title: Hoe de dominante economische beleidsblik de morele motivatie van artsen systematisch ontkent. Blok  et Jansen  Het alternatief voor de zorg. Humaniteit boven bureaucratie, Boom, 2015. &#x27E8;hal-01480883&#x27E9;
text: Hoe de dominante economische beleidsblik de morele
  motivatie van artsen systematisch ontkent
  Nicolas da Silva
  
  To cite this version:
  Nicolas da Silva. Hoe de dominante economische beleidsblik de morele motivatie van artsen systematisch ontkent. Blok J. et Jansen T. Het alternatief voor de zorg. Humaniteit boven bureaucratie,
  Boom, 2015. �hal-01480883�
  
  HAL Id: hal-01480883
  https://hal.science/hal-01480883
  Submitted on 1 Mar 2017
  
  HAL is a multi-disciplinary open access
  archive for the deposit and dissemination of scientific research documents, whether they are published or not. The documents may come from
  teaching and research institutions in France or
  abroad, or from public or private research centers.
  L’archive ouverte pluridisciplinaire HAL, est
  destinée au dépôt et à la diffusion de documents
  scientifiques de niveau recherche, publiés ou non,
  émanant des établissements d’enseignement et de
  recherche français ou étrangers, des laboratoires
  publics ou privés.
   Hoe de dominante economische beleidsblik de morele motivatie van artsen systematisch
  ontkent1
  Nicolas da Silva
  
  De analyse van het handelen van artsen is bij uitstek een voorbeeld van hoe de dominante
  economische theorie het beleid dwingt om in een markttaal te denken, ook al lijkt die taal niet het
  meest geschikt te zijn. Er lijkt voor degenen die de economische theorie niet kennen sprake te
  zijn van een verbazingwekkende paradox tussen de lekenbeelden van de medische wereld en de
  kille en berekenende wereld zoals deze beschreven wordt door de gezondheidseconomen. Zo is
  voor de leek een van de kenmerken van het medische werk dat het gedrag van de professionals
  gestuurd wordt door hun beroepsethiek. Die ethiek mag in de medische wereld dan wel gezag
  hebben, maar het blijkt in de taal van de dominante economische theorie lastig daarvan een
  formalisering te geven. Het bestaan van een morele gedragsdimensie, gekenmerkt door
  overwegend niet-commerciële motieven, lijkt zelfs radicaal in tegenspraak te zijn met de
  klassieke economische hypothese van een door eigenbelang gestuurde rationaliteit. Dit plaatst de
  economische theorie voor de vraag: stelt de medische beroepsethiek de traditionele instrumenten
  van de econoom principieel ter discussie of kan deze wel degelijk op een bevredigende manier
  geïntegreerd worden in de profijtfunctie?
  Dit debat is tot ontwikkeling gekomen in de gezondheidseconomische literatuur en bestaat
  hoofdzakelijk uit twee tegengestelde posities. De eerste – die dominant is – hanteert een
  utilistisch perspectief volgens welke de ethiek, als men het bestaan daarvan al erkent, zich kán
  vertalen in een voorkeur voor altruïstisch handelen, maar dan wel uitsluitend op voorwaarde dat
  men er zelf profijt van heeft (De Jaegher en Jegers, 2000; Jack , 2005; Ma, 2007; Siciliani 2009).
   De tweede stelt voor, in plaats van de ethiek te reduceren tot profijtberekening, deze te begrijpen
  als een onvoorwaardelijke norm waarbij professionele waarden in het geding zijn2 (Batifoulier en
  Da Silva 2014; Batifoulier, Bessis en Biencourt 2011; Hodgson 2008, 2009; McMaster, 2007;
  McIntyre en Mooney 2007).
  Dit debat is niet alleen theoretisch, maar ook beleidsmatig van belang. Voor de wetgever
  is kennis over het gedrag van de arts immers het vertrekpunt voor beleid. Het debat over de twee
  posities is in de afgelopen jaren echter tot stilstand gekomen, omdat de zogenaamde
  principaaltheorie de gezondheidseconomie domineerde. In deze theorie wordt de relatie tussen
  arts en patiënt gemodelleerd als een asymmetrische relatie tussen een ‘agent’ – de arts – die
  beschikt over informatie, en een ‘principaal’, degene die van zijn diensten afhankelijk is, zoals de
  patiënt of zijn belangenbehartiger. De agent beschikt over veel meer informatie dan de principaal
  1
  
  Een eerdere versie van deze tekst is gepubliceerd in het Frans in een themanummer van het online tijdschrift
  Ethique et Economique- Ethics and Economics dat aan de zorg gewijd was (Da Silva, 2012). Dit artikel is vertaald
  door Thijs Jansen
  2
  
  In het vervolg duiden we de eerstgenoemde theorieën aan als instrumentalistisch en de laatstgenoemde als antiutilistisch.
   1
  
  en daarom is de relatie asymmetrisch. De theorie beschrijft hoe de principaal probeert de agent,
  die gemakkelijk misbruik van de situatie kan maken, te prikkelen tot eerlijk gedrag. In dit
  universum kan alles in een contract worden vastgelegd en blijven financiële prikkels de enige
  echt effectieve beleidsinstrumenten. Deze worden ingezet, ongeacht of het gaat om een
  opportunistische arts of een arts die handelt volgens zijn beroepsethiek. Het debat tussen de twee
  scholen heeft sinds deze theorie geen bestaansrecht meer, omdat financieel prikkelen als
  coördinatiemiddel niet hoeft te worden aangepast aan de status van de medische beroepsethiek.
  Of de beroepsethiek wel of niet instrumenteel wordt gebruikt, verandert niks aan het vermogen
  om met externe prikkels het medische gedrag te corrigeren.
  Zo hebben de (op)komst van de principaaltheorie in de gezondheidsmicro-economie en de
  noodzakelijk daaruit voortvloeiende regulering met financiële prikkels het debat over de
  theoretische status van de medische beroepsethiek weggedrukt door haar te ontdoen van
  praktische relevantie.
  Het doel van deze bijdrage is echter het debat weer te openen over de status van die
  medische beroepsethiek. In de economie is namelijk een belangrijk corpus van literatuur over
  motivatietheorie ontstaan (Frey 1997; Frey en Jegen 2001; Kreps 1997; Bénabou en Tirole 2003,
  2006; Festré en Garroust, 2014)3, waarvoor de basis is gelegd door enkele sociaal psychologen
  (Deci en Ryan 1985, 2002). Deze literatuur brengt dit debat opnieuw terug in de centrum van de
  aandacht. Volgens deze theorie kunnen individuen op twee verschillende manieren gemotiveerd
  worden. Enerzijds berust de intrinsieke motivatie (IM) op het idee dat een persoon een handeling
  verricht vanwege de bevrediging die hij uit de handeling zelf haalt. Anderzijds is de extrinsieke
  motivatie (EM) zuiver instrumenteel, dat wil zeggen dat de handeling wordt verricht met als doel
  daarvoor een beloning te krijgen of een sanctie te ontlopen.
   Origineel in deze theorie is de hypothese van de verdringbaarheid van motieven die in
  tegenspraak is met het standaard economische kader waar motieven (impliciet) aanvullend zijn.
  Zo is het mogelijk dat bij een handeling die in eerste instantie intrinsiek gemotiveerd is, de
  intrinsieke motivatie wordt verdreven als er een extrinsieke prikkel wordt gegeven. Men spreekt
  dan van de verdringing van de intrinsieke motivatie door de extrinsieke motivatie, oftewel van
  het crowding out-effect (COE). Deze hypothese is radicaal tegengesteld aan die van de
  principaaltheorie, die ervan uit gaat dat geen enkele motivatie weerstand kan bieden aan een goed
  uitgekiend pakket prikkels (Prendergast 1999). Het lijkt echter wel degelijk mogelijk dat extern
  prikkelen de intrinsieke motivatie verdringt en negatieve effecten kan hebben op de algehele
  motivatie. Zo kan meer betalen, minder motiveren.
  Het theoretische debat over de status van de medische beroepsethiek is nu uitgerekend
  gesloten vanwege de impliciete hypothese van de complementariteit van motivaties waarvan de
  principaaltheorie uitgaat. Als de hypothese van de verdringbaarheid van motieven juist is, dan
  moeten de resultaten van de principaaltheorie in twijfel getrokken worden. Het prikkelen van een
  opportunistische arts heeft dan mogelijk niet dezelfde effecten als het prikkelen van een arts voor
  
