title: K. Hulpiau, René de Clercq (1877-1932). Een monografie
text: RECENSIES
  
  de recensent kan overzien, een gedegen indruk. Een restrictie geldt evenwel het economischhistorische gedeelte, waar meer voor de hand liggende publikaties dan die welke hier zijn
  geciteerd, gemist worden.
  A. C. A. M. Bots
  
  K. Hulpiau, René de Clercq (1877-1932). Een monografie (Reeks VI, nr. 116; Gent: Secretariaat van de Koninklijke Academie voor Nederlandse taal- en letterkunde, 1986, 489 blz.,
  Bfl250,-, ISSN 0770 7967).
  Deze studie was oorspronkelijk een proefschrift, verdedigd aan de KU Leuven onder leiding
  van wijlen José Aerts, door de Academie bekroond in 1981 en thans in haar reeksen
  opgenomen in een gereduceerde versie, die de leesbaarheid en de frisheid ten goede is gekomen, omdat een aantal specialistische uitweidingen over bibliografische details — vereist in
  een doctoraat maar voor het grote publiek toch wel minder gewenst — eruit werden gewied.
  Ook de presentatie, met op het stofwikkel een foto van de zogenaamd 'oudere' dichter — hij
  werd nauwelijks 55 jaar — door de stilaan opnieuw gewaardeerde fotograaf Nestor Gerard
  komt het geheel ten goede.
  Dit is een goed werk geworden. Het is in meer dan één opzicht zelfs merkwaardig te
  noemen. Goed, omdat het vlot is geschreven en de bewerking uitvoerig is, de indeling gedegen en weloverwogen, de verwoording adequaat. Merkwaardig, omdat het verzamelen van
  het materiaal duidelijk grote inspanningen heeft gevergd; ook wel langdurige, als men de
  datering van de voetnoten met elkaar vergelijkt. Het loopt van gedrukte bronnen (dagbladen
  en tijdschriften, zeldzame uitgaven en drukken) via brieven over interviews met nabestaanden en overlevenden tot het hardnekkig en met succes bekroond opsporen van privé-archieven in binnen- en buitenland.
   Uit dit alles is dan een studie gegroeid, die ons dichter brengt bij figuur en betekenis —
  beide inmiddels in Noord en Zuid in de vergetelheid geraakt — van deze 'Vlaamse bard':
  een romantisch geweldenaar en melancholicus, een sociaal bewogene en een koppig flamingant, eigenzinnig, onrustig, ongeduldig en dus menselijk.
  Zijn teksten zijn ondertussen nooit geheel uit het volksgeheugen weg geweest: wie herinnert zich niet levendig zijn huiselijke zangen (Moederke alleen, Mijn kleen, kleen dochterke,
  Hemelhuis, Tineke van Heule, Ik ben van den buiten, Lapper Krispijn, De gilde viert), zijn
  politiek-geladen teksten (Is 't Noorden het hoofd, Onder den helm, Aan die van Havere toen
  zij vergaten dat ook Vlaanderen in België lag, De Vlaamse Smeder, Gent, Er ligt een staat te
  sterven, Wat doen wij voor U, Vlaanderen roept, Grijpland, De koekoek, Aan Vlaanderen)
  of zijn van heimwee doordrenkte verzen (Ik kan u niet vergeten, Daar is maar een Vlaanderen).
   In een chronologisch gehouden relaas worden zes stadia van zijn wisselvallig leven
  geschetst: in I zijn jeugd: de gelukkige kindertijd te Deerlijk (waar nu een René de Clercq
  museum is ingericht), de ongelukkige collegejaren te Tielt, waar hij voor het eerst in contact
  kwam met volksvreemde en taalvijandige druk van boven af, en debuteerde met poëzie; in II
  de stralende studententijd te Gent, waar hij bewust tot een flamingantische en socialistische
  levensvisie kwam en als dusdanig in de publicistiek doorbrak; in III de leraarstijd te Nijvel
  111
  
