title: Chapitre 3. Vers une responsabilité partagée du patrimoine culturel
text: Het moet goed voor ogen gehouden worden dat in de context van het klimaat, de
  Staat als enige de macht heeft om de bescherming die verzoekers verlangen, te
  bieden. Indien zij gedaagden daarop niet zouden kunnen aanspreken, zou dat
  betekenen dat geen effectieve rechtsbescherming bestaat voor de bescherming van
  hun door artikel 2 en artikel 8 EVRM gewaarborgde belangen. Dat zou dan weer in
  strijd zijn met artikel 13 EVRM (zie eis in ondergeschikte orde).
  Daadwerkelijke maatregelen met resultaat
  
  63.
  Pogingen van een Staat tot reductie van een schending zijn onvoldoende, de
  maatregelen moeten ook daadwerkelijk een voldoende resultaat opleveren.92
  
  64.
  Voor de huidige ‘pogingen’ van gedaagden tot klimaataanpak geldt dat deze
  onvoldoende zijn en niet het resultaat zullen opleveren dat van gedaagden geëist
  mag worden. Alleen als gedaagden hun proportionele bijdrage in de aanpak van het
  
  EHRM 9 december 1994, Lopez-Ostra t. Spanje, § 51. Bevestigd in EHRM 27 januari 2009, Tatar t. Roemenië, § 88 en
  EHRM 10 januari 2012, Di Sarno t. Italië, § 109.
  86 Zie EHRM 9 december 1994, Lopez-Ostra t. Spanje; EHRM 27 januari 2009, Tatar t. Roemenië, § 87; N. DE SADELEER,
  “Droits fondamentaux et protection de l’environnement dans l’ordre juridique de l’UE et dans la CEDH”, REDC 2011,
  38.
   87 EHRM 27 januari 2009, Tatar t. Roemenië, § 107: ”malgré l’absence d’une probabilité causale en l’espèce,
  l’existence d’un risque sérieux et substantiel pour la santé et pour le bien-être des requérants faisait peser sur l’État
  l’obligation positive d’adopter des mesures raisonnables et adéquates capables à protéger les droits des intéressés
  au respect de leur vie privée et leur domicile et, plus généralement, à la jouissance d’un environnement sain et
  protégé.”
  Vrij vertaald : "ondanks de afwezigheid van een causale waarschijnlijkheid in dit geval, het bestaan van een serieus
  en substantieel risico voor de gezondheid en het welzijn van de verzoekers een positieve verplichting meebracht
  voor de staat om redelijke en adequate maatregelen te nemen die het mogelijk maakten om de rechten te
  beschermen van de belanghebbenden op respect voor hun privéleven en hun woning en, meer algemeen, op het
  genot van een gezond en veilig milieu."
  88 EHRM 16 juni 2005, Storck t. Duitsland.
  89 EHRM 30 november 2004, Oneryildiz t. Turkije.
  90 EHRM 10 januari 2012, Di Sarno t. Italië, § 108. Het Hof aanvaardde een schending terwijl de verzoekers nog niet
  effectief gezondheidsgevolgen ondervonden van de afvalsituatie en terwijl het causaal verband met bepaalde
  ziektes, zoals kanker of deformaties, ook niet afdoende vastgesteld was in wetenschappelijke onderzoeken.
  91 RvS 10 april 2003, nr. 118.214, Mobistar; “Hoewel het voorzorgsbeginsel niet uitdrukkelijk is ingeschreven in een
  wettekst die uitgaat van het Waalse Gewest, belet dit niet dat elk risico voor aantasting van het recht op de
  bescherming van de gezondheid en van het recht op een gezond leefmilieu, beschermd door art. 23, derde lid, 2o
  et 3o GW, in aanmerking moet worden genomen bij het onderzoek […]”.
  92 EHRM 9 november 2010, Dees t. Hongarije.
   85
  
  20	
    
  	
    
  
  	
    
  	
    
  mondiale klimaatprobleem leveren door middel van de noodzakelijke emissiereductie,
  kan het vereiste resultaat geboekt worden.
  Onttrekkingsmogelijkheden
  65.
  Het EHRM hecht belang aan de vraag of er realistische mogelijkheden zijn voor een
  klager om zich te onttrekken aan de vervuiling door bijvoorbeeld te verhuizen naar een
  milieuvriendelijker gebied. Zo niet, dan heeft de Staat een verdergaande
  beschermingsplicht.93
  
  66.
  Ook verzoekers hebben geen andere keuze dan het gevaar van (gevaarlijke)
  klimaatverandering en de gepaard gaande (mensenrechten)schending te
  ondergaan, althans indien gedaagden nalatig blijven om hun verantwoordelijkheid te
  nemen in de aanpak van klimaatverandering.
  ‘Collectieve actievordering’ tegen een algemene situatie is geen beletsel
  
  67.
  Het feit dat klagers bij het EHRM opkomen tegen een situatie die de gehele populatie
  van een land of een regio raakt, zoals verzoekers thans, is voor het EHRM geen beletsel
  om aan te nemen dat een individuele klager individualiseerbare schade lijdt of
  individualiseerbaar gevaar loopt.94
  Algemeen risico op een termijn van decennia
  
  68.
  In de zaak Taskin t. Turkije heeft het EHRM beslist dat een algemeen erkend (en dus
  voorzienbaar) gezondheidsrisico voldoende is voor een beroep op artikel 8 EVRM, ook
  indien het gevaar zich pas op een termijn van decennia zal voordoen.95 Volgens het
  EHRM is het voldoende dat een duidelijke link wordt gelegd tussen gevaarlijke effecten
  enerzijds en het feit dat klagers daaraan waarschijnlijk in de toekomst worden
  blootgesteld anderzijds.
  Conclusies over de positieve verplichting voor deze procedure
  
  69.
   3.2
  
  De zaak van verzoekers tegen gedaagden wijkt niet af van de hierboven besproken
  zaken. Het overmatig uitstoten van broeikasgassen stelt verzoekers bloot aan ernstige
  risico’s voor hun gezondheid en gezins- en privéleven. Het gebrek aan maatregelen
  van gedaagden om hun solidaire verantwoordelijkheid te nemen in de bescherming
  tegen gevaarlijke klimaatverandering leidt daarom tot mensenrechtenschending in
  België. Het belang van verzoekers om daartegen op te komen is bijgevolg ook
  voldoende individualiseerbaar. Ook hun kinderen zullen ernstige effecten voelen
  binnen enkele decennia, wat zich zal laten voelen in het gezins- en privéleven van
  verzoekers.
  Schending van het preventiebeginsel
  
  EHRM 9 juni 2005, Fadayeva t. Rusland.
  EHRM 10 januari 2012, Di Sarno t. Italië.
  95 EHRM 10 november 2004, Taskin t. Turkije.
  93
  94
  
  21	
    
  	
    
  
  	
    
  
  	
    
  
  Definitie
  70.
  Het preventiebeginsel is van toepassing om risico’s af te wenden waarvoor de
  oorzaak-en-effect verhouding al gekend is, i.e. waarover wetenschappelijke zekerheid
  bestaat (vb. nucleaire straling bij een kernongeval).96 De ratio van het
  preventiebeginsel is ingegeven precies door fenomenen die een onomkeerbare
  schade met zich kunnen meebrengen, of een schade die zeer sluipend of diffuus is of
  wanneer het herstel extreem duur is.97 Het beginsel verbiedt niet elke
  grensoverschrijdende schade: er moet sprake zijn van ‘significante’ schade.98
  