  3
  
  Voor een overzicht van deze literatuur zie Rebitzer en Taylor (2011). Het is mogelijk nog wat andere voorbeelden
  te noemen van deze groeiende literatuur: Taylor (2007), Sliwka (2007), Ellingsen en Johannesson (2008), Bruno
  (2013), Schnedler en Vanberg (2014), Weibel et al. (2014).
   2
  
  wie ethiek belangrijk is.4 Het prikkelen kan zelfs contraproductief werken, als bij artsen het
  verdringingseffect optreedt. Als het gebruik van prikkels geen garantie biedt voor effectieve
  regulering, waarop moet beleid dan gestoeld worden? Om dit politiek-economische probleem op
  te lossen, moeten we ons afvragen of de hypothese van verdringbaarheid van motieven
  verenigbaar is met instrumentalistische theorieën over medische beroepsethiek. De centrale
  theoretische vraag is dan: kan de principaaltheorie de hypothese van de verdringbaarheid van
  motieven inlijven om de tegenvallende resultaten te verklaren van allerlei soorten beleid die
  uitgaan van extrinsieke prikkels?
  Mijn stelling is dat dit niet kan, en dat de hypothese van intrinsieke motivatie het
  standaard economische kader ondermijnt. Ik stel dat uitsluitend anti-utilistische ethische
  theorieën het crowding out-effect kunnen verklaren. Nogmaals: dit vraagstuk is niet zuiver
  academisch, omdat het consequenties heeft voor beleid. In plaats van de door de markt
  geïnspireerde prikkel zien als universele oplossing voor elk coördinatieprobleem, met het risico
  het verdringingseffect uit te lokken, is het volgens ons beter deze prikkel te zien in het kader van
  een anti-utilistische ethiek waar de effectiviteit van de prikkel afhangt van de voorstellingen die
  deze oproept bij de artsen. Daarmee openen zich vervolgens nieuwe perspectieven voor
  onderzoek en beleid, die uitgaan van het principe dat individuen een ander dan instrumenteel
  belang hebben bij hun werk: voorbij de utilistische logica van de wortel en de stok, komt de
  vraag naar de zin van het werk centraal te staan.
   Om mijn stelling te onderbouwen begin ik in het eerste deel met een kort overzicht van de
  instrumentalistische theorieën over medische beroepsethiek. Vervolgens introduceer ik de
  hypothese van de verdringbaarheid van motieven om de grenzen van dat instrumentalistische
  analysekader te laten zien. Ten slotte laat ik in het derde deel zien hoe de anti-utilistische
  theorieën over medische beroepsethiek veel beter het verdringingseffect en, uiteindelijk, het
  gedrag van artsen kunnen verklaren.
  Een instrumentalistische visie op medische beroepsethiek
  Het is mogelijk om in de literatuur over gedrag van artsen tenminste drie soorten
  instrumentalistische theorieën over medische beroepsethiek te onderscheiden. Deze hebben
  gemeen dat zij de beroepsethiek van artsen direct of indirect beschouwen als ondergeschikt aan
  het individuele profijt.
  In de eerste theoretische opvatting kan de ethiek, zoals we hebben gesuggereerd in de
  inleiding, überhaupt geen onderwerp van debat zijn, omdat de principaaltheorie leidend is. In dat
  geval maakt de theorie elke ethische opvatting van artsen systematisch overbodig.
  4
  
  In deze tekst gaan we ervan uit dat extrinsieke motieven prikkels zijn en dat de aanwezigheid van intrinsieke
  motivatie bij de arts de weerslag is van een beroepsethiek. Het onmiddellijke nut van deze simplificatie is het
  mogelijk maken van een kritiek van de instrumentalistische theorieën over beroepsethiek, waarvoor de arts
  uiteindelijk altijd een opportunist is. Let op dat niets toestaat te zeggen dat de intrinsieke motivatie uitsluitend
  morele opvattingen betreft, net zo min als het omgekeerde zeggen gerechtvaardigd is. De vraag ‘Kan de intrinsieke
  motivatie ook opportunistisch / niet moreel zijn?’ verdient ook zeker een uitvoerige analyse.
  3
  
