title: P. Nefors, La collaboration industrielle en Belgique 1940-1945
text: RECENSIES
  De verlichte stad bestaat uit twee delen. In het eerste chronologische deel
  wordt door verschillende auteurs de geschiedenis van bioscopen, filmvertoningen en filmcultuur in Vlaanderen behandeld. In het tweede komen uiteenlopende case-studies aan bod, zoals bijvoorbeeld de katholieke kruistocht tegen
  verwerpelijke films, de pogingen van de socialisten om de film voor de eigen
  politieke actie in te zetten maar ook de seksbioscopen in de stad Antwerpen.
  De artikelen zijn goed gedocumenteerd en uitstekend leesbaar. Jammer is alleen
  dat een register ontbreekt.
  De bundel roept belangrijke vragen op ten aanzien van de verschillen in de
  ontwikkelingen in Vlaanderen en in Nederland. Niet alleen hadden onze
  zuiderburen de keuze uit veel meer bioscopen dan wij (in de jaren dertig telde
  Brussel bijvoorbeeld bijna vier keer zoveel zalen als Amsterdam, hoewel beide
  steden elkaar qua inwonertal nauwelijks ontliepen). Ook was het bioscoopbezoek in België per hoofd van de bevolking veel hoger dan in Nederland. De
  verklaring zoeken in het Nederlandse calvinisme is te kort door de bocht.
  Eerder kan men zich afvragen waarom de verzuilde samenleving in België film
  wel heeft kunnen integreren en in Nederland niet. Waarom konden er wel
  katholieke bioscopen in Vlaanderen opereren, terwijl ze in de eveneens
  katholieke Nederlandse provincies Noord-Brabant en Limburg niet konden
  bestaan? Wellicht vormt de gesloten, door de Nederlandse Bioscoopbond strikt
  gecontroleerde markt een verklaring. Alleen leden konden met leden zaken
  doen. Daarmee accepteerden ze dat de marktwerking op een laag pitje werd
  gezet, in ruil voor een gegarandeerde punt van de taart. Zoals uit de artikelen
  in De verlichte stad blijkt was er in België juist sprake van een open markt,
  waarop zowel zuilgebonden als ‘neutrale’ ondernemers naast elkaar konden
  opereren (en elkaar beconcurreren).
   Verder lijkt België veel gevoeliger geweest voor een innovatie als de
  multiplex (een bioscoopcomplex met een groot aantal zalen met optimaal
  comfort) waarmee in de jaren tachtig een halt kon worden toegeroepen aan de
  terugloop van het bioscoopbezoek. In Nederland duurde het tot de tweede
  helft van de jaren negentig voordat de weerstand was overwonnen en de eerste
  multiplexen werden geopend. Terwijl de Belgische Kinepolis groep zijn
  multiplexconcept met succes in verschillende andere Europese landen kon
  uitzetten, was de weerstand in Nederland zo groot dat ze daar geen voet aan
  de grond kreeg.
  De verlichte stad bevat dus niet alleen een goed overzicht van de historische
  kijkervaringen in Vlaanderen en Brussel, maar nodigt ook uit tot verder
  (comparatief) onderzoek.
  Bert Hogenkamp, Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid
  
  Nefors, P., La collaboration industrielle en Belgique 1940-1945 (Brussel:
  Editions Racine, 2006, 327 blz., ISBN 2 87386 479 6).
  304
  
