title: Le suprême hommage
text: 441 AKP, Kopieën brieven Leopold I aan Victoria, V/1 en V/2, brieven Leopold I aan Victoria, 28 oktober
  1850, 29 november 1850; ‘Brief Leopold I aan Emmanuel de Mensdorff-Pouilly, 9 november 1850’ in
  Lettres de Léopold Ier, 391; AKP, Fonds Goffinet, Archief Adriaan Goffinet, Archief privé-secretariaat
  Hertog van Brabant, brief Leopold I aan Hertog van Brabant, 18 november 1850.
  2023 Le suprême hommage.indd 373
  
  15/12/2022 10:48
  
  374
  
  le suprême hommage
  
  442 AKP, Archief Keizerin Charlotte, 15, brieven Leopold I aan Charlotte, 11 juli 1863 en 28 december
  1864.
  443 ABZ, Kopieën brieven Leopold II aan Victoria, vol. 1, brief Hertog van Brabant aan Victoria, 15 juni
  1862; AKP, Archief Prins Philippe, 61, brief Victoria aan Philippe, 16 mei 1862; GVA, Archief Nuntiatuur Brussel, Busta 12, Sezione 1a (Stato di salute del Re Leopoldo I), 71, minuut brief Ledochowski
  aan Antonelli, 17 mei 1862.
  444 AKP, Handschriftelijke kopieën briefwisseling tussen Belgische en Franse koninklijke families, 640,
  brief Conway aan Marie-Amélie, 27 november 1865, brief Philippe aan Marie-Amélie, 7 december
  1865 en brief Marie-Henriette aan Marie-Amélie, 8 december 1865; AKP, KLII, 1200, verslagen
  Wimmer, 3-7 december 1865 en verslagen Adolphe Greiner, 3-6 december 1865.
  445 AKP, Handschriftelijke kopieën briefwisseling tussen Belgische en Franse koninklijke families, 640,
  brieven Conway aan Marie-Amélie, 5 en 7 december 1865; Vandenpeereboom, La fin d’un règne,
  notities 3 juli 1865 en 7 december 1865.
  446 Vandenpeereboom, La fin d’un règne, notitie 7 december 1865.
  447 “Uit de verzameling van V. Capron: Notities Marie-Henriette”, Laca. Tijdingen, no. 2 (1990): 12.
  448 AKP, Handschriftelijke kopieën briefwisseling tussen Belgische en Franse koninklijke families, 640,
  brief Hertog van Brabant aan Marie-Amélie, 10 december 1865 en brieven Conway aan MarieAmélie, 5 en 7 december 1865; Aartsbisschoppelijk Archief (hierna AA), Archief Sterckx, 178, brief
  Hertog van Brabant aan Sterckx, 10 december 1865.
   449 “Uit de verzameling van V. Capron: Notities Marie-Henriette”, 14-15; AKP, Handschriftelijke kopieën
  briefwisseling tussen Belgische en Franse koninklijke families, 640, brief Conway aan Marie-Amélie,
  13 december 1865.
  450 Dollinger, “Das Leitbild des Bürgerkönigtums”, 337; Plunkett, Queen Victoria, 128.
  451 L’Indépendance Belge, 13 oktober 1850.
  452 Bram Brombeek, A bas le Sexe-Cobourg? Een mentaliteitshistorische en politieke benadering van de
  seksschandalen van het Belgische Koningshuis in de lange 19e eeuw (Onuitgegeven Masterproef aan de
  Universiteit Gent, 2009), 99.
  453 L’Indépendance Belge, 13 oktober 1850; Journal de Bruxelles, 13 oktober 1850; L’Indépendance Belge,
  14 oktober 1850; Souvenir de SM La Reine des Belges, Almanach pour 1851 (Brussel: Stapleaux, 1851),
  22-23; Lepage, À la mémoire de sa Majesté Louise-Marie-Therèse-Charlotte-Isabelle d’Orléans, 17, 55,
  87; L’Ange des Belges (Luik: Renard et Frères, 1851), 25-27.
  454 Le Journal de Liège, 11 december 1865; ‘Mort du Roi’, Journal de Bruxelles, 12 december 1865; L’Écho
  du Parlement, 11 december 1865.
  455 Van den Dungen, Milieux de presse, 389.
  456 Zie Staudt, Picturing the Dead.
  457 Le Monde Illustré, 30 januari 1869, 65; Le Monde illustré, 23 december 1865, 401; L’Illustration, 19
  oktober 1850, 241; L’Illustration, 30 januari 1869, 68; L’Illustration, 6 februari 1869, 84; L’Indépendance Belge, 2-3 november 1850. Voor lithografische kopieën van de gravure van Louise-Maries laatste momenten gebaseerd op een tekening van Hendrickx, zie PK, Lamal, S III 65483; Histoire 1850, S
  II 119888; Mangioni, S IV 37837; Hemelsoet, S II 25903.
  458 Staudt, Picturing the Death, 37.
  459 L’Illustration, 6 februari 1869, 84; Staudt, Picturing the Death, 181.
  460 De Belgische Illustratie, 1e jaargang, nr. 22, 169.
  461 Staudt, Picturing the Death, 70-71, 181.
  462 De Belgische Illustratie, 1e jaargang, nr. 1, 1.
  463 De Belgische Illustratie, 1e jaargang, nr. 9, 65; De Belgische Illustratie, 1e jaargang, nr. 22, 169.
   464 Vandenpeereboom, La fin d’un règne, notitie 13 december 1865.
  465 ‘Mort de S.A.R. Le Duc de Brabant’, Le Bien Public, 23 januari 1869; L’Illustration, 30 januari 1869, 68.
  466 Brombeek, A bas le Sexe-Cobourg, 105, 118-120 en 126.
  467 ARA, Microfilms (I 253), 773, Dernière phase de la maladie de notre auguste Souveraine, MarieHenriette. Souvenirs receuillis par les Sœurs qui ont eu l’honneur de la soigner à Spa (16 avril au 19
  septembre 1902), 12 juni 1904; ‘Les derniers moments’, L’Indépendance Belge, 21 september 1902; ‘La
  mort de la reine’, Le Soir, 21 september 1902.
  468 ‘La mort de la reine’, Le Soir, 21 september 1902.
  2023 Le suprême hommage.indd 374
  
