title: Het koningschap in België in de eenentwintigste eeuw
text: In haar aanbevelingen herinnerde de commissie aan ‘de grondwettelijke bepalingen en gewoonten betreffende de rol van het staatshoofd. Iedere handeling van het
  staatshoofd die een directe of indirecte politieke invloed kan hebben moet worden
  gedekt door een minister. Derhalve mogen publieke tussenkomsten of initiatieven niet tegen die van de regering inzake binnenlandse of buitenlandse politiek
  ingaan.’218
  E
  
  ‘Zwarte doos’ versus ‘Glazen huis’?
  
  -66. Voor critici is het ‘Geheim van Laken’ het ultieme argument tegen de monarchie. Ze hebben het over een occulte invloed die het daglicht niet verdraagt en die
  dan ook niet past in de democratie die een ‘glazen huis’ dient te zijn. Ze vinden het
  
  214 Zie voor de verschillende standpunten en de kritiek daarop H. Veenendael, ‘Piketpaaltjes op
  een drassige ondergrond. Het relatieve karakter van de absolute uitzonderingsgrond “eenheid
  van de kroon”’, in M. Bruggeman e.a., Openbaarheid in historisch en hedendaags perspectief,
  Jaarboek, 2006, Stichting Archiefpublicaties, ’s-Gravenhage, 2008, p. 66-79.
  215 G. Janssens, Monarchie en buitenlands beleid. Bronnen voor de geschiedenis van de Belgische
  buitenlandse politiek (1831-1951) bewaard in het Archief van het Koninklijk Paleis.
  216 W. Martens, De Memoires. ‘Luctor et emergo’, Lannoo, 2006, p. 823.
  217 Zie Parl. St., Kamer, 2001-2002, 0312/006, p. 454-501. Zie daarover L. De Vos, Ph. Raxhon, E.
  Gerard en J. Gérard-Libois, Lumumba. De complotten? De moord, Leuven, 2004.
  218 Zie Parl. St., Kamer, 2001-2002, 0312/006, p. 840.
   60
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  ongepast dat er zich in het hart van het systeem een ‘zwarte doos’ bevindt waarin de
  controle van de volksvertegenwoordiging niet kan doordringen.219 Die kritiek lijkt
  ons overtrokken. In de democratie verloopt niet alles in het openbaar. Zo vergadert
  de ministerraad met gesloten deuren.220 De compromissen die er gesloten worden,
  onttrekken zich aan de openbaarheid. Onvermijdelijk ondergaan ministers invloeden allerhande. Ze spreken met partijgenoten, met medestanders in ‘bevriende
  organisaties’, met logebroeders of andere geestesgenoten. Ze ondervinden druk van
  media, van drukkingsgroepen en lobbyisten, zien dagelijks familieleden en vrienden die hen ook wel eens aan de mouw zullen trekken. De democratie zou er slecht
  voorstaan als dit alles problematisch was. Maar dat is het niet. Het is des mensen.
  Het is onvermijdelijk. Er is niets mis mee. Uiteindelijk zal de minister zich een overtuiging vormen, een beslissing nemen en daarover desgevallend verantwoording
  aﬂeggen in de Kamer.
   -67. In die zin hoeft ook het recht van Koning ‘om te worden geraadpleegd, om aan
  te moedigen en te waarschuwen’ vanuit democratisch oogpunt niet problematisch
  te zijn. Het staatshoofd bevindt zich in het centrum van het politiek bedrijf. Hij is
  vaak goed geïnformeerd. Naarmate hij langer op de troon zit, kan hij over een ruime
  ervaring beschikken.221 Waarom zou hij die niet ter beschikking kunnen stellen van
  zijn ministers? In een moeilijk bestuurbaar land als België kan hij zich verdienstelijk
  maken. Hij kan misschien een waardevol klankbord zijn met wie de premier onbevangen van gedachten kan wisselen.222 Hij kan misschien oplossingen ontwaren
  die anderen niet zien, omdat ze te zeer betrokken partij zijn en te weinig afstand
  nemen. Hij kan misschien ook verzoenend optreden tussen de partijen. Vooral de
  matigende rol is de constitutionele vorst op het lijf geschreven. Een voorwaarde om
  daarin te slagen is wel dat hij zich onafhankelijk en ongebonden opstelt, boven elke
  partij of pressiegroep. Alleen vanuit die positie kan hij overtuigen.223 Een andere
  voorwaarde is uiteraard dat hij niet poogt buiten zijn ministers om een parallelle
  politiek te voeren. Uiteindelijk zal het aan de ministers toekomen zich scherp af
  te vragen of zij voor hun rekening kunnen nemen wat de Koning hun aanbeveelt.
  In zijn artikel over ‘republikeinse denkfouten’ schreef Lunshof scherpzinnig: ‘In
  feite verkeert de koningin in geen meer bevoorrechte positie dan de partner van een
  minister die elk weekeinde ook haar of zijn invloed kan uitoefenen – en dat soms
  
  219 H. Van den Berg, ‘Ratio versus sentiment’, in T. Roodewijn (red.), De Republiek der Nederlanden.
  Pleidooien voor het afschaffen van de monarchie, Amsterdam, De Bezige Bij, 1998, p. 24.
   220 Het ‘geheim van de beraadslagingen van de federale regering’ is uitdrukkelijk uitgesloten van
  de openbaarheid van bestuur. Art. 6, § 2, 3°, wet 11 april 1994 betreffende de openbaarheid van
  bestuur.
  221 Zo getuigde Wilfried Martens : ‘Par sa connaissance personnelle unique des principaux acteurs
  de la vie publique, le Roi devient la mémoire politique du pays. En ce sens, il exerce une inﬂuence’,
  La Libre Belgique, 7 september 1995.
  222 Zie in die zin minister-president W. Kok over zijn contacten met koningin Beatrix. In C. Huysen,
  Beatrix de Kroon op de Republiek, Uitgeverij Balans, 2005, p. 166-167.
   223 K. Rimanque en M. Wouters, ‘Het optreden van de koning in België, in het bijzonder tijdens
  regeringscrisissen’, o.c., p. 105: ‘Die invloed zal zelfs aanzienlijk zijn, indien hij het gezag van een
  onafhankelijke en onpartijdige positie kan koppelen aan de politieke ervaring die voortvloeit uit de
  lange duur van zijn koningschap en een prestige ontleend aan een toegewijde ambtsvervulling.’
  