  Er is een tweede instrumentalistische theorie mogelijk. Daarin beschouwt men de
  beroepsethiek als morele argumenten die onmiddellijk in dienst staan van de strategie om het
  eigen profijt te maximaliseren.
   Ten slotte is er een derde soort instrumentalistische theorie. Deze formaliseert de
  beroepsethiek weliswaar als een voorkeur voor altruïsme, omdat je daar nu eenmaal niet aan
  ontkomt voor een geloofwaardige formalisering van het gedrag van de arts, maar beschouwt deze
  desalniettemin evenzeer als middel voor het vermeerderen van individueel profijt.
  De eerste instrumentalistische theorie: beroepsethiek is overbodig
  De eerste instrumentalistische theorie ontleent zijn inspiratie openlijk aan de principaaltheorie.
  Het centrale probleem is de informatie-asymmetrie tussen de arts en principaal (of deze laatste nu
  privaat of publiek is). De oplossing bestaat erin een pakket te construeren met zo effectief
  mogelijke prikkels. Hier is de patiënt – via de zaakwaarnemer – actief in de zin dat deze, als
  principaal, probeert in een contract zo effectief mogelijk te borgen dat de arts zijn discretionaire
  ruimte niet kan misbruiken (Rochaix 1997).
  Vanaf de invloedrijke bijdrage van Evans (1974) is de standaardaanname dat artsen de
  macht hebben om (zorg)vraag uit te lokken, omdat de informatiesymmetrie in hun voordeel is.
  De taak van de principaal is om de machtsverhouding tussen artsen en patiënten weer in
  evenwicht te brengen door de arts ertoe te prikkelen een meer ‘pro-sociale ’houding aan te
  nemen. Het economische beleid heeft dus als doel de arts kort te houden door contractering en
  hem zo te prikkelen geen informatie achter te houden (negatieve risicoselectie) of zijn
  inspanningen tot het strikt noodzakelijk te beperken (moral hazard).
  In dit theoretische perspectief wordt de arts beschouwd als een opportunist, dat wil zeggen
  dat hij berekenend uit is op het maximaliseren van zijn ‘profijt’, zonder enige morele afwegingen.
   In deze visie is de afwezigheid van ethiek of morele plichten niet verwijtbaar, want die zijn
  simpelweg niet noodzakelijk omdat de contracten alle coördinatieproblemen voorkomen. Het
  contract, met als doel en als resultaat om alle mogelijke situaties die zich zouden kunnen
  voordoen voor te zijn – en dan heel in het bijzonder het opportunistische gedrag van de arts –,
  stelt de opsteller ervan in staat zich niets aan te trekken van het idee van medische beroepsethiek.
  De in het contract ingebouwde prikkels bieden het opportunistische gedrag van de arts tegenspel,
  en zijn daardoor de garantie voor een goede uitvoering van de doelen van de principaal.
  Hier worden de belangrijkste gevolgen zichtbaar van de instrumentalistische theorieën: de
  scepsis over het bestaan van ethiek en het succes van de prikkeltheorie leiden tot het
  verwaarlozen van de rol van moraal en van de beroepsethiek. Het gaat hierbij niet zo zeer om
  ontkenning ervan, als wel om onverschilligheid erover: waarom zou je over ethiek praten als de
  prikkels goed ingeregeld zijn? Als de prikkels van te voren veiligstellen dat de doelen van de
  principaal bereikt worden, dan hoef je je met ethiek helemaal niet bezig te houden, en kun je je
  geheel vast richten op het doel van optimale effectiviteit.
  4
  
  De tweede vorm van instrumentalistische ethiek: de beroepsethiek verhult eigenbelang omdat
  ethiek niet bestaat
  Een groot aantal van de theorieën in de gezondheidseconomie gaat, impliciet of expliciet, uit van
  de aanname dat morele principes niet bestaan omdat het gedrag uiteindelijk wordt bepaald door
  welbegrepen eigenbelang. Zij veronderstellen dat elke belangeloze, niet-instrumentele houding in
  werkelijkheid voortkomt uit een instrumentele strategie om het eigen individuele profijt te
  maximaliseren. Voor medici zou de beroepsethiek slechts een drukmiddel zijn waarmee politieke
  voordelen en nieuwe economische vrijheden kunnen worden afgedwongen.
   De twijfels over de authenticiteit en de oprechtheid van de beroepsethiek van artsen zijn
  niet nieuw. Al in 1958, in een klassiek artikel van het eerste nummer van het Journal of Law and
  Economics verwierp Reuben Kessel resoluut de hypothese van een belangeloze ethiek, omdat die
  strijdig is de standaard hypotheses van de op eigenbelang gerichte rationaliteit. Om te verklaren
  waarom artsen aan prijsdiscriminatie doen, waarom ze armere patiënten minder laten betalen dan
  rijkere voor hun consult, lanceerde Kessel de hypothese van concurrentie tussen verschillende
  aanbieders in plaats van de ‘morele’ motieven serieus te nemen.5
  Dezelfde soort argumentatie is ook te vinden bij Hassenteufel (1997), die laat zien op
  welke manier de artsen in Frankrijk erin geslaagd zijn zich tot een politieke en economische
  macht te vormen. Volgens de auteur was het voornaamste doel van artsen aan het begin van de
  twintigste eeuw niet het bewaren en bewaken van een medische ethiek en van de regels van
  Hippocrates, maar een zorgmonopolie op te tuigen en de uitoefening van het vrije beroep te
  verdedigen met als doel hun economische belangen te behartigen. Hoe valt in deze gedachtegang
  te geloven dat artsen in hun beslissingen rekening houden met morele overwegingen?
  Samenvattend is datgene wat gezondheidseconomen zoeken achter het concept van
  medische beroepsethiek goed samengevat in de retorische vraag van Mark Pauly (1978): ‘Is
  medical care different?’ Voor hem was er niet zo’n groot verschil tussen de individuele
  ondernemer en de arts– in tegenstelling tot de eerste intuïties van Arrow (1963). Beiden worden
  gemotiveerd door hetzelfde, in de economie klassieke doel, te weten de maximering van het
  eigen profijt. De ethiek bestaat niet. De arts is dus vrij om enerzijds zijn overtuigingsmacht te
  misbruiken voor zover de principaal die niet reguleert, en anderzijds de beroepsethische kaart in
  te zetten om nieuwe voordelen te veroveren.
   De derde vorm van instrumentalistische ethiek: het medische altruïsme als oplossing voor
  ongerijmdheden
  Ondanks het wantrouwen van economen jegens het bestaan van een beroepsethiek is deze toch
  theoretisch noodzakelijk gebleken om de ongerijmdheden in het gedrag van de arts te verklaren
  die in strijd zijn met het door de rationele-keuzetheorie verwachte normale gedrag. Aangenomen
  wordt dat een beroepsethiek bestaat, die tegenwicht kan bieden aan het standaardgedrag van
  5
  