  71.
  De toepasselijkheid van het preventiebeginsel op klimaatverandering staat als een
  paal boven water. Omtrent het feit dat klimaatverandering veroorzaakt wordt door
  menselijke activiteiten, bestaat geen twijfel meer.99 Bijgevolg is het preventiebeginsel
  van toepassing.
  72.
  Het preventiebeginsel verschijnt in talloze verdragen,100 waaronder het VN
  Klimaatverdrag.101 In het Europees recht is het preventiebeginsel opgenomen in artikel
  191 lid 2 VWEU.
  73.
   In het Belgisch recht heeft het preventiebeginsel een onbetwistbare juridische status
  gekregen. Het is erkend in verschillende wetgevende teksten,102 waardoor dit een
  
  N. DE SADELEER, Environmental principles: from political slogans to legal rules, Oxford, Oxford University Press, 2002,
  75.
  97 N. DE SADELEER, Environmental principles: from political slogans to legal rules, Oxford, Oxford University Press, 2002,
  61.
  98 IGH, Pulp Mills on the River Uruguay (Argentina v. Uruguay), Judgement (20 April 2010), ICJ Reports 2010 1, 38, §
  101; N. DE SADELEER, Environmental principles: from political slogans to legal rules, Oxford, Oxford University Press, 2002,
  67 en 80: De significantie van de schade hangt af van de waarschijnlijkheid dat een risico zich zal realiseren, maar
  ook van de omvang van de schade die veroorzaakt kan worden.
  99
  Zelfs
  erkend
  door
  de
  wetenschappelijke
  adviseur
  van
  president
  Bush
  (http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6994760.stm, geraadpleegd op 10.03.2015), evenals door Bush zelf
  (www.theguardian.com/environment/2005/jul/06/usnews.development, geraadpleegd op 10.02.2015)
  100 Verdrag van 22 mei 1992 inzake biologische diversiteit, in werking 29 december 1993, art.3; Verdrag van 21 mei
  1997 inzake het recht betreffende het gebruik van internationale waterlopen anders dan voor scheepvaart, nog
  niet in werking, art. 7; Verdrag van 17 juni 1994 ter bestrijding van woestijnvorming in de landen die te kampen
  hebben met ernstige droogte, preambule; Verdrag van 22 mei 2001 inzake persistente organische verontreinigende
  stoffen, preambule; Internationale overeenkomst van 27 januari 2006 inzake tropisch hout, preambule.
   101 VN Klimaatverdrag, preambule, overweging 8; “Recalling also that States have, in accordance with the Charter
  of the United Nations and the principles of international law, the sovereign right to exploit their own resources
  pursuant to their own environmental and developmental policies, and the responsibility to ensure that activities
  within their jurisdiction or control do not cause damage to the environment of other States or of areas beyond the
  limits of national jurisdiction”
  Vertaald: “Herinnerend ook dat Staten, overeenkomstig het Charter van de Verenigde Naties en de principes van
  internationaal recht, het soeverein recht hebben om hun grondstoffen te exploiteren volgens hun eigen milieu- en
  ontwikkelingsbeleid, en de verantwoordelijkheid om te zorgen dat activiteiten binnen hun jurisdictie of controle
  geen schade veroorzaken aan het milieu van andere staten of aan gebieden buiten hun nationale jurisdictie.”
  102 - Art. D.1 Waalse Milieucode van 27 mei 2004, BS 9 juli 2004: “Het milieubeleid van het Gewest berust op het
  principe van preventief handelen, volgens hetwelk schade moet worden vermeden eerder dan ze te moeten
  herstellen.”
  - Art. 1.2.1 § 2 Vlaams Decreet van 5 april 1995 houdende algemene bepalingen inzake milieubeleid, BS 3 juni 1995:
  “Op basis van een afweging van de verschillende maatschappelijke activiteiten streeft het milieubeleid naar een
  hoog beschermingsniveau. Het berust onder meer op het voorzorgsbeginsel en het beginsel van preventief
  handelen, het beginsel dat milieuaantastingen bij voorrang aan de bron dienen te worden bestreden, het standstillbeginsel en het beginsel dat de vervuiler betaalt.”
  - Federaal bijvoorbeeld opgenomen in art. 4, § 1 van de wet van 20 januari 1999 ter bescherming van het mariene
  milieu in de zeegebieden onder de rechtsbevoegdheid van België, BS 12 maart 1999:
  “De gebruikers van de zeegebieden en de overheid zullen bij het uitvoeren van hun activiteiten in de zeegebieden
  rekening houden met het beginsel van het preventief handelen, het voorzorgsbeginsel, het beginsel van het
  duurzaam beheer, het beginsel dat de vervuiler betaalt en het herstelbeginsel.”
  96
  
  22	
    
  	
    
  
  	
    
  	
    
  norm met juridische draagwijdte geworden is. Evenzeer werd de toepassing al
  bevestigd in rechtspraak.103 Verzoekers verwijzen in het bijzonder naar de uitspraak van
  het hof van beroep te Gent, waarin het hof puur op grond van het preventie- en
  voorzorgsbeginsel (als autonome toetsingsgronden) bevolen had om een
  afvalverbrandingsoven twee jaar vroeger te sluiten dan gepland.104
  Gevolgen
  74.
   Het preventiebeginsel stelt buiten twijfel dat op gedaagden een rechtsplicht rust om te
  voorkomen dat emissies vanaf hun grondgebied ‘significante’ schade veroorzaken
  aan de omgeving waarin verzoekers wonen, werken en leven. De rechtsplicht
  opgelegd door het preventiebeginsel strekt tot het nemen van effectieve en
  proportionele105 maatregelen. De proportionaliteit moet bij klimaatverandering streng
  beoordeeld worden, omdat omvang van de gecreëerde risico’s nefast kan zijn voor
  verzoekers.
  75.
  Een ander gevolg van het preventiebeginsel is dat het de kern van een verplichting,
  zoals de zorgvuldigheidsplicht, versterkt.106 Het is met andere woorden uitermate
  geschikt om mee inkleuring te geven aan de zorgvuldigheidsnorm in deze zaak.
  3.3
  
  Schending van het voorzorgsbeginsel
  Definitie
  
  76.
  Het voorzorgsbeginsel houdt in dat wanneer er wetenschappelijke onzekerheid
  bestaat over het bestaan of de draagwijdte van een bepaald risico dat ernstige en
  onomkeerbare schade kan meebrengen, deze onzekerheid niet als argument
  aangewend mag worden voor het uitstellen van beschermende maatregelen.107 Een
  voorbeeld van een onzeker risico is de schadelijkheid van gsm-masten voor de mens,
  die tot nu toe nog niet bewezen werd. Op grond van het voorzorgsbeginsel zijn de
  bevoegde autoriteiten “verplicht passende maatregelen te nemen om een aantal
  potentiële gevaren voor de volksgezondheid, de veiligheid en het milieu te
  voorkomen, waarbij aan de vereisten in verband met de bescherming van deze
  belangen voorrang moet worden verleend boven economische belangen”.108
  
