title: O. Moorman van Kappen, Les juridictions supérieures. Actes des journées internationales tenues à Leeuwarden du 20 au 23 mai 1993
text: Recensies
  
  219
  
  Deze gegevens zijn wat grasduinend tussen de verschillende artikelen opgepikt. Het is jammer
  dat in een concluderend artikel de 'urbanisatiegraden' van beide regio's niet naast elkaar
  geplaatst zijn. Morsa zoekt de verklaring voorde Waals-Vlaamse verschillen in de hypothese
  dat het Zuid-Oosten van België vóór 1800 buiten de invloedsfeer van het kapitalisme is
  gebleven, een gegeven dat het meer 'verticale' dan 'horizontale' wegennet in de Zuidelijke
  Nederlanden als oorzaak heeft (475-766).
  Van Uytven signaleert een grote achterstand van de Belgische stadshistoriografïe op het terrein
  van het onderzoek naar stedelijke netwerken (29). Kooij constateert terecht dat uit deze bundel
  blijkt dat het met die achterstand nog wel meevalt. Weliswaar gaat het hier vooral om het
  onderzoek naar systemen van centrale plaatsen en minder om studies betreffende stedelijke
  netwerken, maar een dergelijke inductieve werkwijze — de netwerken zijn immers grootschaliger dan de systemen van centrale plaatsen — is juist in dit stadium te prefereren, aldus Kooij
  (518).
  Concluderend kan gezegd worden dat het colloquium en deze bundel het Belgische onderzoek
  betreffende stedelijke netwerken in één klap min of meer op gelijke hoogte met het Nederlandse
  gebracht heeft. In Nederland bijvoorbeeld is Clé Lesger een van de weinigen die zich voor een
  analyse van centrale plaatsen in middeleeuwen en vroeg-moderne tijd interesseert4. Als er al
  sprake is van een achterstand dan moet die aan Nederlandse kant gezocht worden. En wel op het
  terrein van de sponsoring van historisch onderzoek door het bedrijfsleven. Wordt het immers
  niet hoog tijd dat er ook in Nederland een bedrijf of bank opstaat met dezelfde 'maecenatische'
  instelling als het Gemeentekrediet in België?
  Harry S. J. Jansen
  1 J. de Vries, 'Barges and capitalism. Passenger transportation in the Dutch economy 1632-1839', AAG
  Bijdragen, XXI (1978) met name 347-354.
  2 Met uitzondering van het Franstalige deel.
   3 J. de Vries, European urbanization 1500-1800 (Londen, 1984).
  4 C. Lesger, Hoorn als stedelijk knooppunt. Stedensystemen tijdens de late middeleeuwen en vroegmoderne tijd (Hoom, 1990). Paul Klep houdt zich meer met netwerkanalyses bezig. Zie P. M. M. Klep, 'Het
  Brabants astedensysteem en de scheiding der Nederlanden 1565-1650', Bijdragen tot de geschiedenis,
  LXXIV (1990) 101-130 en idem, 'Urban decline in Brabant. The traditionalization of investments and
  labour (1374-1806)', in: H. van der Wee, ed., The rise and decline of urban industries in Italy and the
  Low Countries [Late Middle Ages - Early Modern Times] (Leuven, 1988).
  O. Moorman van Kappen, ed., Les juridictions supérieures. Actes des journées internationales
  tenues à Leeuwarden du 20 au 23 mai 1993 (Rechtshistorische reeks van het Gerard Noodt
  instituut XXXII; Nijmegen: Gerard Noodt instituut, 1994, vii + 118 blz., ISBN 90 71478 32 7).
   De vereniging van rechtshistorici uit de Benelux en Noord-Frankrijk, de 'Société d'histoire du
  droit et des institutions des pays Flamands, Picards et Wallons', wijdde haar jaarlijkse
  bijeenkomst in mei 1993 aan de met hogere rechtspraak belaste colleges. Van de dertien
  voordrachten vielen er acht binnen het thema; hun teksten — van ongelijke diepgang, omvang
  en reikwijdte — vullen dit boekje. Dat gewesten als Vlaanderen, Brabant en Holland daarin
  ontbreken, zal samenhangen met het enige maanden eerder in Tilburg gehouden colloquium
  'Hoven en Banken in Noord en Zuid', waarvan de handelingen in 1994bij Van Gorcum te Assen
  verschenen zijn (B. C. M. Jacobs e. a., ed.). Kortheidshalve parafraseer ik van enige bijdragen
  