  61
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  heel nadrukkelijk doet. Ministers hebben ook vrienden naar wie ze luisteren, zonder
  dat iemand weet wie dat zijn. Geheimzinnige machten? Zwarte dozen? In het geheel
  niet, want de minister blijft zelf verantwoordelijk voor wat hij met al die adviezen
  doet. Dan doet het er niet toe dat partners of goede vrienden zelfverkozen zijn en dat
  het staatshoofd voor ministers een gegeven is.’224
  2
  
  Het recht de handtekening te weigeren: de juridische versus de reële
  grondwet
  
  -68. Maar is de constitutionele positie van de Koning echt slechts die van een partner of een vriend die iets inﬂuistert? Kunnen de ministers zijn ‘aanmoedigingen
  en waarschuwingen’ zomaar naast zich neerleggen? Ze hebben toch ook zijn handtekening nodig? Kan de Koning die dan niet weigeren? Eenvoudige vragen, in het
  licht van de staatsrechtelijke praktijk, iets moeilijker in het licht van de staatsrechtelijke theorie. De staatsrechtelijke praktijk is duidelijk. Het staatshoofd is er zich
  van bewust dat eens de politieke besluitvorming is voltooid, hij zijn handtekening
  niet kan weigeren. Bagehot’s adagium is ten volle verinnerlijkt.225 Ook de ministers
  zelf gaan ervan uit dat het om een ‘gebonden bevoegdheid’ gaat. De Koning kan wel
  aandringen, hij kan ook wel voor vertraging zorgen, door te talmen met de ondertekening en dat kan soms problematisch zijn. Maar uiteindelijk zal hij zich erbij
  moeten neerleggen. Hij heeft geen stok achter de deur. Bagehot drukte het met een
  ander bon mot als volgt uit: ‘She must sign her own death-warrant if the two Houses unanimously send it up to her.’226 A la limite beschikt de Koning dus inderdaad
  slechts over een adviesrecht. Maar is dat ook de staatsrechtelijke theorie? Reiken zijn
  constitutionele mogelijkheden niet verder? De Koning moet immers zijn handtekening plaatsen. Daar komt de partner van de eerste minister niet aan toe.  225 Op de zgn. ‘minikoningskwestie’ – de weigering van koning Boudewijn om de abortuswet te
  ondertekenen – gaan we later in omdat dit van een andere orde was. Het ging er immers niet om
  dat de koning een vetorecht wilde uitoefenen. Zie infra nr. 80.
  226 W. Bagehot, The English Constitution, p. 33.
  227 J. Stengers, De koningen der Belgen, p. 139.
   62
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  naar het advies van zijn regering. (…) Zo de ministers de Koning er niet toe kunnen bewegen hun opvatting te delen, zullen zij – in algemene regel, na de aandacht
  van de Koning gevestigd te hebben op de ernst van de toestand en op gevaren die
  ermede gepaard gaan – geen andere uitweg hebben dan hun ontslag in te dienen,
  maar de Kamers zullen, hetzij voor, hetzij na de ontbinding, altijd het laatste woord
  hebben en, in de logische gedachtegang van artikel 25228 van de grondwet, zal het
  de plicht van de Koning en van de regering zijn, derwijze te handelen dat de wil van
  het parlement in de feiten tot uiting komt.’ De socialistische minderheid in de commissie was het met deze zienswijze niet eens. Zij argumenteerde dat ‘de regel wil
  dat de Koning zich schikt naar de adviezen zijner ministers en, tenslotte, naar de
  beraadslaagde beslissingen van zijn regering die haar gezag van de Kamers houdt
  en die voor deze verantwoordelijk is.’ Terwijl de meerderheid nog ruimte liet voor de
  Koning om in uitzonderlijke omstandigheden229 zijn handtekening te weigeren, met
  als motief dat de beslissing die de regering wilde doordrukken inging tegen de wil
  van het parlement en zelfs tegen de wil van de bevolking, wat na verkiezingen zou
  kunnen blijken, was de minderheid van oordeel dat de Koning niet over die ruimte
  beschikte en dat indien hij er niet in slaagde zijn ministers te overtuigen, hij zich
  diende neer te leggen en zijn handtekening te plaatsen. Uiteindelijk liggen beide
  visies dicht bij elkaar. De Koning die zijn handtekening weigert, schendt volgens
  de minderheid de grondwet, terwijl hij volgens de meerderheid dat niet doet maar
  wel een ernstige politieke crisis veroorzaakt, die uiteindelijk in een constitutionele
  crisis kan uitmonden. De Koning moet immers niet alleen bereid zijn de regering
  te trotseren, die ontslag zal moeten nemen, maar ook het parlement, dat hij desgevallend zal dienen te ontbinden.230 Wanneer de kiezers de halsstarrige Koning niet
  volgen zal een constitutionele crisis dreigen die hem uiteindelijk tot troonsafstand
  kan nopen.
   -70. Het antwoord dat de meerderheid gaf, wordt tot op heden als de huidige stand
  van het Belgisch constitutioneel recht beschouwd.231 Het blijkt trouwens ook nog
  
  228 Thans artikel 33 GW: ‘Alle machten gaan uit van de Natie. Zij worden uitgeoefend op de wijze bij
  de Grondwet bepaald.’
  229 In die zin het commentaar van commissielid P. De Visscher, ‘La Fonction royale’, Rev. Gen. B.,
  1949, p. 685.
  230 Sinds de herziening van de grondwet zijn de mogelijkheden tot ontbinding sterk beperkt. Zie
  infra nr. 48.
  231 Zie bv. F. Delpérée en B. Dupret, Nul ne peut découvrir la couronne, 25 met verwijzingen; J. De
  Meyer, ‘Réﬂexions sur la monarchie parlementaire’, Res Publica, 1961, p. 245; Ch. De Visscher,
  ‘La Fonction royale’, p. 684-685; W.J. Ganshof van der Meersch, ‘Le commandement de l’armée
  et la responsabilité ministérielle en droit constitutionnel belge’, p. 269; P. Wigny, Droit
  Constitutionnel, t. II, p. 574, nr. 426: ‘(…) en cas de résistance opiniâtre, il lui (le ministre)
  reste la liberté et le devoir de démissioner. Un nouveau gouvernement devra tenir compte, lui
  aussi, d’une volonté inchangée des Chambre. (…) La volonté de la majorité parlementaire doit
  ﬁnalement l’emporter.’
  