  Vb. aanvaard in Vz. Rb. Antwerpen 2 februari 1999, maar hervormd in Antwerpen 11 oktober 1999, TMR 1999, 228230.
  104 Gent 26 juni 2001 en 20 november 2001, AJT 2001-02, 828.
  105 N. DE SADELEER, Environmental principles: from political slogans to legal rules, Oxford, Oxford University Press, 2002,
  80.
  106 N. DE SADELEER, Environmental principles: from political slogans to legal rules, Oxford, Oxford University Press, 2002,
  64.
   107 E. DELAUNOY, “Het voorzorgsbeginsel in het milieurecht”, Cah.Jur. 2011, 47; B. DUBUISSON, “Regards croisés sur le
  principe de précaution”, Amén. 2000, n° spécial, 17; E. LARMUSEAU, “Het voorzorgsbeginsel geïntroduceerd in de
  Belgische rechtspraak: zoveel hoofden, zoveel zinnen”, TMR 2000, 26; M. HARITZ,”Liability with and liability from the
  precautionary principle in climate change cases” in M. FAURE en M. PEETERS, (eds.), Climate Change Liability,
  Cheltenham, Edward Elgar, 2011, 20.
  108 HvJ, samengevoegde zaken T-74/00, T-76/00, T-83/00, T-84/00, T-85/00, T-132/00, T-137/00 and T-141/00, Artegodan
  t. Commissie, [2002] ECR II-04945, § 184.
  103
  
  23	
    
  	
    
  
  77.
  Het voorzorgsbeginsel werd in klimaatcontext verwoord in artikel 3 van het VN
  Klimaatverdrag.109 In het Europees recht is het voorzorgsbeginsel daarnaast
  opgenomen in artikel 191 lid 2 VWEU. Het werd door het Hof van Justitie verklaard als
  een autonoom algemeen beginsel van het Unierecht.110 Zeer opvallend is dat het
  EHRM in de context van artikel 8 EVRM expliciet verwezen heeft naar het
  voorzorgsbeginsel in artikel 174 EG (nu 191 VWEU).111 Hierdoor erkent het Hof dat Staten
  rekening moeten houden met dit beginsel op vlak van mensenrechten.
  78.
  Net zoals het preventiebeginsel, heeft het voorzorgsbeginsel een levendige juridische
  status in het Belgisch recht. Het is opgenomen in verschillende wetteksten en decreten.
   Zo bepalen zowel een Vlaams Decreet als Waals decreet dat het milieubeleid mede
  rust of op of geïnspireerd wordt door het voorzorgsbeginsel.112 Hierdoor krijgt het
  voorzorgsbeginsel een juridische draagwijdte en vormt het een basis voor toetsing van
  het optreden van de overheid.113 De Raad van State gebruikt het al sedert lang in haar
  rechtspraak.114,115 Ook de gewone rechtbanken en hoven hebben de toepassing van
  het beginsel al aanvaard.116 Verzoekers verwijzen in het bijzonder naar de reeds
  vermelde uitspraak van het hof van beroep te Gent, dat het preventie- en
  voorzorgsbeginsel als een autonome rechtsgrond aanvaard heeft.117
  
  79.
  In deze procedure is het voorzorgsbeginsel van uitermate belang, met name wat
  betreft de mogelijke gevolgen van klimaatverandering. Alhoewel het bestaan zelf van
  
  “Daar waar er dreigingen zijn op ernstige of onomkeerbare schade, zal het gebrek aan volle wetenschappelijke
  zekerheid niet gebruikt worden als een redden om zulke maatregelen uit te stellen, in acht genomen dat beleid en
  maatregelen voor het omgaan met klimaatverandering kostefficiënt moeten zijn om globale voordelen te
  verzekeren aan de laagst mogelijke kost.”
  110 HvJ, samengevoegde zaken T-74/00, T-76/00, T-83/00, T-84/00, T-85/00, T-132/00, T-137/00 and T-141/00, Artegodan
  t. Commissie, [2002] ECR II-04945, § 184.
   111 EHRM 27 januari 2009, Tatar t. Roemenië, § 109; EHRM 10 januari 2012, Di Sarno t. Italië, § 75: “Op grond van het
  voorzorgsbeginsel dat is neergelegd in artikel 174 van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap,
  kan het gebrek aan zekerheid in verband met beschikbare wetenschappelijke en technische gegevens de lidstaten
  niet rechtvaardigen om het nemen van effectieve en proportionele maatregelen uit te stellen om een risico op
  ernstige en onomkeerbare schade aan het milieu te vermijden.”
  112 - Art. D.3 Waalse Milieucode van 27 mei 2004, BS 9 juli 2004:
  “Het milieubeleid van het Gewest wordt ook geïnspireerd door volgende drie principes:
  1° het voorzorgsprincipe, volgens hetwelk de afwezigheid van wetenschappelijke zekerheid niet het aannemen van
  effectief en proportionele maatregelen mag uitstellen die erop gericht zijn om het risico op ernstige en
  onomkeerbare schade aan het milieu te voorkomen aan een kost die sociaal en economisch aanvaardbaar is.”
  - Art. 1.2.1 § 2 Vlaams Decreet van 5 april 1995 houdende algemene bepalingen inzake milieubeleid, BS 3 juni 1995:
  “Op basis van een afweging van de verschillende maatschappelijke activiteiten streeft het milieubeleid naar een
  hoog beschermingsniveau. Het berust onder meer op het voorzorgsbeginsel en het beginsel van preventief
  handelen, het beginsel dat milieuaantastingen bij voorrang aan de bron dienen te worden bestreden, het standstillbeginsel en het beginsel dat de vervuiler betaalt.”
  - Federaal bijvoorbeeld opgenomen in art. 4, § 1 van de wet van 20 januari 1999 ter bescherming van het mariene
  milieu in de zeegebieden onder de rechtsbevoegdheid van België, BS 12 maart 1999:
  “De gebruikers van de zeegebieden en de overheid zullen bij het uitvoeren van hun activiteiten in de zeegebieden
  rekening houden met het beginsel van het preventief handelen, het voorzorgsbeginsel, het beginsel van het
  duurzaam beheer, het beginsel dat de vervuiler betaalt en het herstelbeginsel.”
  113 E. LARMUSEAU, “Het voorzorgsbeginsel geïntroduceerd in de Belgische rechtspraak: zoveel hoofden, zoveel zinnen”,
  TMR 2000, 25.
   114 Besproken door E. DELAUNOY, “Het voorzorgsbeginsel in het milieurecht”, Cah.Jur. 2011, 47-56.
  115 Vb. RvS 17 december 1992, nr. 41.398; RvS 31 oktober 1996, nr. 62.894; RvS 20 augustus 1999, nr. 82.130; RvS 23 juli
  2002, nr. 109508. Soms wordt het voorzorgsbeginsel toegepast via omweg van het grondwettelijk gewaarborgd
  recht op de bescherming van een gezond leefmilieu. Zie E. DELAUNOY, “Het voorzorgsbeginsel in het milieurecht”,
  Cah.Jur. 2011, 52.
  116 Vb. Rb. Brugge 4 februari 2002, TMR 2002, 533; aanvaard in Vz. Rb. Antwerpen 2 februari 1999, maar hervormd in
  Antwerpen 11 oktober 1999, TMR 1999, 228-230. Het hof van beroep heeft echter niet de toepassing van het
  voorzorgsbeginsel op zich verworpen, maar stelde dat de overheid hieraan voldaan had; Vred. Oostende 29 juni
  2000, AJT 2000-01, 197.
  117 Gent 26 juni 2001 en 20 november 2001, AJT 2001-02, 828.
  109
  
  24	
    
  	
    
  
  	