  220
  
  Recensies
  
  slechts de titel, terwijl ik aan andere iets meer aandacht schenk. In 'Le Grand Conseil de Malines
  de 1580 à 1590' geeft C. Douxchamps-Lefèvre een voorproefje op de publikatie van de 676
  geèxtendeerde sententies uit deze periode. Mevr. M. van de Vrugt somt in acht bladzijden de
  lotgevallen op van enkele te Utrecht residerende rechtscolleges, vanaf de Schive van David van
  Bourgondië tot het provinciaal gerechtshof, opgeheven in 1877, terwijl Florence Carré een
  Franse wet uit 1824 bespreekt, die de positie van de rechter versterkte ten opzichte van de jury
  en de uitvoerende macht. De in 1668 door Lodewijk XIV in het ingelijfde Doornik opgerichte
  (in 1686 tot parlement verheven) Souvereine Raad vormt het voorwerp van twee chronologisch
  op elkaar aansluitende bijdragen, tezamen 47 bladzijden beslaande: J. Lorgnier, 'La justice du
  roi soleil dans les anciens Pays-Bas. Organisation de la justice dans le ressort du Conseil
  souverain de Tournai [ 1668-1686] ' (met een zeer omvangrijk notenapparaat), en R. Martinage,
  'Quelques aspects des relations du pouvoir royal et du Parlement de Tournai au début de son
  existence [1689-1699]'. Lorgnier toont aan, hoe het beginsel van assimilatie aan Frankrijk de
  hoeksteen was van Lodewijks rechterlijke organisatie in de voormalige Nederlanden, een steen
  ook, waartegen het gewestelijk particularisme zich langzaam stuk wreef (29). Martinage laat
  daarbij zien, dat de koning de in de capitulatieverdragen vastgelegde verplichting om de lokale
  wetten en gebruiken — ook die terzake van de rechtspositie van de rechters — te respecteren,
  niet volledig wilde negeren, maar wel verwachtte dat deze laatsten zich onderwierpen aan zijn
  interventies in civiele en criminele processen.
   Eveneens twee bijdragen betreffen het Hof van Friesland in Leeuwarden. Mevr. B. Hempenius-van Dijk stipt in een beknopte studie over de vorming van de jonge advocaten ten tijde van
  de Republiek drie punten aan (67-73): dat jonge advocaten sinds 1544 gedurende het eerste jaar
  na hun admissie tot de balie onder de patronage van een oudere confrater stonden; dat de kloof
  tussen de academische (romeinsrechtelijke) opleiding en de rechtspraktijk mede overbrugd
  werd door het zeer populaire boekje Advocatus van Jacob Bouricius (eerste druk 1606), waarin
  de gang van de civiele procedure voor het Friese Hof werd uiteengezet, maar ook de
  beroepsethiek der advocatuur een plaats vond; en tertio, dat één Francker hoogleraar, Elias
  Wigeri, van 1765 tot 1780 het ambt bekleedde van professor praxeos, dus van professor in de
  procespraktijk. Er zijn collegedictaten bewaard gebleven. Een korte notitie schreef A. H.
  Huussen jr. over hetzelfde Hof als 'Collège de Conciliation' (75-79). Het archief van het Hof
  (in het RA te Leeuwarden) bevat een serie registers van het verhandelde in zijn zogenaamde
  Vertrekkamer ( 1734-1811). Daar werden alle mogelijke kleinere zaken door twee raadsheren
  mondeling afgedaan. Huussen onderzocht de familierechtelijke affaires en werd gefrappeerd
  door de toon die de raadsheren aansloegen: niet die van strenge rechters doch die van vaders die
  een standje uitdelen en verzoening tot stand willen brengen. Hij denkt dat dit nieuw paternalisme
  ontstond onder invloed van de Verlichting, maar ook tengevolge van het verslappen van de
  censura morum in de gereformeerde kerk (78).
   Hoogst interessant voor Noord-Nederland is het artikel van Sylvie Humbert-Convain over het
  'Cour prévôtale des douanes', dat van 1811 tot 1814 in Valenciennes zetelde (91-108). Deze
  uitzonderingsrechtbank had exclusieve bevoegdheden in douane-aangelegenheden in het
  Noordwesten van Napoleons keizerrijk, trad op als appèlgerecht voor de gewone douanerechtbanken van onder andere Antwerpen, Groningen en Utrecht en berechtte (op milde wijze) in
  eerste instantie de gevallen van smokkelarij.
  P. L. Nève
  