  63
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  steeds de stand van het Britse232 en het Nederlandse233 constitutioneel recht te zijn.
   De Koning zou zijn handtekening kunnen weigeren, maar steeds wordt er wel aan
  toegevoegd dat het ondenkbaar is dat het ooit zo ver zal komen. Misschien zou men
  dit standpunt kunnen duiden aan de hand van het onderscheid dat A.V. Dicey maakt
  tussen ‘the law of the constitution’, het ongeschreven en geschreven grondwettelijk
  recht enerzijds en de ‘conventions of the constitution’ anderzijds. Het gaat dan om
  politieke gebruiken die doorheen de jaren zijn gegroeid. Ze missen ‘force of law’,
  zijn niet afdwingbaar voor de rechtbanken. Dicey rekent ze niet tot de ‘law of the
  constitution’. Ze behoren volgens hem tot de ‘constitutional morality’. Ze betreffen
  o.m. de verhouding tussen Koning en ministers en de uitoefening van een aantal
  ‘discretionaire’ koninklijke prerogatieven. Ze zorgen ervoor dat de Kroon er slechts
  gebruik van maakt op een wijze die in overeenstemming is met de wil van de bevolking zoals die tot uiting komt in de instellingen van het parlementair systeem.234
  De prerogatieven van de Koning komen zo onder controle van zijn ministers die
  regeren met steun van de meerderheid in het parlement.235
  
  232 De Britse koning handelt ‘on advice’ van zijn ministers. In theorie kan hij dat advies naast zich
  neerleggen. In de praktijk zal dit betekenen dat de regering ontslag zal nemen en dat de koningin
  in onmin zal leven met een van de twee belangrijkste partijen van het land. Bogdanor schrijft:
  ‘No constitutional sovereign can survive for long once he or she comes to be seen as a partisan.’
  V. Bogdanor, The Monarchy and the Constitution, Oxford, Clarendon Press, p. 66.
   233 Minister-president Kok stelde in zijn brief over het koningschap (2000): ‘In het licht van
  de ministeriële verantwoordelijkheid en de in 1983 vastgelegde regels en de zich sindsdien
  ontwikkelende praktijk is de Koning zich zeer bewust van de onmogelijkheid om van de
  bevoegdheid tot weigering gebruik te maken. Dat is een materieel feit.’ (Handelingen II 20002001, 580). Hierover schreven Vermeulen c.s.: ‘Tegengeworpen kan worden dat de Grondwet de
  Koning toch nog steeds een eigen beslissingsbevoegdheid toekent, die onder omstandigheden
  kan leiden tot een blokkade van het kabinetsvoornemen. Gesteld kan worden dat de door Kok
  geschetste gang van zaken slechts staatkundige praktijk is, en geen staatsrechtelijke norm,
  zodat de Koning rechtens niet verplicht is zich bij het kabinetsvoornemen neer te leggen.’ Zie
  B.P. Vermeulen, A.P. Krijnen en D.A. Roos, De Koning in het Nederlandse staatsrecht, Ars Aequi
  libri, Nijmegen, 2005, p. 90-91. Zie ook J. Vis, ‘De staatsrechtelijke ruimte van Koningin Beatrix,’
  in C.A. Tamse (red.), De stijl van Beatrix. De vrouw en het ambt, Amsterdam, Uitgeverij Balans,
  2005, p. 40-43.
  234 Zo is het op basis van ‘conventions’ dat de koning de leider van de partij die als grootste uit
  de verkiezingen naar voor komt tot ‘prime minister’ benoemt, dat His Majesty’s Government
  collectief verantwoordelijk is voor het Lagerhuis, dat ze aanblijft zolang ze het vertrouwen
  behoudt van het Lagerhuis, dat de koning in beginsel handelt op advies van een minister, dat
  hij zich verre houdt van parlementszittingen en niet deelneemt aan kabinetszittingen, dat hij
  jaarlijks het parlement bijeenroept en ook dat hij een door de volksver tegenwoordiging aanvaard
  wet sontwerp behoort te bek rachtigen. Ook de regel dat de koning zijn vetorecht niet uitoefent
  ten aanzien van door het parlement goedgekeurde wetten, is een ‘politieke stelregel’, een
  ‘convention of the constitution’.
   235 A.V. Dicey, An introduction to the study of the law of the constitution, Londen, 1959, p. 429:
  ‘Having ascertained that the conventions of the Constitution are (in the main) rules determining
  the exercise of the prerogative, we may carry our analysis of their character a step further. They
  have all an ultimate object. Their end is to secure that parliament shall in the long run give effect
  to the will of that power which in modern England is the true political sovereign of the State,
  the majority of the electors of (to use popular though, not quite accurate language) the nation.’
  Wade en Bradley, Constitutional law, 1965, 7e dr., p. 5; Wheare, K.C., Modern constitution,
  Londen, 1975, 3e dr., p. 135; Mitchell, J.D.B., Constitutional law, Edinburgh, 1968, p. 36; Hood
  Philips, Constitutional and administrative law, Londen, 1973, 81; Zie ook A.H.M. Dolle, Over
  ongeschreven staatsrecht, Zwolle, 1988, p. 67-68.
  64
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  3
  
  De Koning, de ontslagnemende regering en de lopende zaken
  
  -71. Wanneer een regering niet meer steunt op een meerderheid in het parlement, wijzigt echter ook de positie van het staatshoofd. Dat is met name het geval wanneer de
  regering ontslag heeft genomen – na verkiezingen of wegens een crisis in de schoot
  van de meerderheid – of wanneer de Kamers ontbonden zijn. In beide gevallen is de
  regering nog slechts met de lopende zaken belast.236 Het gaat om een praktijk die
  door ongeschreven grondwettelijk recht wordt beheerst.237 Meer bepaald gaat het
  om een grondwettelijke gewoonte die geënt is op twee constitutionele beginselen.
   Enerzijds is er het continuïteitsbeginsel dat vergt dat de overheid – en ook de regering – haar taken ononderbroken blijft vervullen en anderzijds is er het beginsel
  van het parlementair systeem, dat vergt dat een regering slechts op basis van het
  vertrouwen of het gedogen van een meerderheid in het parlement kan optreden. De
  combinatie van deze twee beginselen leidt ertoe dat een ontslagnemende regering
  dient aan te blijven totdat een nieuwe regering is gevormd, maar dat ze zich dient
  te beperken tot de ‘lopende zaken’ omdat ze niet meer ten volle onder controle van
  de Kamer van volksvertegenwoordigers staat.238 Die regering moet haar ambities
  temperen. Volgens de rechtspraak239 en de unanieme rechtsleer is dit de ultieme ratio
  constitutionis. Ze geldt niet alleen in geval de regering ontslag heeft genomen, doch
  ook in geval het parlement ontbonden is. Ook dan is er van parlementaire controle
  uiteraard geen sprake meer. Ook dan dienen de bevoegdheden van de regering tot
  de lopende zaken beperkt te blijven.240
  -72. Het is in de eerste plaats de eerste minister die erover waakt dat zijn regering
  zich tot de lopende zaken beperkt. Na het ontslag van de regering, stuurt hij aan zijn
  collega’s een rondschrijven om hen de beginselen ter zake in herinnering te brengen.241 Daarenboven is het al voorgekomen dat hij een collega-minister terugﬂuit,
  