  RECENSIES
  Het voorliggende werk is de Franse vertaling van het boek dat Patrick
  Nefors (1966) zes jaar eerder over het onderwerp publiceerde.1 Dat boek
  vormde dan weer de neerslag van het proefschrift waarmee hij in 1999 aan de
  KULeuven tot doctor in de geschiedenis promoveerde. De auteur is als
  vakhistoricus uitermate beslagen in het onderwerp. In 2000 werd hij
  onderzoeker bij het Nationaal Gedenkteken van het Fort van Breendonk, een
  Auffang- of Anhaltelager waar tijdens de Tweede Wereldoorlog zo’n 3600
  mensen werden opgesloten. Nefors wijdde er een uitstekende studie aan.2 In
  2005 maakte de auteur de overstap naar het Koninklijk Legermuseum in
  Brussel.
   Hoewel het boek van Nefors een zeer lezenswaardige synthese biedt van de
  economische en industriële collaboratie in de Tweede Wereldoorlog, bouwt hij
  in belangrijke mate verder op ouder onderzoekswerk. Reeds in het standaardwerk L’an 40 (1971) van José Gotovitch en Jules Gérard-Libois werd gewezen
  op de dubieuze houding van de leidende industriële en bancaire kringen
  tegenover de bezetter. Die ‘politiek van het minste kwaad’ was gebaseerd op
  de zogenaamde ‘Galopindoctrine’, een pragmatische gedragslijn genoemd naar
  Alexandre Galopin (1879-1944), toen gouverneur van de machtige Societé
  Générale. Diverse Amerikaanse onderzoekers (Peter Fritz Klemm, John
  Gillingham) en Belgische historici (Michaël De Vlaemynck, Dirk Luyten,
  Geertrui Hofmans, Mark Van Den Wijngaert) hebben in de daaropvolgende
  decennia (deel)aspecten onderzocht van de verhouding tussen de centrale
  Belgische economische actoren en de Duitse bezetter.
  Een globale synthese van het gebeuren ontbrak evenwel. Het is die leemte
  die door Nefors’ boek grotendeels wordt ingevuld. Hij verrichtte uitgebreid
  archiefonderzoek, zowel in binnen- als buitenland. Door Duitse en Belgische
  bronnen aan elkaar te paren, kon hij de ontwikkelingen in wederkerig
  perspectief duiden. Van groot belang voor zijn analyse bleek het lange tijd
  voor onderzoekers gesloten archief van de Société Générale. Het boek is goed
  gestructureerd. Na een inleidend hoofdstuk, wordt de industriële herneming en
  de werking van het Galopin-comité en de Emissiebank geanalyseerd. Vervolgens onderzoekt Nefors drie centrale industriële sectoren: de steenkoolmijnen, de metaalsector en de textielindustrie. Wat betreft hun verhouding met de
  Duitse bezetter, stelt de auteur tussen die sectoren opmerkelijke verschillen
  vast. Verklarende factoren zijn ondermeer het belang dat de bezetter stelde in
  deze nijverheidstakken, vanzelfsprekend in functie van de oorlogsinspanning.
   Ook het min of meer ‘Duitsvriendelijk’ karakter van de controlerende
  overheidsadministratie wordt in de verf gezet. De aldus aangebrachte perspectieven maken (opnieuw) duidelijk dat men inzake de studie van de industriële
  collaboratie tijdens de Tweede Wereldoorlog een uitermate genuanceerde
  houding moet aannemen. En dan focust de voorliggende studie nog louter op
  de grootindustriële sectoren en blijven de kleine ondernemingen en de
  artisanale sectoren nagenoeg volledig buiten beeld. Ook een analyse van het
  1
  
  Patrick Nefors, Industriële collaboratie. in België. De Galopindoctrine, de Emissiebank en de
  Belgische industrie in de Tweede Wereldoorlog (Leuven 2000).
  2
  
  Patrick Nefors, Breendonk 1940-1945. De geschiedenis (Antwerpen 2004). www.breendonk.be
  
  305
  
  RECENSIES
  hele gebeuren vanuit het standpunt van de individuele onderneming kan ons
  inziens beslist tot nieuwe inzichten (en nuances) leiden.
  Nefors bepleit in zijn besluit een nadrukkelijker internationaal-comparatief
  perspectief voor zijn studieterrein, maar maakt onmiddellijk duidelijk dat het
  pad van de historicus hier nog veel voorzichtiger moet worden bewandeld.
  Toch stelt hij, in navolging van Hirschfeld en Blom3, dat hoe manifest de
  Belgische industriële bijdragen aan de Duitse oorlogsmachine ook mogen
  lijken, de Nederlandse inspanning beslist veel groter was. Dat had natuurlijk te
  maken met het veel nadrukkelijker op Duitsland georiënteerd karakter van het
  vooroorlogs Nederlands economisch apparaat en met de neutrale houding van
  Nederland tijdens de Eerste Wereldoorlog. Maar indien juist het ontbreken van
  die bezettingservaring een verklaring vormt voor de intensiteit van de Nederlandse bijdrage aan de Duitse oorlogsinspanning in 1940-1945, dan moeten
  natuurlijk ook vragen worden gesteld bij de traditionele visie van de Belgische
  historiografie. Die bestempelt de herinnering aan de vernieling van het
  economisch apparaat in 1914-1918 immers als één van de sleutelfactoren die de
  Belgische industriëlen in de richting van de Galopin-doctrine heeft gestuurd.
   Samen met Luyten concludeert Nefors dat vooral de wens tot het vrijwaren
  van het industriële apparaat en het behoud van de vooroorlogse socioeconomische structuren, de Belgische industriëlen tot samenwerking met de
  bezetter heeft aangezet. Maar hij bestempelt de analyse van die laatste auteur
  wel als te reductionistisch. Volgens Nefors mag men de bewegingsruimte van
  de Belgische ondernemers niet overschatten. Hun houding (accommodatie of
  collaboratie?) mag dan wel zijn ingegeven door pragmatisch eigenbelang, op de
  achtergrond speelde toch een bredere maatschappelijke bekommernis en
  verantwoordelijkheidszin.
  P. Heyrman, KADOC KULeuven
  