  Recensies
  
  221
  
  G.J. van Gelder, E. de Moor, ed., Eastward bound. Dutch ventures and adventures in the Middle
  East (Orientations II; Amsterdam-Atlanta, GA: Rodopi, 1994, 178 blz., ƒ60,-, ISBN 90 5183
  717 8).
   Volgens de titel gaat het bij deze bundel om een verzameling van tochten en avonturen door
  Nederlanders in het Midden-Oosten. Bij nadere beschouwing beperken de bijdragen zich echter
  niet tot Nederlandse reisondernemingen maar wordt, in veel bredere zin, aandacht besteed aan
  het tweeslachtige karakter van de toenemende westerse betrokkenheid bij het Midden-Oosten
  van 1600 tot aan heden. Waarom tweeslachtig?
  In ieder geval niet omdat de auteurs van deze tweede bundel uit de reeks Orientations zouden
  worstelen met een gevoel van schuld en onbehagen ten aanzien van de hegemoniale positie die
  westerlingen langzaam maar zeker in het Midden-Oosten gingen innemen. Het is verfrissend om
  te constateren dat zij zich niet laten afleiden door de behoefte toch vooral met terugwerkende
  kracht 'politiek correct' te zijn. Neen, het tweeslachtige van het westerse optreden lijkt
  voornamelijk te schuilen in het spanningsveld tussen de noodzakelijke behoefte aan zowel
  associatie als disassociatie met de lokale samenleving. Hier konden zeer uiteenlopende
  motieven aan ten grondslag liggen zoals ook moge blijken uit de verschillende personages die
  in deze bundel aan de orde komen: een gezant van de Verenigde Oostindische Compagnie in
  Yemen, een reiziger op 'Grand Tour' in Perzië, katholieke missionarissen in de Levant,
  'drogmannen' (diplomatieke tussenpersonen) aan het Osmaanse hof en, wellicht nog het meest
  nadrukkelijk, een vrouwelijke antropoloog op veldonderzoek in Marokko.
   De eerste bijdrage is van de hand van C. G. Brouwer en behandelt de zeer onplezierige
  ervaringen van de Nederlandse koopman Willem de Milde met de lokale Osmaanse autoriteiten
  in Yemen (1622-1624). Als gevolg van de Nederlandse piraterij werd deze doorsnee agent van
  de VOC danig in de problemen gebracht. Brouwer verhaalt in een overigens wat moeizaam
  Engels, hoe De Milde zich steeds meer gaat ergeren aan de Osmaanse gouverneur ter plaatse,
  Ahmad Fadli Basha. In zijn rapportages bevestigt De Milde het bekende stereotiepe van de
  'oosterse despoot': onbetrouwbaar, gewelddadig en gierig. Niet geheel onverwacht constateert
  Brouwer dat dit beeld schril contrasteert met de positievere interpretatie van de Arabische
  chroniqueur Kani Shalabi. Hoewel de VOC-agent steeds dieper in de lokale politiek verwikkeld
  raakt, blijkt zijn belangstelling voor de lokale samenleving volledig afwezig. De behoefte om
  contacten te leggen met de lokale bestuurders wordt slechts ingegeven door pragmatische
  motieven. Los daarvan wil De Milde het liefst zo snel mogelijk terug naar huis.
  In het artikel van Jan de Hond wordt de lezer geconfronteerd met een meer verlicht motief om
  het Midden-Oosten aan te doen. Het gaat hier om de reizen van de Nederlandse schilder Cornelis
  de Bruyn (1652-1726/1727) naar de Levant en Perzië. De Bruyn werd gedreven door een
  mengeling van nieuwsgierigheid en een wens naar culturele vorming. Ondanks dat hij de lokale
  talen niet beheerst en, zoals gebruikelijk, de bekende clichés van zijn voorgangers herhaalt,
  blijken zijn commentaren genuanceerd en rijk aan informatie. Volgens de auteur staat De Bruyn
  hiermede aan het begin van de Verlichting. Tegelijkertijd echter markeert deze nieuwe drang
  naar kennis en ervaring de verdergaande divergentie tussen de belevingswereld van de Europese
  waarnemer en zijn Arabische omgeving.
   De bijdragen van Johan van Droffelaaren Richard van Leeuwen gaan beide in op de activiteiten
  van de katholieke missie-orden in de Levant. Van Droffelaar bestudeert vooral de manier
  waarop de Nederlanders zich ontfermden over de franciscanen en hoe hun protectie-politiek
  interfereerde met het wel en wee van de wisselende internationale betrekkingen. Zeer wel hierop
  aansluitend geeft Van Leeuwen in zijn betoog een lokale dimensie aan het opereren van de.
  