title: Erik geerkens, La rationalisation dans l'Industrie belge de l'Entre-deux-guerres
text: E
  I
  S
  N
  E
  R
  
  C
  E
  
  Eric Geerkens, La rationalisation dans
  l’industrie belge de l’Entre-deux-guerres
  Conny Devolder, stafmedewerker Onderwijsondersteuning Plantijnhogeschool Antwerpen
  
  Twee jaar na zijn promotie (Universiteit Luik, 2002) publiceerde Eric Geerkens zijn doctoraatsverhandeling (promotor: prof. Michel Laffut). Ze werd onderscheiden met de Léon
  Leclère-prijs van de Koninklijke Academie. Copromotor Aimée Moutet - een autoriteit
  op het gebied van de rationalisatie van de Franse nijverheid - schreef het voorwoord.
  In het begin van de twintigste eeuw, nog voor de Eerste Wereldoorlog, ontstonden er in
  de VS nieuwe productiesystemen: het taylorisme en het fordisme. De transfer van deze
  Amerikaanse organisatiemethodes naar Europa - tijdens het interbellum - werd bestudeerd door de reeds genoemde Moutet, door E. Bloemen (Nederland), K. Whitston
  (Groot-Brittannië), D. Bigazzi (Italië), M. Nolan (Duitsland) e.a.. De rationalisatie van
  de Belgische industrie bleef echter een blinde vlek in de historiografie. Die is nu ingekleurd door Geerkens, met zijn studie over de periode die de Tweede Industrialisatie
  tot de Tweede Wereldoorlog omspant. De klemtoon ligt evenwel op de jaren twintig en
  dertig van de vorige eeuw. De studie behandelt drie bedrijfstakken in het bijzonder - de
  metaalnijverheid, de mijnbouw en de textiel- en kledingsector - maar beperkt er zich
  geenszins toe.
   Geerkens focust op het ondernemingsniveau. Hij slaagt erin om een synthese te maken tussen economische en socio-politieke geschiedenis. De arbeidsorganisatie en het
  personeelsbeheer vormen de centrale thema’s. Eerstgenoemd aspect is een uitgesproken
  
  technische materie, waarop verder in deze recensie nog teruggekomen wordt. Het tweede
  thema focust op de menselijke factor in de onderneming: ‘la gestion du facteur humain’ (of
  nog, in eigentijdse terminologie: ‘Human Resources Management’. Dit aspect omvat de
  selectie en opleiding van arbeidskrachten (cf. de psycho-technici van de Ecole d’Ergologie/
  Institut des Hautes Etudes de Belgique, 1923), de rol van de meestergasten en illustreert
  eveneens hoe de patronale sociale werken de arbeidersbeweging beconcurreerden.
  Geerkens wil beide aspecten - technische organisatie van de arbeid en personeelsbeheer
  - linken. Om onnodige herhalingen te vermijden kiest hij voor een chronologisch verhaal,
  opgedeeld in blokken volgens het conjunctuurverloop. Naast die twee hoofdpolen wordt
  ook uitgebreid aandacht besteed aan de effecten van de rationalisatiemaatregelen op de
  beroepsbezigheden van de arbeiders (cf. de dekwalificatie van de arbeid en de vervrouwelijking van sommige taken) evenals aan de reacties van de werknemers (geen grote
  weerstand, wel verzet tegen een verhoging van de werkdruk zonder financiële compensatie
  en tegen de aantasting van de waardigheid van de arbeider).
  De auteur hanteert een contextueel model. Hij refereert aan de ervaringen die de onderneming in het verleden opdeed, aan vroeger gemaakte keuzes, aan de bedrijfscultuur.
   Hij bestudeert de houding van de diverse sociale groepen: patronaat en werkgeversorganisaties, ingenieurs, arbeiders en hun syndicale vertegenwoordiging. De rationalisatie op een hoger niveau (deconcentratie en normalisatie) werd door de ondernemers
  beschouwd als bedrijfsinterne keuken waarmee de patronale beroepsorganisaties geen
  uitstaans hadden. De bijzonderheid van het Belgische vakbondswezen, getypeerd door
  een machtsontplooiing (ingezet na de Eerste Wereldoorlog) en tegelijkertijd door een
  ‘reformistische’ opstelling (productivisme), resulteerde in een eis tot syndicale controle
  op de rationalisatie. Ook andere contextelementen zoals de grote mate van financiële
  concentratie en de rol van de Staat (zie onder meer de controle die de overheid op de
  (spoorweg)industrie uitoefent via bestellingen), maken dat er zich een rationalisatiepad
  aftekent dat specifiek is voor België.
  Onder andere aspecten is de Belgische rationalisatie dan weer goed vergelijkbaar met
  het traject van de buurlanden: chronologie, methodes, aanvaarding van massaproductiemethodes maar een patronale loonpolitiek die geen massaconsumptie toestaat, oprichting
  van een organisme als promotor van de rationalisatiebeweging (Comité National Belge
  de l’Organisation Scientifique, 1927). Bijgevolg ondersteunt de studie van Geerkens
  de hypothese van een Europees model van rationalisatie (zie ook de invloeden van de
  Duitse aanpak en het belang van persoonlijke contacten tussen Belgen en Fransen voor
  de rationalisatie hier te lande) eerder dan van een klakkeloze imitatie van het Amerikaanse
  model.
  Geerkens beschrijft zowel het proces van uitbreiding als de limieten van de rationalisatie.
  België had tijdens de Eerste Wereldoorlog geen ervaring opgedaan met massaproductie. Die
  achterstand werd tijdens het interbellum niet volledig ingehaald. Aan de vooravond van de
  Tweede Wereldoorlog was de Belgische nijverheid slechts gedeeltelijk getayloriseerd.
   2006 / 3 - BROOD & ROZEN   107
  
