title: De Dogmatische Achtergrond van de laaste Kerkstrijd in Holland
text: en deur 'n tweede deputaatskap, wat saam met die lede van die I.K.
  sake van gemeenskaplike belang met die susterkerke kan bespreek.
  M aar die Sinode het net die werk wat die Kommissie gedoen het,
  goedgekeur sonder om die gevraagde verkiaring te doen. Dit is begryplik, die Sinode kon nie verder gaan nie. As openlik sou verklaar
  word dat die Hervormde Kerk nie die valse Kerk is nie soos die Sinode
  van 1869 beweer het, sou daarmee die afskeiding van 1859 veroordeel
  wees en sou die Geref. Kerk sy eie bestaan moet ophef. Die ver­
  klaring van 1869 dat die Hervormde Kerk die valse Kerk is, was
  enkel en alleen bedoel om die afskeiding in Nederland te regverdig.
  maar was prakties nooit die oortuiging van die Geref. Kerk nie en
  vandaar die tweeslagtigheid.
  S . P. ENGELBRECHT.
  D E D O G M A T IS C H E A C H T E R G R O N D V A N
  K E R K S T R IJD
  
  DE LA A TSTE
  
  IN H O LLA N D.
  Het is een groot stuk vreugde in de ,,Hervormde Teologiese
  Studies" iets te kunnen en te mogen zeggen over de kerkstrijd in
  Holland, die daar in de laatste jaren aan de orde is geweest. Het
  heeft ook heel veel zin om zulks in een Afrikaansch blad te doen.
   Daar is meer dan één reden voor. In de eerste p laats: niet zal kunnen
  ontkend worden, dat in Holland in de laatste jaren zich een stuk kerk­
  geschiedenis heeft af gespeeld. W elnu ik heb tot mijn zeer groote
  vreugde gemerkt, dat in groote kringen van Zuid-Afrika er groote
  belangstelling bestaat voor al het kerkelijk gebeuren in Holland. En
  wie belangstelling heeft zal dan vanzelf niet aarzelen om zich van
  twee kanten te laten voorlichten. Bovendien, de heeren Prof. W aterink
  en Berkouwer, beide vertegenwoordigers van de Synodocratische
  gemeenschap in Holland, zijn in Zuid-Afrika geweest en zullen zeker
  over deze kwestie hier niet het stilzwijgen hebben bewaard. Daarbij
  komt, dat het overduidelijk is, dat Prof. P. J. S. de Klerk in zijn
  inaugureele oratie de punten aan de orde heeft gesteld, die in Holland
  inzet van de kerkelijke strijd zijn geweeest en om niet meer te noemen :
  afgevaardigden van de Geref. Kerk van Zuid-Afrika zijn op de
  Synode van Grand Rapids in Noord-Amerika geweest en het zal
  bekend zijn, dat de Hollandsche afgevaardigden daar de kerkelijke
  kwestie van Holland aan de orde hebben gesteld en de afgevaardigden
  van Zuid-Afrika hebben toen en daar niet gezegd, dat zulks kwesties
  waren, waar men in Zuid-Afrika niets mee te maken wilde hebben,
  maar een commissie, waarvan Prof. de Klerk voorzitter was. heeft
  deze zaken onderzocht en de besluiten van de Synodocratische Synode
  van Utrecht aangewezen als te zijn in overeenstemming met Schrift
  
  37
  
  en belijdenis en de Gereformeerde Synode van Zuid-Afrika heeft toch
  feitelijk de handelwijze van de afgevaardigden in Grand Rapids ge­
  sanctioneerd. Redenen te over om dankbaar te kunnen zijn ook van
  andere zijde nu eens iets over deze kwestie te kunnen en te mogen
  zeggen in een kerkelijke en theologische Afrikaansche gemeenschap.
   Nu heeft deze kwestie tal van aspecten. Men kan deze kwestie
  onder oogen zien van de kerkrechterlijke kant. Men kan ook spreken
  over de consequenties van de vrijmaking in Holland. Men kan letten op
  de historie, die sedert dien in Holland zich heeft afgespeeld. Het lijkt
  mij beter me te bepalen tot de dogmatische achtergrond. En dan nog
  met deze restrictie, dat het in dit artikel alleen zal gaan over vragen,
  die samenhangen met verbond en belofte. In de strijd zelf waren ook
  andere vragen aan de orde; ik noem alleen de kwestie van de gemeene
  gratie, maar men kan en mag toch zeggen, dat de kwestie van verbond
  en wedergeboorte een domineerende plaats heeft ingenomen.
  Om de kwestie op zijn juiste plaats te zetten, zal het noodig
  wezen iets te zeggen over de aan deze strijd voorafgegane historie.
  Het jaar 1834 is hier wel van groote beteekenis. Toen hebben velen
  het verval in de Hervormde kerk van Holland gezien en ze hebben
  weer een openbaring van de kerk gezocht op de grondslag van Schrift
  en belijdenis. De oude leiders van de Reformatie van 1834 leefden
  uit een eenvoudig schriftuurlijk geloof. Binding aan het W oord des
  Heeren was voor hen eisch des geloofs. Zoo wilden zij een dam
  opwerpen tegen het toen in de kerk zeer overheerschende modernisme
  en onder anderen ook tegen de Groninger richting.
  Ongelukkig heeft het de kerk in dien tijd ontbroken aan promi­
  nente theologische geleerden. Een beheerschend theologisch handboek
  is in dien tijd niet ontstaan. Men worstelde om zijn gedachten ook
  wetenschappelijk te verwerken, maar de worsteling leidde maar niet
  dadelijk tot een resultaat.
  Later is het optreden van Dr. A. Kuyper in Holland gekomen.
   Een man van een machtige geest. Hij wilde de weer oplevende ge­
  dachten van het oude Calvinisme in een systeem zetten. Hij had een
  blad tot zijn beschikking, de Heraut, en schreef daarin hoofdartikelen
  en andere artikelen, die ongetwijfeld een geweldige invloed hebben
  uitgeoefend op het leven en denken van de Gereformeerden in Holland.
  Niet ontkend kan intusschen worden, dat er velen uit de kring van
  de afscheiding waren, die met bezorgdheid zagen de toenemende
  invloed van Dr. A. Kuyper en ze duchten daarvan groote nadeelen
  voor het eenvoudige leven des geloofs van de gemeente en ze lieten
  ook niet na hun stem daartegen te verheffen.
   Evenwel: ze hadden met verschillende moeilijkheden en bezwaren
  te kampen. Z e konden veelal wetenschappelijk en in logische redeneer­
  trant niet tegen dr. Kuyper op. Het was voor deze geweldige figuur
  
