title: Delphine Bellis, Le visible et l’invisible dans la pensée cartésienne. Figuration, imaginatio et vision dans la philosophie naturelle de René Descartes (2010)
text: STUDIUM_3_2011_BINNENWERK_170 x 240 1-1 31-01-12 10:25 Pagina 183
  
  Boekbesprekingen / Comptes Rendus
  tuur, rechtvaardigt Van Netten terecht met een beroep op de ‘veelzijdigheid en verscheidene telkens
  terugkerende motieven in zijn leven en werk’. Door
  deze thematische opzet ziet Van Netten kans Mulerius te benaderen vanuit verschillende invalshoeken, waardoor een completer beeld ontstaat.
  In de inleiding problematiseert Van Netten de
  persoon Mulerius door voor de moderne lezer
  schijnbare tegenstellingen in hem aan te duiden:
  Copernicus redigeren, maar diens denkbeelden niet
  aanhangen; werkzaam zijn als arts, maar publiceren
  over wiskundige onderwerpen; verbonden zijn aan
  een universiteit, maar populaire, langs de hedendaagse meetlat zelfs onwetenschappelijk aandoende, almanakken publiceren. Van Netten ziet het als
  haar taak om naar voren te brengen dat wat nu als
  tegengesteld kan worden gezien, in Mulerius’ tijd
  goed samenging in één persoon.
  De eerste invalshoek is de positie van Mulerius in
  het religieus krachtenveld van het eerste kwart van
  de zeventiende eeuw, een woelige periode waarin
  tegenstellingen tussen remonstranten en contraremonstranten hoog opliepen. Het tweede thema
  behelst de loopbaan van Mulerius in overheidsdienst. Vanaf zijn vestiging in de noordelijke provincies bleef Mulerius zijn gehele werkzame leven
  in dienst van lokale en regionale overheid, in de
  functie van arts en/of docent. De derde benadering
  betreft de bespreking van de gepubliceerde werken
  van Mulerius, die alle van astronomisch-wiskundige aard zijn. Hierbij komt de boekhistorische
  belangstelling van de auteur duidelijk naar voren.
  Tenslotte behandelt Van Netten het werk van
  Mulerius op het gebied van de chronologie. plaatst
  dit in relatie met het humanisme en het calvinisme,
  en bespreekt en passant het contact en de samenwerking met Ubbo Emmius, eerste rector van de
  Groninger Academie.
   Het is opmerkelijk dat meteen in het eerste thema
  de religieuze opvattingen van Mulerius op de voorgrond staan, en niet zijn wetenschappelijke werken
  of zijn loopbaan. Maar hoewel Mulerius geen theoloog was, belette hem dat niet om zich van tijd tot
  tijd te mengen in religieus getinte debatten. In de
  biografische literatuur is Mulerius vaak als een
  streng calvinist afgeschilderd, maar dit beeld wordt
  nu enigszins genuanceerd. Mulerius keerde zich
  met name fel tegen remonstranten, maar was relatief tolerant ten opzichte van andere gezindten.
  Van Netten werpt de vraag op of Mulerius nu als
  een humanistisch geleerde beschouwd kan worden.
  Ze concludeert dat het werk van Mulerius onmiskenbaar humanistische trekken heeft, maar dat het
  
  183
  
  moeilijk is eenduidig aan te geven of Mulerius tot
  de humanisten gerekend kan worden. Hiervoor
  moet volgens haar eerst de definitie van humanisme nader worden bezien. Het is jammer dat Van
  Netten niet zelf een eerste aanzet geeft tot deze volgens haarzelf noodzakelijke herformulering. Dit
  neemt echter niet weg dat dit werk een degelijke
  studie is, waarin de verschillende kanten van
  Nicolaus Mulerius tot hun recht komen.
  Jantien Dopper (Universiteit Utrecht)
  