  Brouwer, J.W., Ramakers, J.J.M. (eds.), Regeren zonder rood. Het kabinet
  De Quay, 1959-1963 (Parlementaire geschiedenis van Nederland na 1945 7;
  Amsterdam: Boom, 2007, 488 blz., €45,-, ISBN 978 90 8506 354 4).
  Parlementaire geschiedenis schrijven is een van de zwaarste klussen binnen
  het historisch bedrijf. Uit de enorme hoeveelheid van Handelingen, regeringsnota’s, ministerraadnotulen, verslagen, moties, amendementen, schriftelijke
  vragen, adviesnota’s en de grote hoeveelheid krantenberichten en commentaren,
  egodocumenten, persoonsarchieven en natuurlijk de omvangrijke wetenschappelijke literatuur zelf moeten de onderwerpen worden gekozen. De auteurs
  hebben die keuzes gemaakt. Daar zitten keuzes tussen die je niet direct zou
  3
  
  J.C.H. Blom, ‘Nederland onder Duitse bezetting 10 mei 1945-5 mei 1945’, in: idem, Crisis,
  bezetting en herstel. Tien studies over Nederland 1930-1950 (Rotterdam 1989) 56-101; G.
  Hirschfeld, Bezetting en colloboratie. Nederland tijdens de oorlogsjaren 1940-1945 (Haarlem
  1991).
   306
  
  RECENSIES
  verwachten. De kabinetten-Drees hebben de grondslagen van de naoorlogse
  sociale wetgeving gelegd. Het zijn de confessioneel-liberale kabinetten van de
  jaren zestig die de kaders van de huidige vigerende sociale wetgeving hebben
  ontworpen en gebouwd. De confessionele partijen bewezen aan hun achterban
  dat zij ook zonder de PvdA sociale wetgeving konden maken. De auteurs
  leggen niet goed uit waarom zij slechts een halve pagina aandacht besteden aan
  de Algemene Bijstandswet (121-122). Het kroonjuweel van Marga Klompé
  blijft buiten beeld. Zeker omdat de auteurs (op 319) de analyse van vooraanstaande sociale wetenschappers onderschrijven dat dit kabinet-De Quay een
  cesuur vormde met de kabinetten-Drees: ‘Vijftien jaar confessioneel-liberale
  samenwerking [vormen] de basis voor een ongekend expansieve ontwikkeling
  van de Nederlandse Verzorgingsstaat’.
  De keuze om uitgebreid over de afwikkeling van de Nieuw-Guinea-kwestie
  te schrijven staat open voor kritiek. Veel, zeer veel, is over de afstand van
  Nederlands laatste Rijksdeel in de Oost geschreven door binnen- en buitenlandse historici. Nieuw is de minutieuze reconstructie van de vergaderingen in
  het parlement over de kwestie. De beslissingen werden, net zoals in 1948 en
  1949 in Washington, genomen op basis van de militaire situatie in Indonesië.
   De regering-Kennedy dwong in 1960-1961 Nederland Nieuw-Guinea op te
  geven. Het verwerven van politieke steun voor iedere stap in het diplomatieke
  proces kostte veel energie en overredingskracht. Ondanks de spaarzame
  aanwezigheid van notulen van de geheime vergaderingen van de commissies
  Buitenlandse Zaken, Defensie en Nieuw-Guinea zijn de bewegingen van de
  politici door de auteurs gevolgd. Nieuw-Guinea was een splijtzwam in de
  ministerraad en binnen de politieke partijen. De ARP-fractie veroorzaakte
  bijna een kabinetscrisis. Het bontst maakte de KVP-fractie het. De grootste
  regeringspartij in beide Kamers was zeer verdeeld en vaardigde meerdere
  sprekers af voor hetzelfde onderwerp. Vooral de KVP-Senaatsfractie sprong
  regelmatig uit de band. Het gemis van de grote regisseur deed zich voelen.
  Carl Romme nam afscheid in februari 1961. De Quay en Luns vulden het gat.
  Steeds beter kregen zij hun partijgenoten in bedwang naarmate de overdracht
  van Nieuw-Guinea naderde. Mede door zijn optreden als oppositieleider in de
  kwestie Nieuw-Guinea verloor PvdA-fractievoorzitter Burger het vertrouwen
  van zijn eigen fractie.
  De neerslag over de kwestie Nieuw-Guinea had korter gekund om ruimte
  te scheppen voor een ander belangrijk onderwerp: de Europese Integratie.
  Enkele pagina’s (88-90) worden hier aan besteed. Naast het Verdrag van Rome
  in 1957 is de parlementaire geschiedenis van De Gaulle’s plannen over
  intergouvernementele, politieke samenwerking van belang. Het Franse streven
  is nooit ver weg geweest de afgelopen vijftig jaar ondanks het teloorgaan van
  het plan-Fouchet.
   Dit deel van de reeks parlementaire geschiedenis is een prettig leesbaar en
  goed verzorgd naslagwerk geworden. Meerdere hoofdstukken zijn goed op
  zichzelf te lezen. Het bijzondere aan dit boek is dit keer dat er een echte held
  uit oprijst. Deze held is de minister-president zelf. De auteurs hebben de
  dagboeken van De Quay kunnen raadplegen. Nauwgezet hield De Quay zijn
  dagboek bij. In korte steekwoorden geeft hij aan zijn dagboek zijn gevoelens
  307.
  