    
  	
    
  antropogene klimaatopwarming onomstotelijk vaststaat, kunnen niet alle gevolgen
  met dezelfde mate van zekerheid worden ingeschat.
  Gevolgen
  80.
  Uit het voorzorgsbeginsel volgt een omkering van de bewijslast, waardoor
  wetenschappelijke twijfel speelt in het voordeel van het milieu.118 Het is dus aan
  gedaagden om aan te tonen dat uitstel van maatregelen geen schadelijke gevolgen
  heeft of ernstige onomkeerbare risico’s met zich meebrengt.
  81.
  Het voorzorgsbeginsel versterkt ook de vereiste zorgvuldigheidsplicht in het
  aansprakelijkheidsrecht, waardoor gemakkelijker besloten kan worden tot nalatigheid
  en dus fout.119 HARITZ benadrukt dat het voorzorgsbeginsel een juridisch werktuig is dat
  de zekerheidsvereisten in het traditioneel aansprakelijkheidsrecht vervangt met
  voldoende gegronde waarschijnlijkheden.120
  
  82.
   Verzoekers zijn overtuigd dat gedaagden het voorzorgsbeginsel schenden. De
  Vlaamse overheid erkende bijvoorbeeld uitdrukkelijk dat het voorzorgsprincipe vereist
  dat ontwikkelde landen hun uitstoot moeten verminderen met 25% tot 40% in 2020 en
  80% tot 95% in 2050 (t.o.v. 1990): “het voorzorgsprincipe, wat inhoudt dat voor de groep
  van ontwikkelde landen reductiedoelstellingen nodig zijn van 25% tot 40% in 2020 ten
  opzichte van 1990 en ten minste 80% tot 95% in 2050 ten opzichte van 1990, […];”121 Zij
  kan daarom onmogelijk de toepassing van het voorzorgsbeginsel ontkennen.
  83.
  Voor verzoekers kan het werkelijk niet meer duidelijker en is het onbegrijpelijk dat
  gedaagden hun beleid niet afstemmen op wat zij zelf als noodzakelijk beschouwen.
  Verzoekers ontkennen niet dat gedaagden wel bepaalde voorzorgsmaatregelen
  nemen om de uitstoot van CO2 te beperken, maar deze zijn onvoldoende. De
  omvang van de risico’s van gevaarlijke klimaatverandering verantwoorden dat even
  belangrijke voorzorgsmaatregelen worden genomen. Het kostenplaatje van
  uitgestelde actie zal immers een veelvoud zijn van het nemen van dergelijke
  maatregelen vandaag. Beide voormelde elementen duiden erop dat de vorderingen
  van verzoekers proportioneel zijn in het licht van het gevaar.
  3.4
  3.4.1
  84.
  De nalatigheid van gedaagden vormt een onrechtmatige daad
  Schending van de zorgvuldigheidsnorm
  Met het huidig beleid en het ritme van de huidige reducties, stevent de maatschappij
  waarin verzoekers leven nog steeds af op een zeer gevaarlijke klimaatverandering.
  L. LAVRYSEN en P. DE SMEDT, “Over het succes van mobieltjes en de emancipatie van het voorzorgsbeginsel”, TMR
  2002, 483; M. HARITZ,”Liability with and liability from the precautionary principle in climate change cases” in M. FAURE
  en M. PEETERS, (eds.), Climate Change Liability, Cheltenham, Edward Elgar, 2011, 25.
  119 M. HARITZ,”Liability with and liability from the precautionary principle in climate change cases” in M. FAURE en M.
  PEETERS, (eds.), Climate Change Liability, Cheltenham, Edward Elgar, 2011, 23.
   120 M. HARITZ,”Liability with and liability from the precautionary principle in climate change cases” in M. FAURE en M.
  PEETERS, (eds.), Climate Change Liability, Cheltenham, Edward Elgar, 2011, 31.
  121 Parl.St. Vl. Parl. 2009-10, 282/3, Resolutie van 9 december 2009 van het Vlaams Parlement betreffende het nieuwe
  klimaatverdrag van Kopenhagen, 2, 8°.
  118
  
  25	
    
  	
    
  
  	
    
  	
    
  Zoals hoger uitgelegd, zijn de Belgische doelstellingen en het beleid ontoereikend in
  het licht van de wetenschappelijke basis die men zelf heeft vastgesteld als zijnde
  noodzakelijk: te weten een twee graden grens, een reductie in 2020 van 25-40% en
  van 80-95% in 2050.
  85.
  Deze houding kan niet anders geïnterpreteerd worden dan een bewuste nalatigheid
  vanwege gedaagden om de nodige maatregelen te realiseren. Het nalaten om alle
  nodige maatregelen te nemen om de verwezenlijking van gevaarlijke
  klimaatverandering te voorkomen, is niet wat een normaal vooruitziende en
  zorgvuldige overheid zou doen.
  86.
  Het voorkomen van gevaarlijke klimaatverandering kan beschouwd worden als een
  gedragsnorm van een normaal vooruitziend en zorgvuldige overheid om volgende
  redenen.
  87.
  Vooreerst is er internationale politieke consensus (gebaseerd op de wetenschappelijke
  inzichten van het IPCC) dat de tweegradendoelstelling noodzakelijk is om een
  gevaarlijke situatie te vermijden (zie de hoger besproken Cancun Agreements). De
  overweldigende consensus is in de ogen van verzoekers het beste bewijs. Toch wordt
  dit bijkomend versterkt door andere bronnen.
  88.
   De Milieu- en Natuurraad Vlaanderen pleit al sinds 2009 om de maximale
  temperatuurstijging van 2°C als wettelijk doel te verankeren.122 Verzoekers
  beklemtonen dat het Waalse Gewest dit inderdaad (gedeeltelijk) bekrachtigd heeft in
  artikel 4 van het Waals Decreet ‘Klimaat’: daarin werden reductiedoelstellingen
  vastgelegd van 30% tegen 2020 en 80-95% tegen 2050.123 Hieruit volgen twee
  belangrijke overwegingen. Ten eerste erkent de Waalse overheid hierdoor dat de
  Europese doelstelling en de Kyoto-doelstelling onvoldoende zijn. Ten tweede vindt zij
  het anderzijds perfect mogelijk op zichzelf het nodige te doen, zonder daarvoor te
  moeten wachten op de EU. Verzoekers moedigen absoluut aan dat de Waalse
  overheid zichzelf een strengere doelstelling voorhoudt dan nodig is volgens de EU,
  maar vindt deze nog steeds onvoldoende.
  89.
  Milieurapport besloot in 2009 dat de huidige traditionele beleidsinstrumenten
  onvoldoende zijn om de overgang naar een duurzame koolstofarme economie in
  gang te zetten en ter versnellen.124
  
  Milieu- en Natuurraad Vlaanderen, Advies van 26 november 2009 over de klimaattop Kopenhagen,
  www.minaraad.be, 19.
  123 "Art. 4. Le présent décret a pour objectifs la réduction des émissions de gaz à effet de serre de :
  1° 30 pour cent d'équivalents CO2 par rapport à la quantité de l'année de référence d'ici 2020;
  2° 80 à 95 pour cent d'équivalents CO2 par rapport à la quantité de l'année de référence d'ici 2050.
   Le Gouvernement fixe, au plus tard le 31 décembre 2020, le pourcentage de réduction des émissions à atteindre
  pour 2050 en fonction des obligations internationales ou européennes. A défaut, le pourcentage à atteindre est de
  95 pour cent.“
  Vertaald: “Art. 4. Huidig decreet heeft als doelstellingen de reductie van broeikasgassen met:
  1° 30 percent CO2-equivalent in vergelijking met de hoeveelheid van het referentiejaar tegen 2020;
  2° 80 à 95 percent CO2-equivalent in vergelijking met de hoeveelheid van het referentiejaar tegen 2050;
  De regering legt, ten laatste op 31 december 2020, het percentage van emissiereductie vast te bereiken voor 2050
  in functie van de internationale en Europese verplichtingen. Bij gebreke hieraan is het te bereiken percentage 95
  procent.”
  124 Milieurapport Vlaanderen, Milieuverkenning 2030, November 2009, 370.
  122
  