  15/12/2022 10:48
  
  eindnoten
  
  375
  
  469 Jules Lekeu, ‘Le divorce’, Le Peuple, 26 september 1902; ‘Koningin Marie-Henriette’, Middelburgsche
  Courant, 22 september 1902; ‘La dernière couronne’ & ‘L’isolement de la Reine’, Le Soir, 21 september
  1902; ‘Wat het volk zegt’, Het Laatste Nieuws, 21 september 1902.
  470 GVA, Archief Nuntiatuur Brussel, Busta 67, Pos 7, omslag corte (1), minuut brief di Belmonte aan
  Rampolla del Tindaro, 21 september 1902.
  471 Brombeek, A bas le Sexe-Cobourg, 125-126; Le Peuple, 16 september 1902; ‘Hypocrisie officielle’, Le
  Peuple, 22 september 1902; ‘La mort de la Reine’, Le Peuple, 21 september 1909.
  472 Plunkett, Queen Victoria, 242.
  473 ‘La princesse Stéphanie chassée par le roi’, Le Peuple, 23 september 1902; ‘A Spa’, L’Indépendance
  Belge, 23 september 1902; ‘Un pénible incident’, Journal de Bruxelles, 23 september 1902; ABZ, DA,
  10.277, farde XI, articles des journaux divers.
  474 Franz Fischer, ‘L’autre fille’, Le Peuple, 25 september 1902; Jules Lekeu, ‘La séquestration de la princesse Louise’, 29 september 1902.
   475 GVA, Archief Nuntiatuur Brussel, Busta 67, Pos 7, omslag Corte (1), minuut brief di Belmonte aan
  Rampolla del Tindaro, 23 september 1902; Staatssecretariaat, Rubriek 256, 1902, fasc 2, 19-21, brief
  di Belmonte aan Rampolla del Tindaro, 23 september 1902.
  476 ABZ, DA, 10.277, farde VII: Princesse Lonyay, circulaire aux agents diplomatiques belges, 1 oktober
  1902; Journal de Bruxelles, 24 september 1902; ‘Déclarations du Dr. Thiriar’, Le Petit Bleu, 24 september 1902.
  477 ARA Acquisitions du Département III, 151, Enveloppe avec le testament autographe du Roi, 22 janvier 1903.
  478 GVA, Staatssecretariaat, Rubriek 256, 1902, fasc 2, 36-37, brief Stéphanie aan Leo XIII, 5 oktober
  1902 en 41-42, kopie brief Leo XIII aan Stéphanie, 16 oktober 1902; ARA, Papiers Jules Le Jeune,
  141, brief Stéphanie aan Le Jeune, 9 december 1903 en brief de Lonyay aan Le Jeune, 20 februari
  1905; Paul Janson, Succession de SM la Reine des Belges Marie-Henriette. Plaidoirie de M. Paul Janson
  (Brussel: Monnom, 1905); Brombeek, A bas le Sexe-Cobourg, 135-136.
  479 Charles Woeste, Mémoires pour servir à l’histoire contemporaine de la Belgique (Brussel: Librairie
  Albert Dewit, 1927), 325.
  480 Carton de Wiart, Léopold II, 233-235.
  481 GVA, Staatssecretariaat, Rubriek 256, 1910, fasc 1, 19, brief Tacci aan Merry del Val, 16 december
  1909.
   482 ‘La maladie du roi’, Journal de Bruxelles, 17 december 1909; ‘La dernière journée du roi’, La Meuse,
  17 december 1909; ‘Les derniers moments du roi’, L’Indépendance Belge, 17 december 1909; Van den
  Dungen, Milieux de presse, 152, 385, 392. Camille Quenne, een ervaren reporter met een neus voor
  sensationeel nieuws en werkzaam voor La Dernière Heure, maakte de ‘scoop’ van Leopolds overlijden
  als eerste kenbaar. Quenne bleef in Laken samen met een andere collega op post in de nacht van
  16 op 17 december en had als eerste toegang tot een telefoonverbinding.
  483 Louis de Lichtervelde, Léopold II (Brussel: Librairie Plon, 1927), 402.
  484 GVA, Staatssecretariaat, rubriek 256, 1910, fasc 1, 17-18, brief Tacci aan Merry del Val, 17 december
  1909; ‘Un interview avec Dr. Depage’, Journal de Bruxelles, 19 december 1909.
  485 GVA, Staatssecretariaat, Rubriek 256, 1910, fasc 1, 62-65, brief Tacci aan Merry del Val, 4 januari
  1910; 55-56, kopie brief Le Grand aan de Marlol, 30 december 1909.
  486 ‘Le chapitre des âneries’, Journal de Bruxelles, 22 december 1909; ‘Over het kerkelijk huwelijk van
  barones de Vaughan’, Het Laatste Nieuws, 22 december 1909; ‘A travers la presse’ en ‘terribles rélévations contre le Roi’, Journal de Bruxelles, 5 januari 1910; ‘Le mariage du roi’, Le Soir, 17 december
  1909.
  487 ‘Le Scandale de Laeken’, Le Peuple, 19 december 1909: ‘Le désaveu’, Le Peuple, 22 december 1909.
  488 ‘Solitude tragique’, L’Illustration, 25 december 1909, 484-485.
  489 Verdin, “La fusion”, 119; ‘Na het overlijden van den koning’, Het Laatste Nieuws, 20 december 1909;
  ‘Après la mort du roi’, La Dernière Heure, 19 december 1909.
  490 ‘La succession du roi Leopold’, La Dernière Heure, 26 november 1912; ‘La comtesse de Flandre’, La
  Dernière Heure, 27 november 1912.
  491 Carol, Les médecins, 47-48.
   492 De Franse chirurg-uroloog Jean Civiale werd opgevolgd door de vermaarde Berlijnse chirurg
  Bernard von Langenbeck en de Britse chirurg Henry Thompson, Civiales leerling en weldra ver-
  
  2023 Le suprême hommage.indd 375
  
  15/12/2022 10:48
  
  376
  
  493
  494
  495
  
  496
  497
  
  498
  499
  500
  
  501
  502
  503
  504
  505
  
  506
  
  le suprême hommage
  
  maard uithangbord van de crematiebeweging in Engeland. Zie ABZ, Kopieën brieven Leopold II
  aan Victoria, vol. 1, brieven Hertog van Brabant aan Victoria, 15, 16, 18, 20 mei 1862, 7 juli 1862;
  AKP, Handschriftelijke kopieën briefwisseling tussen Belgische en Franse koninklijke families, 640,
  brief Leopold I aan Hertog van Nemours, 23 oktober 1864; GVA, Archief Nuntiatuur Brussel, Busta
  12, Sezione 1a (Stato di salute del Re), 91-92, minuten brieven Ledochowski aan Antonelli, 5 en 10
  januari 1863; AKP, Archief Keizerin Charlotte, 16, brief Marie-Henriette aan Charlotte, 6 juni 1863
  en 30, brief Victoria aan Charlotte, 26 juli 1863; Henriette Claessens, Leven en liefdes van Leopold I
  (Tielt: Lannoo, 2002), 305-310.
  G. De Koepl, ‘The case of Leopold I, King of the Belgians’, The Lancet, 8 januari 1870, 38-40.
  Carol, Les médecins, 17; Jalland, Death in the Victorian family, 78.
  AKP, Handschriftelijke kopieën briefwisseling tussen Belgische en Franse koninklijke families, 640,
  brief Leopold I aan Marie-Amélie, 21 september 1850; AKP, Archief Conway, 70, brief Van Praet aan
  Conway, 4 oktober 1850; AKP, KLII, 1328, Historique de la maladie de S.A.R. le Prince Leopold de
  Belgique door Wimmer, 31 december 1868.
  Jalland, Death in the Victorian family, 79; Edmond Picard, Théodore Hauben, médecin. Une vie belge
  au XIXe siècle (Brussel: Veuve Ferdinand Larcier, 1909), 114.
  Jalland, Death in the Victorian family, 77-81, 101. Zie bijvoorbeeld het nachtelijk verblijf van geneesheren bij het ziekbed van minister van staat Eudore Pirmez en Senaatsvoorzitter Joseph d’Ursel.
   L’Indépendance Belge, 3 maart 1890; ‘Le Duc d’Ursel’ en ‘Les derniers moments’, Journal de Bruxelles,
  17 november 1903.
  Letterenhuis Antwerpen, R 985, Brieven 2 en 3, I, brief Van Rijswijck aan Rooses, 16 maart 1906.
  Jalland, Death in the Victorian family, 77-80, 105-108.
  Voor de piepjonge troonopvolger Louis-Philippe werd in 1834 James Clark uit Londen overgebracht.
   In september-oktober 1850 kwam Auguste-François Chomel, gewezen geneesheer van Louise-Maries
  vader, verscheidene malen naar Oostende. Leopold I werd in de jaren 1860 achtereenvolgens geconfronteerd met stenen in de urineblaas, een beroerte, een bronchitis en uiteindelijk een kanker. Hij
  werd verschillende malen bezocht door Victoria’s lijfarts William Jenner en had weinig vertrouwen in zijn medische staf. In 1868 trok Jenner op vraag van Victoria opnieuw naar België voor het
  doodzieke kind van Leopold II, prins Leopold. Zie AKP, Archief Gravin d’Hulst, 626, brief LouiseMarie aan d’Hulst, 13 april 1834; ‘Brieven Leopold I aan Sophie van Saksen-Coburg-Saalfeld, 3 april
  en 8 mei 1834’ in Lettres de Léopold Ier, 261 en 269; Archieven ULB, Papiers Frère-Orban, 1082,
  brief Leopold I aan Marie-Amélie, 21 december 1833; AKP, Kopieën brieven Leopold I aan Victoria,
  V/1, brieven Leopold I aan Victoria, 27 september 1850, 4 oktober 1850 en 7 oktober 1850; AKP,
  Archief Conway, 70, brieven Van Praet aan Conway, 11 en 13 september 1850 en 89, brief Leopold
  I aan Conway, 7 oktober 1850; ABZ, Kopieën brieven Leopold II aan Victoria, vol. 1, brief Hertog
  van Brabant aan Victoria, 17 juni 1862; AKP, Kopieën brieven Leopold I aan Victoria, X/2, brieven
  Leopold I aan Victoria, 31 januari 1865, 6 februari 1865, 13 februari 1865, 27 februari 1865, 14 juli
  1865 en 20 november 1865; AA, Archief Sterkcx, 60, brief Conway aan Sterckx, 7 december 1865;
  ‘Brief Leopold II aan Victoria, 22 mei 1868’ in Victor Capron, Un précieux enfant, 50.
  La Nation, 11 oktober 1850.
  Picard, Théodore Hauben, 86-96; ‘Brief Leopold I aan Chazal, 12 mei 1865’ in Carlo Bronne, Lettres
  de Léopold I (Brussel: Dessaert, 1947), 298.
  Armand Colard, ‘Willem Rommelaere’ in Biographie Nationale, 37 (1972), 688-690; Picard, Théodore
  Hauben, 110-111, 170.
   Picard, Théodore Hauben, 123-124, 165; ‘Mort de M. Anspach’, Journal de Bruxelles, 21 mei 1879.
  Colard, ‘Willem Rommelaere’, 691; ‘Mort du Prince Baudouin’, Journal de Bruxelles, 24 januari 1891;
  ‘Au jour le jour’, L’Indépendance Belge, 13-20 september 1902; ‘La santé du Comte de Flandre’, Journal de Bruxelles, 17 november 1905; ‘Au jour le jour’, L’Indépendance Belge, 2 en 3 januari 1896; ‘La
  mort de M. Bara’, Journal de Bruxelles, 27 juni 1900. Rommelaere was tevens een autoriteit inzake
  het gebruik van autopsie voor praktisch onderwijs en onderzoek. In 19e-eeuws België werden vooral
  de stoffelijke resten van arme patiënten die in het ziekenhuis overleden gebruikt voor post-mortaal
  onderzoek. In 1878 werd ongeveer 40 procent van de in het Brusselse Sint-Jansziekenhuis overleden
  patiënten aan een autopsie onderworpen. Zie Claes en Huistra, “‘Il importe d’établir une distinction
  entre la dissection et l’autopsie’”, 35-37 en 49.
  ‘Au jour le jour’, L’Indépendance Belge, 13-20 september 1902; Carton de Wiart, Léopold II, 232;
  Armand Colard, ‘Jules Thiriar’ in Biographie Nationale, 35 (1969), 696-699.
  2023 Le suprême hommage.indd 376
  