  236 Zie P. Popelier, ‘Lopende zaken: over een regering zonder vertrouwen en een parlement zonder
  motor’, C.D.P.K., 2008, p. 94-111; J. Velaers en Y. Peeters, ‘De lopende zaken en de ontslagnemende
  regering’, T.B.P., 2008, p. 3-19; J. Velaers: ‘België, een land in crisis, een regering in lopende
  zaken’, Ned. Tijdsch. Constitutioneel recht, september 2011.
   237 Op federaal niveau althans. Voor de Gemeenschappen en Gewesten zijn de ‘lopende zaken’
  uitdrukkelijk opgenomen in artikel 73, lid 2, van de Bijzondere Wet van 8 augustus 1980
  tot hervorming der instellingen; artikel 36 §1 van de Bijzondere Wet van 12 januari 1989 met
  betrekking tot de Brusselse Instellingen en artikel 51 van de Wet van 31 december 1983 tot
  hervorming der instellingen voor de Duitstalige Gemeenschap.
  238 De ontslagnemende regering kan weliswaar nog steeds over haar beleid worden ondervraagd
  en geïnterpelleerd. Indien de Kamer haar beleid af keurt, kan ze haar echter niet meer tot
  ontslag dwingen. Ze heeft er geen vat meer op. Ze is als een tandenloze tijger. De sanctie op de
  ministeriële verantwoordelijkheid ontbreekt.
  239 Zie R.v.St., vzw Association du personnel wallon et francophone des services publics t. BS, nr.
  17.131, 14 juli 1975 en Cass. 4 februari 1999, R.W. 1999-2000, 432: Zie ook het advies van de R.v.St.,
  afd. Wetgeving, over het koninklijk besluit van 22 november 1991 tot bepaling van de algemene
  principes van het administratief en geldelijk statuut van de rijksambtenaren, B.S. 24 december
  1991, 29.404 en 29.405.
  240 Dit wordt thans ondubbelzinnig erkend in de rechtspraak van de Raad van State. Zie R.v.St.,
  Ory, nr. 47.691, 31 mei 1994; R.v.St., Leclercq, nr. 47.689, 31 mei 1994 en R.v.St., vzw Onderling
  Steunfonds Syndoc (OSS) t. BS, nr. 69.331, 3 november 1997.
  241 Omzendbrief Y. Leterme, ‘Lopende zaken’, 26 april 2010.
   65
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  door de Koning aan te bevelen een voorgelegd besluit niet te ondertekenen, omdat
  dit volgens hem niet tot de lopende zaken behoort.242 Ook de Koning zelf ziet erop
  toe dat een ontslagnemende regering de grenzen van haar bevoegdheid niet te buiten gaat.243 Dat een regering die ‘aan het einde van haar Latijn’ is gekomen, geneigd
  kan zijn haar macht te overschrijden, bv. door nog vlug enkele belangrijke benoemingen te doen, is niet denkbeeldig. De Koning waakt erover dat dit niet gebeurt en
  dat de rechten van de (toekomstige) meerderheid worden geëerbiedigd244 Hij zal dan
  ook weigeren verdachte besluiten te ondertekenen. Hij zal zich daarbij steunen op
  de criteria die in de rechtspraak en de rechtsleer zijn ontwikkeld245 en die overigens
  ook in het rondschrijven van de eerste minister in herinnering worden gebracht.
   Wanneer er hierover een verschil van mening bestaat tussen de Koning en zijn regering, dan zal er overleg plaats vinden. Men zal pogen overeenstemming te bereiken246 Doordat de regering enerzijds niet meer op een meerderheid in het parlement
  steunt, en anderzijds ontslagnemend is en dus niet met ontslag kan dreigen indien
  de Koning niet tekent, is de positie van die laatste versterkt. Het komt dus voor dat
  de Koning het been stijf houdt. Is hij van oordeel dat een besluit niet tot de lopende
  zaken behoort, zal hij het wel ondertekenen, maar niet aan de ontslagnemende
  minister overmaken, doch bijhouden tot er een nieuwe regering is, die dan kan
  beslissen wat ze ermee doet.247 Gewezen eerste ministers getuigen dat dit geenszins
  
  242 De h. Wouter Gabriels, destijds voorzitter van het directiecomité van de FOD Kanselarij
  verklaarde: ‘In een regering van lopende zaken zijn de premier en de Kanselarij “regisseur en
  bewaker”’. (...) ‘Toen minister André Flahaut (PS) op 29 september topbenoemingen bij het
  leger wou doorvoeren, is hij tegengehouden (…)’. ‘Is er een piloot aan boord’, Knack, 31 oktober
  2007, p. 24. Zie de controverse tussen eerste minister Verhofstadt en minister van arbeid
  Vanvelthoven i.v.m. de uitvoering van een wet van 1948 door een K.B. i.v.m. de verkiezing van
  ondernemingsraden in ondernemingen met minstens 50 werknemers. E. Maes, ‘Koning gekneld
  tussen twee ministers’, Juristenkrant, 27 juni 2007, nr. 152, p. 5.
  243 In de hiervoor vermelde omzendbrief luidt het: ‘Er wordt trouwens aan herinnerd dat de
  traditionele controle door het Staatshoofd, dat elke ondertekening weigert van een maatregel
  die niet als een lopende zaak kan worden beschouwd, wordt aangevuld met een rechterlijke
  controle door de Raad van State.’
  244 J. Stengers, De koningen der Belgen, deel 1, hfdst. 1, I, p. 166.
   245 Traditioneel worden drie categorieën van regeringsbeslissingen als ‘lopende zaken’ beschouwd:
  (1) de zaken van dagelijks bestuur, (2) de ‘reeds lopende’ zaken die slechts de verdere uitvoering
  en implementering zijn van beslissingen die reeds voor de val van de regering waren genomen en
  (3) de dringende zaken, die redelijkerwijze niet kunnen worden uitgesteld zonder de essentiële
  belangen van het land of van bepaalde categorieën van burgers ernstig te schaden.
  246 Op een vraag van de h. S. Bracke over een koninklijk besluit i.v.m. met een centrale databank voor
  beslagberichten, dat de Koning aanvankelijk niet had getekend, antwoordde eerste minister
  Leterme: ‘Sinds de aanvaarding van het ontslag van de regering ligt een aantal Koninklijke
  besluiten die de Koning moet ondertekenen op het Paleis. Over de politieke dekking van het
  staatshoofd en het tekenen of niet-tekenen heeft er een colloque singulier plaatsgevonden tussen
  de Koning en mijzelf en tussen de diensten van de Koning en mijn diensten. Dat Koninklijk
  Besluit is blijven liggen omdat er moest worden gekeken of het effectief binnen de lopende zaken
  viel. Na verloop van tijd is gebleken dat het paste binnen het concept lopende zaken en is het
  ondertekend en in werking getreden.’ Parl. Hand., Kamer, 2010-2011, 21 december 2010, CRIV 53
  COM 077, p. 13.
   247 In de hiervoor vermelde omzendbrief luidt het: ‘Behalve in gevallen van hoogdringendheid,
  tekent de Koning overigens geen besluiten tot benoeming of tot bevordering of besluiten
  die belangrijke personeelswijzigingen voor gevolg hebben. Die besluiten worden in beraad
  gehouden en naar de nieuwe Regering teruggestuurd. Indien ze ondertekend terugkomen,
  wordt aan de nieuwe Regering gevraagd ze uit te voeren indien zij hiermede akkoord gaat.’
  
