title: COMMUNICATIESTRUCTUUR, COMMUNICATIE-EFFECTIVITEIT EN EFFICIENCY
text: COMMUNICATIESTRUCTUUR, COMMUNICATIE-EFFECTIVITEIT
  EN EFFICIENCY
  door Dr. G. B. Cohen
  Inleiding
  
  In het hier volgende zullen kleine en grote groepen beschouwd worden als
  problem-solving systemen. Het heeft zin enige grenslijnen te trekken, waar­
  buiten we ons niet zullen begeven.
  a. Er zullen geen uitspraken worden gedaan over mogelijke invloeden van
  „moreel” of motivatie van de groepsleden op problem-solving. Er zal aange­
  nomen worden, dat er permanent een voldoende hoeveelheid motivatie (i.e.
  vrije energie) aanwezig is om zich op constructieve wijze met het zoeken naar
  oplossingen van problemen bezig te houden.
  b. Voorzover er in groepen strijdigheid van belangen en actieve conflicten
  tussen groepsleden bestaan, zullen deze beschouwd worden als op oplossing
  wachtende deelproblemen. „Belangenstrijd” zal dus vertaald worden als
  „communicatiestoornis” en/of „gebrek aan coördinatie”.
  Enige basisbegrippen
  
  Cognitief functioneren van groepen en organisaties heeft vele aspecten ge­
  meen met cognitief functioneren van menselijke individuen en van electronische systemen. Een begrippenapparaat, dat voor deze drie uiteenlopende
  gebieden bruikbaar is, dient een hoge mate van abstractie te bezitten.
  Een van de kernbegrippen wordt aangeduid met de term „systeem”. Een
  systeem is een samenstel van componenten (eventueel sub-systemen), die alle
  zekere functies vervullen en wel op een zodanige manier, dat een systeemdoel bereikt wordt. De functies van een systeem kunnen geclassificeerd wor­
  den als: a. „sensing”, b. „control” en c. „effecting”..
   Sensing heeft betrekking op de functie waarbij stimuli van de omgeving
  ontvangen worden en omgezet in signalen. Informatieverlies treedt op door­
  dat a. het opnamevermogen van sensoren beperkt is, b. irrelevante informatie
  niet steeds volledig weggefilterd kan worden en c. verschillende sensoren van
  een systeem niet steeds volledig op elkaar afgesteld zijn. Verder treedt er in­
  formatieverlies op bij transmissie. Het omzettingsproces van signalen in
  boodschappen wordt aangeduid met de term „vertaling”. Bij vertaling treedt
  informatieverlies op doordat het aantal input-codes groter is dan het aantal
  output-codes of omgekeerd.
  Control-activiteit bestaat er in een intern evenwicht te bewaren, waardoor
  een output afgeleverd kan worden, dat binnen marges van acceptabiliteit aan
  een gestipuleerd doel beantwoordt. Control vereist transformatie van ontvan­
  gen informatie (i.e. beslissingsvoorbereiding) en resulteert in beslissingen. De
  keuze van een alternatief vindt plaats door vergelijking van de binnengeko­
  men (getransformeerde) informatie met een referentiesignaal (i.e. norm). Een
  referentiesignaal fungeert voor het systeem als een constante, maar kan een
  variabele output zijn van het hoger geordend systeem.
  Er kan alleen nauwkeurige besturing plaatsvinden, indien de ontvangen in­
  m ab blz. 456
  
  formatie betrouwbaar is. Om betrouwbare informatie te verkrijgen beschik­
  ken systemen dikwijls over meerdere sensoren. Naarmate het aantal sensoren
  van een systeem groter is, dient het beoordelingsapparaat gecompliceerder te
  zijn: opdat de verschillende ontvangen signalen effectief als controle op el­
  kaar kunnen fungeren, moeten ze ten opzichte van elkaar gecoördineerd wor­
  den.
  Besturing van sensoren vormt een terugkoppelingscyclus van de eerste or­
  de, welke op zijn beurt door cycli van hogere orde bestuurd wordt.
  De gewenste output van een (sub)systeem kan bestaan uit een constante
  hoeveelheid van de een of andere grootheid, uit een constante toename (resp.
   afname), uit een constante toename van de toename, . . etc. Bij iedere orde
  van gewenste output moet het control-apparaat tot een naast hogere orde
  van beweging in staat zijn. Met andere woorden: hoe genuanceerder het
  (sub)systeem op omgevingsfluctuaties moet reageren, des te complexer zal
  het besturingsapparaat dienen te zijn.
  Mensen en groepen als informatieverwerkende systemen
  