  15/12/2022 10:48
  
  eindnoten
  
  377
  
  507 ‘Un interview avec Dr. Depage’, Journal de Bruxelles, 19 december 1909; Armand Colard, ‘Antoine
  Depage’ in Biographie Nationale, 35 (1969), 171-180.
  508 ‘Déclarations du Dr. Thiriar’, Le Petit Bleu, 24 september 1902; ‘Le roi est-il sauvé?’, Le Petit Bleu, 15
  december 1909; ‘Un interview avec Dr. Depage’, Journal de Bruxelles, 19 december 1909. De juiste
  doodsoorzaak bleek bij Leopold II (embolie) ook onderwerp van discussie. Zie ‘Une consultation
  posthume’, Le Petit Bleu, 25 december 1909.
   509 Institut Émile Vandervelde (hierna IEV), Papiers Jeanne-Émile Vandervelde, JB/EV/A13/c1, brief
  Neujean aan Vandervelde, 19 januari 1939; ‘M. Henri Jaspar est mort’, La Dernière Heure, 16 februari
  1939; ‘Comte Goblet d’Alviella est mort’, La Dernière Heure, 10 september 1922; ‘La mort d’un Saint’,
  Le Vingtième Siècle, 24 januari 1926.
  510 Velle, De nieuwe biechtvaders, 89; Vermeiren & Hansen, “Het hospitaalwezen”, 56-57.
  511 Claes en Huistra, “‘Il importe d’établir une distinction entre la dissection et l’autopsie’”, 49.
  512 Jalland, Death in the Victorian family, 51-58, 114-117; Ariès, Het uur, 588-589; Carol, Les médecins,
  20; Wood & Williamson, “Historical Changes in the Meaning of Death in the Western Tradition”,
  21-24; Hollebosch-Van Reck & Meilander, Rendez-vous, 16.
  513 Carol, Les médecins, 19.
  514 Picard, Théodore Hauben, 192; ‘Un interview avec Dr. Depage’, Journal de Bruxelles, 19 december
  1909; Carton de Wiart, Léopold II, 232.
  515 Letterenhuis, R 985, Brieven 2 en 3, I, brieven Van Rijswijck aan Rooses, 27 maart, 6 juni en 12 september 1906.
  516 Carol, Les médecins, 33; Carol, “Prêtres et médecins”, 123; Jalland, Death in the Victorian family,
  81-85; Hollebosch-Van Reck & Meilander, Rendez-vous, 16.
  517 ‘La mort de SAR le prince Baudouin’, L’Indépendance Belge, 24 januari 1890; GVA, Staatssecretariaat,
  Rubriek 256, 1910, fasc I, 19, brief Tacci aan Merry del Val, 16 december 1909.
  Hoofdstuk 4. ‘Les pompes bourgeoises et les grandes funérailles’. Het beheer van de stoffelijke
  resten
  518 Kselman, Death, 9; Jalland, Death in the Victorian family, 194-195; Fureix, La France, 66.
  519 Rugg, “From Reason to Regulation”, 222-223. Voor de commerciële methodes van de Engelse ‘undertakers’ in de 19e eeuw, zie Thomas Laqueur, “Bodies, Death, and Pauper Funerals”, Representations, 1
  (1983): 109-131.
   520 Ariès, Het uur, 625. Dit leidde uiteindelijk tot commerciële excessen die werden aangeklaagd in
  Jessica Mitfords ruchtmakende boek over de Amerikaanse uitvaartindustrie. Zie Jessica Mitford, The
  American Way of Death (New York: Simon and Schuster, 1963). Voor een historische situering, zie
  Michael J. Steiner, A Study of the Intellectual and Material Culture of Death in Nineteenth-Century
  America (Lewiston: The Edwin Mellen Press, 2003).
  521 Vovelle, La mort, 621; Kselman, Death, 223.
  522 Kselman, Death, 231-235; R.R. Bonjean, J.J. Cloes, L. De Monge, A. Lauwers en A.J.N. Herman,
  Mémorial belge des conseils de fabrique, du contentieux des cultes, des bureaux de bienfaisance, des
  hospices et de l’administration en général. 3e année. Tome V (Luik: Verhoven-Debeur, 1861), kol. 716718.
  523 AA, Acta Vicariatus, XIV/3a (1862-1865), brief secretaris Sterckx aan voorzitter Commission des
  délegués des fabriques des églises à Liège, 15 juni 1864; ‘Brief stadsbestuur Leuven aan stadsbestuur
  Gent, 13 februari 1865’, Ville de Gand. Règlement sur les inhumations. Rapport de la commission du
  contentieux (Gent: C. Annoot, 1865), bijlage 10.
  524 SAB, Cultes, inhumations et transports funèbres (hierna Cultes), 1844, rapport inspecteur begrafenissen voor burgemeester, oktober 1867; Ville de Gand. Règlement des inhumations et transports
  funèbres. Rapport présenté par le collège de bourgmestre et échevins (Gent: Annoot, 1884), 16.
  525 Receuil des lois de la République Française. Tome II, Cahier IV (Brussel: Huyghe, sd), 439-447; ‘Tarif
  de l’evêché de Gand’, Ville de Gand. Règlement sur les inhumations. Rapport de la commission du contentieux, bijlage 13.
  2023 Le suprême hommage.indd 377
  