  66
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  theorie is, maar zich in de praktijk wel degelijk voordoet.248 Zo verklaarde gewezen eerste minister Marc Eyskens in een interview: ‘Ja, het kabinet van de koning
  kijkt nauwgezet toe of elk Koninklijk Besluit dat moet worden ondertekend in overeenstemming is met de lopende zaken. Er wordt weleens gediscussieerd over het
  inperken van de bevoegdheden van de koning, maar ik ben er een groot voorstander
  van dat de koning tijdens de lopende zaken zijn bevoegdheden behoudt: het is een
  garantie tegen particratisch machtsmisbruik, een kankergezwel van de Belgische
  democratie.’ Ook gewezen eerste minister Martens herinnert zich: ‘Ik hield altijd
  nauw contact met het kabinet van koning Boudewijn. En heel wat beslissingen werden daadwerkelijk door de koning tegengehouden. Dan werd gewoon gewacht op de
  vorming van de nieuwe regering.’249 Dat de praktijk onder Albert II niet gewijzigd is,
  moge blijken uit de volgende verklaring van de minister van ambtenarenzaken Vervotte in de Kamer: ‘In principe is het de lijn van deze regering om zo weinig mogelijk
  benoemingen te doen, om daar het continuïteitsprincipe te hanteren. Wanneer dit
  een probleem is, kan het dossier naar de regering worden gebracht, maar ook dan
  moet worden gekeken in welke mate de Koning bereid is dat te ondertekenen. De
  Koning hanteert daarin een strikte houding.’ 250
  -73. Door – weze het tijdelijk – een besluit tegen te houden, oefent de Koning politieke macht uit, zonder daarin door een minister gedekt te zijn. Gelet op het feit dat
  de periodes van lopende zaken vaak vele weken en maanden duren, en recent zelfs
  meer dan een jaar, hebben we hier te maken met een niet zo marginaal fenomeen.
   De historicus Stengers stelt hierover nog dat aangezien de Koning optreedt op basis
  van een onderzoek van de dossiers door zijn kabinet men kan stellen ‘dat de werkelijke zetel van de macht op dat ogenblik het Koninklijk Paleis is.’251 Deze praktijk is
  niet onbetwist.252 Het vrijwaren van de rechten van de nieuwe meerderheid en van
  de regering in spe is zeker een nobel motief. De vraag rijst echter of het niet aan
  rechtscolleges toekomt om ter zake rechtsbescherming te bieden. In België kan de
  Raad van State, afdeling Bestuursrechtspraak, een besluit van de ontslagnemende
  regering – een koninklijk besluit of een ministerieel besluit – dat de lopende zaken
  te buiten gaat, schorsen en vernietigen wegens ‘machtsoverschrijding’ (art. 14 geco-
  
  248 ‘België land van lopende zaken. Dit kan niet lang meer duren’, Knack, 31 oktober 2007.
  249 ‘Is er een piloot aan boord?’, Knack, 31 oktober 2007, p. 24.
  250 Parl. Hand., Kamer, 2010-2011, 24 november 2010, CRIV 53 COM 047, p. 6.
  251 J. Stengers, De koningen der Belgen, deel 1, hfdst. 1, I, p. 166.
   252 Zie bv. S. Bracke, ‘Albert II, il règne et il gouverne’, 27 december 2010: ‘Het leidt tot de conclusie
  dat de Koning niet alleen bij een regeringsvorming politieke macht heeft. Hij oefent kennelijk
  ook politieke macht uit via de regering van lopende zaken. En je hoeft geen republikein te zijn om
  dat laatste fout te vinden. (…) Met andere woorden: de koning beslist zelf wat er lopende zaken
  zijn, en wat niet. En daar waar normaliter de koning tekent onder verantwoordelijkheid van één
  of meer ministers, beslist de man blijkbaar zelf … Hij discussieert blijkbaar in de beslotenheid
  van de Colloque Singulier met de uittredende regering of ze wel binnen haar lopende zaken
  blijft. Waarbij onvermijdelijk de vraag is: komt dat de koning toe? Zo ja, krachtens welke
  grondwettelijke regel? En wie controleert daarbij de Koning? En voorts: welke besluiten houdt
  de man op dit moment tegen? Welke laat hij wel gaan? Hoeveel andere KB’s liggen er klaar ter
  ondertekening, en waarom weigert hij te tekenen? En welke heeft hij eerst geweigerd te tekenen,
  en welke heeft hij … uiteindelijk – toch getekend, en waarom?’ www.siegfriedbracke.be/index.
  php/albert-ii-il-regne-et-il-gouverne/.
  67
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  ordineerde wetten op de Raad van State). Daarenboven kunnen de hoven en rechtbanken, in een concreet geschil, weigeren een dergelijk besluit toe te passen (art.
   159 GW). Kan dat niet volstaan? En is dat niet wenselijk ter wille van de onverantwoordelijkheid van de Koning?
  -74. Tijdens de lange regeringscrisis in 2010 en 2011 heeft de Koning trouwens nog
  een andere rol gespeeld ten aanzien van de lopende zaken. Tot tweemaal toe heeft
  Albert II in een communiqué de ontslagnemende regering-Leterme II ertoe aangezet
  om ondanks de lopende zaken, er niet voor terug te schrikken om in het belang van
  de bevolking de nodige maatregelen te nemen. In een communiqué van 5 oktober
  2010 vroeg de Koning ‘het maximum te doen om het economische en sociale welzijn
  van de burgers te vrijwaren’,253 in een communiqué van 10 januari 2010 vroeg hij de
  begroting 2011 voor te bereiden teneinde ‘het saldo van deze begroting beter zou zijn
  dan wat met de Europese overheden werd overeengekomen’ en in een communiqué
  van 2 februari 2011 vroeg hij om de begroting ook op te stellen.254 Merkwaardige
  communiqués. Dat een ontslagnemende regering zich tot de lopende zaken dient te
  beperken, impliceert immers niet dat ze verlamd is. Ze kan alle ‘dringende’, koninklijke en ministeriële besluiten nemen en daarenboven verzet, vanuit constitutioneel oogpunt, niets zich ertegen dat ze ook wetsontwerpen of zelfs een ontwerp
  van begroting bij de Kamer indient. De ‘lopende zaken’ tasten immers de macht
  van het parlement niet aan. Dat kan perfect de ontwerpen amenderen of verwerpen. In het verleden stelden ontslagnemende regeringen zich weliswaar zeer terughoudend op. Ze regeerden met ‘voorlopige twaalfden’ en lieten het opstellen van de
  ontwerpbegroting aan de volgende regering over. Vanuit politiek oogpunt was dat
  ook begrijpelijk. De ontslagnemende regeringen wilden immers niet het gras voor
  de voeten maaien van de regering in spe en misten vaak zelf de slagkracht om een
  begroting op te stellen. Door het lange aanslepen van de crisis en om aan Europa en
  de ﬁnanciële markten te tonen dat België op budgettair vlak niet stuurloos is, achtte
  