  Volgens hem is het de American Medical Association die zijn monopolie-positie misbruikt om hogere prijzen vast
  te stellen dan de prijzen die voortkomen uit het vrije spel van vraag en aanbod op een echt competitieve markt.
  5
  
  profijtmaximalisering. Zo kunnen de theoretische voorspellingen meer in overeenstemming
  worden gebracht met de empirische observaties. Het bestaan van het ideaaltype van de zuiver
  opportunistische arts is immers nog nooit bewezen en de ongerijmdheden moeten worden
  verklaard. Het concept ‘altruïsme’ wordt daartoe ingezet en is een weerslag van de beroepsethiek
  (Jack 2005; Ma 2007)
  Deze derde en laatste houding ten aanzien van de medische beroepsethiek is te
  formaliseren als medisch altruïsme. Dit type formalisering is geïnspireerd op de theorie over
  instrumenteel altruïsme die ontwikkeld is door Garry Becker (1981). Het idee daarvan is een
  onderlinge afhankelijkheid te construeren tussen de belangen van de patiënt en die van de arts.
  De voorkeur voor altruïsme geeft profijtmaximalisering tegenspel en diskwalificeert de ‘nolimit’-strategieën – grenzeloos profijtmaximaliserend gedrag – omdat deze een probleem is in het
  geval van de arts en empirisch niet te verifiëren is (De Jaegher en Jegers 2000).
   De beroepsethiek, gemodelleerd als een altruïsmeoptie, verschijnt hier als een van de
  variabelen van het gedrag, waarvan het nut wordt berekend door per situatie te bepalen wat het
  altruïstisch handelen kost en/of aan profijt oplevert. Men veronderstelt dat artsen in bepaalde
  situaties aandacht hebben voor het welzijn van hun patiënten, omdat deze de macht hebben om
  van zorgverlener te wisselen als ze ontevreden zijn en zo marktmacht uitoefenen (Rochaix 1986).
  In andere gevallen handelen de artsen volgens hun beroepsethiek, simpelweg omdat het in hun
  voordeel is als het belang van de patiënt gediend wordt. Het bestaan van een altruïsmeoptie wordt
  aangenomen om te verklaren waarom de arts uit eigener beweging zijn vermogen om de vraag te
  stimuleren beperkt. Artsen moeten dus een afweging maken tussen meer verrichtingen
  (verbonden met meer financiële winst, maar met een lagere patiënttevredenheid) of meer ‘moreel
  gedrag’ (verbonden met minder financiële winst en een hogere patiënttevredenheid (Bardey
  2002))
  Samenvattend bestaan er drie posities in het instrumentalistische paradigma waarbij een
  functie kan worden gegeven aan ethiek. De eerste positie stelt dat ethiek, als ze al bestaat, een
  overbodig concept is voor de economische analyse. De tweede positie stelt dat ethiek slechts een
  maskering is van het (eigen)belang en niet werkelijk als professionele norm bestaat. De derde
  positie ziet de ethiek als een altruïsmeoptie die – afhankelijk van de situatie – ingezet kan worden
  voor profijtmaximalisering. Nu deze verschillende posities zijn uitgewerkt, zal ik vervolgens
  onderzoeken of de instrumentalistische theorieën over beroepsethiek verenigbaar zijn met de
  hypothese van de verdringbaarheid van motieven.
   De instrumentalistische ethiek bezien in het licht van de hypothese van crowding out
  Nadat we de bestaande literatuur over de instrumentalistische theorieën hebben beschreven, is het
  de vraag of dat type theorie verenigbaar is met de hypothese dat motieven verdrongen kunnen
  worden. Het lijkt erop dat de hierboven besproken principaaltheorieën, die intrinsieke morele
  motivatie uitsluiten door hun impliciete hypothese dat motieven elkaar kunnen aanvullen,
  frontaal bekritiseerd worden door de crowding out-theorie. In die zin zijn de theorieën die
  abstraheren van de ethische dimensie van het gedrag van artsen direct in strijd met deze uit de
  sociale psychologie voortgekomen motivatietheorie. De ethiek is van belang omdat deze het
  6
  
  verschijnsel van intrinsieke motivatie zichtbaar maakt en dus het verdringingseffect – crowding
  out-effect – kan verklaren. Verder denk ik dat het inlijven van het concept van intrinsieke
  motivatie en a fortiori van verdringing in de twee andere besproken instrumentalistische
  theorieën de oorspronkelijkheid ervan teniet doet. De theorieën die het ontstaan van ethiek
  ontkennen, kunnen de hypothese van intrinsieke motivatie simpelweg niet verwerken en de
  theorieën over medisch altruïsme reduceren elke werkelijke gerichtheid op de ander tot egoïstisch
  eigenbelang.
  De ethiek is niet overbodig: hypothese van crowding out
  De theorie die bewijst dat er twee verschillende soorten motivatie bestaan – te weten extrinsieke
  en intrinsieke motivatie – is voortgekomen uit het werk in de sociale psychologie van Deci en
  Ryan (1985, 2002) en is in de economie geïmporteerd door Bruno Frey (1992, 1997). De
  oorspronkelijkheid van zijn bijdrage (uiteindelijk die van Deci en Ryan) bestaat in het bestrijden
  van de hypothese dat verschillende motieven elkaar altijd kunnen aanvullen en, in bepaalde
  gevallen, de voorkeur te geven aan de hypothese dat motivatieregisters elkaar kunnen verdringen.
   In navolging van Deci en Ryan bestrijdt Frey de hypothese dat verschillende motieven elkaar
  altijd kunnen aanvullen en dat de twee motivatieregisters elkaar in bepaalde gevallen kunnen
  vervangen. Het effect van het verdringen van intrinsieke motivatie door extrinsieke motivatie zou
  volgens deze theorie veroorzaakt worden door aantastingen van de autonomie en competentie van
  de van buitenaf geprikkelde individuen. Prikkels van buitenaf zetten potentieel vraagtekens bij de
  kwaliteit, de waarde van individuen. In tegenspraak met de klassieke dogma’s van de
  economische theorie kan het toepassen van prikkels van buitenaf tot gevolg hebben dat de totale
  motivatie van individuen en daarmee hun inspanning vermindert.6
  In de sfeer van de zorg heeft de hypothese van de verdringbaarheid van motieven sinds
  enkele jaren een groot succes gehad bij het verklaren van het gedrag van artsen (Gorin en
  Schmidt 2015, Green 2014, Sicsic et al. 2012). De belangrijkste reden daarvoor is dat het nog niet
  mogelijk is om een heldere conclusie te trekken over het vraagstuk van de effectiviteit van
  prikkels in het geval van de arts (Chaix-Couturier et al. 2000, Bras en Duhamel, 2008, GeneBadia et. Al. 2007, Hilman et al. 1998). Dit ontbreken van empirische validering geeft de
  verdringingshypothese krediet. Zoals Arrow (1963) onderstreept, is de arts immers niet een
  eenvoudige solistische ondernemer of een simpele kapper, en dit verbiedt het hem op te vatten als
  een ‘profiteur’.7 Het lijkt dus waarschijnlijk dat de arts in het bijzonder intrinsiek gemotiveerd is
  en dus gevoelig is voor het effect van verdringing van intrinsieke motivatie (Marshall en Harrison
  2004). Men kan zich dus voorstellen dat de arts extrinsieke prikkels afweegt tegen intrinsieke
  motivatie.
   6
  
  Om deze theoretische intuïties te bevestigen zijn talrijke experimenten gedaan en hieruit komt naar voren dat
  het zeer waarschijnlijk is dat er een crowding out effect bestaat (Frey en Jegen, 2001). Bijvoorbeeld is aangetoond
  dat het plaatsen van zeer controversiële objecten – zoals een fabriek voor nucleair afval - in steden van het type
  NIMBY (Not In My Backyard), makkelijker geaccepteerd wordt zonder, dan met externe prikkels.
  7
  
