title: M. Amara, H. Roland, Gouverner en Belgique occupée. Oscar von der Lancken-Wakenitz  Rapports d'activité 1915-1918
text: 316
  
  Recensies
  
  Ik heb het boek ook aan mijn ouders getoond en de vele Aha-Erlebnisse die dit bij hen wakker
  riep, waren goed voor een aangename middag gevuld met kostelijke anekdotes. Het boek staat
  overigens vol met voorbeelden van reclame’s die de tegenwoordige lezer hetzij kromme tenen
  hetzij pijnlijke lachspieren bezorgen. De kracht van dit werk is dat het enerzijds een gedegen
  cultuurgeschiedenis biedt maar anderzijds vlot geschreven amusement. De indeling en de
  illustraties maken het ook geschikt als bladerboek voor op de koffietafel. Vele, ook laaggeschoolde, (groot-)ouders zullen eveneens veel plezier aan dit boek beleven.
  Paul Hendriks
  
  M. Amara, H. Roland, ed., Gouverner en Belgique occupée. Oscar von der Lancken-Wakenitz
  — Rapports d’activité 1915-1918 (Comparatisme et Société I; Brussel, [etc.]: P. I. E.-Peter
  Lang, 2004, 400 blz., €47,-, ISBN 90 5201 238 5).
  Zondag 10 november 1918, bezet Brussel, ’s avonds: kroonprins Rupprecht van Beieren,
  opperbevelhebber van het Duitse zesde leger, belt aan bij de Spaanse gezant om asiel te vragen
  — en een lift naar het veilige Nederland. Het nieuws bereikt een hoge ambtenaar van het
  ineenstortende Duitse bezettingsregime, die zich door de woelige stad ter plaatse spoedt en de
  kroonprins zijn nationale plicht voorhoudt: hoezo vluchten naar Nederland? Is en blijft Rupprecht
  geen Duitser?... De Spaanse gezant wordt verweten, boven het hoofd van de bezetter te zijn
  gegaan. De gezant antwoordt dat hij onmogelijk een verwant van de Spaanse koninklijke familie
  in nood voor zijn deur kan laten staan. En zo rijdt, in de nacht van 12 op 13 november, don
  Rodrigo Saavedra y Vinent, markies de Villalobar, met kroonprins Rupprecht naar Roosendaal,
  alwaar de prins, in burger, de trein neemt naar Amsterdam.
   Deze kleine overwinning van kastensolidariteit op staatsburgerschap laat zien hoé intens het
  Duitse Rijk was ingestort aan de vooravond van de wapenstilstand. Uitgerekend met dit relaas
  eindigen de rapporten van de ontstemde gezagsdrager in kwestie, baron Oscar von der Lancken
  Wakenitz, hoofd van de Politische Abteilung (PA) van het Duitse gouvernement-generaal in
  bezet België. Het is een eindnoot in onverwacht mineur: Lanckens rapporten onderscheidden
  zich totdantoe vooral door een zakelijk geformuleerd optimisme. Wie enkel Lanckens rapporten
  las (ze waren bedoeld voor het ministerie van buitenlandse zaken in Berlijn), kon licht
  concluderen dat het Duitse bezettingsregime al bij al op een solide basis rustte en op den duur
  het vertrouwen van de meer pragmatische Belgen wel zou winnen. En bleef dat vertrouwen
  vooralsnog uit, dan lag dat alvast niet aan de intensieve en inventieve activiteit van de PA.
  Diplomatieke betrekkingen met neutrale machten behoorden tot het ressort van de afdeling,
  alsook economische zaken (het — slinkende — handelsverkeer met Nederland, en het in kaart
  brengen, met het oog op eventuele toeëigening, van België’s economische belangen in het
  buitenland).
   De hoofdactiviteit van de PA, vervat in vier cruciale domeinen, was het legitimeren van de
  bezettingsmacht; een taak die Von der Lancken, een soepel denkende polyglot en de
  salonfähigkeit zelve, wel toevertrouwd was. Het ging hier om een breed begrepen legitimering:
  het eerste domein waar de PA haar activiteit ontplooide, was dat van de betrekkingen met het
  Nationale hulp- en voedingscomité (NC), het wijdvertakte en informele netwerk dat de
  broodnodige steun uit het buitenland onder de Belgen verdeelde. Het NC was, zoals Lancken
  in zijn rapporten onderstreepte, veel meer dan een charitatief distributienetwerk: het was een
  machtige, ongrijpbare politieke tegenstander, ja een ‘uiterst onaangename factor vanuit Duits
  