  38
  
  vaak niet moeilijk zijn tegenstanders te verslaan, met een argumentatie,
  die schijnbaar onwederlegbaar was. Andere tegenstanders werden
  doodgezwegen. En men mag ook niet vergeten, dat bijna alle leiders
  van de Afscheiding uit 1834 en daarna min of meer onder den invloed
  kwamen van het toen steeds meer veldwinnende Kuyperianisme. Toch
  teekenden zich twee stroomingen in de kerk af, laat ik maar zeggen
  de strooming van de mannen der Scheiding en die van het Kuy­
  perianisme. Toen is de strijd daartusschen ontstaan beslecht door het
  compromis, dat men gevonden heeft in de verklaring van 1905. De
  kerk heeft toen een kwaad ding gedaan. 1905 was niet een belijdenisacte van de kerk, maar was een compromis. Men wilde de eenheid
  tusschen twee groepen vasthouden. Als de kerk des Heeren zich tot
  zulk een doen laat verleiden, dan moet daar noodzakelijk het gevolg
  van wezen, dat men een uitspraak krijgt, waar men alle kanten mee
  op kan. Beide groepen waren bevredigd en meenden dus, dat er voor
  die beide opvattingen ruimte was in de kerk. De één legde 1905 zoo
  uit en een ander weer anders en we hebben daarvan al de ellende
  beleefd in de laatste kerkstrijd. Niet ontkend kan worden, dat de formuleering van 1905 bedoelde aan bepaalde excessen in het Kuy­
  perianisme paal en perk te stellen en het is een tragisch gebeuren, dat
  de Kuyperianen in de laatste kerkstrijd 1905 hebben gehanteerd om
  het Kuyperianisme in a/ zijn excessen tot alleen heerschende richting
  in de kerk te propageeren. Evenwel zal men ook nooit mogen vergeten,
  dat 1905 nooit een bindend karakter in de kerk heeft gehad. Men
  mocht er tegen schrijven en publiek bezwaren hebben en dat leidde
  allerminst tot schorsingen en afzettingen, zooals dat in de laatste kerk­
  strijd aan de orde van den dag was. Langzamerhand kreeg het Kuy­
  perianisme steeds meer invloed. De Theologische Hoogeschool in
  Kampen was met een leerling van Dr. Kuyper bezet, wat de leerstoel
  in de dogmatiek betreft, Prof. A. G. Honig, wiens handboek ook
  hier bekend is. De in de toekomst te benoemen professoren zouden
  allemaal uit discipelen van de V rije Universiteit moeten worden gerecruteerd.  Toen zijn er in Holland in het kerkelijk leven enkele prachtige
  jaren geweest. Niet alleen, maar toch zeker mee door het optreden
  
  39
  
  van Schilder zijn er velen geweest, die de opvattingen van Kuyper
  eens op hun schriftuurlijkheid zijn gaan toetsen. W a t hij beweerde
  over het verbond en over de onderstelde wedergeboorte en over de
  gemeene gratie. H et ging in de kerk leven. E r werd over de dingen
  gediscussieerd. Jongeren en ouderen interesseerden zich voor de
  inhoud en voor het belijden van de waarheden des heils. M en was
  er w erkelijk niet dadelijk aan toe om elkaar te verketteren en elkaar
  het leven in de kerk onmogelijk te maken. W a t vele vaders van de
  afscheiding hadden gezegd en beleden kreeg weer nieuwe belangstel­
  ling. V oo r velen bleek het Kuyperianisme niet zoo onaanvechtbaar,
  als het eerst heelemaal de schijn had. Sommige steenen van dat dog­
  matische gebouw bleken voor velen niet zoo vast te zitten als Kuypet
  het had doen voorkomen. M en ging de hanteering van de Schrift
  door Kuyper eens nader onder oogen zien. H et was toen een lust om
  kerkelijk te leven en wat b le e k : velen, die aan de structuur van het
  Kuyperianisme begonnen te twijfelen hadden het oor van de gemeente.
   Hun prediking en spreken werd zeer gewaardeerd. D e invloed van
  een man als Schilder nam toe. Greydanus vond steeds meer w aardeering. V elen constateerden: dat is nu de leer en de belijdenis,
  waarbij we zijn opgevoed. Deze discussie had tot een rijken zegen
  van de gemeente des Heeren kunnen zijn. Verdieping van inzicht
  zou er zeker de geestelijke vrucht van zijn geweest. E v en w el: de
  Kuyperianen zagen dit alles met leede oogen aan. O p een onverant­
  woordelijke manier zijn de toen nog geheeten „m eeningsverschillen"
  op de Synode gebracht en dit alles heeft geleid tot een binding aan het
  Kuyperianisme. w aaronder de am btsdragers toch eigenlik hun handteekening moesten zetten. Z e hadden er een nieuw formulier van
  eenigheid bygekregen. W e werden gebonden aan een bepaalde inter­
  pretatie van de belijdenis. W a t onderwerp van discussie had moeten
  blijven, werd zaak van binding en dat alles gebeurde in oorlogsjaren
  toen de oorlogsverrichtingen de onderlinge discussies over dit alles
  zeer bemoeilikten. E en nieuwe kerk was ontstaan. Schorsingen en
  afzettingen waren aan de orde van den dag. Candidaten moesten
  hun instemming betuigen met het totaal nieuwe vastgestelde.
   W a a r ging het over? E erst deze opmerking. Sommigen hebben
  beweerd en ge kunt het vandaag nog overvloedig hooren : het ging
  eigenlijk alleen m aar om futiliteiten en om deze redenen hadden de
  vrijgem aakten nooit met de kerk mogen breken. A fgedacht van de
  vraag, dat ze niet braken, maar als am btsdrager de kerk werden uityezef, keert deze opvatting zich tegen de Synodocraten. Immers, wat
  zegt men dan, dat de Synodocraten om futiliteiten in den naam des
  H eeren hebben geschorst en afgezet. D at ze in verband daarmee hun
  gebeden tot den troon van God hebben opgezonden, terwijl het alleen
  maar om futiliteiten ging. M en keert zich dan tegen de Synode van
  
