propositum is er kennelijk wel, maar die komt in rangorde na regel en statuten.
   Zo neemt Dirk zich voor met speciale vroomheid de feestdagen te beleven, de
  simonie te vermijden, alle mensen alle heil te wensen en het kwaadspreken na
  te laten. Dit extra element van het persoonlijk engagement vertegenwoordigde
  kennelijk nog een meerwaarde ten opzichte van het afleggen van de geloften
  en het toetreden tot de orde. Toeval of niet, bij Dirk treffen we de kernwoorden niet meer aan die we bij de vorige teksten vonden. Enige overeenkomst is
  de relatief hoge frequentie van het woord item.38
  Twee proposita uit het milieu van de Moderne Devotie
  Tot slot resten ons nog twee proposita die sterk van elkaar verschillen. Het
  gaat om de volgende teksten: het Propositum et exercicia huius domus (Basel,
  U.B., A XI 19, f. 72r/v) en het Propositum bonum et pulchrum (Wolfenbüttel,
  Herzog August Bibliothek, 1210 Helmst, f. 21v-24r).
   Het propositum in het Bazelse handschrift staat temidden van teksten die veelal
  betrekking hebben op de regelgeving van de kruisheren. Als plaats van ontstaan
  is een kruisherenklooster dan ook alleszins waarschijnlijk.39 De tekst van het
  propositum biedt een tamelijk nauwkeurige regeling van de dagindeling in een
  fraterhuis; wat de relatie is met de overige inhoud die vooral op kruisheren is
  gericht, is niet duidelijk.40 Het is voorshands niet duidelijk in welk fraterhuis de
  tekst zou kunnen thuishoren. Het feit dat het handschrift niet valt te localiseren bemoeilijkt de zaak uiteraard aanzienlijk. De tekst is in de derde persoon
  enkelvoud gesteld, maar richt zich duidelijk tot alle broeders en heeft een sterk
  normatief karakter, zoals het begin van de tekst al direct toont, waar gesproken
  wordt over wat men in het eerste uur na het opstaan zoal moet doen:
  36
  
  Editie in: J.G.R. Acquoy, Het Klooster te Windesheim en zijn invloed. Utrecht, 1875-1880,
  dl. 3, bijlage XII, p. 321-322
  37
  Op. cit., p. 321.
  38
  Iets vergelijkbaars zien we bij het geestelijk testament van de Windesheimse prior Dirk
  van Grave; hierin begint elk nieuw voorschrift met item. Mertens ziet hier een doorwerking
  van de juridische praktijk. In beide gevallen zou Dirk van Grave een meer juridische opvatting
  van het genre hebben gehad. (cf. Th. Mertens, ‘Geestelijke testamenten in de laatmiddeleeuwse Nederlanden. Een verkenning van het genre’, in: Wat duikers vent is dit! Opstellen voor
  W.M.H. Hummelen. Onder redactie van G.R.W. Dibbets en P.W.M. Wackers. Wijhe, 1989, p. 7589, inz. p. 84).
  39
  Zie over dit handschrift en de herkomstproblematiek: M. Colson, ‘Een kruisherenhandschrift
  te Bazel’, in: Clairlieu 30 (1972), p. 25-41.
  40
  Op deze tekst hoop ik later nog eens terug te komen.
   154
  
  M.M. KORS
  
  Propositum et exercicia huius domus. De mane hora 3a surgere et tunc quilibet
  legat cum socio suo matutinas et primas …41 Pro defunctis Jtem ante quartam
  horam nemo exire de camera ac loqui sine cogente necessitate
  