  Groepen kunnen beschouwd worden als informatieverwerkende systemen.
  Ieder groepslid vormt zelf ook een informatieverwerkend systeem, dat geana­
  lyseerd kan worden in termen van de boven beschreven begrippen. Het hoeft
  geenszins zo te zijn, dat sommige groepsleden de sensor-functie van de groep
  verzorgen, anderen de control-functie en weer anderen de effector-functie:
  de verschillende functies van groepsinformatieverwerking kunnen eventueel
  door dezelfde leden verzorgd worden. Het is een probleem van ,,social engi­
  neering” om de verschillende informatieverwerkende functies in onderdelen
  op te splitsen en vervolgens aan leden van de groep toe te wijzen.
  Een organisatie, waarvan de leden stuk voor stuk creatief begaafd zijn,
  hoeft als systeem niet creatief te zijn: de verschillende leden kunnen op
  een inadequate wijze op elkaar geschakeld zijn, ze kunnen elkaar blokke­
  ren en storen. Omgekeerd kan een organisatie bestaande uit leden met zeer
  middelmatige cognitieve vermogens in staat zijn om nieuwe aanpassingen
  te vinden aan gewijzigde omstandigheden.
  Aangezien een groep uit mensen bestaat, kan hij alleen als systeem functione­
  ren indien er tussen de mensen communicatie mogelijk is. Het communicatie­
  proces omvat a. codering (i.e. omzetten van informatiedragende signalen in
  andere volgens vaste regels), b. transmissie van informatie en c. decodering.
  Er is alleen communicatie mogelijk indien de codelijsten van de zender en
  ontvanger overeenstemmen en indien er een communicatiekanaal bestaat tus­
  sen zender en ontvanger. Onvolkomenheden in deze trappen leiden tot infor­
  matieverlies.
   Tussen-menselijke communicatie moet onderscheiden worden van binnenmenselijke communicatie, n.1. informatiestromen tussen verschillende com­
  ponenten -van iemands „cognitieve make-up”.
  Het verloop van tussen-menselijke communicatie hangt zowel af van de
  wijze waarop de groep gestructureerd is als van de aard van het probleem, dat
  door de groep opgelost moet worden.
  Typen van problemen
  
  A. SENSOR-PROBLEMEN. Bij sommige problemen bestaat de voornaamste
  moeilijkheid in het verzamelen van benodigde informatie.
  Voorbeelden:
  Wat is de juiste toedracht geweest bij een verkeersongeval?
  Wat wordt de flora en fauna van de droogvallende Lauwerszee?
  Welke van de sollicitanten is het meest geschikt voor functie X?
  Maak zoveel mogelijk associaties bij een stimulus-woord.
  Bij dit soort problemen is de oplossing zo goed als gevonden zodra de beno­
  digde informatie verzameld is. Enige besturing is meestal wel vereist, maar is
  niet erg omvangrijk. Deze kan eenvoudig bestaan uit de vaststelling aan welke
  kenmerken de gezochte informatie moet voldoen om bruikbaar te zijn, of uit
  het onderling vergelijken en op betrouwbaarheid of kwaliteit toetsen van
  ontvangen informatie, maar daar houdt het dan ook mee op. De cognitieve
  activiteiten zijn bij sensortaken voornamelijk in elkaar opvolgende reeksen
  geordend: zodra een deel van de benodigde informatie gevonden is, kan men
  overgaan tot het zoeken van het volgende: men hoeft niet terug te keren tot
  eerder doorlopen delen van het probleemveld. Een zodanige ordening van
  cognitieve activiteiten heeft vermoedelijk tot gevolg, dat het onmiddellijk ge­
  heugen relatief weinig belast hoeft te worden; immers, zodra een deel van de
  benodigde informatie gevonden is, zal het opgeborgen kunnen worden in
  minder snel toegankelijke delen van het geheugen.
  ,
  B. CONTROL-PROBLEMEN. Bij andere problemen bestaat de voornaamste
  moeilijkheid in het stapsgewijs aftasten van de mogelijkheden van een pro­
  bleemgebied met het doel de beste van de mogelijke wegen te kiezen.
   Voorbeeld:
  Bewijs, dat de hoeken van een driehoek samen 180° zijn.
  Bedenk een kruiswoordpuzzle die aan bepaalde eisen voldoet.
  Maak een computerprogramma dat in staat is bepaalde problemen op te
  lossen.
  Maak een plan voor de reorganisatie van organisatie X.
  Er zijn uiteraard geen control-problemen denkbaar, die niet tevens sensing
  vereisen; het classificatiecriterium heeft betrekking op de relatieve hoeveelhe­
  den energie die benodigd zijn om sensing en control uit te voeren. Soms is bij
  control-problemen de verzameling van gegevens gesloten (zoals bij proble­
  men, waarin een wiskundig of logisch bewijs geleverd moet worden); bij an­
  dere control-problemen is dit niet het geval (maak een plan voor de reorgani­
  satie van organisatie X) en moeten de gegevens in de loop van het denkproces
  verzameld of herinnerd worden. Control-problemen kunnen verder onderver­
  deeld worden naar de mate, waarin er veel of weinig outputs van problem­
  solving acceptabel zijn, of naar de mate, waarin er naar een gegeven doel veel
  of weinig wegen lopen.
   Kenmerkend voor control-problemen is, dat men in het begin nog alle kan­
  ten op lijkt te kunnen gaan, maar dat de eerste keuzen vergaande consequenm a b blz. 458
  