  40
  
  Grand Rapids. In de acta kunt ge onderscheiden bladzijden over deze
  materie lezen en we kunnen er toch van overtuigd wezen, dat de
  afgevaardigden van Noord-Am erika en Z u id -A frika hadden moeten
  zeggen en ook zeker gezegd zouden hebben indien het dan futiliteiten
  w a re n : wij kunnen onze kostelijke tijd, terw ijl velen zulke lange
  reizen hebben moeten maken, die ook zeer kostbaar waren, niet ver­
  morsen aan futiliteiten. Ik mag toch ook niet veronderstellen, dat prof.
   de Klerk zijn onderwerp voor zijn inaugureele oratie in futiliteiten
  zal hebben gezocht. W a r e het futiliteiten, de recensie van ds. Coetzee
  in het kerkblad van de Gereform eerde kerk alhier zou hebben moeten
  lu id en : het is jammer, dat onze nieuwe dogmatische professor zijn
  inaugureele oratie aan futiliteiten heeft besteed. Ik sch rijf deze dingen
  niet in een zekere ironie, maar om u te laten zien, dat hier metterdaad
  voor beide partijen zeer ernstige zaken aan de orde waren. En terecht
  zaken, die voor het leven van de gemeente van de grootste beduidenis
  waren en zijn en blijven.
  Een eerste vraag, die bij dit alles aan de orde komt is d e z e : voor
  wie is de belofte? Is de belofte voor de gelovigen en hun zaad of voor
  de uitverkorenen? W e willen beginnen met een heel eenvoudige pro­
  bleemstelling, waarin dadelijk uitkomt het voor de gemeente practische
  belang van de kwestie. Hoe moet ik preeken over Romeinen 8 : 1 5 ?
  D aar s t a a t : want gij hebt niet ontvangen den geest der dienstbaarheid
  wederom tot vreeze, maar gij hebt ontvangen den G eest der aanneming
  tot kinderen, door welken wij roepen: Abba V a d e r! W ie zijn die gij,
  waarover Paulus hier spreekt? N iet te ontkennen zal wezen, dat de
  Sch rift zelf over het adres van de brief zal moeten beslissen. W e ln u :
  deze brief is geschreven als alle andere brieven aan een gemeente, nm.
  die te Rome. Deze brief bedoelde in de gemeentevergadering te w or­
  den voorgelezen.
   D e voorganger kon zeggen en moest dat o o k : wij hebben ala kerk
  een brief van Paulus ontvangen. H ij schrijft aan ons. N iet aan een deel
  van de gemeente. N iet aan een kerkje in de kerk. N iet aan een groep
  die zich dit nu eens mochten toeeigenen, maar aan de leden van de
  kerk. D e rijkdom en de kracht van zulk een woord is. dat Paulus hier
  de gemeente bindt aan wat de Heere voor hen is en doet. D at geeft
  de H eere u. D at opent de H eere u. Z oo komt de H eere tot u in de
  B E D IE N IN G van het W oo rd . Die boodschap laat hij u verkondigen.
   Precies op dezelfde manier als de Heere in het O ude Testam ent zijn
  profeten de opdracht geeft. T e denken is aan Je sa ja 4 0 : daar zegt de
  H eere tegen Z ijn knechten: Troost, troost mijn volk. zal ulieder God
  zeggen : spreekt naar het hart van Jeruzalem en roept haar toe, dat
  haar strijd V E R V U L D IS , dat haar ongerechtigheid V E R Z O E N D
  IS. dat zij van de hand des Heeren dubbel O N T V A N G E N H E E F T
  voor al haar zonden. D at moesten de profeten des Heeren zeggen
  
  4!
  
  tot het volk des Heeren, in den ouden dag tot de bondelingen. D aar
  is een groote en prachtige eenheid tusschen de opdrachten van de
  profeten in den ouden dag en in den nieuwen dag. Als ik nu zulk een
  woord voor de gemeente des Heeren bedien, wat moet dan de bood­
  schap zijn? M ag ik vragen: en broeder en zuster, hebt gij dat nu
  ontvangen? D at is toch eigenlijk de vraag, heeft de H eere in uw leven
  gedaan wat hij beloofd heeft? D urft ge het wel aan om den H eere te
  houden aan Z ijn W o o rd ? Kunt ge zeggen: U hebt mij dat gezegd,
  daarop en daarop aHeen leg ik de hand des geloofs, of moet ik vragen :
  onderzoek nu eens of ge wel het recht hebt u dat toe te eigenen. Is het
  niet zoo, dat ik moet zeggen : dat zegt de H E E R E in zijn W oord ,
  daar houdt H ij u aan, dat is de rijkdom van de gem eente: dus de uwe
  ook; maar wat hebt ge nu met deze gaven gedaan? Hebt ge in het geloof
  deze gaven aanvaard of hebt ge deze gaven verworpen? Nu weet ik
  vanzelf heel wel. dat, als men de zaak zoo stelt, dat men dan de
  objectie k rijg t: maar hangt het van den mensch af? Ik kan dus aanne­
  men of verwerpen. D e Heere moet dus maar afwachten, wat ik met Z ijn
  gaven doe. Intusschen, deze objectie snijdt voor den geloovigen schrift­
  onderzoeker geen hout. W a a r komt deze objectie vandaan? V a n een
  verkeerde opvatting van dr. A.  Kuyper, die geleerd heeft dat de logica
  als het ware een neutraal terrein was en dat de logica van den natuur­
  lijken mensch dus gelijk was aan de logica van den geestelijken, van
  den geloovigen mensch. De geloovige zal zich evenwel in zijn logica
  binden, willen binden aan het woord des Heeren. H ij zal ook zijn
  logica laten beheerschen door het W oo rd des Heeren, bijv. in Jesaja
  5 5 : 8 : W a n t mijn gedachten zijn niet ulieder gedachten en uwe
  wegen zijn niet mijne wegen, spreekt de H eere; want gelijk de hemelen
  hooger zijn de aarde, alzoo zijn mijne wegen hooger dan uwe wegen
  en mijne gedachten dan ulieder gedachten. H et is ongetw ijfeld de
  verdienste van een man als Prof. Vollenhoven geweest, dat hij de
  antithese ook gesteld heeft op het terrein van de logica. A ls ik de
  gedachten van het W o o rd des Heeren wil gaan dwingen in mijn logisch
  sluitend systeem zal ik altijd aan alle kanten vastloopen. Immers, hoe
  is het, als ik mijn rijkdom, de weelde der belofte in en door het geloof
  aanvaard, dan weet ik uit de Schrift, en mijn geloofservaring bevestigt
  dat. dat die aanvaarding niet mijn eigen werk is, maar dat het alleen
  maar zoo in mijn leven geschied is krachtens de krachtdadige werking
  van het W oo rd des Heeren waarin de Geest werkt; dat het W o o rd des
  Heeren mij in zijn bediening de oogen heeft geopend en het hart
  heeft ontsloten. D at ik wedergeboren ben, niet uit vergankelijk, maar
  uit onvergankelijk zaad, door het levende en eeuwig blijvende woord
  van God; en een kerk, die zich eenvoudig houdt aan die Schrift, laat er
  dan op volgen : en dit is het woord dat onder u verkondigd is. E r is
  geen sprake van, dat hier ook maar eenige verdiende oorzaak in den
  
