title: SprintStad
text: SprintStad
  Auteurs Merten Nefs en Jan Duffhues
  Fotografie Ad Meskens
  
  De stadsplanning van ná de kredietcrisis ziet er noodzakelijk anders uit: kleinschaliger en gericht op hybride
  patronen van mobiliteit, in tegenstelling tot traditionele
  vormen van grootschalige stadsuitbreiding met ontsluiting door overwegend één soort transportmiddel,
  zoals de auto. Stationsgebieden in de Randstad bieden
  hiervoor uitstekende mogelijkheden.
  Goede bereikbaarheid van de Randstad is een cruciale voorwaarde
  voor het behouden van de levenskwaliteit en de economische positie
  van deze metropoolregio in wording. Op mobiliteitsgebied loopt de
  regio, bestaande uit onder andere Amsterdam, Rotterdam, Den Haag
  en Utrecht, echter steeds verder achter op andere Europese voorbeelden. Als we onze steden en mobiliteit willen vormen volgens de nieuwe
  duurzaamheidsambities, dan moeten we opnieuw leren om verstede-
  
  rendabel als er voldoende gebruikers zijn. In de praktijk zien we dan
  ook dat ruimtelijke ontwikkeling en OV vaak strategisch op elkaar wachten, waardoor de integrale knooppuntontwikkeling niet van de grond
  komt. Wat zou er eerder moeten zijn, de woonwijk en kantorenpark
  zonder openbaar vervoer, of het openbaar vervoer zonder reizigers?
  Een lastige keuze...
  De woonwijk en
  kantorenpark zonder
  openbaar vervoer, of het
  openbaar vervoer zonder
  reizigers?
  
  lijking integraal te plannen met openbaar vervoer (OV). Na decennia
  
  Het meest efficiënt zou zijn om zowel vervoer als ruimte tegelijkertijd
  
  buitenstedelijk ‘in de wei’ te hebben gebouwd, zullen in de komende
  
  te plannen. De uitdaging is dus om met alle partijen in overleg een
  
  decennia meer ontwikkelingen rond OV-knooppunten plaatsvinden.
   ontwikkelingsstrategie op te zetten. Op regionaal niveau komen al
  enkele van deze samenwerkingsverbanden tussen ruimtelijke ordening
  
  Kansen rond het station
  
  en vervoer tot stand, maar deze zijn voornamelijk nog gericht op de
  
  In de stationsgebieden van de Randstad zijn goede kansen aanwezig
  
  eigen regio en niet op een integraal vervoerssysteem voor de hele
  
  voor verbetering van de bereikbaarheid en ook voor verdichting van het
  
  Randstad. Zonder zo’n geïntegreerd Randstadsysteem – men spreekt
  
  bestaande stedelijke weefsel, waardoor meer inwoners en werknemers
  
  sinds kort over R-net – kan het OV kwalitatief geen goed alternatief
  
  het openbaar vervoerssysteem kunnen benutten. Goede bereikbaarheid
  
  bieden voor autogebruik. De frequentieverhoging van de Sprinter – een
  
  houdt in dat een plaats met verschillende vervoersmiddelen kan worden
  
  trein die in alle stations stopt, zoals een metro – is voor grote delen van
  
  bereikt: trein, auto, tram, bus enz. Bovendien is de bereikbaarheid beter
  
  de Randstad al vastgelegd in het nationale Programma Hoogfrequent
  
  naarmate de frequentie van de modaliteiten stijgt, evenals het aantal
  
  Spoor (PHS), maar de ruimtelijke ontwikkelingen rond die stations zijn
  
  mogelijke bestemmingen dat binnen een bepaalde tijd kan worden
  
  daar nog nauwelijks aan gekoppeld. De invoering van het Meerjaren-
  
  bereikt.
  programma Ruimte en Transport (MIRT, opgesteld door het ministerie
  
  De relatie tussen bereikbaarheid en stedelijke ontwikkeling is complex.
  van Infrastructuur en Milieu) sinds 2007 biedt hiervoor wel bestuurlijke
  
  OV-bereikbaarheid van een locatie is steeds meer een voorwaarde voor
  
  mogelijkheden. Het ministerie heeft al aangegeven dat knooppuntont-
  
  ruimtelijke ontwikkeling, in het bijzonder waar het voorzieningen en
  
  wikkeling vanaf nu hoog op de agenda staat. Maar, zoals gezegd, zijn er
  
  kantoren betreft. Andersom is het aanleggen van OV-infrastructuur pas
  
  in de praktijk nog de nodige barrières te doorbreken.
   34 Intermodaal
  
  SprintStad
  
  AGORA 2011-1
  
  Figuur 1: Wisselwerking tussen ruimtegebruik en mobiliteit van knooppuntlocaties
  
  SprintStad, een project van Vereniging Deltametropool, speelt op deze
  
  krachtenspel te benutten.
  problematiek in door onderzoek te doen naar kansen voor knooppuntontwikkeling en de complexe afstemming tussen alle partijen die
  