  Verder wordt uitgebreid ingegaan op de omgang tussen de medebroeders, het
  werk, lectuur en gebed. In hoge frequentie komt het woordje item voor. Verder is
  er een veelvuldig gebruik van de imperatief vast te stellen. (Zoals in voorgaand
  citaat te zien is, gaat het om infinitieven met de betekenis van een imperatief).
  In menig opzicht geheel vergeestelijkt is het Wolfenbüttelse propositum van
  een anonymus.42 Het gaat hier om een tekst van iemand die in een klooster
  leeft. Dit blijkt onder andere uit de passus ‘professionis mee religionis (…)
  zelator esse’; religio is een term die aan een kloosterorde is voorbehouden. Dat
  we dit werkje bovendien binnen de ruimere context van de Moderne Devotie
  mogen plaatsen, blijke uit het feit dat het handschrift een afschrift bevat
  van het Breuiloquium, dat geschreven werd door de Windesheimer koorheer
  Gerlach Peters. Onderwerpen uit het dagelijks leven die we nog wel bij Dirk
  van Grave, toch ook een kloosterling, aantreffen, zoals simonie en kwaadspreken, ontbreken in dit propositum geheel. Het legt de nadruk op de innerlijke
  verbondenheid met de Vader, de Zoon en Maria; ruim de helft van de tekst
  bestaat uit gebeden tot God en Maria. Er zijn geen verwijzingen naar het leven
  in gemeenschap en de daarbij horende taken en specifieke problemen.43 De
  weg van de wereld naar binnen, zoals die door Grote in zijn propositum werd
  verwoord, is hier in extreme mate gerealiseerd.
   Kenmerkende elementen voor een propositum
  In de besproken proposita is een aantal elementen te onderkennen dat in bijna
  alle teksten voorkomt. Zo valt direct op dat de ik- en jij-vorm overheerst. In
  het geval van de jij-vorm treffen we veel adhortatieven aan. Verder is de relatief hoge frequentie van het woord item opvallend. Veel proposita zijn als een
  catalogus van voornemens te zien en het woordje item dient ertoe om de verschillende onderdelen van elkaar te onderscheiden. In veel opzichten wijken de
  proposita uit kloosters sterk af van die men in fraterhuizen opstelde. Het lijkt
  zo te zijn dat de ruimte om een persoonlijk levensplan op te stellen hier
  toch beperkter was. Het anonieme Propositum bonum et pulchrum wijkt zelfs
  zo sterk af dat er nauwelijks een relatie met de overige teksten te leggen valt.
  Het is dan ook de tekst die het minst duidelijk in het milieu van de Moderne
  Devotie te plaatsen valt. Samenvattend kunnen we het voorkomen van de
  volgende elementen als typerend voor een propositum omschrijven:
  41
  
  Achter primas een vooralsnog onleesbare abbreviatuur.
  De tekst is in bijlage uitgegeven.
  43
  Slechts eenmaal spreekt de auteur in algemene termen van: ‘(…) ad vtilitatem omnium amicorum meorum et omnium fratrum et sororum nostrorum (…)’. Verder komen zijn ordegenoten
  niet ter sprake.
   42
  
  HET PROPOSITUM BIJ DE MODERNE DEVOTEN
  
  155
  
  — gebruik van ik- of jij-vorm (met uitzonderingen in derde persoon enkelvoud)
  — in geval van jij-vorm: veelvuldig gebruik van de adhortatief
  — herhaaldelijk gebruik item;
  — voorkomen in de tekst van het begrip propositum;
  — gebruik van woorden als semper en numquam (dit vooral in combinatie
  met zaken die men zich voorneemt altijd dan wel nooit te doen);
  — gebruik van werkwoorden als: debere, niti en proponere;
  — uitgebreide regels ten aanzien van eten;
  — het regelen van lectuur, slaap en meditatie;
  — andere verwijzingen naar de dagelijkse levenspraktijk, zoals het voorkomen
  van een dagindeling.
  Uiteraard zijn al deze elementen slechts zelden tegelijk aan te treffen. Het
  voorkomen van een regelgeving ten aanzien van meditatie, lectuur, eten en
  andere zaken uit de dagelijkse leven, zoals een dagindeling, lijkt echter doorslaggevend om van een propositum te kunnen spreken. Voorts moet gekeken
  worden naar de persoonsvorm waarin de tekst is gesteld. Speciale aandacht
  verdient het voorkomen van bepaalde signaalwoorden, die echter zelden alle in
  één tekst zullen voorkomen. Uiteraard hebben we hier te maken met een genre
  dat moeilijk in te perken is. De twee anonieme proposita uit Bazel en Wolfenbüttel zouden we immers met bovenstaande lijst nooit als ‘propositum’ benoemen; in beide gevallen moeten we uitgaan van de middeleeuwse titel.
   Het element dat het moeilijkst te systematiseren valt, is tegelijk een van
  de belangrijkste kenmerken van het propositum, te weten het sterk persoonlijk
  karakter. Dit persoonlijk element kunnen we in twee typen onderscheiden:
  een disponering vanuit het leven, of een finalisering, waarin de tijd vóór de
  conversio niet meer ter sprake komt. Zo besteedt Geert Grote een groot deel
  van zijn propositum44 om uiteen te zetten dat hij in het vervolg zal afzien van
  astrologie, tovenarij en dergelijke, dat hij niet meer zal haken naar prebenden
  of enig wetenschappelijk aanzien, en dat hij zijn juridische en medische
  kennis niet dan in uiterste nood zal inzetten. Dit is een duidelijk voorbeeld van
  een disponering vanuit de biografie. Voor een deel kennen we bovenstaande
  elementen reeds uit het begin van zijn bekering, toen Grote verplicht werd
  zijn boeken over de zogeheten zwarte kunsten publiekelijk te laten verbranden.
  Dergelijke informatie kunnen we zowel ontlenen aan middeleeuwse biografieën over hem als uit zijn overige werken, bij voorbeeld de Epistolae. Van
  een andere moderne devoot, Johannes Kessel, weten we dat hij kok was in het
  huis van de broeders van het gemene leven te Deventer. In zijn propositum
  komen passages voor die direct betrekking hebben op zijn leven als kok. In het
  Propositum cuiusdam canonici vinden we zeer veel aanwijzingen voor het
  koorgebed, kapittelvergaderingen en de mis; in ieder geval mag dat ten dele
  als een persoonlijk element worden gezien. In deze beide proposita komt het
  leven voorafgaande de conversio niet ter sprake; men richt zich uitsluitend op
  de finalisering van de gekozen levensstaat. Dit zijn natuurlijk ideale gevallen;
  44
  