  42
  
  m ensch zou gezocht moeten worden. Evenwel een heel andere kwestie
  is, dat de Sch rift tegen een ongeloovige z e g t: gij hebt mijn gaven ver­
  worpen. G ij hebt mij tot een leugenaar gemaakt. Immers, wat zegt
  de Sch rift? Ja zeker : de H eere doet, wat H ij zegt.  W elnu , als Israel zoover van den Heere is afgew eken, dat het tot a f­
  godendienst gekomen is, dan houdt de Heere nochtans vast aan zijn ver­
  bondsbetrekking, dan is het nog : mijn volk, in den echten, waarachtigen
  zin van het woord. D an bindt de Heere Israel nog aan den rijkdom
  van zijn beloften. D e H eere laat altijd weer zien, als Israel niet leeft
  uit de vertroosting van Gods beloften, dat het dan de schuld van
  Israel is. Ik denk aan den profeet M aleachi, die in hoofstuk 3 tot
  menschen, die met latere Kuyperiaansche objecties komen, z e g t:
  beproef M ij maar, of Ik niet trouw aan M ijn woord ben. D e Heere
  geeft zijn beloften nooit onvoorwaardelijk, maar voorwaardelijk. Een
  onvoorwaardelijke belofte zou zonder meer een profetie zijn, maar
  we dienen te onderschieden tusschen profetie en belofte. Gods beloften
  zijn altijd voorwaardelijk en de rijkdom zijner genade is, dat H ij zelf
  in de woordbediening. waaraan de werking des G eestes verbonden
  is, de w erklijkheid geeft om door zijn kracht aan Z ijn voorwaarden
  
  43
  
  te vo!doen. W a t zegt de Heere in M aleachi 3 : 7 ? Keert weder tot
  M ij, en Ik zat tot u wederkeeren. zegt de H eere der heirscharen. Men
  za! toch moeiiijk durven beweren, dat de profeet hier bezig is werkheiiigheid te ieeren. E n we moeten zulke woorden toch niet onder ons
  systeem begraven en van zijn kracht berooven, maar ze eenvoudig
  laten staan en er eenvoudig onder buigen. A ls de H eere tegen Abraham
  z e g t: ík ben uw God en de God van uw zaad, dan zegt de Heere dit
  zonder eenige beperking.
   Nu voelt ieder, dat hier ook in geding komt de verhouding van
  Oud en Nieuw Testam ent. Natuurlijk zal men de bedieningen van het
  verbond in oude en nieuwe bedeeling moeten onderscheiden. D e Schrift
  doet dat ook. D e oude bedeeling is de bedeeling der schaduwen, en de
  nieuwe bedeeling is de bedeeling der vervulling. W e zullen dat nooit
  mogen vergeten en misschien hebben we als predikanten dat alles we!
  eens te veel over het hoofd gezien in het spreken over bv. de psalmen,
  maar een heel andere vraag is, of het verbond in het Nieuwe Testam ent
  heeltemaa! van karakter is veranderd, een heel andere vraag is, of ik
  de gemeente van den nieuwen dag niet op dezelfde manier mag binden
  aan de beloften als de gemeente van den ouden dag er aan verbonden
  was. Ik denk hier hee) sterk aan het begin van 1 Cor. 1 0 : „En ik wil
  niet broeders, dat gij onwetende zijt, dat onze vaders A L L E N onder
  de wolk waren en A L L E N door de zee zijn doorgegaan (denk hier
  aan de beteekenis van de doortocht door de Roode zee in het D oopsformulier) en allen in Mozes zijn gedoopt in de wolk en in de zee en
  A L L E N dezelfde geestelijke spijs hebben gegeten en A L L E N denze!fden geestelijken drank hebben gedronken, want zij D R O N K E N
  (onvoltooid tegenwoordigen tijd) uit de geestelijke steenrots, die
  volgde en de steenrots was Christus '. Nu kan men zeggen, ja maar
  daar haalt Paulus juist het gebeuren in het Oude Testam ent aan, maar
  dan zuHen we toch niet mogen vergeten : maar dan toch als een klem
  voor de gemeente van den N ieuw-Testam entischen dag. anders zou
  daar toch zeker hebben moeten v olgen : maar voor u gemeente van
  Corinthe staat de zaak heel anders, er is een hee! andere verbondsopenbaring gekomen. Paulus gebruikt de historie van het Oude T e sta ­
  ment om de gemeente van den nieuwen dag uit Corinthe aan het onder
  hen reëel geopenbaarde werk des Heeren te binden. W a t zegt Paulus
  in vers : 6 : E a deze dingen zijn geschied ons tot een voorbeeld.  En om nog een ding te noem en: Ik heb eens tot een Kuyperiaansche collega g ez eg d : laat ons eens preeken over de te k s t: ze
  