  Simulatiespel SprintStad
  
  daarvoor nodig is. Naast de inventarisatie van mogelijkheden in de
  
  Vereniging Deltametropool heeft in samenwerking met haar partners
  
  stationsgebieden zelf en in het vervoersnetwerk, ontbreekt er ook toe-
  
  Technische Universiteit Delft, Stichting Next Generation Infrastruc-
  
  pasbare kennis over de wisselwerking tussen die twee.
  tures, Movares en NPC-DHV een serious game ontwikkeld dat het
  bovenstaande complexe proces simuleert in de vorm van een spel:
  
  Wisselwerking tussen ruimtegebruik en mobiliteit
  
  SprintStad. Serious games worden steeds vaker ingezet bij complexe
  
  In Figuur 1 is de wisselwerking tussen stedelijke ontwikkeling en
  
  besluitvormingsprocessen. Op een interactieve manier kunnen met een
  
  OV-bereikbaarheid in de Randstad op vereenvoudigde wijze in beeld
  
  dergelijk instrument strategieën worden uitgeprobeerd door bestuur-
  
  gebracht. De figuur laat zien dat ruimtegebruik en mobiliteit elkaar
  
  ders en planners, en kan veel worden geleerd over het onderwerp van
  
  beïnvloeden in een cyclus. Elk ruimtegebruik levert vraag op naar
  
  het spel en over de manier van samenwerking tussen de betrokken
  
  mobiliteit. Mensen blijven namelijk niet de hele dag op dezelfde plek,
  
  actoren. SprintStad is een simulatiespel waarbij een computersimula-
  
  maar bewegen zich steeds vaker tussen diverse ruimtelijke activitei-
  
  tie gecombineerd wordt met menselijk overleg en onderhandeling.
   ten als wonen, werken, sporten en winkelen. Om aan deze groeiende
  
  Het spelelement is belangrijk, omdat hierdoor een veilige omgeving
  
  mobiliteitsvraag te voldoen, worden verkeers- en vervoersnetwerken
  
  ontstaat waarin alle partijen kunnen experimenteren en grensoverschrij-
  
  ontwikkeld. Als gevolg van deze netwerken zijn sommige locaties beter
  
  dend mogelijkheden kunnen aftasten. Tijdens een spelsessie, onder-
  
  bereikbaar en daardoor aantrekkelijker dan andere. Multimodale of
  
  steund door informatie en rekenkracht van de computer, wordt door
  
  intermodale knooppunten bijvoorbeeld leveren op hun beurt kansen
  
  middel van sociale interactie de vakkennis van alle spelers gedeeld (in
  
  voor intensiever ruimtegebruik, een concentratie van activiteiten waar
  
  serious gaming-termen wordt gesproken over “externaliseren”). Het
  
  ook weer mensen naartoe willen reizen. Het aanbod van mobiliteit op
  
  doel van de spelsessie is dat, door het reflecteren op elkaars meningen
  
  een locatie leidt dus weer tot vraag (op de vastgoedmarkt) naar nieuwe
  
  en kennis, bij de deelnemers inzicht ontstaat in het belang van een
  
  woon- en werkruimten op die plek, en zo verder. In de figuur is de
  
  gezamenlijke aanpak van ruimtegebruik en mobiliteit (“internaliseren”).
  cyclus met pijlen uitgebeeld.
  SprintStad simuleert de ontwikkeling van een bestaande spoorlijn in de
  
  Als de betrokken actoren en de randvoorwaarden gunstig zijn, leidt
  
  Randstad met daaraan gelegen stations en stationsgebieden, van het
  
  deze wisselwerking rond het knooppunt tot alsmaar dynamischer en
  
  jaar 2010 tot 2030. Het spel combineert daartoe een abstract model
  
  beter bereikbare stationsgebieden. In de realiteit zijn er echter allerlei
  
  van de werkelijkheid met reële data over het ruimtelijke potentieel
  
  obstakels die dit in de weg staan: gebrek aan geld, ruimte of capaciteit
  
  van de stationslocaties, prognoses van de vraag naar nieuw ruimtelijk
  
  van de infrastructuur, slechte integratie van modaliteiten, concurrentie
  
  programma in de regio en de OV-bereikbaarheid via trein, bus, tram en
  
  tussen gemeenten en strategisch afwachten door de betrokken partijen.
   metro. Het spel legt de nadruk op intensiever gebruik van het bestaan-
  