  Delphine Bellis, Le visible et l’invisible dans la pensée
  cartésienne. Figuration, imaginatio et vision dans la
  philosophie naturelle de René Descartes [Proefschrift
  Radboud Universiteit Nijmegen / Thèse Université
  Paris-Sorbonne, 18 juin 2010]. 761 pp. [privatly
  printed; no ISBN].
   Descartes’ natural philosophy is seldom the subject
  of extensive study. The reason for this is that it has
  always been considered in separation from
  Descartes’ metaphysics and moral philosophy, and
  often enough also ridiculed. Contexts were ripped
  apart, one-sided and anachronistic views were
  established, carved-like cliché images from the forefather of rationalism creep in droves through the
  historiography of philosophy and culture. The outstanding dissertation of Delphine Bellis attempts to
  remedy this historical and systematical abuse.
  As Bellis correctly underscores, many of the classical interpretations are based on selective readings
  of Descartes’ canonical writings, ignoring in particular his Les Météores and Parts Three and Four of
  the Principia. According to Bellis this leads to a paradoxical situation: to this day Descartes is famous
  for his mathematization of nature, whereas his
  physics is again and again criticized for its dearth of
  mathematics.
  Bellis attempts an integral interpretation of
  Descartes’ writings. She claims to have found in
  Descartes’ omnipresent notions of figure and figuration the decisive link which allows her to re-evaluate the philosophical impact of Descartes’ natural
  philosophy and to better understand the development of Descartes’ thinking.
  It has often been observed that figure and imagination play a crucial role, in particular in Descartes’ early writings, but, according to Bellis, they
  have never been intensively studied from the point
  of view of the totality of his œuvre. As Bellis points
  out, figure is a protean concept with different func-
  
  STUDIUM_3_2011_BINNENWERK_170 x 240 1-1 31-01-12 10:25 Pagina 184
  
  Boekbesprekingen / Comptes Rendus
  tions, depending upon whether it refers to relations
  between our notions, diagrammatic representations
  of geometrical objects, the mode of extension of natural bodies and the external delimitation of sensible
  bodies, or the invisible subtle matter in physics.
   The most important merit of this thoroughly
  researched and voluminous book is found in the
  subtle differentiation and chronological-thematic
  unfolding of these notions of figure. However, in a
  short review it is neither possible to outline the
  individual steps nor to sum up the results.
   Beginning with the Regulae and the Geometrie,
  Bellis first develops a rather conventional concept
  of diagrammatic figures in Descartes’ work, drawing to it a methodical function for the conception
  of bodies. This concept of figure is static and without any relation to movement. By explaining
  Descartes’ description of the psycho-physiological
  processes involved in transmitting corporal figures
  to the brain (Rules XII), Bellis points out that for
  Descartes, the cognition by figure in the Regulae
  precedes the cognition of the figure of the bodies,
  which is elaborated in Le Monde, whereas in De
  l`homme and La Dioptrique problems of vision and
  perception are considered. In the framework of his
  corpuscular matter theory Descartes transcends the
  realm of sense perception by inventing imaginary
  shapes for invisible subtle particles. This means that
  beginning in 1630, at the latest, when Descartes
  takes up his metaphysical determination of matter
  as extension, the problem of figuration also moves
  into the center of his thinking: how can we acquire
  knowledge of the shape of determined bodies?
  Figure is no longer an instrument only for describing external bodies, and from this point on, it is not
  enough to rely on conventional diagrams. Instead it
  is necessary to conceive of other figures which allow
  one to represent the different shapes of real bodies
  in an explicative manner. As a result, Bellis says,
  Descartes also arrives at a new conception of resemblance based on optical and physiological theories. Then, the figuration can be explained as a
  heuristic tool for a corpuscular analysis of the invisible structure of nature: Analogous to visible phenomena and by the aid of imagination Descartes
  invented imaginary shapes in order to conceive the
  figures of hypothetically supposed minute corpuscles: Precisely these imaginary representations of
  vortices or eel-like particles contradict the mathematisation of nature through fixed figures. Correspondingly, Bellis continues, the role of imagination does not reduce itself to the production of representations of extensional bodies, but receives a
  