  44
  
  zullen komen van O ost en W e st, van Noord en Zuid en de kinderen
  des koninkrijks zullen buitengeworpen worden; en ik heb daarop laten
  volgen : dat kunt u niet, want in uw constructie is het z o o : de kinderen
  des koninkrijks komen binnen en kunnen mitsdien niet buitengeworpen
  worden. G e moet daarom op alle mogelijke manieren iets aan die
  tekst gaan toevoegen om zulk een woord in uw systeem te wringen.
   Ieder zal moeten toegeven, dat hier zeer belangrijke kwesties aan
  de orde zijn. Ik noem maar enkele. M ag ik ook in het Nieuwe T e sta ­
  ment spreken van de wraak des verbonds? Is dat nu w erkelijk alleen
  maar een O ud-Testam entische werkelijkheid? Ik meen, dat in heel
  de prediking van Christus de kwestie van verbondswraak altijd maar
  weer doorklinkt. W a t zegt Johannes 1 vers 11? ,,H ij is gekomen tot
  het Z:yne, maar de Z :;n en hebben Hem niet aangenom en." Ik weet
  wel, dat daarop v o lg t: zoovelen Hem aangenomen hebben, die heeft
  H ij bevoegdheid gegeven kinderen Gods te worden, nam elijk die in
  Z ijn Naam gelooven. Als ik die beide verzen laat staan, dan gaat het
  dus daarom dat velen geen gehoorzaam en geloovig gebruik maken
  van de bevoegdheid, die Christus hen geeft en daarom het recht ver­
  beuren om die bevoegdheid te hanteeren. In het Nieuwe Testam ent
  zegt Petrus toch in zijn P in k sterred e: U
  de belofte toe en uwe
  kinderen. D e klem van zulk een woord zou toch heelemaal vervallen,
  indien Petrus daarop zou hebben laten volgen : en onderzoek nu maar
  eens, of de belofte wel voor u is.
   Een tweede kwestie, die daarmee onmiddellijk samenhangt i s :
  wat wordt hier de beteekenis van het sacrament van den doop en mits­
  dien (die consequentie word te weinig getrokken) van het sacra­
  ment van het avondmaal? In het Oude Testam ent heeft de Heere
  zijn volk Israel altijd weer gebonden aan de besnijdenis. Als de
  belofte alleen voor de geloovigen is, dan is het sacram ent in het leven
  van een ongeloovige zinloos. Dan kan ik eigenlijk een ongeloovige
  niet doopen. M aar dat wil ook weer zeggen, dan doop ik toch eigen­
  lijk altijd op hoop van zegen. Ik weet nooit of die en die gedoopte
  een geloovige zal zijn in de openbaring van zijn leven. W o rd t hij
  dat niet, was dan zijn doop niet echt of een schijndoop of welke uit­
  drukking ik daaraan ook mag geven? Dan kan ik niemand meer aan
  het feit van zijn doop binden. T o t welke constructies moet dat niet
  leid en ! D aar is een jongen van 20 jaar. H ij leeft als een ongeloovige
  en moet van de dienst des Heeren niets hebben. M oet ik dus constateeren : hij is niet een geloovige: dus de doop in zijn leven is niet
  echt, en kan ik alleen maar hopen, dat die doop in zijn leven nog eens
  een keer echt zal worden, nadat hij zich bekeerd heeft? De doop zou
  dan dus klem krijgen in het leven van een mensch niet als beteekening
  en verzegeling van Gods belofte, maar doordat er in den mensch wat
  gebeurt. In dagen van afval in de kerk des H eeren wordt het dan
  
  45
  
  toch eigenlijk onmogehjk om geloovig te doopen, want in de meeste*
  gevallen zat het dan toch wet een zintooze plechtigheid zijn. M aar
  de Heere heeft Israel nooit van de verplichting tot besnijdenis ont­
  slagen ! O p deze manier heb ik toch eigenlijk niets meer aan mijn
  doop. Ik kan nooit teruggrijpen, op de realiteit van mijn doop, want
  ik zal altijd geplaagd worden met de bange vraag : ben ik wet echt
  gedoopt? Is het wel voor mij? M ag ik het mij wet toeëigenen? En
  hier kom ik toch wet tot één van de meest benauwende consequenties
  van het K uyperianism e: op deze manier verliest de mensch zijn zeker­
  heid en zijn verantwoordelijkheid.  De getoovige verliest zoo zijn zeArerAeicf. Im m ers: ik kan dan
  alteen maar staat maken op de beloften des Heeren, indien ik zeker
  weet, dat ik een verkorene ben. Ik moet eerst en voor atle dingen een
  openbaring krijgen over mijn verkiezing. Anders moet ik toch altijd
  met de mogelijkheid rekenen dat ik teef van en uit gestolen genade.
  Ik moet me dan altijd voor de vraag stellen ; is het wel voor mij?
  H eeft de H eere rn/; wet bedoeld? W e ln u : dat is een vraag, die buiten
  de realiteit van Gods verbond onoplosbaar is. D at weet ik nooit,
  Ds. van D ijk van Groningen heeft over deze materie aan Prof. K.
  D ijk eenige vragen gesteld, maar Prof. K. D ijk is volkomen in gebreke
  gebleven om op deze vragen antwoord te geven. H oe kan ik ooit op
  de vraag, of de belofte voor mij is, een antwoord vinden buiten het
  W oo rd des H eeren om? Ik kan immers nooit inzien in het boek van
  Gods verkiezing, dat met zeven zegelen gesloten is. Hoe anders
  wordt het, als ik ga leven uit den rijkdom van het verbond; als ik
  kan zeggen : H eere, in uw woord hebt U zus en zoo tot mij gesproken.
  Ik mag daaraan niet tw ijfelen. G e doet me het teeken en zegel van
  ü w verbond en belofte werkelijk dragen. G e hebt mij Uw gemeente
  ingelijfd. A lleen dán heb ik een fundament waarop ik kan staan.
   Alleen dán kan ik nooit bedrogen uitkomen. D aarin, maar ook daarin
  alleen ligt de vastheid en de zekerheid van mijn geloof. O f hier be­
  langrijke dingen aan de orde zijn? In het Kuyperianisme wordt wezen­
  lijk alle vastigheid en zekerheid onder de voeten van de geloovigen
  weggeslagen.
  M aar dat niet alleen : ook alle tJeranfwoor<ie/;'//r/:ei*cf wordt hier
  ten eenenmale ondergraven. Ik kan op twee manieren dorst lijden.
  H et is mogelijk, dat ik dorst heb, omdat iedereen w eigert mij water
  te geven, maar dan ben ik geen schuldige, maar een slachtoffer. Het
  wordt heel anders, als ik dorst lijd, omdat ik weiger het mij geschon­
  ken w ater te drinken. D e Sch rift zegt toch heel sterk, dat het afvallig
  volk des H eeren niet heeft gewild. A ls ik het bondeling zijn alleen
  op de uitverkorenen toepas, maak ik in de hel geen onderscheid meer.
  46
  