  15/12/2022 10:48
  
  378
  
  le suprême hommage
  
  526 Rijksarchief Brussel (hierna RAB), Archief van Sint-Michiel en Sint-Goedele en de dekenij Brusselcentrum (aanvulling 2010), 32-33, Registres des recettes de cire résultant de funérailles, lijst januari
  1857 en april 1860.
   527 Zie Peter Scholliers, “Loonontwikkeling, conjunctuur en arbeidsverhoudingen in het bouwvak in
  Brussel en Parijs, 1855-1940”, Belgisch Tijdschrift voor Nieuwste Geschiedenis, 21, no. 1-2 (1990):
  1-47. Voor methodes omrekening historische frank naar muntwaarde nu, zie http://www.vub.ac.be/
  SGES/scholliers1.html.
  528 ‘Compte d’anticurés’, Le Bien Public, 16 oktober 1885; RAB, Hedendaags Archief Parochie Sint
  Goedele en Sint Michiel, 1134, note remise au ministère.
  529 RAB, Archief OLV-parochie Laken, 36086, rekening 7 augustus 1838 en 36091, rekening 8 januari
  1857 en 36092, rekeningen 22 juli 1863 en 21 april 1868.
  530 RAB, Archief OLV-parochie Laken, 36092, rekening 25 januari 1869 en 36090, rekening 17 oktober
  1850.
  531 Stadsarchief Gent (hierna SAG), Modern Archief, cc2A, adjudication, copie du rapport au conseil
  municipal, 1806; Meillander & Hollebosch-Van Reck, Rendez-vous, 62-63; Ville de Gand. Règlement
  des inhumations et transports funèbres. Rapport présenté par le collège de bourgmestre et échevins,
  12-14.
  532 Ville de Gand. Règlement des inhumations et transports funèbres. Rapport présenté par le collège de
  bourgmestre et échevins, 13; Meillander & Hollebosch-Van Reck, Rendez-vous, 63; Ville de Gand.
  Règlement sur les inhumations. Rapport de la commission du contentieux, 118.
  533 Kselman, Death, 239; ‘Projet de règlement sur les taxes et les frais à payer pour les inhumations et les
  convois funèbres. Rapport fait au nom du collège par M. l’échevin Vauthier, dans la séance du 5 avril
  1880’ & ‘Séance du 10 mai 1880’ & ‘Règlement sur le prix des transports funèbres’ & ‘Rapport déposé
  au nom du collège en séance du 13 décembre 1880’ in Inhumations et transports funèbres, règlements
  (Brussel: Baertsoen, 1881), 57-59, 63, 70-73.
  534 SAG, Modern Archief, cc2A, III, Séance du Conseil Communal du 17 Juillet 1894 en II, Lastenkohier
  stad Gent, 42-75; Meillander & Hollebosch-Van Reck, Rendez-vous, 46.
   535 SAG, Modern Archief, cc2A, XXII, Transports effectués pendant l’année 1898 en XXV, Transports
  effectués pendant l’année 1895.
  536 SAB, Cultes, 1824, Listes, Le relévé des transports funèbres qui ont été effectués en 1897/ transports
  payants.
  537 Rugg, “From Reason to Regulation”, 224; Kselman, Death, 246; Fureix, La France, 66.
  538 Meillander & Hollebosch-Van Reck, Rendez-vous, 45; Felixarchief (hierna FA), Archieven stad Antwerpen, Ruimtelijke ordening en openbare werken, Begraafplaatsen, Antwerpen Kiel, verordeningen
  en tarieven, 496-752, besluit gemeenteraad 9 januari 1880.
  539 ‘Oeuvre Catholique de l’Enterrement des pauvres, et de la Bonne Mort’ en ‘Enterrement des pauvres
  à Bruxelles’, Assemblée générale des catholiques en Belgique. Première session à Malines, 18-22 août
  1863. Tome II (Brussel: Goemaere, 1864), 10, 359; Meillander & Hollebosch-Van Reck, Rendez-vous,
  64.
  540 SAB, Cultes, 1803, Tweede zesmaendelijksche rekening-kas van 26 mei tot 1 december 1845 en Algemene staet der uitbetalingen gedaen aan de erfgenamen van overleden leden, maart-november 1845;
  AA, Acta Vicariatus, XIV/2a-d, Reglement der Onderlinge Voorzorg-kas voor de begrafenissen in België, opgericht in 1844, niet gedateerd.
  541 Rugg, “From Reason to Regulation”, 225; Vovelle, La mort, 609, 623.
  542 SAB, Cultes, 1803, Statuts de la Société de L’Afranchissement, juli 1862; SAG, Modern Archief, cc1A,
  Les Solidaires-rapport annuel, 1857; ‘Enterrement des pauvres à Anvers’, Assemblée générale des
  catholiques en Belgique. Première session à Malines, 18-22 août 1863. Tome II (Brussel: Goemaere,
  1864), 359-361; ‘Association de Sainte Barbe’, Assemblée générale des catholiques en Belgique.
  Deuxième session à Malines, 29 août-3 septembre 1864. Tome II (Brussel: Goemaere, 1865), 598-602;
  Meillander & Hollebosch-Van Reck, Rendez-vous, 63.
  543 Meillander & Hollebosch-Van Reck, Rendez-vous, 29-30; Le Soir, 6 december 1885; Le Soir, 27 januari 1892; Le Soir, 24 februari 1895; Le Soir, 6 oktober 1895; Le Soir, 28 december 1895; La Patrie de
  Bruxelles, 26 januari 1915.
   544 SAB, Archives de la Police (XXe siècle), D210/324, funérailles nationales de Son Eminence le
  Cardinal Mercier, kaartje Poels et fils; SAB, Fonds Fauconnier, lettres mortuaires, receuil 27,
  
  2023 Le suprême hommage.indd 378
  
  15/12/2022 10:48
  
  eindnoten
  
  545
  546
  
  547
  548
  549
  550
  551
  552
  553
  554
  555
  556
  557
  
  558
  559
  
  560
  561
  562
  563
  564
  565
  
  566
  567
  
  379
  
  doodsbrief baron Lemonnier, september 1930; receuil 6, doodsbrief Gérard Cooreman, december
  1926; receuil 19, doodsbrief Louis Franck, december 1937; IEV, Papiers Émile Vandervelde, EV/
  III/126, factuur Les Pompes Funèbres Michel, 20 januari 1939.
  SAB, Fonds Fauconnier, lettres mortuaires, receuil 28, doodsbrief Michel Levie, maart 1939; Stadsarchief Luik (hierna SAL), Protocole, 34a1-79, 144, brief burgemeester aan Dienst Financiën,
  3 november 1937.
  Les Pompes Funèbres Michel verkondigde in de jaren 1930 trots uitgekozen te zijn voor de begrafenissen van Albert en Astrid en Poels et fils werd reeds ingeschakeld voor de begrafenissen van de Graaf
  en Gravin van Vlaanderen. Zie IEV, Papiers Émile Vandervelde, EV/III/126, facturen ondernemingen aan Jeanne-Émile Vandervelde, januari-april 1939.
  Vovelle, La mort, 557.
  Ben-Amos, Funerals, 287-288; Vovelle, La mort, 626.
  Documents Parlementaires. Receuil des pièces imprimées par ordre de la Chambre des Représentants,
  Session de 1850-1851. Tome III (Brussel, 1851), n° 219, 4.
  Deze houten constructie werd gebouwd om de protestantse plechtigheid voor de Lutheraanse vorst
  te laten doorgaan tegenover de ingang van de Onze-Lieve-Vrouwekerk te Laken (zie hoofdstuk 7).
  Documents Parlementaires. Receuil des pièces imprimées par ordre de la Chambre des Représentants,
  Session de 1865-1866, Tome II (Brussel, 1866), n° 90, 1-3.
  RAB, Archief van Sint-Michiel en Sint-Goedele en de dekenij Brussel-centrum (aanvulling 2010),
  lijst goedgekeurd op 3 februari 1926.
  ARA, Notule ministerraad 19 februari 1934, n°86, 69.
  ‘Séance du 13 juillet 1932’, Annales parlementaires. La Chambres des Représentants, 2629.
   Edward Conway en Jules Van Praet bij Leopold I en Constant en Auguste Goffinet bij Leopold II.
  Pandectes Belges, Tome 79 (Brussel: Larcier, 1904), kol. 763-764.
  Voor de uitvaart van Louise-Marie, zie ARA, Papiers Charles Rogier, 269, brief d’Hoffschmidt aan
  Rogier, 11 oktober 1850 en brief Tesch aan Rogier, 11 oktober 1850. Voor de uitvaart van Leopold
  I, zie Vandenpeereboom, La fin d’un règne, notities 4, 6 en 10 december 1865. Voor de uitvaart van
  Leopold II, zie ‘Une interview de M. Beernaert sur la politique belge’, Journal de Bruxelles, 22 december 1909. Voor de uitvaart van Albert I, zie ARA, Notule ministerraad 18 februari 1934, n°85, 66.
  Voor de uitvaart van Astrid, zie ARA, Notule ministerraad, 30 augustus 1935, n°36, 770.
  De grootmaarschalk stond in voor organisatie van publieke optredens van de koning. De functie
  bestond in de jaren 1854-1862 niet, maar ze werd wel door hoofdofficier graaf Charles de Marnix
  uitgeoefend.
  Voor de uitvaart van Louise-Marie, zie AKP, Archief Conway, 89, brief de Marnix aan Conway,
  8 oktober 1850; ABZ, DA, 10.936, dossier 3157, dossier céremonial observé pour les funérailles, brief
  Stevens aan Materne, 11 oktober 1850. Voor de uitvaart van Leopold I, zie AKP, Grootmaarschalk
  Leopold II (hierna GLII), 89, brief Stevens aan Van der Straeten-Ponthoz, 10 december 1865.
  AKP, GLII, 89, nota Ottines voor Van der Straeten-Ponthoz, 10 december 1865.
  AA, Archief Sterckx, 59, brieven de Marnix aan Sterckx, 12 en 15 oktober 1850; AKP, GLII, 89, conventie tussen Van der Straeten-Ponthoz en Sterckx, niet gedateerd.
  AKP, GLII, 89, brief Stevens aan Van der Straeten-Ponthoz, 10 december 1865; SAB, Archives de la
  Police, D7/136, funérailles de Leopold I, brief Stevens aan Anspach, 15 december 1865.
   AKP, GLII, 91, brief Pirmez aan Van der Straeten-Ponthoz en Prisse, 23 januari 1869; AKP, KLII,
  1342, programma begrafenisceremonieel door d’Oultremont, 24 januari 1891.
  AKP, GLII, 93, nota’s Leopold II, 24-28 januari 1891; 97, telegrammen d’Oultremont aan d’Assche
  en Goffinet, 20 en 21 september 1902; 100, nota d’Oultremont met aantekeningen Leopold II,
  19 november 1905; ‘Honneurs funèbres’, Le Soir, 25 januari 1891.
  ABZ, DA, 10.936, dossier 3157, brief Vilainxuin aan Stevens, 19 oktober 1850; AKP, GLII, 91, brief
  Pirmez aan d’Oultremont en Prisse, 23 januari 1869; 97, brief de Trooz aan d’Oultremont, 24 september 1902; RAB, Archief Provinciaal Bestuur Brabant, Kabinet van de Gouverneur, 68, brief de Trooz
  aan provinciegouverneur, 21 september 1902.
  ABZ, DA, 10.278, IV, Règlement de police, brief Max aan directeur-generaal Buitenlandse Zaken,
  28 november 1912.
  RAB, Provinciaal Bestuur Brabant, Kabinet van de Gouverneur, 76, brief Schollaert aan provinciegouverneur, 19 december 1909; 80, plaatsingsschema Sint Goedele en Laken.
  2023 Le suprême hommage.indd 379
  