  In dit verband benadrukt Arrow (1963) in het bijzonder de centrale rol die vertrouwen speelt in de zorgrelatie.
  7
  
  Gezien het krediet van de verdringingshypothese hebben Benabou en Tirole (2003, 2006)
  getracht de kritiek vanuit de crowding out-theorie te beantwoorden door de notie van motivatie
  opnieuw toe te voegen aan de taal van de principaaltheorie. Volgens hen maken twee grote
  zwakheden het werk van Frey echter minder aantrekkelijk. Enerzijds heeft hij de theorie over
  prikkels te hard aangevallen zonder voldoende bewijzen (het effect van crowding out is volgens
  hen een residueel-effect) en anderzijds verklaart de modellering van Frey de werkelijke crowding
  out-effecten niet in de geëigende economische taal (het effect van crowding out moet
  gerationaliseerd worden). Kortom, datgene wat eerst klaarblijkelijk te wijten was aan
  psychologische effecten die erg slecht geëxpliciteerd zijn (autonomie en competentie), moet
  worden herschreven in de standaard economische taal, dat wil zeggen in de taal van een wereld
  die wordt beheerst door informatie-asymmetrieën. Het is aan de hand van die nieuwe
  ontwikkelingen van de motivatietheorie in de economie dat wij nu (kritische) vragen kunnen
  stellen bij de verenigbaarheid van de instrumentalistische theorieën en de hypothese van de
  verdringbaarheid van motieven.
   Is intrinsieke motivatie een gemaskeerd belang?
  Net zomin als degenen die zich laten inspireren door de principaaltheorie, lijken de theorieën die
  stellen dat ethische gedragingen niet bestaan de hypothese van de verdringbaarheid van
  motivatieregisters te kunnen toestaan. Daarvoor zou men de notie van intrinsieke motivatie enig
  krediet moeten willen geven. Maar dit type theorie verwerpt zelfs het idee dat gedragingen een
  altruïstische dimensie kunnen hebben. Men kan herinneren aan de conclusies van Kessel (1958)
  die probeert het medische gedrag te verklaren zonder daarbij het idee te betrekken van ethiek, dat
  vreemd is aan de economie.
  Voor deze denkrichting zijn alle gedragingen die belangeloos lijken in werkelijkheid de
  vrucht van een totaal instrumentele strategie die erop gericht is het profijt te maximaliseren. En
  ook als het feitelijk bestaan van een medische beroepsethiek zich niet laat ontkennen, dan is deze
  in werkelijkheid een argument dat gebruikt wordt om politieke en economische voordelen te
  verkrijgen. Wat dat betreft denken we dat het niet mogelijk is om dat soort wetenschappelijke
  literatuur te verbinden met die over intrinsieke motivatie en verdringing, simpelweg omdat de
  hypothese van een niet-instrumentele intrinsieke motivatie per definitie wordt verworpen. Toch
  kan toenadering gezocht worden tussen dat analysekader en het model van de geïnformeerde
  principaal, dat probeert de vervangbaarheid van motieven te verklaren (Benabou en Tirole 2003).
  Volgens dat model is het crowding out-effect te verklaren door een informatie-asymmetrie
  die in het voordeel is van de principaal: deze laatste geeft een financiële prikkel die door de agent
  wordt begrepen als slecht nieuws over zijn slagingskansen. De agent denkt dat de prikkel een
  signaal is van hoe moeilijk de taak uit te voeren is, en geeft er de voorkeur aan om af te haken.
   Ook al is het expliciete doel van deze modellering het crowding out-effect te verklaren
  met behulp van de hypothese van intrinsieke motivatie, toch is hier niet werkelijk de hypothese
  van intrinsieke motivatie aan de orde (Da Silva 2011). Het effect laat eerder een traditionele
  strategie van profijtmaximalisering zien. Als men immers het model van Benabou en Tirole
  (2003) aanhoudt, dan blijkt dat intrinsieke motivatie daarin niet de theoretische consistentie heeft
  8
  
  die men zou mogen verwachten. De enige reden waarom artsen in dat model minder gemotiveerd
  raken, heeft te maken met berekening: ze raken gedemotiveerd omdat de financiële prikkel hun
  subjectieve hoop op winst vermindert. Hier is geen sprake van intrinsieke motivatie, maar van het
  welbegrepen eigenbelang van de arts dat hem doet handelen. Zoals Kessel (1958) benadrukt, is
  de intrinsieke motivatie, zoals beroepsethische motivatie, op zijn best een politiek argument dat
  als doel heeft om het individuele profijt van de arts te maximaliseren.
  Het blijkt dus dat dit type instrumentalistische theorie niet de hypothese van de
  verdringbaarheid van motivatieregisters kan integreren. De laatste mogelijkheid om het crowding
  out-effect te verklaren met behulp van de instrumentalistische ethiek is dan om deze te zoeken in
  de sfeer van de theorieën over medisch altruïsme.
   Welke intrinsieke motivatie voor medisch altruïsme?
  De instrumentalistische theorieën die uitgaan van de hypothese van altruïsme zijn volgens ons de
  enige die zonder onmiddellijk zichtbare inconsistentie de hypothese van de verdringbaarheid van
  motieven kunnen integreren.8 Een toepassing van de hypothese van crowding out in het kader van
  een analyse van medisch altruïsme kan het model van ‘over-rechtvaardiging’ van Benabou en
  Tirole (2006) als vertrekpunt nemen. In dat model wordt verondersteld dat de agent – de arts –
  niet alleen gemotiveerd is door zijn intrinsieke motivatie en door prikkels (extrinsieke motivatie),
  maar evenzeer door een motivatie die met de eigen reputatie te maken heeft. De agent wordt
  verondersteld belang te hechten aan het beeld dat anderen van hem hebben.
   In dat kader betekent het accepteren van een prikkel dat men het eigen gedrag moet overrechtvaardigen, dat wil zeggen dat de arts niet het van hem verwachte (beroepsethische) gedrag
  vertoont omdat hij dat zelf nodig acht, maar omdat hij ervoor betaald wordt om dat te doen. En
  dat betekent dat hoe zichtbaarder de prikkel voor het publiek wordt, des te meer kans bestaat op
  het crowding out-effect, en omgekeerd: hoe verborgener de prikkel is, des te groter de kans dat
  deze wel wordt geaccepteerd (Ariely et al. 2009). Artsen die ongetwijfeld waarde hechten aan
  hun reputatie, kunnen de financiële prikkels dus zien als risico voor hun reputatie.9 En als je dus
  veronderstelt dat artsen altruïstische voorkeuren hebben, dan gaan ze ongetwijfeld de afweging
  maken tussen prikkel en reputatie (zie het model van Siciliani 2009). In dat geval kan de reputatie
  door de arts geassocieerd worden met een signaal aan het publiek van de mate waarin hij
  altruïstisch is. Zo bekeken kan dat altruïsme het profijt van de arts op twee verschillende
  manieren vermeerderen. Het is mogelijk dat de arts hiermee patiënten aantrekt waarvan de
  8
  