  253 Communiqué 5 oktober 2010: De Koning heeft deze namiddag de Heer Yves Leterme, Eerste
  Minister, in audiëntie ontvangen op het Paleis te Brussel. De Koning heeft aan de Eerste Minister
  gevraagd dat de Regering van lopende zaken in nauwe samenwerking met het Parlement, het
  maximum zou doen om het economische en sociale welzijn van de burgers te vrijwaren in deze
  zeer lange periode van lopende zaken.
   254 Communiqué 2 februari 2011: ‘De koning heeft op woensdag 2 februari 2011 de Heer Yves
  Leterme, eerste minister, in audiëntie ontvangen op het kasteel te Laken; Gelet op de lange duur
  van de periode van lopende zaken, heeft de koning de eerste minister gevraagd dat de regering
  aan het parlement de begroting 2011 zou voorleggen en de nodige maatregelen zou nemen om in
  de nabije toekomst te beantwoorden aan de Europese eisen op het vlak van begrotingsbeleid en
  structurele hervormingen voor de eerstkomende jaren. De koning heeft de eerste minister ook
  gevraagd dat de regering van lopende zaken alle maatregelen zou nemen op economisch, sociaal
  en ﬁnancieel vlak om het welzijn van de burgers te vrijwaren.’, Portaal Belgische Overheid. www.
  belgium.be/nl/nieuws/2011/news_koning_vraagt_extra_maatregelen_regering_lopende_
  zaken/ Zie daarover de kritiek van kamerlid Dedecker: Parl. Hand., Kamer, 2010-2011, 10 februari
  2011, CRIV 53 PLEN 017, p. 10: ‘U mijnheer de premier, bent vorige week ook naar de Koning
  geweest. En wat hebt u daar gedaan? U hebt daar van de grondwet een vodje papier gemaakt.
  Uit het colloque singulier hebt u gezegd: “De koning heeft mij gevraagd een begroting op te
  stellen.”’
  
  68
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  de ontslagnemende regering dat niet langer houdbaar.255 In het licht van wat in het
  verleden gebruikelijk was, had ze blijkbaar wel wat koudwatervrees te overwinnen.
   Dat blijkt uit het feit dat ze zich – met een merkwaardige omkering van het grondwettelijke principe – liet dekken door de Koning, die in een publiek communiqué
  vroeg om een begroting op te stellen en die in de media daarvoor ook kritiek incasseerde.256 Die instrumentalisering van de Koning is problematisch. Óf de ontslagnemende regering is bevoegd om een begroting op stellen en dan is het niet nodig
  dat de Koning haar daartoe een opdracht geeft, óf ze is daar niet toe bevoegd en dan
  is het uiteraard uitgesloten. De communiqués van het Paleis wekken de indruk dat
  de lopende zaken door de Koning kunnen worden uitgebreid. Dat is niet zo.
   IV
  
  De koning een privépersoon
  
  -75. Wezenlijk voor het koningschap is dat een persoon van vlees en bloed tegelijkertijd een instelling is. De koning oefent niet alleen een publieke functie uit, hij
  heeft ook een eigen persoonlijk, familiaal en sociaal leven. Als privépersoon is hij
  een burger zoals elk ander. Hij treedt dan niet onder ministeriële verantwoordelijkheid op en hoeft geen inmenging van de Kamers in zijn privéleven te dulden.257
  Hij is beschermd door de artikelen in de grondwet en de internationale verdragen
  over de mensenrechten en is ook onderworpen aan de bepalingen van het burgerlijk
  wetboek. Omdat persoon en functie sterk verweven zijn, werpt het staatsrecht zijn
  schaduw ook over de persoonlijke levenssfeer van de koning. Er zijn nu eenmaal
  heel wat daden die voor de gewone burger tot het privéleven behoren, maar die als
  het de Koning betreft, een weerslag kunnen hebben op het openbaar belang, met als
  gevolg dat zij onder ministeriële verantwoordelijkheid vallen.258 De categorie ‘handelingen met politieke gevolgen’ – die de commissie-Soenens hanteert – is, zoals
  eerder aangegeven, erg ruim en slaat op alles wat een weerslag kan hebben op het
  