  15/12/2022 10:48
  
  380
  
  le suprême hommage
  
  568 ARA, Ministerie van Binnenlandse Zaken. Dienst protocol, eer en voorrang, 21, brief Pierlot
  aan Evêque, 23 maart 1934; 23, map Placement, brief secretaris premier aan du Bus de Warnaffe,
  30 augustus 1935; ARA, Notule ministerraad, 30 augustus 1935, n°36, 770 en Notule ministerraad
  18 februari 1934, n°85, 66.
  569 Voor Leopold II, zie SAB, Instruction Publique, serie II, 1844, 10, funérailles de SM Leopold II,
  mededeling Decamps aan voorzitter administratief bureau middelbare staatsscholen voor meisjes
  in Brussel, 18 december 1909; ‘Une circulaire au personnel enseignant’, L’Étoile Belge, 21 december
  1909. Voor Albert I, zie SAB, Cabinet Max-Van de Meulebrouck, 211, brief Lippens aan alle leden
  van onderwijsinspectie en directeurs, 18 februari 1934. Voor Astrid, zie ‘Een aanschrijving van
  minister Bovesse’, Het Laatste Nieuws, 31 augustus 1935. Voor Leman, zie ‘Les funérailles’, L’Indépendance Belge, 19 oktober 1920.
   570 AKP, GLII, 91, Kostennota’s Direction des batisses de la Maison du Roi en civiele lijst administratie,
  februari 1869 en 97, nota char funérailles Marie-Henriette; Documents Parlementaires. Receuil des
  pièces imprimées par ordre de la Chambre des Représentants, Session de 1865-1866, Tome II (Brussel,
  1866), n° 143, 1-53.
  571 Singelyn, ‘Le culte des morts... une forme de patriotisme?’, 106. Zie bijvoorbeeld de legislatieve procedure voor Rogier en Mercier: ‘Séance de la Chambre’, L’Écho du Parlement, 29 mei 1885; ‘Séance du
  26 janvier 1926’, Annales parlementaires. La Chambre des Représentants, 668.
  572 L’Indépendance Belge, 9 en 16 juli 1879.
  573 ‘Séance du 17 février 1931’, Annales parlementaires. La Chambre des Représentants, 698-699; ‘A la
  Chambre’, La Libre Belgique, 18 februari 1931; ‘Séance du 16 juin 1931’, Annales parlementaires. La
  Chambre des Représentants, 1719; Singelyn, ‘Le culte des morts... une forme de patriotisme?’, 115-118.
  574 In de periode 1830-1940 gaat het in België om de begrafenissen van Joseph Partoes (1858), Bruno
  Renard (1879), Camille de Tornaco (1880), Joseph de Riquet de Caraman Chimay (1892), Charles
  de Merode-Westerloo (1892), Joseph d’Ursel (1903), Henri de Mérode-Westerloo (1908) en Jules de
  Trooz (1908). In 1842 stierf de eerste Belgische minister in functie, generaal Gérard Buzen. Buzen
  pleegde zelfmoord na beschuldigingen over desertie tijdens zijn militaire loopbaan in Franse dienst.
  575 Ben-Amos, Funerals, 168.
   576 Voor de uitvaart van Senaatsvoorzitter de Tornaco, zie ABZ, Cl B 60, 1871-1880, briefwisseling
  Frère-Orban met diplomaten, maart 1880. Voor de uitvaart van Senaatsvoorzitter Charles de
  Mérode-Westerloo, zie RAB, Archief Provinciaal Bestuur Brabant, Kabinet van de Gouverneur, 64,
  brief de Burlet aan gouverneur, 7 april 1892. Voor de uitvaart van minister van staat Rogier, zie ABZ,
  DA, Cl B 60, note pour le dossier des funérailles de Mr Rogier, 28 mei 1885 en ontwerp rondzendbrief Buitenlandse Zaken, 29 mei 1885; Le Bien Public, 29 mei 1885. Voor de uitvaart van Senaatsvoorzitter d’Ursel, zie RAB, Archief Provinciaal Bestuur Brabant, Kabinet van de Gouverneur, 69,
  brief de Trooz aan provinciegouverneur, 17 november 1903. Voor de uitvaart van secretaris-generaal
  Lambermont, zie RAB, Archief Provinciaal Bestuur Brabant, Kabinet van de Gouverneur, 70, brief de
  Trooz aan gouverneur, 7 maart 1905; SAB, Archives de la Police (XXe siècle), D209/320, funérailles
  nationales du Baron Lambermont, nota officier-inspecteur, 8 maart 1905. Voor de uitvaart van
  minister de Trooz, zie RAB, Provinciaal Bestuur Brabant, Kabinet van de Gouverneur, 74, brief
  Renkin aan gouverneur, 2 januari 1908.
  577 Zie ABZ, DA, Cl B 60, 1871-1880.
  578 SAB, Cultes, 1564, Funérailles nationales SE le Cardinal Mercier, 1, kopie brief Goossens aan Max,
  25 januari 1926; Funérailles nationales de lieutenant-général Bernheim, minuut brief Goossens aan
  Max, 19 februari 1931 en reeks vragen voorafgaand aan overleg rond regeling, niet gedateerd.
  579 ARA, Ministerie van Binnenlandse Zaken. Dienst protocol, eer en voorrang, 21, brief Pierlot aan
  Evêque, 23 maart 1934.
   580 Het gaat om de uitvaart van Senaatsvoorzitter Augustin Dumon-Dumortier in Doornik in 1852,
  de uitvaart van Senaatsvoorzitter Paul de Favereau in Jeneret in 1922 en die van Senaatsvoorzitter
  Arnold t’ Kint de Roodenbeke in Ooidonk in 1928. ‘Funérailles de M. Dumon-Dumortier’, Journal
  de Bruxelles, 2 februari 1852; ‘Les funérailles de M. le baron de Favereau’, Journal de Bruxelles, 2 oktober 1922; ‘La mort du Comte ’t Kint de Roodenbeke’, Le Vingtième Siècle, 12 augustus 1928.
  581 ‘La mort de Vandervelde, à la mortuaire’, Le Peuple, 28 december 1938; AMSAB-Instituut voor Sociale Geschiedenis (hierna AMSAB), Verslagboeken BWP, Verslag zitting Partijbureau, 27 december 1938; Archief Anseele Jr, 33, brief Vergeylen aan Anseele, 24 februari 1938; SAB, Archives de
  