  ties hebben voor de mogelijkheden, die in latere fasen van het zoekproces
  overblijven. Als men ergens halverwege merkt, dat men op de verkeerde weg
  is, zal men moeten terugkeren tot enig punt in het begin en zal men opnieuw
  allerlei mogelijkheden van het probleemveld moeten aftasten. Om te weten
  naar welk punt men precies moet terugkeren, zal men alle doorlopen opera­
  ties snel uit het geheugen moeten kunnen opzoeken; om overbodigheid van
  activiteiten te beperken, zal men moeten kunnen onthouden welke acties
  men eerder verricht heeft. Bij control-taken moeten er steeds lange reeksen
  van cognitieve operaties verricht worden en dient men er op te letten, dat
  latere beslissingen niet inconsistent zijn met die, welke eerder genomen wer­
  den.
  C. EFFECTOR-PROBLEMEN. Onder effector-problemen zijn te verstaan:
  problemen, waarvan de voornaamste moeilijkheid bestaat in het volgens
  voorgegeven richtlijnen uitvoeren van handelingen. Alle problemen met een
  geringe “span of free movement” voor de problem-solver behoren hiertoe.
  Ook transmissie van informatie kan als een effector-probleem beschouwd
  worden. In het onderstaande zal dit type van problemen grotendeels buiten
  beschouwing blijven.
   Typen van groepsstructuur
  
  Wanneer groepen beschouwd worden als de problem-solving eenheden kun­
  nen de werkzaamheden op tal van verschillende manieren over de leden ver­
  deeld worden. Zo kan ieder lid afzonderlijk proberen het groepsprobleem tot
  een oplossing te brengen. In dat geval wordt de groep geacht het probleem
  opgelost te hebben, zodra tenminste één der leden hierin geslaagd is. Inter­
  acties tussen groepsleden zijn alleen nodig om vast te stellen of het doel be­
  reikt is, of om de beste te kiezen uit de gemaakte oplossingen. Deze groeps­
  structuur kan men karakteriseren als parallelschakeling van leden.
  Een andere strategie bestaat erin dat het probleem ,,in het midden blijft
  liggen’’; de groepsleden proberen dan gezamenlijk het probleem op te lossen:
  ze stimuleren, remmen, en corrigeren elkaar. Bij deze strategie moet er ge­
  communiceerd worden en kunnen er dus communicatieproblemen ontstaan.
  Naarmate de groep groter is, neemt het aantal mogelijke communicatie­
  kanalen toe en wordt derhalve de kans groter, dat er ergens in de groep com­
  municatiekanalen verstopt zijn of dat de communicatie een ongeordend ver­
  loop heeft. In grotere groepen kan de structuur van communicatiekanalen
  onregelmatig zijn, dan wel maasvormig of gecentraliseerd. Op dit probleem
  zal later worden teruggekomen.
  Een tweede aspect van groepsgrootte is vaak minstens zo belangrijk: naar­
  mate de groep groter is, neemt de kans toe, dat de leden onderling verschillen
  in geheugenbestand, taalgebruik en waarde-oriëntatie.
  De woorden, die mensen gebruiken om boodschappen over te zenden,
  hebben vaak voor de verschillende leden uiteenlopende bijbetekenissen.
  Zo kan bijvoorbeeld de term „automatisering” voor de een de bijbetekenis
  hebben van „efficiënt”, voor de ander „onmenselijk” en voor een derde
  „broodroof”.
   m ab blz. 459
  