  We hebben kunnen zien dat de twee eerste soorten instrumentalistische theorieën over medische beroepsethiek
  enerzijds systematisch ingaan tegen het idee van de verdringbaarheid van motivaties (de principaaltheorie) en
  anderzijds tegen het idee van intrinsieke motivatie (de beroepsethiek maskeert het eigenbelang).
   9
  
  Het is net zo goed mogelijk dit model in de buurt te plaatsen van theorieën die ervan uitgaan dat ethiek niet
  bestaat en slechts een argument is dat gebruikt wordt voor het maximaliseren van het eigen profijt. Is het immers
  niet vanzelfsprekend dat artsen in alle situaties zich gedragen volgens de beroepsethiek? Als zij hun gedrag moeten
  ‘over-rechtvaardigen’ dan is dat omdat ze geen boodschap hebben aan die beroepsethiek. In dit kader kan je het
  crowding out effect zien als een strategie om de patiënten en de belangenbehartiger voor de gek te houden.
  9
  
  behandeling profijt oplevert (het profijt van de arts groeit als het belang van de patiënt wordt
  bediend, Bardey 2002). Het is ook mogelijk dat zijn altruïsme noodzakelijk is om patiënten aan te
  trekken en dus om te voldoen aan markteisen (Rochaix 1986).
  Het crowding out-effect is dus een instrument om zijn altruïsme te tonen aan de
  buitenwereld. Volgens de theorieën over medisch altruïsme betekent het weigeren van de
  financiële tegemoetkoming niet alleen dat de reputatie van de arts toeneemt, maar ook dat er
  meer patiënten aangetrokken worden. Anders gezegd, het weigeren van de economische prikkel
  die van de principaal komt, kan een middel zijn voor de arts om aan de ene kant het profijt te
  maximaliseren van zijn zorgzaamheid voor het welzijn van de patiënt, maar aan de andere kant
  zijn instrumentele altruïsme flink in de openbaarheid te brengen om nieuwe patiënten aan te
  trekken.
   Ondanks deze theoretische pogingen slaagt dit type modellering er evenmin in om de
  oorspronkelijkheid van de hypotheses van het crowding out-effect en van intrinsieke motivatie te
  begrijpen. Uiteindelijk loopt de arts als hij de financiële prikkel accepteert het risico van kritiek
  die hem uiteindelijk meer kost dan wat de bonus hem gebracht heeft. Hier slagen de auteurs er
  zelfs niet in om het concept van intrinsieke motivatie te introduceren (Da Silva 2011). De
  handeling wordt niet verricht als doel op zich, maar om te behagen, en is het resultaat van een
  kosten-baten analyse. Dit laat goed zien waarom instrumentalistische ethische theorieën moeite
  hebben om intrinsieke – dat wil zeggen de niet-instrumentele – motivatie te introduceren.
  De vraagstukken van reputatie en altruïsme worden geïnstrumentaliseerd en zijn daarom
  niet in overeenstemming met de definitie van intrinsieke motivatie die wij hier met ethiek
  associëren. Voorts, als men bepaalde bijdragen over de status van intrinsieke motivaties volgt,
  lijkt het alsof het crowding out-effect het resultaat is van een verkeerde prijs voor de intrinsiek
  gemotiveerde handeling. Gneezy en Rustichini (2000) stellen dat het noodzakelijk is hiervoor
  voldoende te betalen of helemaal niet te betalen. Anders gezegd, als de zaakwaarnemer genoeg
  betaalt, kan deze een gedrag kopen dat gedicteerd wordt door intrinsieke motivatie. Het is dus
  ook denkbaar dat, als de prikkels sterk genoeg zijn, een arts wordt betaald om hem tegelijkertijd
  alle artikelen van de beroepscode te laten overtreden. Je kan je dus afvragen of een ethiek die
  zich laat kopen werkelijk een moreel karakter heeft. Omgekeerd denk ik dat een anti-utilistische
  definitie van ethiek benadrukt dat de medische ethiek een waarde heeft, maar niet
  noodzakelijkerwijze een prijs.
   Ik concludeer dat het willen introduceren van hypotheses met betrekking tot intrinsieke
  motivatie en verdringbaarheid van motivatieregisters in de instrumentalistische ethische theorieën
  tegenstrijdigheden oplevert. Hoe kan het radicaal niet-instrumentele begrip van intrinsieke
  motivatie immers geïntroduceerd worden in theorieën waarin elke handeling onherroepelijk
  wordt herleid tot een instrument voor het maximaliseren van profijt?
  
  Een anti-utilistische ethiek?
  Het lukt de instrumentalistische medische theorieën dus niet om de hypothese van de
  verdringbaarheid van motivaties in hun analyse te integreren, omdat ze niet toegerust zijn om een
  niet-instrumentele intrinsieke motivatie te denken. Daarom kan alleen een anti-utilistische
  10
  
  benadering van ethiek, die medische ethiek associeert met een onvoorwaardelijke norm, de
  verdringing van intrinsieke motivatie door extrinsieke motivatie begrijpen en verklaren. We
  stellen voor om belang en belangeloosheid van elkaar te onderscheiden aan de hand van de
  typologie van de Franse socioloog Alain Caillé , wiens werk uitgesproken anti-utilistisch is. En
  ten slotte zullen we, bewapend met die theoretische argumenten, een oorspronkelijke verklaring
  kunnen voorstellen van het hypothetische crowding out-effect in de relatie arts-patiënt.
  Belang en belangeloosheid
  Voordat we zullen zien op welke manier het mogelijk is om een economische theorie van de
  medische beroepsethiek te construeren die niet is gestoeld op het utilisme, is het noodzakelijk om
  een precieze definitie te geven van de noties belang en belangeloosheid. Hiermee kunnen we de
  inconsistenties verklaren van de verschillende pogingen om een instrumentalistische theorie van
  de medische beroepsethiek te construeren.10 Daarvoor baseren we ons op de bijzonder
  verhelderende werken van Alain Caillé (2009) voor wie alle dwalingen inzake de notie ‘belang’
  te wijten zijn aan ‘de drievoudige verwarring van belangen’.
   Enerzijds heeft de dominante stroming in de sociale wetenschappen de neiging om alle
  vormen van belang te reduceren tot egoïstisch eigenbelang. Wat de bestudeerde handelingen of
  de besproken drijfveren ook mogen zijn, in laatste instantie bestuurt het egoïstisch eigenbelang de
  individuele keuzes. En dat terwijl in talloze situaties, hoewel het egoïstisch eigenbelang ook mee
  speelt, andere soorten belangen doorslaggevend lijken te zijn.11 Anderzijds, en dit is een absoluut
  fundamenteel onderscheid, neigt de dominante economische theorie de ‘belangstelling voor’ en
  het ‘belang bij’ systematisch door elkaar te halen. Het eerste bestaat in een hartstochtelijke
  interesse die wie of wat dan ook kan betreffen. Een individu kan bijvoorbeeld een passie hebben
  voor geneeskunde en die activiteit waarderen als doel op zich. Op dezelfde manier als iemand die
  gepassioneerd is voor muziek of sport is hij gepassioneerd voor de uitoefening van zijn vak.
  Vervolgens kan hij, als hij professional wordt, daarnaast ook nog een ‘belang bij’ de geneeskunde
  krijgen. Hij heeft belang heeft bij het uitoefenen van zijn beroep om salaris te kunnen verdienen
  en in zijn behoeftes te voorzien.12 Ten slotte is een laatste verwarring die moet worden
  opgehelderd met betrekking tot het op zichzelf staande ‘belang bij’. Er zijn twee soorten van
  10
  