  Ed. in Thomas a Kempis, ed. Pohl, dl. VII, p. 87-97.
   156
  
  M.M. KORS
  
  de persoonlijke strekking laat zich onderkennen, doordat wij over biografische
  informatie van of over de auteurs beschikken. Zodra die ontbreekt moet een en
  ander uit de tekst spreken en dat is natuurlijk lang niet altijd het geval. Toch is
  ook dit een simplificering van het materiaal. Zo kan het Bazelse propositum
  onmogelijk voor een persoonlijke tekst doorgaan, terwijl de tekst op grond van
  de titel en voornoemde kenmerken wel tot het genre gerekend moet worden.
  Toepassingsmogelijkheden van de genre-kenmerken op
  teksten uit de Moderne Devotie
  Aan de hand van de hiervoor gevonden genre-kenmerken is het wellicht
  mogelijk andere teksten als een propositum te herkennen. Ik beperk mij tot
  drie teksten om de mogelijkheden en beperkingen te tonen:
  1. In ieder geval een deel van Gerlach Peters’ Breuiloquium zou als een
  propositum beschouwd moeten worden. In de tekst45 vinden we een groot aantal
  praktische zaken besproken, zoals regels voor een dagindeling,46 het eten,47
  lectuur en werk.48 De omgang met de broeders en de oversten49 en het verblijf
  in de cel50 komen eveneens uitgebreid aan de orde. Verder komen woorden als
  debere, niti, numquam en semper in hoge frequentie voor. In mindere mate
  treffen we propositum en proponere aan. Zeer frequent is daarentegen weer
  het gebruik van de imperatief. Vrijwel de hele tekst staat in de derde persoon
  enkelvoud; dit wijkt enigszins af van hetgeen in proposita gebruikelijk was,
  hoewel het soms wel voorkomt.
   Alle elementen die voor een propositum kenmerkend zijn treffen we in
  combinatie pas aan vanaf regel 169. De zin die hier begint luidt duidelijk een
  nieuw thema in:
  Omnia exercicia interiora et exteriora ordinare secundum mores, exempla et
  doctrinam domini nostri Ihesu Cristi (…)51
  