  255 Zie daarover de verklaring van de eerste minister Parl. Hand., Kamer, 2010-2011, 18 mei 2011,
  CRABV 53, Plen 033, p. 40: ‘Een aantal factoren verplicht ons hiertoe. Wij moeten de afspraken
  met de Europese Commissie nakomen en de stabiliteitstrajecten volgen. Bovendien dwingen de
  ﬁnanciële markten ons tot actie en moet de werking van de openbare instellingen gegarandeerd
  blijven. Er zijn dus redenen genoeg om in deze periode van lopende zaken af te stappen van het
  systeem van voorlopige twaalfden en over te schakelen op een effectieve begroting. Het opstellen
  daarvan was een moeilijke klus voor de regering die de lopende zaken strikt zou respecteren
  en tegelijk een volwaardig document wou indienen. De uitgaven die in deze begroting zijn
  opgenomen, zijn uitgaven die zoveel mogelijk teruggaan op wat de regering in het systeem van
  voorlopige twaalfden zou hebben kunnen uitgeven, met uitzondering van onder andere volumeen inﬂatie-effecten.’
  256 Zie bv. Le Vif l’Express, 18-24 februari 2001 ‘Le Roi viole-t-il la loi ?’, ‘Albert II, le téméraire’.
   257 Zie het advies van de Nederlandse Raad van State N°WO1.10.081/1, ’s-Gravenhage 23 december
  2010.
  258 De Visscher schreef in dit verband: ‘La règle d’après laquelle le Roi ne peut agir seul ... vise
  les actes de la personne privée du Roi lorsque ces actes sont connus du public et que, dans les
  circonstances particulières du moment, ils peuvent objectivement être interprétés comme ayant
  une incidence politique directe ou indirecte.’ P. De Visscher, ‘La Fonction royale’, o.c., p. 682.
  69
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  staatsbelang, waarvan ook het aanzien van de monarchie een aspect is.259 Ook daarvoor draagt de regering een verantwoordelijkheid. Het lijkt evenwel een kenmerk te
  zijn van het Belgische staatsrecht dat het constitutioneel keurslijf voor de Koning
  als privépersoon, niet al te strak wordt aangespannen en dat er binnen de instelling ruimte wordt gelaten voor de persoon van de Koning. We gaan hierna in op
  een aantal thema’s die in een recent verleden tot een activering van de ministeriële
  verantwoordelijkheid hebben geleid.
   1
  
  Het privéleven van de koning
  
  -76. Alleen die aspecten van het privéleven van de Koning die het openbaar belang
  raken en rechtstreeks of onrechtstreeks geacht kunnen worden ‘politieke gevolgen’
  te hebben, vallen onder de ministeriële verantwoordelijkheid. Omwille van de verwevenheid van persoon en functie, is het niet altijd eenvoudig een precieze scheidslijn te trekken in de grijze zone tussen publiek en privaatleven. De concrete omstandigheden zijn bepalend. Zo zal een telefoongesprek van de Koning met een bankier
  niet onder de ministeriële verantwoordelijkheid vallen, als het over het private vermogen van de Koning gaat, maar wel als de overname van een Belgische bank wordt
  besproken.260 Twee instanties brengen hun oordeel uit over de vraag of de ministeriële verantwoordelijkheid in het geding is. In de eerste plaats de voorzitters van
  Kamer en Senaat die een parlementaire vraag niet-ontvankelijk verklaren wanneer
  die louter het privéleven van de Koning betreft.261 En vervolgens, wanneer de vraag
  