  Andere paradoxen van de theorieën over medische beroepsethiek die uitgaan van (eigen)belangen zijn te vinden
  in Batifoulier en Thévenon (2003).
  11
  
  Bijvoorbeeld wat is het belangrijkste belang dat speelt bij het liefhebben van een ander? Daarbij speelt het
  eigenbelang zeker een rol, maar is het niet net zo goed diepgaand altruïstisch? De belang-stelling voor de ander
  verdient dus geen eenzijdige analyse. De onderzoeker heeft dus het recht te denken dat er een groot verschil is
  tussen het belang dat speelt bij liefhebben en dat speelt bij het streven naar winst.
   12
  
  Overigens is het zo dat zelfs als het individu in ons voorbeeld, van de geneeskunde zijn beroep maakt en in die zin
  deze activiteit instrumenteel gaat bekijken, er geen enkele reden is om aan te nemen dat zijn ‘belangstelling voor’
  verdwijnt. Hoe dit precies werkt is complex, omdat je nooit zeker kan weten hoe individuen het belang bij en de
  ‘belang-stelling’ voor met elkaar verzoenen. Sceptisch zijn hierover is echter makkelijk en altijd mogelijk, aldus
  Elster (2009 en 2010).
  11
  
  ‘belang bij’, actief en passief. De eerste vorm is instrumenteel uit bewuste keuze. De tweede
  vorm van ‘belang bij’ is instrumenteel uit gehoorzaamheid.
  Op basis van deze analyse kan Alain Caillé vier verschillende soorten belangen
  onderscheiden. Om te beginnen is het ‘belang op zich’ een instrumenteel ‘belang bij’ dat
  strategisch, egoïstisch en actief is. Vervolgens is het ‘belang bij gehoorzaamheid’ ook een
  instrumenteel ‘belang bij’, maar dan passief. De belang-stelling voor de ander is een
  belangstelling voor anderen die voortkomt uit een bepaalde vorm van sympathie. Tenslotte is de
  hartstochtelijke belang-stelling, de belangstelling voor een aangename, plezier verschaffende
  activiteit.
   De instrumentalistische theorieën van medische beroepsethiek behouden van deze vier
  soorten belang uit de typologie, uitsluitend het ‘belang bij’. Wat dat betreft kan men zeggen dat
  ze zich niet bezighouden met belangeloze gedragingen. Omgekeerd kan men stellen dat de
  theorieën over medische beroepsethiek voortkomen uit de ‘belangstelling voor’, dat wil zeggen
  uit een authentieke belangeloosheid.13
  De arts kan volgens Caillé (2003) bijvoorbeeld beschouwd worden als een homo donator
  – gevende mens – met belangstelling voor de ander. In dit perspectief moet de arts om een
  effectieve zorg te kunnen leveren niet alleen een deskundige specialist zijn, maar ook een
  humanist die zich kan geven aan de patiënt. Het is net zo goed mogelijk om een anti-utilistische
  theorie over medische beroepsethiek te construeren die uitgaat van de hypothese van
  hartstochtelijke ‘belangstelling voor’. Uiteindelijk is de relatie van arts tot patiënt niet alleen
  gebaseerd op de zorg voor de ander (‘belang-stelling’ voor de ander), maar net zo goed op de
  zorg voor zichzelf (‘passie voor’) (Chanial 2010). Die positie is nota bene verdedigd door
  Hodgson (2009) die stelt dat een van de bijzondere eigenschappen van de geneeskunde haar
  professionele ethos is. Artsen hebben in dat perspectief een gepassioneerde belang-stelling voor
  de uitoefening van hun vak.
  Het is mogelijk om onze uiteenzetting samen te vatten door in het volgende schema vier
  soorten theorieën over medische beroepsethiek te onderscheiden, op basis van de vier soorten
  belang (-stelling) die besproken zijn.
  13
  
  Belangeloosheid is ‘wezenlijk voor de beroepsethische logica van zorgverlenende beroepen’ . De medische
  professie kan niet begrepen worden op basis van zuiver instrumentale logica’s (Chanial 2010, p. 142).
   12
  
  Schema 1. Een typologie van theorieën over medische beroepsethiek
  Belang bij
  Eigenbelang
  
  Belang bij
  gehoorzaamheid
  
  Discretionaire
  macht of
  altruïsmeoptie
  De arts is de
  rationele agent die
  zijn profijt
  maximaliseert zonder
  met de patiënt
  rekening te houden
  Of
  De arts
  maximaliseert zijn
  profijt door met dat
  van de patiënt
  rekening te houden
  
  Dwang van
  de markt
  
  Evans (1974)
  of
  Bardey (2002)
  
  De arts zou
  zijn eigen belang
  willen
  maximaliseren door
  middel van een ‘no
  limit’ strategie maar
  de dreiging dat zijn
  patiënten hem dan
  ontrouw worden,
  weerhoudt hem
  daarvan
  
  Belang-stelling voor
  BelangHartstochtelij
  stelling voor de
  ke belang-stelling
  ander
  voor (passie)
  Homo
  Beroepsethiek
  donator, gevende
  mens
  De arts gaat
  De arts gaat
  verder dan zijn
  verder dan zijn
  belang bij en
  belang bij en
  beoefent een sociaal
  beoefent de
  en psychologisch
  geneeskunde op een
  handelen dat verder
  gepassioneerde
  gaat dan de simpele
  manier die strookt
  technische expertise
  met het idee dat hij/
  van het vak heeft.
  Rochaix
  (1986)
  
  Caillé (2003)
  
  Hodgson
  (2009)
  