  26	
    
  	
    
  
  	
    
  
  	
    
  
  “om transities bewust te versnellen en in de richting van duurzaamheid te sturen,
  is de rol van de overheid wel cruciaal. Als de maatschappij het erover eens is dat
  transities noodzakelijk zijn, mag van de overheid verwacht worden dat ze de
  kennis en capaciteit mobiliseert om inhoudelijk en procesmatig leiderschap te
  tonen.”125
  90.
  Ook de Vlaamse overheid beseft al sinds 2009 zeer goed dat de huidige
  reductiedoelstellingen onvoldoende zijn:
  “11° het feit dat het totaal van de reductiepercentages van broeikasgassen die
  door de Annex I-landen naar voren zijn geschoven, nog onvoldoende is om de
  2°C-doelstelling binnen bereik te brengen;”126
  
  91.
   Voor zover gedaagden zouden stellen dat zij reeds voldoen aan de Europese
  wetgeving en het Kyotoprotocol, moet volgende overweging van het hof van beroep
  te Bergen in het achterhoofd gehouden worden (arrest Gellingen):
  “De plicht tot vooruitziendheid beperkt zich niet tot het strikt respecteren van de
  wettelijke en administratieve voorschriften: hij is algemeen en begrijpt wel
  degelijk elke vooruitziendheids- of voorzorgsmaatregel. Elke persoon die met de
  wet respecteert moet zich ook conformeren aan de algemene zorgplicht, die
  zich opdringt aan allen.”127
  “De algemene zorgvuldigheidsnorm moet dus de wettekst aanvullen en legt aan
  de normaal zorgvuldige transporteur van gas op om alle voorzorgsmaatregelen
  te nemen om te voorkomen dat anderen in gevaar worden gebracht."128
  Het is dus niet omdat gedaagden in voorkomend geval voldoen aan ‘de wet’ (zijnde
  het Kyoto protocol en de Europese wetgeving), dat zij ontslaan zijn van hun ruimere
  algemene zorgvuldigheidsplicht.
  92.
   Wat frappant is en hoger al werd vermeld, is dat gedaagden momenteel niet eens op
  schema zijn om aan de gezamenlijke Europese verplichting voor België te voldoen
  (Kyoto en EU) te voldoen. Dit verwondert niet gelet op het gebrek aan akkoord over
  de interne lastenverdeling, terwijl de beleidsperiode al voor één derde verstreken is…
  Gedaagden beweren ‘beleid’ te voeren maar hebben niet eens een duidelijk
  richtsnoer. In het Vlaams Mitigatieplan 2013-2020 staat bijvoorbeeld te lezen: “Door het
  uitblijven van een intra-Belgische verdeling van de niet-ETS-doelstelling (zie §1.3.3) is de
  precieze doelstelling voor Vlaanderen momenteel nog niet gekend. In het
  voorliggende Vlaams Mitigatieplan 2013-2020 is de jaarlijkse Vlaamse emissieruimte
  gebaseerd op een (louter indicatieve) niet-ETS-reductiedoelstelling van -15% voor
  Vlaanderen.” Het Vlaams Gewest voert dus een ‘louter indicatief’ beleid. Verzoekers
  vinden dit uiterst verontrustend in het licht van het feit dat de overheid een plicht heeft
  
  Milieurapport Vlaanderen, Milieuverkenning 2030, November 2009, 373
  Parl.St. Vl. Parl. 2009-10, 282/3, Resolutie van 9 december 2009 van het Vlaams Parlement betreffende het nieuwe
  klimaatverdrag van Kopenhagen, p. 2.
  127 Bergen 28 juni 2011, http://corporate.skynet.be/rt002598/Arret28062011.pdf, 141.
  128 Bergen 28 juni 2011, http://corporate.skynet.be/rt002598/Arret28062011.pdf, 351.
  125
  126
  
  27	
    
  	
    
  
  	
    
  	
    
  om haar burgers te beschermen tegen risico’s die hun gezondheid en mensenrechten
  bedreigen… Gedaagden zullen alvast moeten beamen dat deze plicht niet ‘louter
  indicatief’, maar juridisch afdwingbaar is.
  93.
   De zorgvuldigheidsplicht moet in deze procedure ingevuld worden aan de hand van
  de plicht tot preventie en tot voorzorg. Doordat het voorzorgsbeginsel gebiedt om
  rekening te houden met risico’s die zich nog niet helemaal bewezen, moet als gevolg
  een toegenomen waakzaamheid en voorzichtigheid aan de dag gelegd worden129
  (bijvoorbeeld om bepaalde gevolgen van klimaatverandering te vermijden). Samen
  met de voormelde overwegingen van het arrest Gellingen betekent dit dat
  gedaagden een plicht hebben om preventieve maatregelen te nemen, wanneer het
  voorzienbaar is dat er zeer nefaste financiële en fysieke schade kan ontstaan voor
  verzoekers. Het is daarbij niet noodzakelijk dat de omvang of de aard van de schade
  al moet vaststaan, anders zou het nooit mogelijk zijn om preventieve maatregelen op
  te leggen.
  94.
  Daarbij beklemtonen verzoekers dat er al wetenschappelijk bewijs is over
  klimaatverandering en de gevolgen daarvan vanaf de jaren 1950130. Minstens vanaf
  het eerste IPCC rapport (1990), was er sterk en betrouwbaar wetenschappelijk bewijs
  dat klimaatverandering grote risico’s met zich meebracht. Omdat de dramatische
  gevolgen van klimaatverandering voorzienbaar zijn, kan er dus geen reden zijn om het
  nemen van effectieve maatregelen uit te stellen of om het tijdsvenster erkend in
  Cancun niet na te leven. Er moet inderdaad vastgesteld worden dat de ons
  omringende landen hun verantwoordelijkheid wel opnemen en zich volgende
  doelstellingen hebben gesteld tegen 2020: Duitsland: -40% ; Denemarken: -40% ; UK: 34% ; Zweden: -40%.131
  
  95.
  Belangrijk is ten slotte het eerder vermelde rapport ‘Scenario’s voor een koolstofarm
  België tegen 2020’ (net zoals het advies van de MINA-raad132 overigens), dat expliciet
  besluit dat een vermindering van de uitstoot van broeikasgassen met 80 tot 95 procent
  mogelijk is in België. Gedaagden kunnen bijgevolg niet voorhouden dat een
  omschakeling niet mogelijk is.
  96.
   Het moet zeer letterlijk opgevat worden dat “vanuit oogpunt van het tijdsverloop, het
  actieraam zeer beperkt [is] (Stern Review 2006)”.133 Verzoekers concluderen dat er in
  hoofde van gedaagden een individuele afdwingbare plicht bestaat om te zorgen dat
  (hun bijdrage tot) gevaarlijke klimaatverandering met alle gepaard gaande risico’s
  vermeden wordt. Verzoekers motiveren de juridische mogelijkheid van hun vorderingen
  verderop in deze dagvaarding.
  B. DUBUISSON, “Regards croisés sur le principe de précaution”, Amén. 2000, n° spécial, 20.
  M. HARITZ,”Liability with and liability from the precautionary principle in climate change cases” in M. FAURE en M.
  PEETERS, (eds.), Climate Change Liability, Cheltenham, Edward Elgar, 2011, 24.
  131 www.klimaat.be/2050/nl-be/kaart-met-initiatieven (geconsulteerd op 13 maart 2015).
  132 Milieu- en Natuurraad Vlaanderen, Advies van 26 november 2009 over de Klimaattop in Kopenhagen, 3.
  133 J.-P. CERON, “Les perspectives de catastrophes liées au changement climatique: une approche à partir des
  travaux du GIEC”, in J. BETAILLE, J.-M. LAVIEILLE en M. PRIEUR (eds.), Les catastrophes écologiques et le droit : échecs du
  droit, appels au droit, Bruylant, 2012, 52. Vrije vertaling van : « Du point de vue temporel, la fenêtre d’action est très
  réduite ».
  129
  130
  
