title: S. Dubois, La révolution géographique en Belgique: Départementalisation, administration et représentations du territoire de la fin du XVIIIe au début du XIXe siècle
text: Webrecensie BMGN 126
  126:1 (2011
  (2011)
  Dubois, Sébastien, La révolution géographique en Belgique:
  
  Départementalisation, administration et représentations du territoire de la fin du
  XVIIIe au début du XIXe siècle (Mémoire de la Classe des Lettres. Collection in
  8°, 3e série 48; Brussel: Académie royale de Belgique, Classe des lettres, 2008,
  335 blz., ISBN 978 2 8031 0251 8).
  In 2005 publiceerde Sébastien Dubois een boek over het ontstaan van de
  natiestaat België. Zijn proefschrift uit 1999 leverde een belangrijke bijdrage
  aan de geschiedenis van de totstandkoming van het moderne Belgische
  grondgebied. Dit derde boek kan gezien worden als een voortzetting van deze
  eerdere studies. Nu wil Dubois laten zien hoe de Belgische bestuurlijke en
  politieke ruimte volledig veranderde in de Franse Tijd. Na de annexatie van
  1795 wilde de Franse regering de oude Zuid-Nederlandse provinciën
  bestuurlijk herindelen om België zo tot een rationele ruimte om te vormen.
  Het streven naar een rationele bestuurlijke indeling dateert echter niet
  van de Revolutie; het is een erfenis van de Verlichting. Toen al gaven verlichte
  despoten van hetzelfde verlangen blijk en probeerden hun rijk te
  moderniseren door rationele hervormingen in te voeren. Zo trachtte de
  Oostenrijkse keizer Jozef II de indeling van zijn Keizerrijk te vereenvoudigen
  zodat het beter bestuurd zou kunnen worden en meer inkomsten zou
  opbrengen. Hij was de eerste vorst die België opnieuw indeelde, die oude
  structuren ophief – inclusief kloosters – en nieuwe rechterlijke indelingen
  invoerde. Zijn hervormingen werden met ontsteltenis ontvangen en leidden
  tot de Brabantse Revolutie. Jozef en later zijn broer Leopold trokken
  vervolgens de meeste hervormingen in waardoor België onveranderd bleef.
   Revolutionair Frankrijk hoefde niet zo voorzichtig te zijn. Met haar legers en
  haar gedreven ambtenaren kon het haar eigen gang gaan, mede dankzij de
  steun van Belgische radicalen zoals de Vonckist Charles Doutrepont. Hij kreeg
  de opdracht om een nieuwe departementale indeling te maken; een taak die
  hij in enkele weken uitvoerde. België werd in negen departementen
  opgedeeld. Bij de indeling werden echter enorme fouten gemaakt. Sommige
  dorpen waren vergeten, andere werden in twee departementen ingedeeld. Het
  bleek niet zo eenvoudig te zijn om een complex grondgebied zoals het
  Belgische, inclusief Luik en Luxemburg, op een rationele wijze in te delen.
  Toch werd de indeling in negen departementen officieel, en nadat enkele
  correcties waren doorgevoerd was de herindeling een feit.
  Daarmee voltooide Frankrijk een hervorming die op het eigen
  grondgebied al was bereikt: een rationalisering van de nationale ruimte, met
  als onderliggend motief het laten verdwijnen van oude oriëntatiepunten en
  het vernietigen van alles wat aan de feodaliteit herinnerde. Enclaves werden
  ‘genationaliseerd’, ook in België en tot grote woede van de eigenaren, zoals de
  hertog van Bouillon die zijn hertogdom kwijt raakte. Rationaliteit ging dus
  hand in hand met een politieke ideologie. Oude herinneringen moesten plaats
  maken voor een nieuw nationaal gevoel. Daarmee hoopten de revolutionairen
  ook de nationale zeden en het nationale karakter te veranderen en van de
  ouderwetse Belgen goede republikeinen te maken.
   Net zoals in Frankrijk leidden de veranderingen tot hevig protest, vooral
  als het ging om de keuze van de hoofdstad van het departement. Zo wilde Luik
  de hoofdstad zijn, maar Maastricht ook (100). Kleinere steden waren
  ontevreden, omdat zij hoopten op een hogere status na de departementale
  herindeling (191-193). Ook particulieren protesteerden tegen de herindeling,
  bijvoorbeeld een Belgische grondbezitter wiens landgoed plotseling over vier
  verschillende departementen verdeeld werd (82). Toch werd deze nieuwe
  indeling aangehouden, ook na de revolutietijd. Als koning van de verenigde
  Nederlanden besloot Willem I de Franse bestuurlijke indeling uiteindelijk in
  stand te houden. Wel veranderde hij de departementen in provinciën en gaf ze
  hun oude Belgische benaming terug (204).
  Met dit geografische en topografische onderwerp wil Dubois laten zien
  hoe belangrijk de ruimte was voor hervormers van de achttiende eeuw.
   Geïnspireerd door het werk van onder andere M.-V. Ozouf-Marignier vraagt
  hij zich af wat mensen verbindt met het grondgebied waar ze wonen; wat voor
  percepties men heeft ten aanzien van de ruimte en in hoeverre de ruimtelijke
  ordening invloed heeft op de nationale identiteit of het nationale gevoel. Met
  hun revolutionaire kalender probeerden de Franse revolutionairen de tijd te
  stoppen en opnieuw te laten beginnen. De nieuwe ruimtelijke ordening en
  bestuurlijke indeling waren evenzeer belangrijke middelen om te ontwennen
  aan het oude regime. Het moest een nieuwe revolutionaire of republikeinse
  ruimte worden voor vrije en gelijke burgers. Dit is niet helemaal gelukt, zeker
  in België waar mensen aan hun dorp, hun parochie of hun heerlijkheid
  gehecht waren. Zij hadden moeite om hun nieuwe departement te moeten
  delen met ‘vreemdelingen’, die een andere ‘nationaal’ karakter of andere
  zeden hadden. Luikenaars wilden bijvoorbeeld liever bij Frankrijk worden
  