  RECENSIES
  
  en Oostende; in IV de tweede, de grote Gentse periode als leraar (1906-1914), waarin ook
  zijn Grootnederlanderschap duidelijker contouren aannam; in V de moeilijke oorlogsjaren
  — eerst als patriot, daarna als activist en tenslotte in VI de wanhopige strijd voor het bestaan
  als politiek vluchteling in Nederland en de vervreemding van vrouw en gezin, maar ook met
  zijn propaganda-lezingen over Vlaanderen in Nederland en na de amnestiewet ook in Vlaanderen zelf. Telkens wordt hier, na een inleidende situering in het historisch tijdskader, een
  gedetailleerde biografie verstrekt, waaruit zijn maatschappelijk en Vlaams-politiek engagement blijkt, en waarin op een degelijke wijze de band met het werk: poëzie, toneel, proza of
  publicistiek wordt aangegeven. Hierdoor valt toch meer de nadruk op de mens dan op het
  werk. Wellicht kon dit ook moeilijk anders, omdat De Clercq, hoe sympatiek en populair
  ook in zijn tijd, toch eerder een schrijver van tweede rang was, die al te direct zijn emoties
  bedichtte, al te vlot schreef en al te vlug publiceerde om het niveau van de zeer groten te
  bereiken.
   Het nadeel, inherent aan elke monografie of biografie, is trouwens ook dat men hier en
  daar te zeer met 'micro-biografisme' te maken krijgt: de zoemlens is te exclusief op één persoon gericht, zodat men als het ware de slagschaduwen over het omringende gebeuren, de
  boeiende achtergronden en de niet minder interessante medespelers ziet vallen, en af en toe
  deze laatste componenten onvoldoende uitgediept of gewaardeerd vindt. Dit doet beslist
  geen afbreuk aan de waarde van deze studie, die zeer leesbaar is gebleken, fijne psychologische schakeringen aanbrengt en ook zin voor nuancering en relativering tot in de onderdelen toe kent. Ze is geschreven met een grote liefde, maar niet blind voor de tekortkomingen
  van de dichter en de Vlaming: hij komt eruit te voorschijn als iemand die zich levenslang
  'niet jeunde in de kooie', die in opstand kwam tegen het systeem van middelmatigheid, onderdrukking, obscurantisme en van bovenaf opgelegde schijnheiligheid. Hulpiau brengt ons
  een studie, die steeds weer even zorgvuldig vertrekt van de realiteit en de feiten, en zeer
  grondig ingaat op de problematiek van de mens en de thematiek van de auteur. Indien wij in
  onze literaire geschiedschrijving van een aantal figuren even degelijke en kritische
  monografieën bezaten, dan stond ons literaire onderzoek er beter voor.
  A. Deprez
  
  G. Harmsen, F. van Gelder, Onderweg. Uit een eeuw actie- en organisatiegeschiedenis van
  de Vervoersbonden (Baarn: Ambo, 1986, 280 blz., ƒ37,50, ISBN 90 263 0795 0).
   Hun pretentie geen volledig, wel een informatief overzicht over honderd jaar vervoersbonden te geven, dat de gecompliceerdheid van het verleden niet uit de weg gaat, maken de auteurs waar. Bij de behandelde heterogene beroepsgroepen uit de vervoerssector (havenarbeiders, spoor- en tramwegpersoneel, chauffeurs, zeelieden, vissers, Rijn-, binnenvaart- en burgerluchtvaartpersoneel) beginnen zij steeds met een schets van de arbeidsomstandigheden en
  de momenten die daarin tot verzet en oprichting (of instandhouding) van vakorganisaties leiden. In de hele transportsector komen vrijwel steeds de werk- en rusttijden het eerst aan bod.
  Wezenlijk is dat in hetzelfde jaar dat de diamantbewerkers de achturenwerkdag bereiken
  (1911), het Rijnvaartpersoneel het recht om acht uur te slapen verovert (141). Gevaarlijk is
  veel werk ook. Verzekeringswiskundigen die de werking van de ongevallenwet van 1901
  nagaan, constateren dat laden en lossen in de Rotterdamse haven zeer ongunstige risico's
  112.
  