  2023 Le suprême hommage.indd 380
  
  15/12/2022 10:48
  
  eindnoten
  
  582
  583
  
  584
  585
  586
  
  587
  
  588
  589
  
  590
  591
  592
  593
  594
  595
  596
  597
  598
  599
  600
  601
  602
  
  381
  
  la Police (XXe siècle), D209/320, Funérailles de M. E. Vandervelde, brief Piot aan commissaris, 19
  januari 1939.
  Administratie Schoonselhofbegraafplaats, vergunningsdossier n° 1909, proces verbaal–uittreksel
  college 18 augustus 1892; ‘Lijkplechtigheden’, Het Handelsblad van Antwerpen, 19 oktober 1908;
  ‘Conseil communal’, La Meuse, 10 december 1877; ‘Conseil communal’, La Meuse, 23 juli 1891.
  Zie bijvoorbeeld de begrafenissen van de Brusselse burgemeesters André Fontainas en Émile De
  Mot en oud-burgemeester Charles Buls en die van de Luikse burgemeester Ferdinand Piercot en de
  Antwerpse burgemeester Alfons Hertogs. SAB, Cultes, 1562, Funérailles du bourgmestre De Mot,
  facturen, november 1909 en 1561, Funérailles de Charles Buls, brief inspecteur Dienst Begrafenissen, 29 juli 1914; ‘Funérailles de M. Fontainas’, L’Indépendance Belge, 23 juli 1865; SAL, Protocol,
  34a1-74, Funérailles de Mr Piercot, kostennota, ongedateerd; ‘Lijkplechtigheden van burgemeester
  Alfons Hertogs’, Het Handelsblad van Antwerpen, 22 oktober 1908.
   ‘Dood van M. Leopold de Wael’, Het Handelsblad van Antwerpen, 19 augustus 1892; ‘De begrafenis’, Het Laatste Nieuws, 26 september 1906; ‘Lijkplechtigheden’, Het Handelsblad van Antwerpen,
  19 oktober 1908.
  ‘Mort de M. Anspach’, Journal de Bruxelles, 21 mei 1879; Charles de Brouckère, bourgmestre de la ville
  de Bruxelles (Brussel: L’Office de Publicité, 1860), 9; L’Indépendance Belge, 21 juli 1865.
  SAL, Protocole, 34a1-74, funérailles de M. le bourgmestre Jamme, extrait du registre aux délibérations du conseil communal, séance du 14 février 1848; ‘Gemeenteraad van Antwerpen’, Het Laatste
  Nieuws, 26 september 1906; SAB, Cabinet Max-Van Meulebroeck, 228, map décès de Buls, notaverslag, niet gedateerd.
  Zie de uitvaart van Xavier Neujean in Luik in 1940, die van Émile Braun te Gent in 1927 en die van
  Adolphe Max in Brussel in 1939. ‘La mort de M. Xavier Neujean’, La Meuse, 15 januari 1940; ‘De
  begrafenis van den heer Braun’, Vooruit, 4 september 1927; SAB, Cabinet Max-Van Meulebroeck, 47,
  le mortuaire à l’hôtel de ville, nota funérailles de M. le Bourgmestre Max.
  ‘Les derniers moments du baron Lambermont’, Journal de Bruxelles, 7 maart 1905; ‘La mort du baron
  Lambermont’, L’Indépendance Belge, 7 maart 1905; ‘Charles Rogier’, Le Bien Public, 28 mei 1885.
   ‘Enterrement des pauvres à Bruxelles’, Assemblée générale des catholiques en Belgique. Première session à Malines, 18-22 août 1863. Tome II (Brussel: Goemaere, 1864), 356-357. Voor een huiveringwekkend verslag van schrijnende taferelen bij het Londense proletariaat, met ontbindende lichamen
  die meerdere dagen in drukbevolkte kamers bleven, zie Edwin Chadwick, A Supplementary Report
  on the Results of a Special Inquiry into the Practice of Internments in Towns (Londen: Clowes and
  sons, 1843). In Doornik besliste de gemeenteraad in 1838 om op de begraafplaats een mortuarium
  te bouwen. Dit lijkenhuis was bedoeld voor arme gezinnen die geen ruimte hadden om de stoffelijke
  resten van hun overledenen dierbaren in huis te houden en om overhaaste begrafenissen tegen te
  gaan. Zie Legge, Le cimetière du Sud Tournai, 10.
  ‘Séance du 28 mai 1885’, Bulletin Communal de la ville de Bruxelles, 417-420.
  Claes en Huistra, “‘Il importe d’établir une distinction entre la dissection et l’autopsie’”, 30-34.
  Ibidem, 45.
  Ariès, Het uur, 529-530.
  Ben-Amos, Funerals, 291-292; Fureix, La France, 58.
  AKP, Archief Marie-Amélie, 643, brief Louise-Marie aan Marie-Amélie, 21 mei 1834.
  Eerst werd een negatieve afdruk afgenomen. Daarna werd van dit negatief een positief gipsen masker
  gegoten.
  Isabel Richter, Der phantasierde Tod. Bilder und Vorstellungen um Lebensende im 19. Jahrhundert
  (Frankfurt/New York: Campus Verlag, 2010), 198-199, 218.
  Geisthövel, “Tote Monarchen. Die Beisetzungsfeierlichkeiten für Wilhelm I. und Friedrich III”, 151.
  SAB, Instruction Publique, Serie II, 2563, 77, brief de Tombay aan stadsbestuur, 31 mei 1885; ‘Les
  funérailles de Charles Rogier’, Le Bien Public, 29 mei 1885.
  AKP, GLII, 89, brief Ghémar aan Van der Straeten-Ponthoz, 10 december 1865 en brief Stevens aan
  Lahure, 10 december 1865; AKP, GLII, 89, brief Ghémar aan Van der Straeten-Ponthoz, 10 december
  1865 en brief Stevens aan Lahure, 10 december 1865.
   Le Monde Illustré, 23 december 1865, 401; KIK, Fototheek, B197841, foto van Ghémars portret van
  koning Leopold I op zijn sterfbed (uit Koninklijke Verzameling België); PK, S III 102782.
  Le Monde Illustré, 30 januari 1869, 65; L’Illustration, 6 februari 1869, 84.
  2023 Le suprême hommage.indd 381
  
  15/12/2022 10:48
  
  382
  
  le suprême hommage
  
  603 L’Indépendance Belge, 13 oktober 1850; PK, Colleye, niet genummerd.
  604 L’Illustration, 6 februari 1869, 84; PK, Colleye, niet genummerd.
  605 L’Illustration Belge, 26 november 1905; Le Patriote Illustré, 26 november 1905; L’Illustration Européenne, 26 november 1905; Le Globe Illustré, 26 december 1909; Le Patriote Illustré, 26 december
  1909; L’Illustration Européenne, 26 december 1909. Le Soir publiceerde een gravure van Henry
  Meunier op basis van de foto genomen door Drains. Le Petit Bleu, dat in 1896 voor de eerste maal
  een foto publiceerde, koos voor een ruwe schets van Leopolds doodsbed, met de drie geneesheren en
  twee geknielde zusters, door huistekenaar Gustave Flasschoen. Zie Le Petit Bleu, 18 december 1909;
  Le Soir, 19 december 1909.
  606 Het Laatste Nieuws, 19 februari 1934; De Standaard, 19 februari 1934; Le Soir, 19 februari 1934;
  L’Indépendance Belge, 19 februari 1934; L’Intransigeant, 20 februari 1934; Het Laatste Nieuws, 31
  augustus 1935; La Dernière Heure, 31 augustus 1935; Le Vingtième Siècle, 31 augustus 1935.
  607 AKP, GAI, 33, nota aan de Patoul, 19 februari 1934; AKP, Archief Privésecretariaat Albert & Elisabeth
  (hierna AE), 3013/4, brief de Grunne aan ambassadeur, 31 maart 1934; Schwarzenbach, Königliche
  Träume, 198-199.
  608 Alexis Schwarzenbach, “Rêves royaux. Réactions à la mort la Reine Astrid, 1905-1935”, Bijdragen tot
  de Eigentijdse Geschiedenis, no. 5 (1998): 15-16; La Dernière Heure, 31 augustus 1935.
   609 Enkel al Het Laatste Nieuws en La Dernière Heure bereikten in 1935 met de door het hof geautoriseerde foto van Astrids stoffelijke resten door hoffotograaf Robert Marchand samen een oplage van
  circa 420.000 exemplaren. Zie De Bens, De pers, 43; Reynebeau, “Mensen zonder eigenschappen”, 46;
  Schwarzenbach, Königliche Traüme, 198-199.
  610 Zie bijvoorbeeld foto’s van de stoffelijke resten van aartsbisschop Mercier, ministers van staat Charles
  Woeste, Joris Helleputte, Edward Anseele, Émile Vandervelde, Louis Franck en Xavier Neujean en
  luitenant-generaal Louis Bernheim op hun doodsbed en de stoffelijke resten van de Brusselse burgemeester Adolphe Max in open kist in het stadhuis. La Dernière Heure, 6 april 1922; La Nation Belge,
  25 januari 1926; De Standaard, 25 februari 1925; Vooruit, 19 februari 1938; Le Peuple, 28 december
  1938; Het Laatste Nieuws, 2 januari 1938; La Meuse, 15 januari 1940; Le Soir, 9 november 1939.
  611 Le Soir, 30 januari 1926; Le Peuple 31 december 1938; Vooruit, 20 februari 1938.
  612 Richter, Der phantasierte Tod, 242.
  613 Pierre de Soete, En plein bloc. Mémoires (Brussel: Elsa De Soete, 1953), 154-160.
  614 AKP, GAI, 33, brief de Soete aan de Patoul, 18 februari 1934; AKP, Archief Grootmaarschalk
  Leopold III (hierna GLIII), 56, brief de Soete aan de Ways-Ruart, 29 augustus 1935.
  615 AKP, Archief Civiele Lijst, maandstaten februari 1934; AKP, AE, 837, brief Rousseau aan Teirlinck,
  26 oktober 1935.
  616 Meillander & Hollebosch-Van Reck, Rendez-vous, 29; Fureix, La France, 52-53; Ben-Amos, Funerals,
  292; Walter, “Three Ways”, 173-192; Ariès, Het uur, 627.
  617 Ben-Amos, Funerals, 300-303, Fureix, La France, 63-64; Meillander & Hollebosch-Van Reck, Rendezvous, 19.
  618 Fureix, La France, 51-52; Olivia Bland, The Royal Way of Death (Londen: Constable, 1986), 27.
  619 Fureix, La France, 54.
   620 L’Indépendant, 19 mei 1834; Lepage, À la mémoire, 114; Journal de Bruxelles, 14 oktober 1850;
  L’Indépendance Belge, 13 oktober 1850.
  621 ‘L’embaumement’, Journal de Bruxelles, 24 januari 1891; ‘Mort du Prince Royal’, Journal de Bruxelles,
  24 januari 1869.
  622 Bland, The Royal Way of Death, 169.
  623 AKP, Archief Conway, 89, brief de Marnix aan Conway, 8 oktober 1850; L’Indépendance Belge,
  14 oktober 1850.
  624 Le Journal de Liège, 23 oktober 1850; L’Émancipation, 17 oktober 1850; L’Observateur Belge, 16 oktober 1850; Lepage, À la mémoire, 129-131.
  625 Wolffe, Great Deaths, 251; Bland, The Royal Way of Death, 213.
  626 AKP, GLII, 89, brief Philippe aan Van der Straeten-Pontoz, 11 december 1865; Vandenpeereboom,
  La fin d’un règne, notities 8 december 1865.
  627 Deneckere, Leopold I, 665-666; Journal de Bruxelles, 14 december 1865; Claes & Rommelaere, “Het
  album Ghémar”, 182.
  628 Bland, The Royal Way of Death, 169.
  2023 Le suprême hommage.indd 382
  