  Recensies
  
  317
  
  standpunt bezien,’ zoals Lancken medio 1915 schreef. (136) Een zo mogelijk nog onaangenamer
  factor was kardinaal Mercier, van wie de herderlijke brieven de bezettende macht categorisch
  elk legitiem gezag ontzegden. Het conflict tussen Mercier en de bezetter, dat zoals Amara en
  Roland terecht schrijven, vooral ideologisch van aard was, (27) vormt de hoofdmoot in het
  tweede domein, dat van de kerkelijke politiek. Het derde domein was dat van de taalkwesties,
  meer bepaald van de Flamenpolitik, het beleid waarmee de bezetter althans in het Vlaamse
  landsgedeelte aan legitimiteit hoopte te winnen. De hoofdwapens in deze strijd waren een
  Vlaamsvriendelijk taal- en benoemingsbeleid, het vakkundig uitsturen van ‘vertrouwensmannen’
  (Lancken was, als beroepsdiplomaat, zeer geporteerd voor de persoonlijke aanpak) en, vooral
  in de tweede helft van de bezetting, een dieptebombardement van Vlaams-Duits discours —
  een half miljoen brochures tussen augustus 1917 en januari 1918 alleen al. (327) Het bewerken
  van de publieke opinie via de pers vormde het vierde domein van de activiteit van de PA. Bij
  de aanvang van het bezettingsregime had bijna de gehele Belgische pers, uit protest tegen de
  censuur, het verschijnen gestaakt. Dit liet het terrein vrij voor bezettingsvriendelijker bladen,
  die bij de geringste overtreding tot de orde werden geroepen, en die door Lanckens
  informatiediensten werden voorzien van uitgebreide documentatie — over malversaties bij
  het NC, over het succes van de Duitse oorlogsleningen, en andere ‘gepaste’ thema’s.
   Zoals Amara en Roland onderstrepen in hun uitgebreide en uitstekende inleiding, vertellen
  Lanckens rapporten niet het hele verhaal. Lanckens geheime besprekingen met Mercier over
  een mogelijke compromisvrede (september 1916) komen er uiteraard niet in voor; de
  Flamenpolitik wordt, onterecht, als een groot succes voorgesteld; en de ‘patriottische’
  gedachtenstroming krijgt nauwelijks aandacht — zo zegt Lancken haast niets over de welig
  tierende verzetspers. Maar Lanckens rapporten bieden wel een uniek overzicht van de
  veelvuldige activiteit van een cruciale tak van een bezettingsregime in 1914-1918. Amara en
  Roland omkaderen de rapporten feilloos: hun inleiding biedt context en kritiek, en het
  doorwrochte notenapparaat laat weinig feitelijke vragen onbeantwoord. Om financiële redenen
  werd afgezien van een tweetalige publicatie: het boek biedt een (door de bezorgers gecontroleerde) vertaling in het Frans door wijlen de Brusselse hoogleraar Willequet. Her en der zou
  men graag Lanckens eigen termen lezen (de term völkisch blijft tenslotte ten enen male
  onvertaalbaar), maar gegeven de zakelijke stijl van de rapporten, gaat er bij de vertaling weinig
  verloren. In het kader van de nieuwe belangstelling voor de niet-militaire ervaring in de Eerste
  Wereldoorlog, én voor deze oorlog als een ‘moreel’ conflict — een oorlog om legitimiteit — is
  de zo vakkundige publicatie van deze bron toe te juichen.
  Sophie de Schaepdrijver
  
  B. Dietz, H. Gabel, U. Tiedau, ed., Griff nach dem Westen. Die ‘Westforschung’ der völkischnationalen Wissenschaften zum nordwesteuropäischen Raum (1919-1960) (Studien zur
  Geschichte und Kultur Nordwesteuropas VI; Münster, New York: Waxmann, 2003, 2 dln.,
  1320 blz., €71,-, ISBN 3 8309 1144 0).
  Het begrip Westforschung staat voor het wetenschappelijk onderzoek dat tijdens het interbellum
  en de oorlogsjaren vanuit Duitsland werd verricht naar Raum, Kultur en Volk van zowel Duitsland
  als de aangrenzende naties in West-Europa, alsmede voor de primair politieke motivatie ervan.
   Het begrip is relatief nieuw. Het ontstond in het laatste decennium van de twintigste eeuw, in
  reactie op — en naar analogie van — M. Burleigh’s Germany turns Eastwards. A study of.
  