  Heterogeniteit van woordgebruik kan, maar hoeft niet te duiden op hete­
  rogeniteit van waarde-oriëntatie. Zo kan een plan om tot automatisering
  over te gaan voor sommigen „een goed idee” zijn en voor anderen „een
  verwerpelijk idee”.
  Wanneer mensen van uiteenlopende achtergronden in teamverband met el­
  kaar moeten werken, is er tussen hen additionele communicatie vereist om
  een werkbare betrouwbaarheid van informatieoverdracht te garanderen, en,
  om achteraf te controleren of de bedoeling van de boodschap goed overgeko­
  men is. Omgekeerd geformuleerd: mensen, die elkaar goed kennen, hebben
  „aan een half woord genoeg” om elkaar te begrijpen. Hoe groter de overeen­
  stemming is tussen de codelijsten van zender en ontvanger(s), des te geringer
  kan het aantal symbolen zijn, dat benodigd is om een gegeven boodschap
  betrouwbaar over te zenden.
  Groepsstructuur en probleemtype
  
  Sensor-problemen zullen in het algemeen beter opgelost kunnen worden
  naarmate de groep groter en heterogener is. Het informatiebestand in de
  groep zal immers toenemen naarmate de groep groter en heterogener wordt.
  Tegelijkertijd zal de tolerantie voor een omvangrijke communicatie juist bij
  sensor-problemen relatief groot zijn: doordat sensor-problemen sequentiële
  cognitieve operaties toelaten, kan het onmiddellijk geheugen betrekkelijk
  weinig belast blijven en beschikbaar voor het gereedhouden van vertaal„routines” en kortdurende opslag van ontvangen boodschappen.
   Control-problemen zullen daarentegen moeilijker oplosbaar worden naar­
  mate de groep groter en heterogener wordt. Kenmerkend voor dit soort pro­
  blemen is immers, dat lange reeksen van cognitieve operaties verricht moeten
  worden. Wanneer een bericht ontvangen wordt vóórdat een cognitieve keten
  helemaal afgewikkeld kon worden, kan er gemakkelijk een overbelasting op­
  treden: voordat passende vertaalprocedures uit het geheugen opgediept wor­
  den, zal de keten van reeds gemaakte stappen in het geheugen weggezet moe­
  ten worden; gebeurt dit niet, dan zal men namelijk na de decodering van de
  ontvangen boodschap niet goed meer weten „waar men gebleven is” en zal
  men de keten opnieuw moeten gaan afwikkelen. Wanneer daarentegen' de
  boodschap ontvangen wordt, nadat een deeloplossing gevonden is, zal er min­
  der energie besteed hoeven te worden: nu immers hoeft alleen de oplossing
  weggezet te worden en niet al de stappen die ertoe geleid hebben.
  Wanneer groepen control-problemen moeten oplossen, zullen er verschil­
  lende strategieën aangewend worden om het verstorend effect van communi­
  catie te beperken. Een van deze tegenmaatregelen bestaat erin het probleem­
  veld onder te verdelen in subproblemen. Hierdoor verkort men dus de lengte
  van de benodigde cognitieve operaties en verkleint men het verstorend effect
  van communicatie. Wanneer men bovendien deze subproblemen aan verschil­
  lende subgroepen ter oplossing gaat toewijzen, kan de binnen-subgroep com­
  municatie vereenvoudigd worden. Naast voordelen heeft deze maatregel ook
  nadelen: terwijl het er toe kan leiden, dat de binnen-sub-groep communicatie
  vereenvoudigd wordt, wordt tegelijkertijd de tussen-subgroep communicatie
  bemoeilijkt. Ieder is namelijk geneigd zich met zijn eigen subgroep te identim ab blz. 460
  