  15/12/2022 10:48
  
  eindnoten
  
  383
  
  629 Pepijn Reeser, ‘Geen nood! Al is de koning dood!’ Vormgeving en regie na het overlijden van leden van
  de Nederlandse koninklijke familie in de negentiende eeuw (1813-1893) (Onuitgegeven Masterproef
  aan de Radboud Universiteit Nijmegen, 2008), 79-82; Wolffe, Great Deaths, 212.
  630 ‘L’embaumement’, Journal de Bruxelles, 24 januari 1891; ‘La visite des caribiniers’, L’Indépendance
  Belge, 25 januari 1891.
  631 ‘Le testament de la reine’, Le Peuple, 26 september 1902. De koningin wenste vanuit religieuze overwegingen dat er geen ingrepen werden gedaan op haar lichaam na haar overlijden. Zie ‘Déclarations
  du Dr. Thiriar’, Le Petit Bleu, 24 september 1902.
   632 ‘De rouwkamer in het koninklijk paleis’, Het Laatste Nieuws, 20 december 1909; SAB, Archives de
  la Police (XXe siècle), D7/137, exposition du corps de SM le roi Leopold II, rapporten commissaris
  Desmedt, officier-inspecteur en hulpcommissaris Gilda voor hoofdcommissaris, 21 december 1909
  en funérailles de SM Leopold II, rapport Desmedt, 24 december 1909.
  633 Geisthövel, “Tote Monarchen”, 143.
  634 Claes & Rommelaere, “Het album Ghémar”, 165, 180-181; Deneckere, Leopold I, 665-666.
  635 The Illustrated London News, 30 december 1865, 639; Le Monde Illustré, 23 december 1865, 408;
  Claes & Rommelaere, “Het album Ghémar”, 181.
  636 L’Illustration, 31 januari 1891; Le Monde Illustré, 31 januari 1891, 93; Le Patriote Illustré, 1 februari
  1891; L’Illustration Européenne, 1 februari 1891. Een nummer van het Belgische Le Patriote Illustré
  kostte in 1891 10 centiemen. Een ongeschoolde metselaar verdiende toen ongeveer 30 centiemen per
  uur.
  637 SAL, Protocole, 34a1-74, Funérailles de Mr Piercot, nota mort de Mr Piercot, niet gedateerd.
  638 ‘Séance du 28 mai 1885’, Bulletin Communal de la ville de Bruxelles, 417-420; L’Écho du Parlement,
  29 mei 1885; ‘Translation du corps de M. Rogier’, L’Écho du Parlement, 30 mei 1885; ‘Translation du
  corps à l’hôtel de ville’, Journal de Bruxelles, 1 juni 1885; ‘Jamaer Pierre Victor’ in Poelaert en zijn tijd
  (Brussel: Gemeentekrediet van België, 1980), 220-221.
  639 ‘Au jour le jour’, L’Indépendance Belge, 4 januari 1896.
  640 SAB, Fototheek, W 4491 en W 4521.
  641 ‘Le roi s’inclince’, Le Soir, 9 november 1939; SAB, Cabinet Max-Van Meulebroeck, 47, le mortuaire à
  l’hôtel de ville, nota funérailles de M. le Bourgmestre Max.
  642 ‘Des dizaines de milliers de travailleurs bruxellois défilent’, Le Peuple, 30 december 1938.
  643 ‘Les scenes de la nuit du dimanche au lundi’, Le Bien Public, 2 juni 1885.
  644 ‘Le roi s’incline’, Le Soir, 9 november 1939.
   645 ‘Une foule nombreuse a rendu un dernier hommage aux cendres du général Bernheim’, Le Peuple,
  21 februari 1931; ‘L’exposition du corps’, L’Indépendance Belge, 22 augustus 1931; ‘La foule défile
  devant le corps du Général Michel’, Le Vingtième Siècle, 20 juni 1931; Singelyn, ‘Le culte des morts...
  une forme de patriotisme?’, 141.
  646 ‘Des dizaines de milliers de travailleurs bruxellois défilent’, Le Peuple, 30 december 1938.
  647 Ben-Amos, Funerals, 292.
  648 Jupp & Walter, “The Healthy Society: 1918-98”, 276-278.
  649 ‘Een avondbezoek aan het doodsbed’, Het Laatste Nieuws, 19 februari 1934; ‘Bij den koning op zijn
  doodsbed’, De Standaard, 19 februari 1934; ‘Le roi a été embaumé’, La Dernière Heure, 19 februari
  1934; ‘Het stoffelijk overschot van den Koning tentoongesteld’, De Standaard, 21 februari 1934; ‘Le
  peuple belge contemple une dernière fois les traits du grand disparu’, La Dernière Heure, 21 februari
  1934; ‘Ontzaglijk rouwdefilé in den nacht’, De Standaard, 22 februari 1934; ‘Roerende hulde van het
  volk aan de Koningin’, Het Laatste Nieuws, 1 september 1935; ‘De laatste hulde aan onze dooden
  Koningin’, Het Laatste Nieuws, 2 september 1935; ‘De Koningin op haar praalbed’, Het Laatste
  Nieuws, 31 augustus 1935.
  650 Le Cardinal Mercier (1851-1926), 169-171.
  651 Fureix, La France, 63; Ben-Amos, Funerals, 293; Meillander & Hollebosch-Van Reck, Rendez-vous,
  28.
  652 Zie de rouwkapellen van ministers van staat Auguste Duvivier en Louis Évain, Senaatsvoorzitter
  Augustin Dumon-Dumortier en gewezen Senaatsvoorzitter Goswin de Stassart. ‘Funérailles de M.
  Duvivier’, Journal de Bruxelles, 4 juli 1846; ‘Funérailles du lieutenant-général baron Evain’, Journal de
  Bruxelles, 28 mei 1852; ‘Funérailles de M. Dumon-Dumortier’, Journal de Bruxelles, 2 februari 1852;
  L’Indépendance Belge, 14 oktober 1854.
  2023 Le suprême hommage.indd 383
  