  ingedeeld dan bij België. Zeden en taal belemmerden toen al een volledige
  Belgische eenheid. Niettemin was het departementale bestuur een succes.
  Dubois gaat misschien niet genoeg in op de ruimtelijke percepties en
  representaties, hoewel hij beide aanstipt. Hij wilde in dit boek misschien
  teveel behandelen: de hervormingen van Jozef, de Franse hervormingen en
  hun receptie, en de jaren 1814-1830. Daardoor zijn bepaalde facetten
  onvoldoende uitgediept. Toch is deze benadering stimulerend en ook voor
  Nederland toepasbaar. Wij weten immers nog maar weinig van de Bataafse
  departementale indeling van 1797-1805 en de daaropvolgende
  Napoleontische poging om Nederland te verdelen in nieuwe departementen
  van het Franse keizerrijk. Sébastien Dubois biedt in zijn boek daarvoor een
  theoretisch en praktisch kader.
   Annie Jourdan, Universiteit van Amsterdam
  
  Webrecensie BMGN 126
  126:1 (2011
  (2011)
  Dujardin, Vincent, Dumoulin, Michel, L’union fait -elle toujours la force? Nouvelle
  
  histoire de Belgique 1950 -1970 (Brussel: Le Cri, 2008, 228 blz., ISBN 978 2 8710
  6480 0).
  De parlementsverkiezingen van juni 2007 dompelden België in de langste
  regeringsvorming ooit. Pas eind december 2008 daalde een zekere rust neer
  over de Wetstraat. Anderhalf jaar politiek immobilisme leverde een
  karrenvracht aan boeken en studies op, niet alleen in Vlaanderen, maar vooral
  in Franstalig België. De rode draad die door veel van die Franstalige studies
  liep was de vraag: wat als de Vlamingen België zouden opblazen? Het thema
  was eerder al aangekaart in een intussen beruchte televisiereportage op de
  Franstalige RTBF zender, met de overduidelijke titel ‘Bye bye Belgium?’. In
  het binnenland speculeerden politici en waarnemers over het waarschijnlijke
  einde van het Vlaams-Waalse huwelijk en het verre buitenland stelde even
  pertinente vragen over de houdbaarheidsdatum van het land.
  Nieuw zijn zulke speculaties evenwel niet. In de jaren zestig van de
  vorige eeuw werd in regeringskringen geopperd dat alles in het werk gesteld
  moest worden opdat het land nog twintig jaar kon standhouden – tot in 1988
  – want dan zou het wellicht kunnen opgaan in een Europa dat tegen die tijd
  wel federaal georganiseerd zou zijn. Deze anekdote staat te lezen in L’union
  fait-elle toujours la force?, geschreven door twee historici van de Franstalige
  Leuvense universiteit (UCL), Vincent Dujardin en Michel Dumoulin. De
  auteurs hebben eerder al hun sporen verdiend, met onder meer een
  indrukwekkende reeks historische studies over vooraanstaande Belgische
  politici zoals Pierre Harmel, Paul-Henri Spaak en Paul Van Zeeland. Het boek
  behoort onmiskenbaar tot het betere werk onder de post-2007 crisisboeken.
   De jaren zestig, zo luidt de centrale stelling van het boek, vormen een cruciaal
  scharniermoment in de Belgische geschiedenis. De studie ervan kan helpen
  om wat vandaag gebeurt, in perspectief te plaatsen.
  In het decennium dat volgde op de Brusselse Wereldtentoonstelling van
  1958, stierf het unitaire Belgique à papa. Geboren in 1830 als een
  ‘unitaristisch en francofoon’ land, muteerde het in die jaren tot een federale
  staat, gebouwd op een Vlaamse gemeenschap, die economisch en
  demografisch de overhand nam, en een minoritaire Franstalige gemeenschap,
  die zichzelf achteruit zag gesteld. Deze samenvatting kan de indruk wekken.
  