  ficeren en een op eigen problemen afgestemd taalgebruik te gaan ontwikke­
  len. Dit compliceert het communiceren met buitenstaanders.
   Een probleemveld zal op tal van verschillende manieren opgesplitst kun­
  nen worden. De scheidingslijnen zullen bij voorkeur daar gelegd moeten wor­
  den, waar min of meer afgeronde deeltaken gecreëerd kunnen worden. Naar­
  mate men hierin beter slaagt, zal de tussen-subgroep communicatie beperkt
  kunnen worden. Een goede taakverdeling bevordert de control-functie zon­
  der die van de sensing al te zeer te belemmeren.
  Een veel voorkomende manier van taakverdeling is er een, waarin onder­
  scheid gemaakt wordt tussen z.g. centrale en perifere taakdelen. Een derge­
  lijke verdeling brengt met zich mee, dat bovengeordende beslissingen binnen
  een bepaalde sub-groep genomen worden en de hiervan afgeleide binnen een
  verzameling van andere. Bij een dergelijke taaksplitsing is de groep gecentrali­
  seerd in zijn beslissingsstructuur. Een centrale beslissingsstructuur vereist een
  centrale communicatiestructuur. Bij een gegeven groepsgrootte heeft een
  centrale communicatiestructuur minder kanalen dan een niet-centrale. De
  kans op ongecoördineerde boodschapverzending wordt hierdoor verminderd.
  Bij effector-problemen zal de communicatie- en beslissingsstructuur on­
  dubbelzinnig gestructureerd moeten zijn; de van het besturingsmechanisme
  afkomstige uitvoeringsopdrachten zullen een gestandaardiseerde vorm moe­
  ten hebben.
   Coördinatie en interdependentie
  
  Het is zaak nu het begrip „coördinatie” nader te gaan analyseren. Met de
  term „coördinatie” worden hier control-operaties aangeduid, die in groeps­
  verband verricht moeten worden. „Coördinatie” is het verwerken van „in­
  dien - dan” relaties. De term „indien” slaat in dit verband op resultaten van
  problem-solving van zekere subgroepen en „dan” op doeleinden, die afgele­
  verd moeten worden aan dezelfde of andere subgroepen. Door deze omschrij­
  ving wordt het begrip „coördinatie” bepaald als het omgaan met grenswaar­
  den: de term „indien” heeft dan betrekking op gestelde minimum- en
  maximum waarden, waarbinnen een output van een subgroep zich mag bewe­
  gen zonder dat er een actie van de coördinerende instantie op volgt; op de­
  zelfde wijze heeft de term „dan” betrekking op het stellen van minimum- en
  maximum waarden, waarbinnen de operaties van een subgroep zich dienen te
  bewegen. De beide termen kunnen verder betrekking hebben op enkelvou­
  dige condities en doeleinden of op samengestelde.
  Een van de voornaamste opgaven van coördinatieve activiteit bestaat in
  het bewaken van consistentie; wanneer bovengeordende doeleinden moeten
  verschuiven, moeten alle subdoeleinden hieraan aangepast worden. Deze be­
  waking van consistentie wordt moeilijker, naarmate de subgroep, die met de­
  ze taak belast is, groter en heterogener is: coördinatieve activiteit is bij uit­
  stek werken aan controlproblemen.
   Naast voordelen heeft centralisatie ook nadelen, en wel dezelfde als die
  welke voortvloeien uit taakverdeling: de communicatie tussen subgroepen
  wordt bemoeilijkt. In het geval van centralisatie wordt de communicatie tus­
  sen verschillende niveau’s van de organisatie gestremd. In een centrale beslis­
  m ab blz. 461
  