  15/12/2022 10:48
  
  384
  
  le suprême hommage
  
  653 Ernest Gossart, Notice historique sur M. le comte Félix de Mérode (Avesnes: Dubois-Viroux, 1857),
  20-21.
   654 Zie de rouwkapellen van de Senatoren François-Jean Wyns de Raucourt en Jules Bara en vicevoorzitter van de Senaat Émile Dupont en Senaatsvoorzitter Henri de Mérode-Westerloo. L’Indépendance
  Belge, 8 januari 1857; ‘La mort du Comte de Mérode’, Journal de Bruxelles, 18 juli 1908; ‘Les funérailles
  de M. Bara’, Le Vingtième Siècle, 1 juli 1900; ‘Les funérailles d’Emile Dupont’, La Meuse, 15 maart
  1912. Senatoren beschikten over een plechtig ambtsuniform met degen en steek, in tegenstelling tot
  Kamerleden die zich op officiële plechtigheden vooral onderscheidden door het dragen van gewone
  kledij. Pas in 1925 werd van Senatoren niet meer gevraagd op begrafenissen van collega’s in officieel tenue te verschijnen. Zie Emile Toebosch, Het parlement anders bekeken (Gent: Academia Press,
  2006), 139-140; Marnix Beyen & Rick Röttger, “Het streven naar waardigheid. Zelfbeeld en gedragcodes van de volksvertegenwoordigers” in Geschiedenis van de Belgische Kamer van Volksvertegenwoordigers, 347-349.
  655 Zie bijvoorbeeld de begrafenissen van Auguste Duvivier, Auguste Delfosse, Félix de Mûelenaere,
  Jules Anspach, Joseph Lebeau, Hubert Dolez, Auguste Orts en Édouard Delcour. ‘Chambre des
  Répresentants’, Journal de Bruxelles, 2 juli 1846; ‘Séance de la Chambre’, La Meuse, 24 februari 1858;
  ‘Obsèques de M. Le Comte de Muelenaere’, Le Bien Public, 10 augustus 1862; L’Écho du Parlement,
  21 maart 1865; ‘Funérailles de bourgmestre de Bruxelles’, L’Indépendance Belge, 22 mei 1879; Journal
  de Bruxelles, 18 maart 1880; ‘Chambre des représentants’, Le Bien Public, 15 februari 1871; ‘Funérailles
  de M. A. Orts’, La Meuse, 8 november 1880; ‘Louvain’, L’Indépendance Belge, 4 december 1889.
  656 Charles de Brouckère, bourgmestre de la ville de Bruxelles, 11-12; ‘Séance de la Chambre’, L’Écho du
  Parlement, 29 mei 1885.
  657 ‘Séance du 29 janvier 1852’, Annales parlementaires. Sénat, 191; Pandectes Belges, Tome 79, kol. 732736.
   658 Zie bijvoorbeeld de speciaal ingelegde treinen en de plechtige ontvangst van parlementairen met
  militaire escorte voor de begrafenissen van de Kamerleden Auguste Delfosse, Félix de Mûelenaere
  en Édouard Delcour in Luik, Brugge en Leuven in de tweede helft van de 19e eeuw. ‘Séance de la
  Chambre’, La Meuse, 24 februari 1858; SAL, Protocole, 34 a1-73, Funérailles de M. Delfosse, ontwerp
  brief Dewildt aan gemeenteraadsleden; ‘Obsèques de M. le Comte de Muelenaere’, Le Bien Public, 10
  augustus 1862; ‘Louvain’, L’Indépencance Belge, 4 december 1889. Toen Senaatsvoorzitter Augustin
  Dumon-Dumortier in 1852 stierf in Doornik, vertrok in Brussel een speciaal konvooi met 12 wagons
  met een delegatie van de Kamer en de voltallige Senaat. De trein werd opgewacht aan het station
  door de gouverneur en de gemeentelijke en militaire autoriteiten. Ook in de jaren 1920 werden na
  het overlijden van de Senaatsvoorzitters Arnold t’ Kint de Roodenbeke en Paul de Favereau speciale
  treinen ingelegd om de parlementairen te vervoeren. ‘Funérailles de M. Dumon-Dumortier’, Journal de Bruxelles, 2 februari 1852; ‘Les funérailles de M. le Baron de Favereau’, Journal de Bruxelles,
  2 oktober 1922; ‘Les funérailles du Comte ’t Kint de Roodenbeke’, Le Vingtième Siècle, 17 augustus
  1928.
  659 Zie bijvoorbeeld de militaire escorte van de Kamerdelegaties naar het sterfhuis van Kamerleden Jules
  Anspach, Auguste Orts en Victor Jacobs. ‘Funérailles de bourgmestre de Bruxelles’, L’Indépendance
  Belge, 22 mei 1879; ‘Funérailles de M. A. Orts’, La Meuse, 8 november 1880; ‘Les funérailles de Victor
  Jacob à Bruxelles’, Journal de Bruxelles, 24 december 1891.
  660 Fureix, La France, 69-71.
  661 ‘Obsèques de M. Rouppe’, L’Indépendant, 8 augustus 1838; L’Indépendance Belge, 14 oktober 1854;
  ‘Funérailles du lieutenant-général baron Evain’, Journal de Bruxelles, 28 mei 1852.
   662 Zie bijvoorbeeld de lijkredes in de tweede helft van de 19e eeuw in het sterfhuis van Senator JeanFrançois Wyns de Raucourt, Senaatsvoorzitter Augustin Dumon-Dumortier, de Brusselse burgemeesters Charles de Brouckère, André Fontainas en Jules Anspach en Kamerlid Félix de Mûelenaere.
  L’Indépendance Belge, 8 januari 1857; ‘Obsèques de M. Dumon-Dumortier’, Le Courrier de l’Escaut,
  1-2 februari 1852; ‘Funérailles de M. Ch de Brouckère’, Journal de Bruxelles, 24 april 1860; ‘Nécrologie’, Journal de Bruxelles, 11 augustus 1862; ‘Funérailles de M. Fontainas’, L’Indépendance Belge, 23 juli
  1865; ‘Funérailles de M. Anspach’, Journal de Bruxelles, 22-23 mei 1879.
  663 In de jaren 1857-1865 werden de kisten van Brussels oud-burgemeester Jean-François Wyns de
  Raucourt, minister Joseph Partoes en burgemeester Charles de Brouckère aan de Schaarbeekse
  en Leuvense poort en de kist van burgemeester André Fontainas in de Regentschapstraat op de
  
  2023 Le suprême hommage.indd 384
  
  15/12/2022 10:48
  
  eindnoten
  
  664
  665
  666
  
  667
  
  668
  
  669
  670
  671
  672
  673
  674
  675
  676
  677
  678
  
  679
  680
  681
  682
  683
  
  684
  
  385
  
  lijkwagen geplaatst voor de ritten naar de hoofdstedelijke begraafplaats in Sint-Joost-ten-Node en
  het kerkhof van Laken.
  Fureix, La France, 68.
  ‘Funérailles de M. Dumortier’, Le Bien Public, 13 juli 1878; ‘Funérailles de M. Orts’, L’Indépendance
  Belge, 7 november 1880.
  Zie bijvoorbeeld de lijkredes in het sterfhuis van Félix de Mérode, Charles de Brouckère, Félix de
  Mûelenaere, Barthélémy Dumortier en Auguste Orts. ‘Lijkdienst van graef Felix van Merode’, Het
  Handelsblad van Antwerpen, 12 februari 1857; ‘Funérailles de M. Ch de Brouckère’, Journal de
  Bruxelles, 24 april 1860; ‘Obsèques de M. Le Comte de Muelenaere”, Le Bien Public, 10 augustus 1862;
  ‘Funérailles de M. Dumortier’, Le Bien Public, 13 juli 1878; ‘Funérailles de M. A. Orts’, La Meuse,
  8 november 1880.
   Zie bijvoorbeeld de lijkredes in het sterfhuis van gewezen Kamerleden en ministers van staat
  Adolphe Dechamps en Joseph Lebeau en van gewezen Senaatsvoorzitter Michel Edmond de Selys
  Longchamps. ‘Funérailles de M. Joseph Lebeau’, L’Écho du Parlement, 24 maart 1865; ‘Funérailles
  de M. Dechamps’, Le Bien Public, 23 juli 1875; ‘Funérailles de M. le Baron de Selys Longchamps’, La
  Meuse, 14 december 1900.
  Zie bijvoorbeeld de lijkrede van Anspach in het sterfhuis van Brussels oud-burgemeester Van
  Volxem, van Piercot in het sterfhuis van Luiks oud-burgemeester Closset en van Braun in het sterfhuis van Gents oud-burgemeester Lippens. ‘Nécrologie’, Journal de Bruxelles, 22 april 1868; ‘Nécrologie’, La Meuse, 1 februari 1876; ‘Begrafenis van den heer senator Lippens te Gent’, Het Laatste Nieuws,
  5 januari 1907.
  Vovelle, La mort, 558.
  Meillander & Hollebosch-Van Reck, Rendez-vous, 21-25; Vovelle, “Le deuil bourgeois”, 241.
  Zie bijvoorbeeld doodsbrieven van Goswin de Stassart, Félix de Mérode, Albert Prisse, André
  Fontainas, Charles de Brouckère, Charles Rogier, Jules Malou, Jules d’Anethan en Victor Jacobs in
  SAB, Fonds Fauconnier, lettres mortuaires.
  Zie bijvoorbeeld doodsbrieven Jules d’Anethan, Hubert Dolez, Auguste Lambermont, Alphonse
  Nothomb, Émile De Mot en Prosper Poullet in SAB, Fonds Fauconnier, lettres mortuaires.
  Zie doodsbrieven Buls in SAB, Fonds Fauconnier, lettres mortuaires, receuil 4.
  Fureix, La France, 65.
  Rugg, “From Reason to Regulation”, 222.
  Fureix, La France, 65.
  ‘Obsèques de M. Rouppe’, L’Indépendant, 8 augustus 1838; Journal de Bruxelles, 18 februari 1848.
  