  Arbeider in de Fordfabriek, Detroit
  
  FN Herstal, 1938
  
  Geïnspireerd door de Amerikaanse historicus D. Nelson, definieert Geerkens de taylorisatie door volgende sequens. Studie - hoofdzakelijk chronometreren - van de manuele
  arbeid door een gespecialiseerde structuur, het planningdepartement. Vervolgens bepaalt
  dit departement het werk (arbeidsvoorbereiding) door het opleggen van uitvoeringstijden
  en arbeidsmethoden. Het loonsysteem - differentieel stukloon - beloont het naleven van
  de voorschriften en fungeert als selectiesysteem: arbeiders die de arbeidsorganisatie niet
  respecteren worden geëlimineerd. Vlotte doorstroming of continuïteit in het productieproces verwijst naar kettingarbeid, al dan niet gesymboliseerd door een transportband.
  Geerkens stelt vast dat de eerste tayloristische experimenten van halverwege de jaren
  twintig dateren, wanneer de meeste grote bedrijven uit de machinebouw en de constructie van elektrisch materieel, evenals de herstelwerkplaatsen van de spoorwegen, nieuwe
  organisatiemethodes doorvoeren. Ook een aantal middelgrote machinebouwondernemingen worden in zekere mate getayloriseerd. In de metaalbouw en het mijnwezen loopt
  het niet zo’n vaart. In de textiel is gedurende de jaren twintig helemaal geen sprake van
  tayloristische organisatiemethodes. De crisis van de jaren dertig bevordert de verspreiding
  
  van een aspect van het taylorisme dat het mogelijk maakte de kostprijzen te doen zakken zonder zijn toevlucht te moeten nemen tot dure investeringen: de herziening van
  productienormen door tijdmeting. De tijdmeting breidt zich uit tot sectoren waar deze
  techniek tot dan toe nauwelijks toegepast werd (mijnbouw, textiel en chemie). Dikwijls
  wordt ze ingevoerd via het Bedaux-systeem.
   Het zijn de Amerikaanse automontagebedrijven die zich begin de jaren twintig in de
  haven van Antwerpen vestigen, die het bandwerk introduceren. Vanaf 1927 doet het kettingwerk zijn intrede in inheemse fabrieken die motorrijwielen, auto’s en klein elektrisch
  materieel produceren en ook in de NMBS, in de schoennijverheid en de voedingsindustrie. Tijdens de crisis wint de band terrein bij de fabricage van consumptiegoederen:
  confectie, elektrische huishoudapparatuur, voeding (meer bepaald de verpakking). Onder
  impuls van de NMBS maakt de productie van rollend materieel kennis met het bandwerk.
  In de tweede helft van de jaren dertig neemt de kettingarbeid gestaag uitbreiding.
  De uitbreiding van de rendementsloonsystemen in de jaren twintig bereidt de taylorisatie van de werkplaats voor, in die zin dat ze tijdmeting stimuleert. Geerkens beschrijft
  