  259 A. Van Welkenhuyzen, V° Chef de l’État, nr. 69: ‘Le prestige dont il est souhaitable que le titulaire
  d’une aussi haute charge soit entouré a aussi ses exigences.’
  260 Zie bv. het antwoord van eerste minister Dehaene op de mondelinge vraag van de h. Van
  Hauthem ‘over de rol die het Hof heeft gespeeld bij de overname van de Generale Bank’: ‘bij
  mijn weten is het Hof in de kwestie van de Generale Bank niet tussenbeide gekomen.’ Parl.
  Hand., Senaat, 11 juni 1998, 1-196. Zie anders St. Michielsen en B. Devaux, Zes huwelijken en één
  begrafenis, grote en kleine geheimen van de Belgische haute ﬁnance, Lannoo, 1999. Daarover
  ondervraagd op 24 mei 2000 door de h. Annemans antwoordde eerste minister Verhofstadt dat
  ‘de bedoelde handelingen onder de politieke verantwoordelijkheid van de vorige regering vallen.
   De verantwoordelijkheid van de huidige regering kan dus niet in het geding worden gesteld.’
  Parl. Hand., Kamer, 1999-2000, QRVA 50, 037, 3 juli 2000, p. 4227-4228.
  261 Zo stelde Vlaams Blok-senator Ceder een vraag over het boek ‘Achter de Maskerade’ van Manu
  Ruys, waarin sprake was van ‘de wufte escapades van Albert en Paola’ en van ‘de spin in het
  web’, zijnde het Hof. De vraag werd echter door de Senaatsvoorzitter niet-ontvankelijk verklaard.
  Dit was voor de senatoren Ceder en Verreycken een aanleiding om de herziening van artikel 88
  van de grondwet te vragen (Parl. St., Senaat, 1998-1999, 1-1198/1). Even later stelde ook Vlaams
  Blok-kamerlid G. Van Tastenhoye op 22 oktober 1999 aan eerste minister Verhofstadt een
  vraag over de geruchten dat koning Albert II een buitenechtelijke dochter zou hebben. Van
  Tastenhoye vroeg of de eerste minister over inlichtingen beschikte dat koning Albert inderdaad
  een onwettige dochter had, en of, indien dit het geval was, dit geen risicofactor vormde in die
  zin dat de Koning daardoor chanteerbaar zou kunnen zijn. Hij vroeg ook of deze ‘Delphine’,
  indien zij bestaat, in de gaten werd gehouden door de veiligheidsdiensten, zoals dat met andere
  leden van de koninklijke familie het geval is. Krijgt zij politionele bescherming? Wat is de
  kostprijs van deze eventuele bescherming en/of de activiteiten van de Staatsveiligheid in dit
  verband? Kamervoorzitter Herman Decroo verklaarde deze vraag op 25 oktober 1999 echter nietontvankelijk. Dat het privéleven van de Koning hier in het geding was, is duidelijk. De vragen
  over de bewaking op staatskosten betroffen echter het algemeen belang, en hadden dan ook
  dienen te worden beantwoord.
   70
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  die eerste sluis is gepasseerd, de eerste minister die nog steeds kan aangeven dat de
  zaak louter het privéleven van de vorst betreft, zodat ministeriële verantwoordelijkheid niet in het geding is. Telkens dient dit in concreto te worden beoordeeld.
   -77. Nemen we als een voorbeeld de vakantie van de koning. In beginsel behoort
  die tot zijn privéleven. In bepaalde omstandigheden kan ze echter ook het openbaar belang raken, omdat er in binnen- en/of buitenland een politieke betekenis
  aan wordt gehecht, zodat ook minstens de perceptie ontstaat dat het buitenlands
  beleid in het geding is. Dat bleek met name in 1961 toen het koningspaar tijdens hun
  vakantie in Spanje een uitnodiging aanvaardde van generaal Franco voor een diner
  op diens jacht. Het zou om een privébezoek gaan, maar de koning kreeg een semiofﬁciële ontvangst. Hij had vooraf deze ontmoeting besproken met eerste minister
  Theo Lefèvre en met minister van Buitenlandse Zaken Paul-Henri Spaak, die zich
  niet hadden verzet.262 Er stak een korte maar hevige storm van verontwaardiging
  op in een aantal kranten. Het Luikse kamerlid Dejardin schreef een brief aan eerste
  minister Lefèvre met de vraag of de regering het optreden van de koning dekte. Die
  antwoordde na enige tijd dat ‘l’acceptation de semblable invitation n’était pas de
  nature à susciter d’objection ministérielle.’ Tot een interpellatie in de Kamer kwam
  het uiteindelijk niet meer.263 Ook de terugkeer uit vakantie kan tot een activering van
  de ministeriële verantwoordelijkheid leiden. Dat ondervond het huidige koningspaar in augustus 1996. Na de ontdekking van de lijkjes van de door Marc Dutroux
  ontvoerde meisjes, keerden de koning en de koningin niet meteen uit hun vakantieoord in Frankrijk terug om in de collectieve rouw en verontwaardiging te delen. Er
  verschenen speculaties in de pers dat dit aan eerste minister Dehaene te wijten was
  die zich in een telefonisch gesprek tegen een vervroegde terugkeer van de koning
  zou hebben verzet. Als reactie op deze berichtgeving ging er op 27 september 1996
  een gezamenlijk communiqué uit van de kabinetten van de koning en van de premier: ‘De koning en de eerste minister zijn in die periode inderdaad telefonisch met
  elkaar in verbinding geweest. De gesprekken tussen de vorst en de eerste minister
  hebben een vertrouwelijk karakter’.264 Ook hier werd de ministeriële verantwoordelijkheid geactiveerd. Het ging niet louter om een private aangelegenheid. Ook de
  rol van de koning als staatshoofd en ook de publieke perceptie ervan, waren in het
  geding. Een probleem daarbij is dat de betekenis van een privaat optreden, ook van
  een vakantie, snel kan veranderen en dat het voor de koning en de eerste minister
  niet steeds eenvoudig is om daarop in te spelen.  263 Zie V. Delcorps, La Couronne et la Rose. Baudouin et le monde socialiste 1950-1974, Le Cri,
  Histoire, 2010, p. 185-192. J. Stengers, De Koningen der Belgen, hfst. 2, I, p. 247.
  264 L. Demullier, Twee Koningen vijf jaar na Boudewijn. Bijlage bij het Volk van 10 juli 1998.
  265 H. van Wijnen, De macht van de Kroon, Uitgeverij Balans, 2000, p. 170, i.v.m. de skivakantie van
  koningin Beatrix in Oostenrijk op een ogenblik dat er in Europa verontwaardiging was gerezen
  over de deelname van Jörg Haiders partij aan de regering.
  71
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  2
  
  Het geloofsleven van de Koning
  
  -78. De Koning heeft zoals elke Belg het recht op een eigen religieuze en ﬁlosoﬁsche
  overtuiging. In een staatsbestel zonder staatsgodsdienst, met scheiding van kerk en
  staat, en een op levensbeschouwelijk vlak neutrale overheid die de gelijkheid van de
  verschillende levensovertuigingen dient te eerbiedigen, mag de levensovertuiging
  van de Koning uiteraard geen weerslag hebben op de uitoefening van zijn functie. De
  Belgische koningen zijn zich hiervan steeds bewust geweest.266 Van in het begin van
  de Belgische geschiedenis heeft dit echter niet belet dat de religieuze plechtigheden
  die bij blijde en droeve gebeurtenissen in de koninklijke familie plaatsvinden, zoals
  dopen, huwelijken en begrafenissen, een ruime publieke belangstelling krijgen en
  dat het vorstenpaar en andere leden van de koninklijke familie in het openbaar deelnemen aan religieuze plechtigheden bijvoorbeeld in het Vaticaan. Lange tijd werd
  dit niet problematisch gevonden.
   -79. In de recente periode is in onze levensbeschouwelijk pluralistische samenleving
  de gevoeligheid voor alles wat aan de neutraliteit van de staat afbreuk zou kunnen
  doen, toegenomen. Dat bleek bv. toen de paarse regering-Verhofstadt I besliste om
  het Feest van de Dynastie dat sedert 1831 slechts met een Te Deum in de katholieke
  kerken werd gevierd, ook op meer geseculariseerde wijze, door een viering in het
  Parlement, in het licht te stellen. Dit is uiteraard volstrekt vanzelfsprekend. Een
  stap verder ging een wetsvoorstel over de scheiding van kerk en staat dat aan overheidspersonen wilde verbieden ofﬁciële plechtigheden te organiseren of eraan deel
  te nemen, die naar een religieuze of niet-confessionele levensbeschouwing verwijzen.267 In zijn advies merkte de Raad van State op dat het niet duidelijk was of het
  verbod toepasselijk zou zijn op de religieuze plechtigheden in de Koninklijke familie.268 Wel duidelijk was dat de deelname van bv. de Koning of leden van de regering
  aan een religieuze plechtigheid die in een vreemde staat plaatsvindt, naar aanleiding van het overlijden van het staatshoofd – bijv. de uitvaart van een paus in het
  Vaticaan – voortaan verboden zou zijn. De Raad merkte op dat indien het aan overheidspersonen ook verboden zou zijn als private personen aan die plechtigheden
  deel te nemen, dit een beperking van hun godsdienstvrijheid zou zijn, waarvoor er
  een verantwoording diende te worden geboden. De Raad wees er daarenboven op
  dat de bepaling een negatieve weerslag zou kunnen hebben op de internationale
  betrekkingen met staten die geen regime van scheiding van kerk en staat hebben.
  Belgische overheden zouden niet kunnen aanwezig zijn op de door de ambassade
  
  266 Met uitzondering dan van de abortuskwestie waarop we later nader ingaan. Zie infra nr. 80 en v.
  