  Het crowding out-effect: onenigheid over de betekenis van medisch handelen
  Met behulp van die typologie van ‘belangen’ kunnen we vervolgens de notie van crowding out
  herinterpreteren. De hypothese van de verdringbaarheid van motieven die zich verzet tegen de
  rationele keuze moet zich losmaken van de instrumentalistische theorieën over medische
  beroepsethiek. Een anti-utilistische lezing van die ethiek kan zich laten inspireren door recente
  empirische onderzoeken die de factoren bestuderen die invloed hebben op het gedrag van artsen.
  We richten ons hier in het bijzonder op een aantal van de empirische studies naar de relatie tussen
  financiële prikkels (waaronder prestatiebeloning) en het gedrag van artsen.
   In dat perspectief maken Bruni et al. (2007) – in hun studie van aanvullende beloningen
  die artsen ertoe kunnen aanzetten hun gedrag aan te passen – een onderscheid tussen
  ‘prestatiebeloning’ (‘pay for performance’), ‘participatiebeloning’ (‘pay for participation’) en
  ‘conformiteitsbeloning’ (‘pay for compliance’). Terwijl de prestatiebeloning de beloning
  afhankelijk maakt van vooraf afgesproken resultaten, berusten de andere twee systemen niet op
  het afrekenen op resultaten. In deze systemen worden de artsen beloond als ze participeren in
  gezamenlijke activiteiten of als ze best practices overnemen voor de zorg voor patiënten met
  chronische ziektes. Het gaat in beide gevallen dus niet om financiering op basis van bereikte
  13
  
  resultaten, maar op basis van meewerken aan programma’s die gericht zijn op verbeteren van de
  kwaliteit van de zorg.
  Gezien de tegenvallende resultaten van de commerciële methode van prestatiebeloning,
  willen de auteurs de effectiviteit van de twee andere beloningssystemen meten. Hun empirische
  analyse heeft betrekking op de effectiviteit van behandeling van diabetes in Italië in de regio van
  Emilia Romagna met behulp van ‘pay for compliance’ en ‘pay for participation’. Het doel is te
  bekijken of de preventieve behandeling van diabetes op een positieve manier verandert door deze
  honoreringssystemen: verbetert deze als een van beide systemen wordt ingevoerd? Dit wordt
  afgeleid uit de waarschijnlijkheid dat patiënten acuut geholpen moeten worden vanwege
  hyperglycemie, een te hoge bloedsuikerspiegel. Hoe groter de kans is dat dit voorkomt, des te
  slechter de kwaliteit is geweest van de preventieve aanpak, en dus ook van de
  honoreringssystemen die ingezet zijn. Bruni et al. (2007) tonen aan dat in de gevallen waarin de
  twee honoreringssystemen zijn ingezet de kans dat een diabetespatient vanwege hyperglycemie
  langskomt kleiner is dan wanneer helemaal er geen ondersteunend beloningssysteem wordt
  ingezet.
   De auteurs concluderen dat de twee beloningssystemen effectief zijn, wat niet altijd het
  geval is met de (traditionele) prestatiebeloning. Uit deze ervaringen kunnen twee lessen worden
  getrokken die de hypothese van een anti-utilistische beroepsethiek kunnen versterken. Enerzijds,
  lijkt het erop dat artsen waarde hechten aan een zekere vorm van autonomie, die strookt met hun
  beroepsethos (gepassioneerde belang-stelling). Eerder dan hun eigenbelang te volgen lijken ze de
  voorkeur te geven aan een zekere handelingsruimte, die geboden wordt in de nieuwe aanvullende
  honoreringssystematieken. Deze zijn namelijk op declararatiebasis en niet afhankelijk van
  resultaten. Anderzijds lijken artsen veel gemotiveerder gezamenlijke doelen na te streven dan
  individuele resultaten. Het is het collectief dat zich er voor in zet. Ook op dat punt strookt deze
  analyse met een interpretatie van het medisch handelen vanuit het professionele ethos: hier wordt
  erkend dat artsen de voorkeur geven aan zelfregulering boven het delegeren van regulering aan
  de principaal.
  Andere soorten onderzoeken kunnen evenzeer geïnterpreteerd worden als beter
  verenigbaar met de anti-utilistische ethiek dan met de utilistische theorieën.
  McDonald et al. (2007) bestuderen bijvoorbeeld het gedrag van zorgverleners in twee
  Engelse klinieken (artsen en verpleegkundigen) voor en na de invoering van prestatiebeloning.
   Hier, in het kader van het Quality Outcome Framework, gaat de aanvullende beloning naar de
  klinieken en niet naar de artsen individueel, als deze vooraf gedefinieerde resultaten behaalt. De
  auteurs laten zien dat de prikkels alleen een positief effect hebben als ze in overeenstemming zijn
  met de professionele waarden, de beroepsethiek. Wat dat betreft is het financieel prikkelen niet
  effectief op zichzelf, maar door de betekenissen die deze uitzendt. In dit concrete geval, helpt het
  de medewerkers van de kliniek de kwaliteit van de zorg te verbeteren. Zo wordt de noodzaak om
  convergentie te creëren tussen de extrinsieke prikkel en de intrinsieke ethiek begrijpelijk. Het
  gaat erom de belangstelling voor en het belang bij op elkaar af te stemmen.
  Dit doet vermoeden dat niet de prikkel op zichzelf effectief is, maar juist de inkadering
  ervan. De strekking is niet dat financiële prikkels niets bijdragen aan de motivatie van medici.
   We willen de aandacht vestigen op het belang van de betekenissen die de medici (artsen)
  toekennen aan een situatie waarin ze aan prikkels onderworpen zijn. Denken ze dat het gaat om
  14
  
  het verbeteren van de kwaliteit van de zorg? Om het controleren van hun gedrag? Om kosten te
  besparen? Om hen te helpen in hun praktijk?
  Onze hypothese is dat de commerciële prikkel de definitie van de verwachte prestatie, en
  uiteindelijk de definitie van de medische handeling vertroebelt. Als je, theoretisch, aan artsen een
  interpretatieve rationaliteit14 toeschrijft (Batifoulier en Gadreau 2006), dan is het mogelijk om het
  crowding out-effect te verklaren als het mislukken van de afstemming tussen artsen en principaal
  over wat legitiem medisch handelen is. Dus als een prikkel het medisch handelen voorstelt als
  iets zuiver commercieels, een handeling die is ingegeven door puur eigenbelang (belang bij), dan
  kan het zo zijn dat de artsen in reactie daarop hun intrinsieke motivatie naar beneden brengen om
  uitdrukking te geven aan hun belangeloze betrokkenheid bij het medisch handelen (belangstelling voor).
  Het crowding out-effect is, eerder dan het resultaat van een weinig geloofwaardige
  kosten-batenanalyse, de uitkomst van onenigheid over de betekenis van het medisch handelen.
  