  28	
    
  	
    
  
  	
    
  3.4.2
  
  Schade
  
  3.4.2.1
  
  Actuele schade
  
  	
    
  
  97.
  Klimaatverandering zorgt nu al voor schade, die met name tot uiting komt in de vorm
  van aantasting van de gezondheid en morele schade.
  98.
   Hoger werd al uitgelegd dat de warme zomers van 2003 en 2006 hebben geleid tot
  een toename van de sterfte met respectievelijk 1230 en 1263 additionele doden ten
  opzichte van een normale zomer.134 Het Hittegolf- en Ozonpiekenplan van de overheid
  van 2003 stelde: “Klimaatonderzoekers verwachten dat het aantal hittegolven in de
  21ste eeuw groter wordt door de opwarming van de aarde: de zomer van 2006 heeft
  dit duidelijk aangetoond. Verschijnselen vergelijkbaar met de zomer van 2006 zullen
  zich dus nog regelmatig herhalen…”135 Het is dus duidelijk dat hittegolven nu al hun
  impact tonen op de gezondheid van verzoekers, vooral degenen die behoren tot een
  kwetsbare groep. Zij ondervinden sterker de invloed de zon dan vroeger het geval zou
  zijn geweest. Dit kan zich uiten in extra sterfte, maar zoals uitgelegd onder de
  gezondheidsrisico’s ook door zonnesteek, zonnebrand, etc.
  99.
  In het deel over de gevolgen voor de gezondheid werd ook beschreven dat
  klimaatverandering nu al een effect heeft op allergenen. Bepaalde verzoekers
  ondervinden hier last van en het kan verwacht worden dat deze hinder in de toekomst
  nog zal stijgen. Meer allergenen verhoogt het risico op allergische rhinitis en
  astmatische symptomen.
   100. Morele schade is degene die het slachtoffer treft in zijn fysiek en zijn psychisch
  welbehagen, in zijn genegenheid en samenzijn met geliefden.136 Klassiek komt morele
  schade in aanmerking voor vergoeding of herstel.137 Belangrijk is ook dat de bedreiging
  van mogelijke (gezondheids-/materiële) schade gepaard kan gaan met actuele
  schade, namelijk de vrees voor mogelijke toekomstige schade.138
  101. Zo kende de rechtbank van eerste aanleg te Brugge schadevergoeding toe voor
  subjectieve gevoelens van vrees en bedreiging voor de gezondheid, zelfs onafgezien
  van het feit of de vrees al dan niet gewettigd was wegens wetenschappelijke
  onduidelijkheid over het probleem.139 In Tatar t. Roemenië hield het Hof ook rekening
  met de angstgevoelens van de klagers om de schending van artikel 8 EVRM te
  beoordelen.140
  102. Voormelde rechtspraak sluit naadloos aan bij de gevaren van klimaatverandering
  waarover verzoekers zich zorgen maken. Zij leven inderdaad in de onzekerheid over
  het feit of zij (materieel, financieel, fysiek) getroffen zullen worden door catastrofes en
  natuurrampen. Klimaatverandering heeft gevolgen wereldwijd en wegens de
  interdependentie
  van
  staten
  (mooiste
  voorbeeld
  voedselproductie
  en
  Studie WIV, 12.
  Hittegolf- en ozonpiekenplan, 2003, 3.
  136 W. VAN GERVEN, Verbintenissenrecht, Leuven, Acco, 2006, 454.
  137 Ibid.
  138 J. RONSE, Schade en schadeloosstelling, Gent, Story-Scientia, 1984, 95, nr. 122.
  139 Rb. Brugge 21 december 2001, T.App. 2002, 25.
  140 EHRM 27 januari 2009, Tatar t. Roemenië, § 122.
  134
  135
  
  29	
    
  	
    
  
  	
    
  	
    
  energievoorziening), hebben deze gevolgen een ontegensprekelijke invloed in België
  (hoger reeds uitgelegd).
   103. Dat deze zorgen geen fictie zijn, blijkt uit de klimaatenquête van 2013. Inderdaad
  maakt 3 op 4 Belgen zich zorgen over het klimaat en vindt 2 op 3 Belgen dat
  gedaagden beter moeten samenwerken op vlak van klimaatbeleid.141 Verwacht kan
  worden dat deze zorgen alleen maar intensiever zullen worden naarmate het
  tijdsvenster waarin het nog mogelijk is om uitstoot te reduceren, kleiner wordt. Het
  psychisch welzijn van verzoekers maakt integraal deel uit van hun gezondheid.
  Aangenomen kan worden dat de angstgevoelens dus rechtstreeks gevolgen hebben
  voor de gezondheid van verzoekers.
  3.4.2.2
  
  Toekomstige schade
  
  104. Toekomstige schade komt voor herstel in aanmerking als haar toekomstige
  verwezenlijking zeker zal voortvloeien uit een actuele toestand.142 Ronse stelt zeer
  duidelijk dat de onzekere omvang van de schade geen afbreuk doet aan de
  verplichting tot herstel wanneer het bestaan daarvan vaststaat.143
  105. In deze procedure vragen verzoekers geen geldelijke schadeloosstelling maar onder
  meer een rechterlijk bevel (wat hun recht is). Dezelfde conclusie moet nochtans
  gelden: Het feit dat de omvang van de schade niet exact gemeten kan worden doet
  geen afbreuk aan de plicht van gedaagden om deze te herstellen of zelfs te
  voorkomen indien dit mogelijk is.
  106. Dat verzoekers in de toekomst zeker ook schade zullen lijden volgt uit het feit dat hun
  morele onrust alleen maar zal toenemen, naarmate het tijdsvenster om actie te
  ondernemen meer en meer sluit. Vanzelfsprekend betreft dit dus het psychisch welzijn
  van verzoekers.
  107. Het hoeft voorts geen betoog dat verzoekers bij gebrek aan verregaande
  reductiemaatregelen worden blootgesteld aan een verhoogde bedreiging voor hun
  fysiek welzijn (watertekort, hittestress, tropische ziektes, vermindering water- en
  luchtkwaliteit).144 Eenzelfde dreiging geldt voor de bezittingen en financiële
  draagkracht van verzoekers (schade door extreme weerfenomenen, vb.
   overstromingen, stormen, hevige regenval). Hoe langer het nemen van verregaande
  reductiemaatregelen wordt uitgesteld, hoe groter de economische en sociale kost zal
  zijn voor huidige en toekomstige generaties en hoe kleiner de kans dat het gevaar nog
  afgewend kan worden. Wanneer andere delen van de wereld nog ernstiger
  benadeeld worden dan België, betekent dit ook risico’s voor de handel,
  voedselzekerheid, conflicten en mogelijke migratiestromen.
  108. Als in deze procedure geoordeeld zou worden dat de schade niet zeker zou zijn, dan
  zijn verzoekers minstens van oordeel dat het risico en de kans op schade zeer ernstig
  FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu, Klimaatenquête
  www.klimaat.be/files/6614/0015/0109/enqute_klimaatverandering_2013_-_eindrapport.pdf.
  142 Cass. 24 maart 1969, Arr.Cass. 1969, 690; Cass. 8 juni 1974, Pas. 1974, I, 474; Arr.Cass. 1974, 506.
  143 J. RONSE, Schade en schadeloosstelling, Gent, Story-Scientia, 1984, 80, nr. 78 en 96.
  144 Rb. Verviers (KG) 7 februari 2002, JLMB 389.
  141
  