  Alle innerlijke en uiterlijke oefeningen wil de auteur dus richten naar leven,
  voorbeeld en leer van Jezus. In dit gedeelte van zijn tekst vinden we relatief
  veel (impliciete) citaten uit werk van andere moderne devoten. Als we ons
  realiseren dat Gerlach Peters het Breuiloquium kort na zijn aankomst, maar
  nog voor zijn intrede, in het klooster te Windesheim schreef, dan wordt duidelijk dat hij in dit propositum zijn belangrijkste voornemens ten aanzien van het
  45
  Uitgave in: Gerlacus Petri, Opera omnia. Cura et studio Mikel M. Kors, cum translatione
  epistolarum H. Rolfson. Turnhout, 1996, p. 235-297 (oneven pagina’s). (=Corpus Christianorum
  / Continuatio Mediaeualis 155).
  46
  Op. cit. p. 259, r. 181-196.
  47
  Idem, r. 197-205.
  48
  Op. cit., p. 265, r. 235-262.
  49
  Op. cit., p. 269, r. 290-291, p. 285-287, r. 455-466.
  50
  Op. cit., p. 285-287, r. 467-479.
  51
  Op. cit., p. 257, r. 169-170.
  HET PROPOSITUM BIJ DE MODERNE DEVOTEN
  
  157
  
  kloosterleven schreef, naar analogie van de gewoonte in het Deventer fraterhuis om een propositum te maken. Tenslotte had Gerlach zijn eerste religieuze
  vorming bij Florens Radewijns en diens confraters genoten, zodat het alleszins
  voor de hand ligt dat hij van dit gebruik op de hoogte was.
   2. Een andere tekst die al eens eerder als een propositum benoemd is,52
  bevindt zich in het handschrift Köln, Hist. Archiv, 8o 145, f. 75r/v, afkomstig
  uit het kruisherenklooster te Keulen. Het is met enkele witregels tussenruimte
  geschreven na het slot en colofon van het oudst gedateerde afschrift van Gerard
  Zerbolt van Zutphens De spiritualibus ascensionibus (datering: 30 augustus
  1400); de hand is steeds dezelfde. Door de samensteller van de handschriftencatalogus wordt het aan Zerbolt van Zutphen toegeschreven.53 Het stuk stond
  eerst in de ik-vorm, maar later zijn die vormen allemaal veranderd in de
  tweede persoon enkelvoud, een paar zijn niettemin aan de aandacht van de
  bewerker ontsnapt. De tekst bevat onder andere een dagindeling met daaraan
  gekoppeld aanwijzingen voor lectuur, arbeid, meditatie etc. Een voorbeeld van
  de activiteiten die hij bij het opstaan moet ontplooien:
  Tertia hora de mane surge et de eisdem materijs lectis meditando et legendo
  prepara te matutinum sicud scripsi de meditationibus (f. 75r)
  
  Hij besluit zijn tekst met enkele meer algemene voornemens, zoals: ‘Per totum
  diem expedit vitare discursus’ (f. 75v). Signaalwoorden komen we bijna niet
  tegen; item komt slechts eenmaal voor. Op grond van de praktische elementen
  en het onmiskenaar persoonlijke karakter (oorspronkelijke ik-vorm!) lijkt het
  wel aannemelijk dat deze tekst een propositum is.
  3. Als een laatste voorbeeld zouden de Consuetudines uit het Haagse handschrift 70 H 79 kunnen worden genoemd (ed. W. Jappe Alberts). Als men ze
  vergelijkt met andere Consuetudines, dan valt vooral bij de eerste tekst het
  sterk persoonlijk element op; hij is voor het grootste deel in de eerste persoon
  enkelvoud (vgl. ook de inleiding van Alberts, p. IX). De tweede tekst in Alberts’
  uitgave is in de tweede persoon enkelvoud gesteld en staat vol adhortatieven.
   Jammer genoeg ontbreekt nog steeds een, overigens dringend gewenste, overzichtsstudie van de overgeleverde Consuetudines,54 maar het lijkt toch wel
  52
  Door de samensteller van de handschriftencatalogus wordt de tekst omschreven als Proposita;
  zie Die theologischen Handschriften des Stadtarchivs Köln. Teil 3. Die Oktav-Handschriften der
  Gymnasialbibliothek. Beschrieben von Joachim Vennebusch. Köln - Wien, 1983, p. 136. (=Mitteilungen aus dem Stadtarchiv von Köln. Sonderreihe: Die Handschriften des Archivs. Heft III:
  Die theologischen Handschriften 3).
  53
  Op deze auteurskwestie hoop ik elders nog eens terug te komen. Het lijkt namelijk niet uit te
  sluiten dat de tekst eventueel aan Florens Radewijns zou kunnen worden toegeschreven. Wellicht
  is het mogelijk de identiteit vast te stellen daar de auteur van deze tekst herhaaldelijk verwijst
  naar eigen werk; zeven maal in een tekst van goed 300 woorden. Eenmaal spreekt hij van zijn
  scriptum de labore manuum, en dit is de titel van een hoofdstuk uit het traktaat Multum valet van
  Florens Radewijns. Echter alleen een vergelijking van deze tekst met het werk van Radewijns en
  Zerbolt van Zutphen kan hieromtrent duidelijkheid brengen.
  54
  Een complete opsomming van de overgeleverde consuetudines is mij niet bekend. Men zie
  voor verdere informatie: Monasticon Fratrum Vitae Communis. I: Belgien und Nordfrankreich. II:
  