  Door gebrek aan transparantie en daaruit voortvloeiend strategisch ge-
  
  de spoornetwerk van de Nederlandse Spoorwegen en de Sprinter.
  drag vindt er geen constructief overleg plaats. In zo’n situatie is het vaak
  
  In het simulatiespel zijn twee typen partijen vertegenwoordigd: ge-
  
  lastig om kansen te zien en deze vervolgens binnen het ingewikkelde
  
  meenten en het OV-bedrijf. De gemeenten hebben als doel om de
  
  AGORA 2011-1
  
  SprintStad
  
  Intermodaal 35
  
  Figuur 2: NS Sprinter (Foto: Ad Meskens)
  
  ontwikkeling van hun eigen stationsgebied van het jaar 2010 tot 2030
  
  steeds meer inzicht in de complexiteit van het probleem van knoop-
  
  zo goed mogelijk af te stemmen met vooraf bepaalde doelstellingen.
  puntontwikkeling en de mogelijke oplossingsrichtingen.
  Deze kunnen uiteenlopen van een diverse stationsomgeving, een uniek
  
  Er kunnen al een aantal concrete conclusies worden getrokken uit het
  
  stationsgebied langs de spoorlijn met een duidelijk profiel, of optimali-
  
  spelen van SprintStad. Het heeft bijvoorbeeld in bepaalde regio’s geen
  
  seren van het OV-gebruik. Net als in de werkelijkheid heeft elke speler
  
  zin om ieder voor zich tegelijkertijd te streven naar hoogstedelijke
  
  dus zijn of haar eigen doelstellingen, die conflicten kunnen opleveren
  
  dichtheden, of juist naar bedrijventerreinen, omdat daar niet voldoende
  
  met die van anderen.
   marktvraag naar is. Door goede afstemming tussen gemeenten kan
  
  Het OV-bedrijf heeft als doel om de spoorcorridor zo lucratief mogelijk
  
  beter op de vraag worden ingespeeld en kunnen de specifieke kwalitei-
  
  te exploiteren. De winst van het vervoersbedrijf hangt af van de kosten
  
  ten van een bepaald stationsgebied optimaal worden benut. Daar-
  
  (het aantal treinen per uur) en de opbrengsten (het aantal reizigers). Het
  
  naast blijkt diversiteit van de stationsgebieden langs een spoorlijn een
  
  OV-bedrijf kan het spel sturen door in te zetten op de Intercity – een
  
  goed recept te zijn voor zowel OV als ruimtelijke ontwikkeling, omdat
  
  trein die alleen stopt in de grote stations – of op de Sprinter; en maakt
  
  hiermee piekbelastingen uit het spoornetwerk verdwijnen. Het spel is
  
  winst door nieuwe reizigers in ontwikkelde stationsgebieden. Er kan tij-
  
  op deze manier een weerspiegeling van de werkelijkheid, waarin de
  
  dens de sessie met de medespelers worden overlegd en onderhandeld
  
  spelers zich bewust worden van de verschillende rollen die de partijen
  
  over nieuw te ontwikkelen locaties rond het station – met bijbehorende
  
  hebben, op zichzelf als gemeente of vervoerbedrijf, en in breder ver-
  
  groei van het aantal reizigers, en over het aantal in te zetten treinen.
  band langs de spoorlijn in een stedelijke regio.
  In vijf spelrondes van vier jaar proberen de spelers de eigen doelstellingen te realiseren, door hun ruimtelijke plannen zo goed mogelijk
  
  Het effect
  
  op de marktvraag en het bereikbaarheidsprofiel van hun station aan te
  
  Knooppuntontwikkeling blijkt in de huidige praktijk iets wat makkelijker
  
  laten sluiten. In elke ronde krijgen de spelers nieuwe informatie over de
  
  is gezegd dan gedaan. Bij regionale planvorming dreigt eenvormigheid
  
  beschikbare marktvraag, de veranderingen in bereikbaarheid, het aantal
  
  omdat elke gemeente op een deel van hetzelfde marktsegment mikt,
  
  in- en uitstappers en het gerealiseerde programma rond de stations.
   met leegstand en andere teleurstellingen tot gevolg. Communicatie
  tussen gemeenten, regionale overheden en de spoorsector verloopt
  
  De spelsessie
  
  vaak niet optimaal. Bovendien is er te weinig toepasbare kennis over
  
  De kern van het spel is het overleg tussen de spelers, zodat strategie en
  
  kansen van knooppuntontwikkeling in omloop bij de betrokken partijen.
  samenhang ontstaan op het niveau van de hele spoorlijn. Hoe meer de
  