  184
  
  wide-ranging epistemological functionality for the
  cognition, description and explanation of nature.
   Bellis attributes a key role to La Dioptrique, which
  contains a theory of vision that elucidates Descartes’ specific use of imagination and experience.
  Bellis describes and analyzes in detail the various
  consequences of this concept of figuration, both for
  the entire realm of physics and in particular for
  explanations of causality. At the same time she
  undertakes important conceptual delineations of
  Descartes’ concept of figure, from that in neoPlatonism, alchemy and ancient and contemporary
  atomism. The figura concept is culturally and historically embedded within the development of
  microscopy and it is elucidated through confrontations with traditional concepts of vision. Bellis follows with impressive diligence Descartes’ development of his corpuscular theory, whereby she succeeds in many details in correcting standard ways of
  reading. The dissertation is unusually rich in detail,
  and covers an abundance of literature which has
  long ago become unmanageable, but also provides
  a lot of fresh material. Nonetheless, there is also
  preliminary work, which the reader would wish
  that Bellis had consulted more intensively, such as
  the studies by Dennis L. Sepper, mentioned only en
  passant. From other authors (Dominik Perler,
  Lüder Gäbe, Henk Bos) only essays and not their
  thematically relevant monographs are discussed.
   Moreover, in light of Erich Auerbach’s classic figura
  essay it would be desirable to consider the historical
  semantics of figura in ways even broader than Bellis
  accomplishes: it includes narrative and rhetorical
  figures, reflective figures and even phantasmata and
  oneiric images. Thus, the strength of the book, the
  diligent pursuit of the subject of figuration, also has
  its limits. Only at the end of the book, and subverting
  the chronology, Bellis discusses the role of metaphors
  and analogies with the help of Les Météores. The title
  of Bellis’ book makes it clear that she refers to
  Descartes’ thinking, but one would like to ask her
  how she would interpret the real figures with which
  Descartes has illustrated his texts, in order to elucidate for example the invisible processes in the
  micro-corpuscular world. However, these remarks
  in no way diminish Bellis’ merit: she meticulously,
  subtly and lucidly carves out the problem of figuration running through the entire œuvre of
  Descartes, and demonstrates its relevance. Bellis’
  book marks, without a doubt, an important step on
  the path toward a new and more complex understanding of Descartes’ philosophy.
  STUDIUM_3_2011_BINNENWERK_170 x 240 1-1 31-01-12 10:25 Pagina 185
  
  Boekbesprekingen / Comptes Rendus
  Claus Zittel (Kunsthistorisches Institut in Florenz /
  Max-Planck-Institut Florence, Italy)
  
  Dirk Leyder, Pour le bien des letters et de la chose
  publique. Maria-Theresa; Jozef II en de humaniora
  in hun Nederlandse Provincies [Verhandelingen van
  de Koninklijke Vlaamse Academie van België voor
  Wetenschappen en Kunsten, Nieuwe Reeks 19]
  (Brussel: Paleis der Academiën 2010). 260 pp., ISBN
  978-90-6569-066-1. €23,50.
   Enkele jaren na de afschaffing van de jezuïeten
  (1773) zette de regering van de Oostenrijkse
  Nederlanden een netwerk op van nieuwe, door de
  Staat gefinancierde en gecontroleerde colleges voor
  ‘middelbaar’ onderwijs. Een Koninklijke Commissie der Studiën, opgericht in 1777, fungeerde als
  embryonaal ‘ministerie van onderwijs’, dat niet
  alleen toezicht uitoefende op deze colleges, maar
  ook op de bestaande ‘vrije’ scholen onder leiding
  van seculiere priesters, augustijnen, minderbroeders, enzovoort. De ‘koninklijke colleges’ kenden
  niet het succes dat de enthousiaste promotoren
  ervan hadden verhoopt, en deemsterden weg in de
  verwarring van de laatste jaren van het ancien régime. Alles bij elkaar vormt dit een boeiende en intrigerende episode uit de geschiedenis van opvoeding
  en onderwijs.
  Dit herwerkte proefschrift van Dirk Leyder heeft
  niet alleen de ambitie om de koninklijke colleges in
  hun sociale en institutionele context te plaatsen,
  maar ook om te peilen naar het ‘reële opvoedingsgebeuren’. Daarbij besteedt de auteur uitgebreid
  aandacht aan de vernieuwing van het leerprogramma, de selectie van de leerkrachten, de organisatie
  van de inspectie door de Koninklijke Commissie
  der Studiën, enzovoort.
   Het boek heeft zeker zijn verdiensten. De kleine
  en grote problemen waarmee de gangmakers van
  de hervorming geconfronteerd werden, de evaluatie
  van de leerkrachten en de disciplinering van de –
  vaak rumoerige – collegebevolking worden beeldrijk beschreven. Een doorgedreven (en in lange
  voetnoten voortwoekerende) discoursanalyse is de
  sterkte, maar meteen ook de zwakte van deze studie. Wat meer acts and facts waren de leesbaarheid
  zeker ten goede gekomen. Nergens wordt een overzicht gegeven van de plaatsen waar koninklijke colleges werden opgericht, hoe lang ze bestaan hebben,
  enzovoort. Het brede onderwijslandschap waarbinnen ze moeten worden gekaderd, komt evenmin
  aan bod. Een laconieke voetnoot op pagina 13 ver-
  