  158
  
  M.M. KORS
  
  zeker dat in beide gevallen sprake is van een personalisering van primaire
  Consuetudines. Bovendien is in deze gevallen de grens tussen propositum en
  algemene leefregels moeilijk te trekken.
   Samenvattend kunnen we zeggen dat de genrekenmerken hanteerbaar zijn
  en kunnen bijdragen tot beter begrip van sommige teksten of tenminste bepaalde
  aspecten van de overlevering kunnen verduidelijken. Nu we een overzicht
  hebben van de inhoud van de overgeleverde proposita, is het noodzakelijk om
  ze in historisch perspectief te plaatsen, ten einde vast te stellen in hoeverre de
  moderne devoten traditioneel en in welk opzicht vernieuwend zijn geweest bij
  het gebruik van een schriftelijk propositum.
   2. DE TRADITIE VAN HET PROPOSITUM-BEGRIP
  De betekenis van het woord ‘propositum’
  bij de klassieken en in de vadertijd
  Het begrip propositum heeft een lange traditie en daarom kan in het kader van
  dit artikel slechts zeer globaal en sterk simplificerend aangegeven worden hoe
  de betekenisontwikkeling verlopen is.55
  Het woord ‘propositum’ is geen christelijke uitvinding en het komt reeds
  voor in de klassieke Latijnse literatuur bij schrijvers als Julius Caesar, Cicero,
  Horatius, Ovidius, Phaedrus, Paterculus, Seneca, Quintilianus, Petronius en
  Juvenalis.56 Bij deze auteurs zijn de volgende vier betekenisgroepen aan te
  treffen:
  1. bepaling, bedoeling, besluit, keuze
  2. retorisch: thesis, thema, vraagstuk, strijdvraag
  3. levensplan
  4. gedragsvorm
  Aan het propositum zit in alle vier de groepen bijna altijd een subjectief aspect
  vast. We treffen het begrip dan ook vaak aan in combinatie met volitieve
  werkwoorden.57
  In de Vulgata komt het zelfstandige naamwoord propositum achttien maal
  voor en is dan een equivalent voor Griekse en Hebreeuwse woorden. In het
  Oude Testament wordt het voornamelijk gebruikt om plannen en voornemens
  Deutschland. Hrsg. von Wolfgang Leesch e.a. Brussel, 1977-1979. (=Archives et Bibliothèques
  de Belgique / Archief- en Bibliotheekwezen in België. Numéro spécial 18-19 / Extranummer 1819); A.G. Weiler, Volgens de norm van de vroege kerk. De geschiedenis van de broeders van het
  Gemene Leven in Nederland. Nijmegen, 1997. (=Centrum voor Middeleeuwse Studies, Middeleeuwse studies 13). Zie ook ‘Windesheim’, in: Dictionnaire de Spiritualité, t. 16, col. 14571478, inz. 1476-1477.
  55
  Enkele in dit verband belangrijke literatuurverwijzingen dank ik aan prof. dr. Paul Chandler
  (Melbourne, Australia), waarvoor ik hem graag mijn dank betuig.
  56
  Het gedeelte over klassieke auteurs en de Vulgata is gebaseerd op J. Campos, ‘El propositum
  monasticum en la tradición patrística’ in: Ciudad de Diós 181 (1958), p. 535-547, inz. 535-538.
  57
  Cf. Campos, o.c., p. 536.
   HET PROPOSITUM BIJ DE MODERNE DEVOTEN
  