  2013,
  
  30	
    
  	
    
  
  	
    
  	
    
  en onmogelijk verwaarloosbaar zijn. Dit heeft nochtans geen gevolgen voor de
  maatregelen die gevorderd worden, omdat de rechter evenzeer bevoegd is om
  preventieve maatregelen te bevelen bij een ernstige dreiging op schending van een
  subjectief recht.
  3.4.2.3
  
  Schending van de statutaire belangen van Klimaatzaak
  
  109. Door de nalatigheid van gedaagden worden de statutaire belangen geschonden
  waarvoor Klimaatzaak opkomt. Het maatschappelijk doel van Klimaatzaak werd hoger
  al weergegeven, wat in essentie neerkomt op de bescherming van de mens tegen
  klimaatverandering en het verlies van biodiversiteit. De schending van de statutaire
  belangen werd doorheen de dagvaarding reeds afdoende aangetoond.
   3.4.3
  
  Oorzakelijk verband
  
  110. Het Belgisch recht kent de equivalentietheorie. Volgens deze theorie staat het
  oorzakelijk verband vast als de schade, zoals ze is tot stand gekomen, zich zonder de
  fout niet of niet op dezelfde wijze zou hebben voorgedaan.145 Alle fouten die hebben
  bijgedragen tot de concrete schade moeten in aanmerking worden genomen. In
  geval van samenlopende fout moet de rechter nagaan voor elke fout of de schade,
  zoals ze zich in concreto voordoet, ook zonder die fout zou zijn ontstaan.146 Bij
  samenlopende fout zijn de verantwoordelijken in solidum aansprakelijk.147
  111. Het is onbetwistbaar dat een oorzakelijk verband bestaat tussen fout (nalatigheid) van
  gedaagden en de schade die verzoekers ondervinden en nog zullen ondervinden.
   112. Alhoewel het proportioneel aandeel van België in de wereldwijde uitstoot klein lijkt
  (0,38%), is dit aandeel noodzakelijk geweest voor de klimaatverandering in haar
  huidige en toekomstige omvang. Het kenmerk van globale klimaatverandering is dat
  ze werd veroorzaakt door een optelsom van vele verscheidene bijdragen (de ene al
  groter dan de andere) van 195 landen aan de uitstoot van broeikasgassen. Nochtans
  hebben alle bijdragen samen geleid tot de huidige toestand en waren ze met andere
  woorden alle onmisbaar. Verzoekers herinneren eraan dat volgens de equivalentieleer
  geen onderscheid wordt gemaakt naargelang het relatieve belang van de fouten die
  noodzakelijk hebben bijgedragen tot de schade in concreto.148
  113. Alhoewel het in sommige instanties de natuur zal zijn die de schade veroorzaakt, is dit
  toerekenbaar aan de menselijke activiteiten die gedoogd werden door gedaagden
  op het Belgisch grondgebied. In die zin verschilt klimaatverandering helemaal niet van
  bijvoorbeeld een klassiek geval van vervuiling, waar bijvoorbeeld de vervuiling van een
  rivier zich verplaatst dankzij de stroom en verderop schade veroorzaakt aan
  omwonenden. Deze conclusie is consistent met het feit dat het causaal verband geen
  
  W. VAN GERVEN, Verbintenissenrecht, Leuven, Acco, 2006, 429.
  Cass. 9 februari 2002, RW 2001-02, 841.
  147 Cass. 8 maart 2005, nr. AR P.04.1534.N, Arr.Cass. 2005, 555, Pas. 2005, 554.
  148 A. CARETTE, “Milieuaansprakelijkheid”, in X (ed.) Bijzondere Overeenkomsten. Artikelsgewijze commentaar met
  overzicht van rechtspraak en rechtsleer, Mechelen, Kluwer, 2006, 128, nr. 8.
   145
  146
  
  31	
    
  	
    
  
  	
    
  
  	
    
  wetenschappelijke zekerheid
  waarschijnlijkheid.149
  
  3.5
  
  vereist,
  
  maar
  
  slechts
  
  een
  
  hoge
  
  graad
  
  van
  
  Niet-toegeëigende milieubestanddelen (art. 714 BW)
  
  114. Artikel 714 luidt: “Er zijn zaken die aan niemand toebehoren en waarvan het gebruik
  aan allen gemeen is. Politiewetten bepalen hoe het genot daarvan geregeld wordt.”
  115. Er is sprake van de overschrijding van het gebruiksrecht op de niet-toegeëigende
  milieubestanddelen als (i) het gebruiksrecht van andere rechtssubjecten beperkt wordt
  en (ii) wanneer de regeneratiekracht van milieubestanddelen wordt aangetast.150 Bij
  conflicten moet getracht worden om tot een evenwichtige verdeling van de
  beschikbare gebruiksruimte te komen. Dit veronderstelt een afweging tussen de gelijke
  gebruiksrechten van alle gebruikers.151
  116. Rechtspraak kende al verschillende malen rechtsherstel toe op basis van dit artikel. Zo
  aanvaardde de correctionele rechtbank te Eupen dat zowel een vereniging voor
  bescherming van wilde vogels àls haar leden schade leden ten gevolge van illegale
  vogelkweek en –transport en dat dit aanleiding gaf tot een vergoeding.152 De
  rechtbank aanvaardde bovendien uitdrukkelijk het bestaan van een recht op
  bescherming van een intact milieu op basis van dit artikel. De politierechtbank in
  Bastogne oordeelde in dezelfde zin dat de leden van een vereniging een subjectief
  recht op gebruik van wilde fauna hadden.153 Ook hier aanvaardde rechter een
  persoonlijke schade in hoofde van de vereniging én haar leden.
  117. Door uitstoot van broeikasgassen en door gebrek aan (het voldoende stimuleren van)
  alternatieven wordt het gebruiksrecht van verzoekers op een ‘stabiel klimaat’, op het
  genieten van een rijke biodiversiteit, op een goede luchtkwaliteit en kwaliteit van de
  atmosfeer beperkt. Dit werd voorheen reeds afdoende aangetoond. Verzoekers (en
  hun kinderen) zijn rechtstreeks afhankelijk van de goede werking deze ecosystemen.
   Wat zeker is, is dat artikel 714 aanleiding geeft tot rechtsherstel. In dit geval vragen
  verzoekers in hoofdzaak een maatregel in de vorm van een bevel, geen geldelijke
  schadevergoeding.
  4
  
  De rechterlijke macht als derde macht
  
  118. Verzoekers doen beroep op de rechtelijke macht die de derde macht is in een
  rechtsstaat. Uit de Grondwet blijkt dat het idee van de verdeling van bevoegdheden
  tussen verschillende machten van groot belang is. Krachtens artikel 144 GW werden
  