  185
  
  meldt dat het te ver zou leiden om ‘alle 58 steden te
  vermelden die in 1773 een college hadden’. De chronologische afbakening van deze studie baadt in een
  zelfde flou artistique.
  Leyder gaat in tegen de klassieke stelling dat de
  latiniteit van de colleges gedeeltelijk moest wijken
  voor nieuwe vakken als aardrijkskunde, geschiedenis en wiskunde. Daartegenover stelt hij dat in de
  programmahervorming juist het herstel van het
  ‘zuivere’ Latijn centraal stond. Ik denk dat het één
  het ander niet uitsloot en dat de introductie van
  genoemde vakken wel degelijk een belangrijke
  omslag betekende. Sébastien Dubois wijdde een
  interessante bijdrage aan het handboek geschiedenis dat in het kader van de hervorming werd opgesteld ( ‘Le premier manuel d’histoire de Belgique et
  l’enseignement de l’histoire nationale dans les collèges à la fin de l’Ancien Régime’, Belgisch Tijdschrift
  voor Filologie en Geschiedenis, 80 (2002), 491-515).
  Het valt me op dat dit artikel door Leyder volledig
  genegeerd wordt. Een andere belangrijke en relevante bijdrage van dezelfde auteur (uit 2003) wordt
  pas in de voorlaatste voetnoot van het boek kwansuis vermeld (en dan nog enkel om een manco hierin te signaleren).
   Leyder schuwt nochtans de controverse niet. Hij
  bekritiseert (onder andere op p. 154) de licentieverhandeling van Frans Chanterie uit 1971 (De
  Koninklijke Colleges voor Humanioraonderwijs voor
  Jongens in de Oostenrijkse Nederlanden, 1773-1794),
  die de ontslagen van ontmoedigde en slecht betaalde leerkrachten als instabiliteit had uitgelegd. Zijn
  eigen analyse, die uitgaat van een ‘flexibiliteit van
  het lerarenkorps’, corrigeert dat beeld terecht, maar
  vervalt al snel in het andere uiterste. De instabiliteit
  die het personeelskader te zien geeft, was zowel het
  gevolg van een zekere mobiliteit als van de uitstroom van uitgebluste en teleurgestelde leerkrachten. Tot slot moet mij van het hart dat ik me heb
  geërgerd aan de manier waarop Leyder in deze discussie en elders in het boek het belang van de verhandeling van Chanterie minimaliseert (‘bijzonder
  lacuneus’, ‘menige misvatting’, p. 17). Naar mijn oordeel is de genuanceerde en zorgvuldig opgebouwde
  studie van Chanterie, ondanks een aantal onnauwkeurigheden, anno 2011 nog altijd zeer lezenswaard.
  Eddy Put (Rijksarchief Leuven/Katholieke Universiteit Leuven).
  