  singsstructuur hebben de perifere delen van de organisatie een slecht zicht op
  de over-all doeleinden en op de stand van het problem-solving proces in zijn
  geheel. Centralisatie zowel als taakverdeling bevorderen control, dikwijls ten
  koste van sensing. Omgekeerd, decentralisatie bevordert het vrije doorstro­
  men van communicatie, dus sensing, dikwijls ten koste van consistentie, dus
  control.
  Het opsplitsen van een control-taak en het toewijzen van taakdelen aan
  subgroepen resulteert in interdependente relaties tussen subgroepen. Beslis­
  singen, welke binnen een van de subgroepen gemaakt zouden worden, zou­
  den dan de payoffs van andere beihvloeden.
  Naarmate dit meer het geval is, wordt het belangrijker een centrale besturingsinstantie te creëren, welke zorg moet dragen voor maximalisatie van de
  over-all payoff.
  Het bestaan van interdependente relaties tussen subgroepen betekent, dat
  de subgroepen geconfronteerd worden met een omgeving, die ze geen van
  alle autonoom handelend kunnen beheersen. Deze situatie kan geformu­
  leerd worden in termen ontleend aan de economie: voor alle subgroepen
  geldt, dat externe economieën en dis-economieën aanwezig zijn. In dat ge­
  val zal payoff-maximalisatie door ieder van hen niet automatisch leiden
  tot maximalisatie van de overall payoff en zal, om dit toch te bereiken,
  een hoger geordend subsysteem de besturing moeten overnemen.
  Het vraagstuk van het evenwicht tussen sensing en control kan op een andere
  manier belicht worden.
   Men ziet vaak, dat de structuur van topgroepen van ondernemingen, aan­
  zienlijk minder centraal is dan die in de lagere niveau’s. De problemen van
  topgroepen zijn dikwijls vaag, het aantal beoordelingscriteria talrijk en vaak
  niet geheel bewust. Deze problemen kunnen, wellicht enigszins paradoxaal,
  geclassificeerd worden als sensor-problemen: het gaat er hier vooral om vast
  te stellen wat eigenlijk de problemen zijn, waar relevante informatie mogelijk
  te vinden is, hoe betrouwbaar ontvangen informatie is, welke deskundigen
  binnen of buiten de organisatie in staat zijn inmiddels vaag geformuleerde
  problemen verder uit te werken, . . etc. De problemen worden vaak alleen in
  hun meer globale kenmerken behandeld. Bij nieuwe en nog weinig gestructu­
  reerde problemen dient de groepsstructuur ook nog weinig gestructureerd te
  zijn. Opsplitsing van het probleemveld en vervolgens centralisatie van de
  groepsstructuur kan pas zinvol plaatsvinden, als het veld al enigermate geëx­
  ploreerd is.
  Groepsstructuur en motivatie
  
  De aard van de groepsstructuur is dikwijls niet zonder effecten op de motiva­
  tie van de groepsleden. Wanneer centralisatie leidt tot verschijnselen als apa­
  thie, agressie, arbeidsverloop, . . etc., wordt er vrije energie, die aan construc­
  tieve problem-solving besteed had kunnen worden, verloren. Zulke effecten
  moeten derhalve als kosten beschouwd worden.
  „Social engineering” heeft ethische en ideologische aspecten. Centralisatie
  of decentralisatie van de beslissingsstructuur raakt onmiddellijk het vraagstuk
  m a b blz. 462
  
  van democratische besluitvorming, en de verdeling van de macht. Een be
  schouwing van deze aspecten ligt echter buiten het bestek van dit artikel.
  Literatuur
  
  BOK, S. T. Cybemetica. Utrecht en Antwerpen: Het Spectrum, Aula Boe­
  ken, No. 4, 1966.
  BRIGGS, G. E. Engineering systems approaches to organizations.
  In: Cooper, W. W., Leavitt, H. J., and Shelly II, M. W. New perspectives in
  organization research. New York, etc.: John Wiley and Sons, Inc., 1964.
  Ch. 25, pp. 479-492.
   COHEN, G. B. The task-tuned organization of groups. Amsterdam: Swets
  and Zeitlinger, 1969.
  COLLINS, B., and GUETZKOW, H. A social psychology of groupprocesses
  for decisionmaking. New York, etc.: John Wiley and Sons, Inc., 1964.
  HOFFMAN, L. R. Group problem solving. In: Berkowitz, L. (ed.) Advances
  in experimental social psychology. New York, etc.: Academic Press, 1965.
  Vol. II, pp. 99-132.
  MARCH, J. G., and SIMON, H. A. Organizations. New York, etc.: John
  Wiley and Sons, Inc., 1958.
  POWERS, W. T., CLARK, R. K., and McFARLAND, R. I. A general feed­
  back theory of human behavior. Perceptual and Motor Skills, 1960, 11,
  71-88.
  STEINBUCH, K. Menselijk en machinaal denken. Utrecht en Antwerpen:
  Het Spectrum, Aula Boeken, No. 148, 1964.
  m a b biz. 463.
  