  159
  
  van mensen aan te duiden, in het Nieuwe Testament die van God, met dan een
  betekenis als ‘raadsbesluit’.58
  In de patristische literatuur komen in principe dezelfde betekenisgroepen
  terug als bij de klassieke auteurs, uiteraard met het verschil dat de betekenissen 1 en 3-4 betrokken worden op een godgericht en aan Hem gewijd
  leven. Dan ontstaat ook een nieuwe betekenis, namelijk een religieus leven
  in gemeenschap of als kluizenaar of kortweg een monastiek leven, zoals uit
  een canon van het vierde particuliere concilie van Toledo blijkt ten aanzien
  van clerici die monnik willen worden: ‘Clerici qui monachorum propositum
  appetunt.’ Bezien we echter de patristische traditie iets meer in detail:59
  Het aantal substantiva60 en adiectiva waarmee het woord propositum voorkomt is zeer uitgebreid; dit duidt erop dat de betekenis van het begrip propositum in de patristische tijd een breed betekenisscala had, dat door het gebruik
  van adiectiva en substantiva ingeperkt en bepaald moest worden. Grofweg
  kunnen drie hoofdbetekenissen worden onderscheiden, waarin de bonte stoet
  van proposita61 kunnen worden ondergebracht:
  1. een voornemen tot een bepaalde levenswijze. Hiervan enkele voorbeelden:
  a sanctitatis proposito (Ambrosius Mediolanensis, De bono mortis cap. 6
  par. 23 pag. 724 lin. 14 vv.); propositum pietatis (Id., Expositio euangelii
  secundum Lucam, lib. 8 lin. 598 vv.); post sanctae uitae propositum, a proposito religionis auertat (Chromatius Aquilileiensis, Tractatus in Mathaeum,
  tract. 14, lin. 167 vv.); propositum altius (Augustinus Hipponensis, Sermones,
  PL 39 col. 1564); uirginalis uel uidualis proposito (Id., De bono uiduitatis
  cap. 8 par. 11, pag. 316); a proposito meliore lapsus (id., o.c., cap. 11 par. 14
  pag. 320); in proposito christiano (Id., De dono perseuerantiae col. 999,
  lin. 19 vv.); propositum monachi (Sulpicius Seuerus, Vita Sancti Martini
  Turonensis, cap. 10 par. 2); sanctae militiae propositum (Isidorus Hispaniensis, De ecclesiasticis officiis, lib. 2, cap. 16 lin. 134 vv.); contra sacerdotale propositum (Gregorius Magnus, Registrum epistularum, lib. 2 epist.
   29); ad propositum contemplatiuae uitae (Id., o.c., cap. 119 lin. 2420 vv.);
  conuersionis propositum (Id., o.c., lib. 5 cap. 116 lin. 2837 vv.); propositum
  58
  
  Cf. Campos, o.c., p. 538-539.
  Voor dit onderzoek werd gebruik gemaakt van de eerste release (1993) van de CD-ROM Christian Latin Texts. Dit leverde enkele duizenden vindplaatsen op, die alle geëvalueerd werden. Dit
  bestand werd later aangevuld vanuit het woordmateriaal van Bernardus van Clairvaux, dat op een
  nieuwe versie van voornoemde CD-ROM (1994) beschikbaar kwam. Op deze manier wordt uiteraard een verre van volledig beeld verkregen van het gebruik van het begrip propositum, voor de
  beperkte doelstellingen van dit artikel voldoet het echter. — De bibliografische gegevens in
  onderstaand overzicht ontleen ik eveneens aan voornoemde cd. Indien naar regelnummers wordt
  verwezen, staat er altijd: vv. (en volgende). De reden hiervoor is dat op de CD-ROM alleen het
  regelnummer van het beginwoord van de zin staat vermeld; het deelcitaat kan dus heel goed
  enkele (of vele) regels verder staan.
  60
  In het geval van substantiva heel vaak als genitivus explicativus.
  61
  Het genoemde materiaal van de CD-ROM werd, als gezegd, geheel geëvalueerd. De belangrijkste
  betekenissen die aan het propositum werden toegekend, werden vervolgens geselecteerd. Dit was
  natuurlijk alleen mogelijk indien het woord propositum door substantiva, adjectiva of de context
  nader gedefinieerd was.
  59
  
  160
  
  M.M. KORS
  
  uirginitatis instituit (Maximus Taurinensis, Collectio sermonum antiqua
  [spur.] sermo 7, lin. 32 vv.); bonae uitae propositum (Fulgentius Ruspensis,
  Ad Euthymium de remissione peccatorum libri ii).
  