  A. CARETTE, “Milieuaansprakelijkheid”, in X (ed.) Bijzondere Overeenkomsten. Artikelsgewijze commentaar met
  overzicht van rechtspraak en rechtsleer, Mechelen, Kluwer, 2006, 133, nr. 17.
  150 A. CARETTE, Herstel van en vergoeding voor aantasting aan niet-toegeëigende milieubestanddelen, Antwerpen,
  Intersentia, 1997, 553.
  151 A. CARETTE, Herstel van en vergoeding voor aantasting aan niet-toegeëigende milieubestanddelen, Antwerpen,
  Intersentia, 1997, 567.
  152 Corr. Eupen (2e k.) 22 november 1989, Amén. 1990, 41.
  153 Pol. Bastogne 6 mei 1991, Amén. 1991, 173.
  149
  
  32	
    
  	
    
  
  	
    
  	
    
  geschillen over subjectieve rechten (“burgerlijke rechten”) exclusief opgedragen aan
  de rechterlijke macht.154
  
  5
  
  Ingebrekestelling en officiële reacties
  
  5.1
  
  Ingebrekestellingen van 01.12.2014
  
  119. Op 1 december 2014 heeft Klimaatzaak VZW vier aangetekende ingebrekestellingen
  verstuurd aan gedaagden. De ingebrekestelling aan het Waals Gewest werd opnieuw
  verstuurd op 7 januari 2015. Het kabinet van minister Carlo Di Antonio had op 16
  december 2014 aangegeven dat een andere minister bevoegd is voor klimaat,
  namelijk minister Paul Furlan.
  5.2
  
  Reactie van het Vlaams Gewest van 29.12.2014
  
  120. Het Vlaamse Gewest heeft de ingebrekestelling spijtig genoeg als enige overheid
  opgevat als een aanval, eerder dan als een aanmoediging of een opportuniteit.
  Opmerkelijk is dat Minister Schauvliege met klem benadrukt dat de vermindering van
  uitstoot in een Europese context moet gebeuren met samenwerking van alle lidstaten.
   Het ligt er echter vingerdik op dat gedaagden op nationaal niveau niet slagen in wat
  zij beweren dat internationaal gerealiseerd moet worden (samenwerking in reductie).
  121. De brief van het Vlaams Gewest besloot dat het sluiten van een gezamenlijke
  intergewestelijk-federale overeenkomst niet haalbaar was binnen vier weken.
  Bovendien zou het stuiten op juridische bezwaren, met name dat er een ‘gedragen
  politieke besluitvorming’ zou zijn, tot stand gekomen met respect voor de
  ‘onderscheiden bevoegdheden van de uitvoerende en wetgevende macht’, via de
  voorziene wetgevingsprocedures.
  122. Verzoekers betreuren deze weinig constructieve houding. Het Vlaams Gewest heeft
  met veel detail geantwoord op de letter van de ingebrekestelling, maar heeft de
  achterliggende bedoeling klaarblijkelijk niet begrepen. De bedoeling achter de brief
  van Klimaatzaak VZW is geen aanval, maar een vraag. Zo verwachtte Klimaatzaak
  VZW natuurlijk niet dat een schriftelijke overeenkomst zou afgerond zou zijn in de
  deadline van vier weken, maar wenste zij slechts een positief engagement van de
  overheden uit te lokken. Voor het overige stellen verzoekers vast dat de Vlaamse
  overheid haar verantwoordelijkheid afschuift op zowel de internationale
  gemeenschap, Europa, en zelfs de ‘wetgever’.
   5.3
  
  Reactie van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest van 09.01.2015
  
  123. Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest verstuurde een reactie op 9 januari 2015. Brussels
  Minister Céline Fremault bevestigde de noodzaak om de toename van de
  
  Brussel 10 juni 2003, A.R. 2003/KR/44, RABG 2004, 63, § 43-44, verbroken in Cass. 4 maart 2004 maar het Hof van
  Cassatie bevestigde dat “de Rechterlijke Macht bevoegd is om een door het bestuur bij de uitoefening van zijn nietgebonden bevoegdheid begane onrechtmatige aantasting van een subjectief recht zowel te voorkomen als te
  vergoeden”
  154
  
  33	
    
  	
    
  
  	
    
  	
    
  temperatuur beperkt te houden tot 2°C. Bovendien benadrukte ze dat België altijd het
  belang van de overwegingen van het IPCC erkend heeft in de onderhandelingen over
  het klimaat. Belangrijker is dat de Minister expliciet verwees naar het inhoud van
  vooruitgangsrapport van de Europese Commissie. Uit dat rapport blijkt dat België naar
  de huidige trend van voortuitgang haar Europese doelstelling tegen 2020 bijlange niet
  zal halen.155 Opmerkelijk is ten slotte de overweging in de brief waarin zij toegeeft dat
  het Belgisch beleid inderdaad daadkracht mankeert.
  5.4
  
  Reactie van het Waals Gewest van 23 februari 2015
  
  124. In de reactie van 23 februari 2015, erkende het Waals Gewest de ernstige gevolgen
  van klimaatverandering ‘voor de planeet, haar actuele en toekomstige inwoners’ en
  dat de ongelijkheid tussen Noord en Zuid daarmee wordt vergroot. Onder verwijzing
  naar het Waals Decreet ‘Klimaat’ stelde de Minister dat de reductiedoelstelling van
  Wallonië 30% tegen 2020 is en 80-95% tegen 2050. De Minister bevestigde voor het
  overige volledig de intentie en zelfs noodzaak om een transitie naar een koolstofarme
  maatschappij te realiseren.
   5.5
  
  Reactie van de federale overheid
  
  125. Minister Marie-Christine Marghem heeft de bestuurder van VZW Klimaatzaak op 16
  januari 2015 persoonlijk ontvangen en heeft naar zijn standpunten geluisterd. Zij stelde
  echter dat de federale overheid geen engagement kon aangaan in verband met het
  bereiken van de bovenvermelde doelstellingen. Gedaagden hebben goede intenties
  maar weigeren duidelijke verbintenissen op zich te nemen.
  5.6
  
  Bijeenkomst op 03.03.2015
  
  126. Klimaatzaak VZW werd samen met haar raadslieden uitgenodigd op een vergadering
  met alle bevoegde ministers van alle gedaagden. Alle ministers waren persoonlijk
  aanwezig, evenals hun kabinetsmedewerkers. Klimaatzaak benadrukt dat zij sterk het
  gebaar en de aandacht van de ministers heeft geapprecieerd. Helaas heeft de
  vergadering niet voor een oplossing noch voor een nieuw engagement gezorgd. Er
  werd integendeel gesteld dat de eisen van Klimaatzaak niet realiseerbaar zijn en dus
  ook niet gerealiseerd zullen worden. Klimaatzaak en verzoekers zien zich bijgevolg
  genoodzaakt om over te gaan tot dagvaarding.
  6
  
  In ondergeschikte orde: geen daadwerkelijk rechtsmiddel (art. 13
  EVRM)
  
  127. Als geoordeeld zou worden dat het naar Belgisch recht niet mogelijk is om gedaagden
  te bevelen om de Belgische uitstoot te verminderen, moet vastgesteld worden dat zij
  niet over een daadwerkelijk rechtsmiddel beschikken om de schending van hun
  rechten op basis van artikelen 2 en 8 EVRM tegen te gaan. Dit vormt op zich een
  schending van artikel 13 EVRM, dat ook rechtstreekse werking heeft in de Belgische
  Met name zou België ongeveer maar 4% reductie halen i.p.v. de bindende doelstelling van 15% (voor niet-ETS
  sectoren en ten opzichte van het referentiejaar 2005).
  155
  
  34	
    
  	
    
  
  	
    
  	
    
  rechtsorde.156 De enige manier om een einde te maken aan deze schending is om
  alsnog aan gedaagden het bevel op te leggen om de Belgische uitstoot te
  reduceren.
  