title: Pieter Dhondt, Un double compromis. Enjeux et débats relatifs à l’enseignement universitaire en Belgique au XIXe siècle
text: BMGN - Low Countries Historical Review | Volume 129-2 (2014) | review 39
  
  Pieter Dhondt, Un double compromise: Enjeux et débats relatifs à l’enseignement
  universitaire en Belgique au XIXe siècle (Gent: Academia Press, 2011, iv + 486 pp., ISBN 978
  90 382 1780 2).
  De jonge Belgische staat worstelde ruim een halve eeuw lang met de vraag hoe het
  universitaire onderwijs moest worden ingericht. Slechts één ding stond vast. Het moest
  anders dan in de Franse (1794-1815) en vooral de Nederlandse tijd (1815-1830). In de Franse
  tijd was de enige universiteit in de Zuidelijke Nederlanden, in Leuven, opgeheven. Het
  duurde bijna een decennium voordat hiervoor in Brussel en Luik twee afdelingen van de
  vanuit Parijs gedirigeerde Keizerlijke Universiteit voor in de plaats kwamen. Intussen
  waren in verschillende steden beroepsopleidingen van de grond gekomen om te voorzien
  in de behoefte aan artsen en juristen. Deze werden gekoppeld aan de academies van de
  Keizerlijke Universiteit. Doordat haar hoogleraren te weinig of te laat werden betaald,
  hadden de meesten een nevenbetrekking in een ziekenhuis, aan een lyceum of in de
  rechterlijke macht. Dit stelsel stierf een zachte dood na de val van Napoleon en de vlucht
  van de meeste Franse professoren naar hun vaderland.
   In de Nederlandse tijd stichtte koning Willem I rijksuniversiteiten in Gent, Leuven
  en Luik, omdat hij de Zuidelijke Nederlanden niet wilde achterstellen bij de Noordelijke die
  er ook drie hadden. Hij handhaafde de letteren en de natuurwetenschappen als
  afzonderlijke voorbereidende faculteiten en degradeerde de bestaande medische
  scholen tot opleidingsinstituten voor plattelandsheelmeesters. Geneesheren moesten
  een graad halen aan de universiteit. De inrichting van een katholieke theologische
  faculteit werd vermeden om de katholieke kerk buiten het universitaire onderwijs te
  houden. De regering ging in 1825 nog een stap verder door voor studenten van de
  katholieke grootseminaria een tweejarige studie aan het Collegium Philosophicum van de
  universiteit in Leuven verplicht te stellen. Dit veroorzaakte een storm van kritiek omdat
  veel katholieken dit zagen als een inbreuk van de staat in hun religieuze vorming – wat
  het natuurlijk ook was.
  Meteen na het uitroepen van de Belgische onafhankelijkheid nam de voorlopige
  regering afstand van het Nederlandse stelsel door een volledige vrijheid van onderwijs af
  te kondigen en het Frans toe te staan als taal van dit onderwijs. De resultaten van deze
  vrijheid van onderwijs waren een ideologische strijd tussen katholieken en liberalen over
  
  © 2014 Royal Netherlands Historical Society | KNHG
  Creative Commons Attribution 3.0 Unported License
  URN:NBN:NL:UI:10-1-110099 | www.bmgn-lchr.nl | E-ISSN 2211-2898 | print ISSN 0615-0505
  
  het recht universiteiten te stichten en concurrentie tussen steden over de vraag waar
  universiteiten moesten komen. Het eind van het lied was dat, hoewel er in universitaire
  kring steeds een sterke voorkeur had bestaan voor één universiteit, België vanaf 1835 vier
  universiteiten telde: rijksuniversiteiten in Gent en Luik, een door het episcopaat gestichte
  katholieke universiteit in Leuven en een door een groep liberale Brusselaars opgerichte
  vrije universiteit als tegenwicht tegen de katholieke.
   De discussie in de hierop volgende decennia ging over de vraag hoe het beste van
  de Franse en Duitse stelsels van hoger onderwijs kon worden gecombineerd – het eerste
  deel van het dubbele compromis uit de titel van dit boek. De vraag was voorts hoe de
  vrijheid van onderwijs kon worden verenigd met het bewaken van de kwaliteit ervan.
  Moest de overheid de toegang tot de vrije beroepen beheren of kon dit worden
  overgelaten aan de beroepsorganisaties? Het parlement koos ervoor zelf de controle te
  houden met staatsexamens ter afsluiting van de studie. Dit was het tweede deel van het
  dubbele compromis en dit werd door eindeloze debatten over de aard en de
  samenstelling van de staatsexamencommissies het meest besproken onderwerp van het
  Belgische hoger onderwijs in de negentiende eeuw.
  In de praktijk bleek de instelling van staatsexamens te botsen met de vrijheid van
  onderwijs. Aangezien bijna elk studiejaar met een examen werd afgesloten, bleef van
  vrijheid van de inrichting van het onderwijs zelfs vrijwel niets over. Doordat de faculteiten
  in feite voorbereidden op een beroep – van arts, advocaat en vanaf 1850 ook van leraren
  in het secundair onderwijs – was er nauwelijks ruimte, tijd en geld voor wetenschappelijk
  onderzoek, laat staan voor wetenschappelijke vorming van studenten. Pas in 1876 kregen
  de universiteiten het recht zelf graden te verstrekken. Hierna werden meer en meer
  laboratoria en seminaria gesticht, maar niet eerder dan 1890 werd het schrijven van een
  dissertatie verplicht als afsluiting van een studie in de letteren. Nu eerst werd
  wetenschappelijke vorming naast beroepsopleiding en algemene vorming aanvaard als
  taak van de universiteiten. In vergelijking met de buurlanden was België hier laat mee.
   In deze bewerking in het Frans van zijn in Leuven verdedigde proefschrift geeft
  Pieter Dhondt heel minutieus en systematisch een overzicht van de discussies in en over
  het Belgische hoger onderwijs. Dit gaat van de vrijheid van onderwijs, de wijze van
  benoeming van hoogleraren, de toegangseisen voor studenten, de eisen die
  beroepsgroepen stelden aan de opleiding, de Duitse vrijheid van onderwijs en de Duitse
  vorm van ‘Bildung’, de vraag of wetenschappelijk onderzoek aan de universiteit dan wel
  naar Frans voorbeeld juist in hiervan los staande instellingen thuis hoorde, de
  examencommissies en de toegang van vrouwelijke studenten tot de universiteit, tot de
  opkomst van specialisatie in onderwijs en onderzoek. Vrijwel niets wordt buiten
  beschouwing gelaten.
  Toch komt niet alles helemaal uit de verf. In Dhondts boek komt de instelling van
  het Collegium Philosophicum wat uit de lucht vallen. De achtergrond was dat Willem I
  greep wilde krijgen op de kerken in zijn koninkrijk. Dit lukte in de Noordelijke
  Nederlanden, maar mislukte faliekant met de katholieke kerk. Toen hij aanstaande
  
  priesters wilde verplichten tot enkele jaren studie aan een wel door hem gecontroleerd
  instituut, werd dit in de Zuidelijke Nederlanden als affront gezien. Deze maatregel was
  minder gericht tegen de katholieken dan tegen hun kerk.
  Door de thematische opbouw is ook de samenhang met sommige nationale en
  internationale politieke en maatschappelijke ontwikkelingen niet altijd even goed te
  volgen. Maar alles bijeen genomen is het resultaat een boek dat gaat over wat in België in
  de negentiende eeuw werd gezien als de essentie van de universiteit. Dit is een prestatie
  van belang.
  P.J. Knegtmans, Universiteit van Amsterdam.
  