  Dan is daar de situatie gelijk tusschen de heidenen en het afvallig
  volk des H eeren.
   A ls ik het bij dit punt alles samenvat, schort het hier in het Kuyperianisme tusschen het zien van de rechte verhouding tusschen de
  belijdenis van het verbond en het vasthouden aan de verkiezing. Nu
  is de vrijgem aakten wel verweten, dat ze aan de verkiezing geen
  recht lieten wedervaren, maar wie worstelt om de rechte verhouding
  tusschen twee termen te zien, heeft toch zeker daarmee de ééne term
  nog niet geloochend. N atuurlijk zullen we dit alles nooit voor de na­
  tuurlijke logica kunnen klaarkrijgen, maar wie het verbond verloochent
  in wezen om aan de verkiezing recht te doen wedervaren, heeft de
  kerk des Heeren van haar fundament beroofd. D e ellende van de
  prediking is dan, dat men zoo het volk des H eeren nooit meer wezen­
  lijk kan troosten, want men laat ze altijd zitten met de onoplosbare
  vraag, of het alles wel voor hen is. Bondelingen zijn immers alleen
  maar uitverkorenen en men ziet niet meer, dat de H eere zijn verkie­
  zend werk uitvoert in de lijn van zijn met zijn volk opgerichte verbond.
   H ier is dan ook het Kuyperianisme niet aan een zeker fatalisme ont­
  komen. D a t laatste komt ook sterk uit, daar w aar het de houding
  betreft van bedroefde ouders tegenover hun gestorven kinderen. In
  de D ordtsche leerregels lees ik, dat de godzalige ouders niet moeten
  tw ijfelen aan de verkiezing en zaligheid hunner kinderen, welke God
  in hunne kindsheid uit dit leven wegneemt, en dat wordt gemotiveerd
  met een eerste zin : Nademaal wij van den wille Gods
  woord
  moeten oordeelen, hetwelk gefm gt (niet onderstelt) dat de kinderen der
  geloovigen heilig zijn niet van nature, maar uit kracht van het genadeverbond, in hetwelk zij met hun ouders begrepen zijn. Als ik hier
  lezen moet een spreken over het verbond zoo maar in algemeenen zin,
  dan heb ik aan de belijdenis van deze troost in concrete situaties niets.
  Dan weet ik immers nooit, of ik dat algemeene wel op fn;;n kind mag
  toepassen. E en synodocratische dominee zit eigenlijk bij bedroefde
  ouders met zijn mond vol tanden. Je weet toch eigenlijk niets van
  je gestorven kind af. Je kunt n;f Je n aard der liefde iets rerondersfeJ/en, maar het weten des geloofs, de zekerheid des geloofs ont­
  breekt totaal. Je hebt immers niet gekeken in het boek van Gods
  verkiezing. E en ouder, die leeft uit den rijkdom van Gods V erbondsbelofte, heeft deze dingen heel anders. Die veronderstelt niets, maar
  die legt zijn hand op Gods verbondsbelofte. Die z e g t: U hebt in Uw
  woord gezegd, H eer. dat G ij wilt zijn mijn God en de God van mijn
  zaad. D aar vertrouw ik op. Ik weet, dat G e U w belofte niet zult
  breken. D at ik daar nooit bedrogen mee zal uitkomen. D at kan niet.
   En in het geloof heeft hij voor zijn kind de echte geloofszekerheid,
  maar dan is het een zekerheid, die zich heelemaal en alleen vastklemt
  aan het W o o rd des Heeren, aan de verbondsbelofte van Gods V e r47
  