  Met behulp van SprintStad krijgen de spelers beter inzicht in elkaars
  
  spelers hun ontwikkelingen op elkaar afstemmen, hoe beter zij kunnen
  
  belangen en leren ze spelenderwijs hoe ze daarmee om kunnen gaan.
  inspelen op de vraag naar programma en mobiliteit, en des te beter
  
  Uiteindelijk moet het spelen van SprintStad in de praktijk bijdragen aan
  
  hun gemeenschappelijke resultaat wordt. Aan het eind van het spel
  
  een betere afstemming van stedelijke ontwikkeling en bereikbaarheid
  
  worden de resultaten van de ontwikkeling besproken en wordt over
  
  op Randstadniveau. Omdat het een spel is, kan er laagdrempelig en vrij
  
  strategieën, valkuilen en geleerde lessen gediscussieerd. Niet alleen de
  
  gespeeld worden, maar de game is serious genoeg om de resultaten als
  
  deelnemers vergaren kennis door het spelen van de serious game, maar
  
  leerervaring mee te nemen naar de beleidspraktijk en de stadsplanning.
  ook de makers en initiatiefnemers van het spel. Door de resultaten van
  
  Om het instrument van de serious game effectief in te kunnen zetten, is
  
  meerdere sessies bij verschillende organisaties te vergelijken, ontstaat
  
  innovatie nodig. SprintStad is een ‘werk in uitvoering’. Aan het project
  
  36 Intermodaal
  
  SprintStad
  
  AGORA 2011-1
  
  Merten Nefs, architect, projectleider SprintStad bij Vereniging
  Deltametropool (merten.nefs@deltametropool.nl). Jan Duffhues, planoloog verbonden aan de Universiteit van Amsterdam
  en werkzaam bij adviesbureau Movares (j.duffhues@uva.nl).
   Vereniging Deltametropool stelt zich ten doel de in beginsel
  reeds aanwezige metropoolregio in het westen van Nederland
  tot ontwikkeling te brengen. De Vereniging neemt hierbij de
  rol op zich van onafhankelijk discussieplatform en onderzoekslaboratorium (www.deltametropool.nl).
  SprintStad is steeds op zoek naar nieuwe deelnemers. Heeft u
  of uw organisatie interesse, of kent u een gelegenheid waarbij
  SprintStad gespeeld zou kunnen worden, neem dan contact op
  met SprintStad@deltametropool.nl of kijk op www.deltametropool.nl/nl/sprintstad
  
  Figuur 3: Het spoornetwerk van de Randstad en de twee spoorlijnen van
  SprintStad met stationsgebieden
  
  wordt continu gewerkt door een steeds groter team van overheden,
  private partijen en geïnteresseerden. Hierdoor is stapsgewijze uitbreiding van het simulatiespel mogelijk. Momenteel kan worden gespeeld
  met één spoorlijn, van Leiden Centraal Station tot en met Luchthaven
  Schiphol (zie Figuur 3). In 2011 zullen hier nieuwe lijnstukken bijkomen.
  De lijn Den Haag Centraal Station – Rotterdam Centraal Station is eind
  februari dit jaar klaar en zal vervolgens met de betrokken gemeenten en
  provincie worden gespeeld.
   Communicatie tussen
  gemeenten, regionale
  overheden en de spoorsector
  verloopt vaak niet optimaal
  Na verloop van tijd kan een versie van het spel ontstaan waarbij ook
  meerdere spoorlijnen met of tegen elkaar spelen, zodat er op het
  schaalniveau van de totale Randstad kan worden geëxperimenteerd met
  ontwikkelingen in ruimte en mobiliteit. SprintStad is tot nu toe vijftien
  keer gespeeld met betrokken organisaties in de praktijk, variërend van
  overheden (provincies en gemeenten), commerciële partijen (adviesbureaus, woningcorporaties, Nederlandse Spoorwegen), experts op
  universiteiten en de beheerder van de Nederlandse spoorinfrastructuur
  (ProRail). In de Provincie Zuid-Holland wordt SprintStad in 2011 ook
  daadwerkelijk ingezet als beleidsinstrument voor het ontwikkelen van
  nieuwe integrale plannen in de stationsgebieden in het zuidelijke deel
  van de Randstad. Naast de projectpartners van SprintStad, helpen ook
  alle partijen die deelnemen aan spelsessies door hun inzichten en commentaar mee aan het toetsen en verbeteren van de serious game.
  AGORA 2011-1
  
  SprintStad
  
  Intermodaal 37.
  