  108   BROOD & ROZEN - 2006 / 3
  
  2006 / 3 - BROOD & ROZEN   109
  
  de verdeeldheid binnen de vakbeweging, zelfs binnen eenzelfde vakcentrale. Van 1919
  tot 1921 (cf. wet op de achturendag) wordt binnen de socialistische Metaalcentrale een
  principieel debat gevoerd over stuklonen. Sommigen zijn eerder voor; mits reglementering
  wel te verstaan. De Luikse federatie profileert zich als een uitgesproken tegenstander en
  determineert, door haar gewicht binnen de centrale, het uiteindelijke standpunt van het
  Congres. Deze verwerping kan door de mislukking van de staking in het siderurgiebedrijf
  Ougrée-Marihaye evenwel niet afgedwongen worden. Door de feitelijke aanvaarding van
  een rendementsloonsysteem verwordt de arbeiderscontrole dikwijls tot een controle op
  de tarifering.
  Geerkens kwalificeert de syndicaten als reformistisch. Deze term is misschien wat
  ongelukkig gekozen, want een projectie van hedendaagse toestanden op het verleden.
   Globaal gezien was de vakbondsweerstand tegenover organisatorische veranderingen
  eerder zwak; principieel toonde de vakbeweging zich een overtuigd voorstander van
  de toepassing van ‘wetenschappelijke’ inzichten om zo vooruitgang te genereren. De
  vakbeweging stond de introductie van het taylorisme geenszins in de weg. De twee
  grootste Belgische vakbonden (de liberale vakbond valt buiten het bestek van de studie) stemden in met rationalisatie die naar ze hoopten, de werknemers ten goede zou
  komen onder de vorm van reële loonsverhogingen, vermindering van de arbeidslast en
  arbeidsduur. Na juni 1936 eiste de vakbeweging niet dat er afstand zou genomen worden
  van de productiemethodes die tijdens de crisis een gevoelige productiviteitsverhoging
  hadden bewerkstelligd. De syndicaten aanvaardden zelfs het Bedaux-systeem dat door
  hun achterban werd afgewezen. Wel wilde de vakbeweging een zekere arbeiderscontrole
  uitoefenen op de toepassingsmodaliteiten van het taylorisme. Zo vroegen de fabrieksdelegaties van de machinebouwonderneming Cockerill om betrokken te worden bij de
  introductie en toepassing van nieuwe organisatiemethoden. De samenwerking tussen
  personeelsafgevaardigden en ondernemingsdirectie resulteerde er in gemeenschappelijke
  studiereizen naar Nederland en Denemarken. De Vervierse wolnijverheid daarentegen
  is een schoolvoorbeeld van een autoritair doorgevoerde rationalisatie.
  literatuur door, tot en met de in de kelders van het Justitiepaleis opgeslagen eindwerken
  van sociaal assistenten. Deze bron moet echter met de nodige kritische zin benaderd
  worden. De informatieve waarde van deze werkjes kan dan wel erg groot zijn, veelal
  zijn ze ook normatief geladen. De student(e) brengt verslag uit van een observatie die
  mogelijk geconditioneerd wordt door zijn/haar sociale herkomst (dikwijls meisjes uit de
  burgerij). Geerkens las ook eindwerken van industrieel ingenieurs, een rekruteringspool
  voor arbeidsanalisten. Deze thesissen zijn dikwijls gebaseerd op bedrijfsstages. Kortom,
  de studie van Geerkens is uit meer dan een oogpunt een huzarenstuk.
   Eric Geerkens, La rationalisation dans l’industrie belge de l’Entre-deux-guerres,
  Histoire quantitative et développement de la Belgique au XIX e et XXe siècles,
  2e série (XXe siècle), Tome III, 2 volumes, 1329 p.
  De doctoraatsverhandeling getuigt van wetenschappelijke grondigheid en intellectuele
  eerlijkheid. Typisch voor het werk zijn de inductieve methode, de ongelooflijk sterke
  empirische fundamenten. Vanuit heuristisch oogpunt is de studie compleet. Geerkens
  bezocht elk denkbaar archiefdepot: rijks- en stadsarchieven, archieven van ministeries,
  archieven van zuilgebonden organisaties, archieven van vakbonden en werkgeversorganisaties, archieven van mijnsites en productieondernemingen, evenals archieven in
  het buitenland (onder meer het Centre d’Archives du Monde du Travail in Roubaix en
  het Nationaal Archief in Den Haag). Geen enkel fonds ontsnapte aan een minutieuze
  verwerking. Geerkens spoorde nog in leven zijnde actoren op (mondelinge getuigenissen). Zijn verhandeling is erg genuanceerd geschreven, staat wel bol van de citaten; het
  boek leest ietwat comfortabeler (toch nog ruim 1300 pagina’s). De auteur nam een berg
  
  110   BROOD & ROZEN - 2006 / 3
  
  2006 / 3 - BROOD & ROZEN   111.
  