  bond. H ier mag intusschen we! worden geaccentueerd, dat het alleen
  maar gaat om een weten des geloofs. Een ongeloovige ouder kan voor
  zijn kind nooit eenig houvast hebben. Een ongeloovige ouder kan
  niets gelooven, maar mag toch zeker ook niets onderstellen. Ik lig vast
  aan al Gods beloften en heb er de steun en de kracht van, of ik ver­
  werp ze a lle : ik kan Gods beloften niet maar eens gedeeltelijk aan­
  vaarden : dit wel en dat n ie t!
  H ier raak ik aan de ellende van de onderstelde wedergeboorte.
  Kuyper heeft met deze zuiver m enschelijke constructie en die geen
  enkele steun in de Schrift vindt, zeker twee fouten gemaakt. H ij heeft
  troost vastgem aakt aan onderstellingen, die nooit zekerheid kunnen
  garandeeren en hij heeft de troost losgem aakt van de belofte van het
  verbond. H ij is gaan praten over wat er t'n dat kind omging en vergat,
  dat hij alleen maar van doen had, met wat de H eere omtrent dat kind
  beloofd had. Allemaal een gevolg hiervan, dat Kuyper weten wil van
  beloften in het algemeen, maar die je niet kunt gaan concretiseeren
  voor elke vader en moeder. W a t er in dat kind omgaat en gebeurt,
  weet ik niet en daar heb ik ook niets mee te maken.
   E n zoo is er hier onmiddellijk een tweede fout. Kuyper leert een
  begrip wedergeboorte, dat hij scholastisch in elkaar getimmerd heeft,
  maar dat in de Schrift geen enkele steun vindt. D e B ijbel is nooit en
  nergens een boek, dat onze raadseltjes oplost, maar dat aan concrete
  menschen w ijst den weg des levens. H et troost bedroefde ouders,
  maar het zegt die ouders nooit, hoe de H eere het werk der verlossing
  uitwerkt in hun kroost, dat nog niet tot bewustzijn gekomen is. Het
  is heel moeilijk om precies uit te maken w at Kuyper met wedergeboorte
  bedoelt. H ij gebruikt wel allerlei beelden aan het plantenleven ont­
  leend : omzetting van een kern of centrum, maar het wordt heel moeilijk,
  als men zich gaat afvragen, wat daar nu concreet onder verstaan moet
  worden. A ls onze kleine kinderen zalig worden, weten we dat ze den
  hemel zullen binnengaan zonder zonde en smet. Z e zullen in het uur
  van hun sterven alle zonde, ook de erfzonde, volkomen kw ijt zijn en ze
  zullen in een punt des tijds ingaan in het bewuste leven, w ijl ze dan
  ingelijfd worden in de gemeente, die eeuwig Gods lof bezingt. Hoe
  evenwel de H eere dat doet, moeten we aan den H eere overlaten.
   D aar behoeven we ons niet in te verdiepen. W e hebben evenwel bij
  Kuyper bijv. te doen met een verkeerd gebruik van Johannes 3 : het
  gesprek van den H eere Jezus met Nicodemus. D e H eere Jezus spreekt
  daar met een volwassene over den weg des heils en het is zeker niet
  geoorloofd om, w at de Heere Jezus tegen een volwassene zegt, zoo
  maar zonder meer op een kind toe te passen dat nog niet tot bewustzijn
  gekomen is. W e kennen allen dat w oord: T e n zij, dat IE M A N D
  wederom geboren worde, hij kan het koninkrijk Gods niet ingaan.
  E n dan gaat men dat woord iemand uithollen. M en zegt triu m fantelijk:
  
  48
  
  zie je w e l: iemand, dat is de mensch zonder uitzondering. M aar men
  vergeet, dat goede exegese vraagt, dat men ook rekening zal houden
  met het adres van een bepaald woord. D e Heere Jezus zegt daar tegen
  N icodem us: in het koninkrijk Gods ingaan kan alleen, indien er een
  nieuw begin in je leven gekomen is, en de Heere Jezus grijpt dus alles
  samen met het woord wedergeboorte; maar dan valt daar ook geloof
  en bekeering onder. H et is de aanvang van den weg, die we bewandelen
  moeten, nadat we op dien weg gezet zijn. M aar dat is heel wat anders
  dan de Kuyperiaansche structuur van dat begrip wedergeboorte.
   Bovendien wordt in de Schrift de wedergeboorte verbonden aan
  de werking van het W o o rd : wedergeboren (ik w ijs daar ook op in
  dit verband) door het woord des Heeren, door het gepredikte woord
  des H eeren; daar valt een kind buiten. A ls ik thuis zeg voor het lezen
  van de Schrift; jullie moeten allemaal stil zijn, dan is met dat woord
  bedoeld de bewust levende kinderen, maar niet de baby in de wieg.
  In die onderstelde wedergeboorte hebben we te doen met een
  scholastieke structuur van Kuyper, maar we leven dan niet meer in
  de sfeer van de levende taal van de Schrift.
   D it alles heeft ook zijn beteekenis tot het verstaan, van wat de
  kerk belijdt in Zondag 3 2 : dat elk bij zichzelven van de vruchten
  verzekerd zij. D at komt wel uit in die kwestie van onderstelde weder­
  geboorte, men spreekt niet over Gods belofte, maar over w at er in
  het kind om gaat en zoo wil men dat ook in het leven van den vol­
  wassene. M en moet kunnen gewagen van wat de H eere aan zijn ziel
  heeft gedaan. M en haalt dan graag a a n : ,,Komt luistert toe gij G odsgezinden, gij die den H eere van harte vreest, hoort, w at mij God deed
  ondervinden, w at H ij gedaan heeft aan mijn geest , maar men vergeet
  dat het in die Psalm 66 heelemaal niet gaat over allerlei zielservaringen
  en bevindingen, maar over de groote werken des Heeren die H ij in
  het leven van Z ijn kerk gewrocht heeft en waarin de trouw over Z ijn
  volk openbaar wordt. E igenlijk maakt men deze groote fout, dat men
  gaat lezen, alsof er stond, dat ik mezelf uit de vruchten van mijn
  geloof verzekere. Ik moet me dan gaan afvragen, wat er zooal in mij
  is omgegaan om vanuit de kenmerken des geloofs tot zekerheid te
  komen. M en moet dat in den ambtelijken dienst van de zielzorg
  maar eens probeeren. Het is de kortste weg om de menschen haastig
  alle zekerheid te ontnemen. M en dwingt de menschen zichzelf voort­
  durend de thermometer aan te leggen en ze zullen juist om hun tekort
  aan goede werken en bevinding tot de conclusie komen, dat het toch
  eigenlijk nog niets met hen is. M en zet de menschen altijd maar weer
  hun eigen portret voor de oogen en ze zullen zoo nooit tot zekerheid
  komen. M en dwingt de menschen zelf hun vruchten te gaan bekijken
  om op grond daarvan tot allerlei conclusies te komen. Sam engevat is
  
  49
  
  het zoo te z eg g e n : de mensch wordt aitijd maar weer op zichzelf
  teruggeworpen en dat is een zeer troostelooze bezigheid.
   W e zien hier de verwantschap met het Piëtisme en het Methodisme.
  Eigenlijk draait het ook in het Kuyperianisme om den mensch. Het leek
  in zijn reform atie, dat Kuyper weer opkwam voor de heerschappij van
  het W oo rd des Heeren. maar de tragiek is. dat Kuyper in de nadere
  uitwerking aan die opzet allerminst trouw is gebleven. Trouw ens het is
  niet moeilijk om Kuyper in meer dan een opzicht van A L L E R L E I con­
  sequenties te beschuldigen. D at zou ook aan te wijzen zijn in zijn
  structuur van de gemeente gratie. Het is heel moeilijk een zuivere
  harmonie te vinden tusschen zijn beide werken : D e gemeente gratie, en
  zijn drie boeken : Pro Rege. Z oo is het ook hier. Hier is verwantschap
  met het P iëtism e: Immers in het Piëtisme wordt men teruggeworpen op
  den bevindelijken mensch: op den mensch met zijn bevinding en
  ervaring en we weten, hoe veel kwaad een massa van die Piëtistische
  lectuur heeft gedaan. W e ln u : met name de meditaties van Kuyper
  zijn aan dat gevaar niet ontkomen en die meditaties zijn een natuurlijke
  consequentie van heel zijn betoog. Kuyper werpt den mensch terug
  op den wedergeboren mensch. H et Methodisme stelt den bekeerden
  mensch in het middelpunt, maar het draait altijd maar weer om den
  mensch. V an d aar ook, dat er veel verwantschap is tusschen, wat we
  in Holland noemen de oud-Gereform eerde stroomingen en het
  Kuyperianisme. M en zou het verschil misschien zoo kunnen aanwijzen,
  dat de oud-Gereform eerde stroomingen negatief spreken : ,,Ik zou maar
  onderstellen, dat het N IE T in orde is , en Kuyper meer uitgaat van
  een positieve onderstelling; maar in wezen is dat aan elkander gelijk.
   Kuyper heeft gewaarschuwd tegen kleine vossen, die de wijngaard
  bederven, maar in heel zijn structuur heeft Kuyper de kleine vossen
  van Methodism e en Piëtisme en M ysticism e op de kerk des Heeren
  losgelaten en die Ar/e;ne vossen kunnen en zullen, zoo ze niet tegen­
  gehouden en gevangen worden in de kerk des H eeren, groofe ver­
  woestingen aanrichten.
  Ik noem om niet te breed te worden nog één ding : Kuyper heeft
  niet voldoende gezien het verband van W o o rd en Geest. In zijn
  structuur weet men geen raad met teksten a l s : Bedroeft den Heiligen
  G eest Gods niet. O f een ander w o o rd : G ij wederstaat altijd den
  Heiligen G eest. Merkwaardig is, dat men in de Kuyperiaansche
  structuur in de kerk kan zitten, zonder dat het woord des Heeren
  ook maar iets met den mensch doet. Ik kom de kerk uit, zooals ik er
  ben ingekomen, zegt men dan. H et woord is dan een neutrale macht.
  M en verstaat niet meer, dat het W oo rd vrijspreekt of veroordeelt.
   D at van het W o o rd des Heeren altijd een werking uitgaat. H et is
  een reuk des levens ten leven of een reuk des doods ten doode. Eigenlijk
  
  50
  
  precies, zooals dat in de Piëtistische en mystieke stroomingen ge­
  schiedt. M en moet maar hopen, dat het W oo rd des Heeren nog eens
  wat met den mensch kome te doen. Als de G eest des Heeren er niet
  aan te pas komt. is alle prediking ijdel. M en verstaat niet meer, dat
  het dood blijven onder de prediking van het woord des Heeren den
  mensch in dat dood zijn schuldig stelt. D e prediking van het woord
  werkt het leven. A ls Christus staat voor het graf van Lazarus, roept
  C hristus Lazarus tot het leven. Z oo roept H ij tot het leven in de
  prediking. Je doofhouden is schuldig zijn voor Gods aangezicht. De
  G eest arbeidt in en onder de verkondiging. H et is door en door fout,
  om te bidden, wat maar al te vaak gebeurt, bijv. in consistories na de
  dienst, dat de Geest de naprediker mag wezen van het verkondigde
  woord. D e G eest is niet naprediker, maar prediker. D e G eest bedient
  het werk door Christus volbracht. H ij past het aan de gemeente toe.
  Het is diep schuldig zich tegen dat werk des Geestes te verzetten.
   Ge kunt ook vaak het gebed hooren. dat de Heere de werking van
  Z ijn G eest maar mogen paren aan de bediening van het woord, alsof
  dat te bidden noodzakelijk ware. De Geest paart altijd zijn werking
  aan de bediening van het W oo rd des H eeren. W e komen in en
  onder de prediking met het werk des Geestes in aanraking. D at is
  rijkdom en verantwoordelijkheid. D at opent ons zegen of vloek. Z oo
  gaan we roemen in het eeuwig welbehagen, dat God bewoog, of in de
  verwerping zal de schuld ons eeuwig aangrijnzen. Z oo worden we
  zalig enkel en alleen uit genade en zoo hebben we geen enkele veront­
  schuldiging voor ons ongeloof. D e Heere zal ons voorhouden: wat
  heb Ik aan u en in u gedaan en de geloovigen zullen weten, dat het
  alles alleen van den H eere is uitgegaan en de ongeloovigen zullen
  nooit kunnen verdedigen, waarom ze zich niet aan dat genadewerk
  des H eeren hebben gevangen gegeven. Alleen zóó laten we beide zegen
  en vloek in hun volle werkelijkheid staan. V o o r den natuurlijken
  en de Sch rift wezenlijk verwerpenden mensch is hier contradictio in
  terminis, maar de geloovende mensch buigt hier voor de Schriften. De
  natuurlijke mensch kan vanzelf ook deze dingen des Geestes niet ver­
  staan. Ik kan dat buiten het geloof om aan niemand duidelijk maken.
  Ik moet aan het begin van het gesprek over deze dingen de eisch
  van geloof stellen : anders kan ik met het gesprek wel ophouden.
  