title: De kerkbeschouwing van Prof. Dr J. H. Gunning
text: DE KERKBESCH OUW IN G VAN PROF. DR. J. H. GUNNING
  In Nederland zijn van de theologen uit de vorige eeuw in de laatste
  tijd de namen van d r . K o h l b r u g g e , d r . H o e d e m a k e r en d r . A. K u y p e r
  meer vermeld dan die van D. C h a n t e p i e d e l a S a u s s a y e en G u n n i n g.
  Dat wil niet zeggen dat de laatsten vergeten zijn, maar de aandacht werd
  meer op de eersten gericht. Ik heb reden van te veronderstellen dat dit hier
  in Pretoria ook zo is. Ik ben daarom dankbaar dat mij de gelegenheid werd
  gegeven om in dit uur iets over prof. G u n n in g te zeggen.
  noemde zich graag een leerling van D a n ie l C h a n t e p i e d e
  Over L a S a u s s a y e schreef dr. A. M. B r o u w e r , later hoog­
  leraar te Utrecht, zijn dissertatie. Over G u n n in g heb ik in 1926 de mijne
  uitgegeven.
  G u n n in g
  
  la
  
  S a u ssa ye.
   L a S a u s s a y e was eers Waals, dat is Frans sprekend, predikant te
  Leiden, daarna Ned. Herv. predikant te Rotterdam. (De Waalse Kerk be­
  hoort tot de Ned. Herv. Kerk, is deel van de Herv. Kerk). In 1872 werd hy
  tot hoogleraar benoemd in Groningen. Hij hield zijn oratie in November
  1872, maar stierf onverwachts na een ziekte van een paar dagen reeds in
  Febr. 1874, 55 jaar oud. L a S a u s s a y e heeft een eigen weg gevolgd onder de
  theologen in Nederland. Hy heeft zijn gedachten ontwikkeld in het tijd­
  schrift Emst en Vrede dat tussen 1850 en 1860 in 6 jaargangen uitkwam,
  in de Prot. Bijdragen die vanaf 1870 verschenen en in verschillende werken
  die hij uitgaf. Hij nam een tussenpositie in tussen de gewone orthodoxie
  en het opkomend modernisme en is daarom meermalen tot de Vermittelungstheologen gerekend. B r o u w e r noemde hem een Israelietischdenkend
  theoloog. Hij verzette zich tegen het intellectualisme dat hij bij rechtzinnigen en vrijzinnigen vond. Hij ging evenals P a s c a l uit van het hart van de
  mens, o f met A. V i n e t van la conscience. Het Franse woord conscience heeft
  een ruimere betekenis dan het Hollandse geweten. L a S a u s s a y e heeft dat
  zelf wel eens vaker uit het oog verloren wanneer hij in het Hollands ge­
  weten schreef en aan conscience dacht. God spreekt den mens aan in zijn
  hart. G u n n i n g gevoelde zich nauw verbonden met L a S a u s s a y e . Hij was
  10 jaar jonger. Geboren in 1829, heeft hij in Utrecht gestudeerd, werd
  predikant in Blauwkapel dichtbij Utrecht, dan in Hilversum; was van
  1861 tot 1881, dus 20 jaar predikant in den Haag, werd in 1881 benoemd
  tot kerklijk hoogleraar aan de gemeente-universiteit te Amsterdam en in
  1889 tot rijkshoogleraar aan de rijksuniversiteit te Leiden. In 1899 moest
  hij wegens 70-jarige leeftijd aftreden en verhuisde naar Arnhem. Daar is
  hij als ouderling van de Herv. gemeente blijven voortwerken tot hij in
  1905 is overleden — 75 jaar oud.
   G u n n in g heeft van 1855 tot 1905 gepubliseerd, zoveel dat zijn zoon
  vijf banden nodig had om met vele medewerkers verslag te geven van zijn
  
  1
  
  Leven en Werken. Gunning schreef in Ernst en Vrede, in de Prot. Bijdragen,
  in de Stemmen van Waarheid en Vrede van dr. A . B r o n s v e l d , en in vele an­
  dere tijdschriften, gaf brochure ens boeken uit, reageerde snel op alles wat hij
  las door ingezonden stukken te zenden voor dag- o f weekbladen. W ie de
  theologie in Nederland in de 19de eeuw beschrijven en de naam var»
  G u n n i n g niet zou noemen zou wel zeer onvolledig zijn. P r o f . S. P . E n g e lb r e c h t noemt hem wel in zijn Kerkgeskiedenis.
   G u n n i n g was zeer veelzijdig. Hij had eigenlijk litterator willen wor­
  den. De Wijsbegeerte trok hom ook zeer. P r o f . O p z o o m e r uit Utrecht
  beschouwde hem asl een van zijn beste leerlingen, ’t Is aan zijn initiatief te
  danken dat G u n n i n g in 1876 tot doctor honoris causa in de filosofie werd
  benoemd in Utrecht. Doctor theologiae is hij nooit geworden. Geen enkele
  Universiteit heeft er aan gedacht om hem die titel honoris causa te ver­
  lenen. Hy kende Homerus, Plato, Spinoza, Shakespear, vooral Dante en
  Thomas Aquinas, Schiller, Goethe als weinigen. Toen hij predikant was
  in den Haag maar ook later als hoogleraar hield hij telkens winterlezingen
  in den Haag over zeer verschillende onderwerpen. Verslagen van de meeste
  van die lezingen als ook van vele van zijn preken kan men in handschrift
  vinden in de Gunning Biblioteek die bij de rijksuniversiteitsbiblioteek van
  Utrecht is ondergebracht. G u n n i n g preekt van korte aantekeningen. Er
  zijn personen geweest in den Haag die een uitvoerig verslag maakten van
  zijn preken en lezingen, ook van de catechisaties die hij in het Frans hield
  voor een bepaalde groep leerlingen. Er zijn in de Gunning Biblioteek dikke
  banden vol van wat Gunning bij verschillende gelegenheden heeft gezegd
  in verslagen die niet zijn gepubliceerd.
   Zijn kerkbeschouwing kwam al aan het licht toen hij in 1859 schreef
  over Qordel en W ijnkruik, gedachten over de zonde en hare ellende, over
  Jeremia 13:1-17, en in 1860, toen hij een beroep had gekregen uit de vrije
  evangelische gemeente te Amsterdam. Gunning schreef een Open brief
  aan de ouderlingen van die gemeente en gaf in 1861 een brochure uit over
  Vrijheid der gemeente. Een van zijn mooiste geschriften heet „Beginsel en
  meningen” , in 1860 geschreven. Het is hier in de biblioteek. In verschillen­
  de brochuren kwam hij in verzet tegen het aandringen op leertucht door
  M r . G r o e n v a n P r i s t e r e r met wie hij bevriend was, dien hij zeer hoog
  achte, maar dien hij niet kon volgen in zijn juridische denkwijse. In den
  Haag was nog vóór G u n n i n g er kwam D r . J. C. Z a a l b e r g predikant ge­
  worden in de Herv. gemeente. Hij was van de Evangelische o f Groningse
  richting tot de vrijzinnige overgegaan. Hij hield een reeks lezingen in de
  geest van die Tubinger F. C. B a u r . G r o e n v a n P r i n s t e r e r noemde dat
  anti-christelijkegodslastering en wilde dat die predikant zo spoedig moge­
  lijk zou worden afgezet. Er was brand uitgebroken — die moest direct,
  worden geblust.
   G u n n i n g schreef een brochure: De kracht der waarheid tot over­
  winning ook op kerkrechtelijk gebied, o f Twee wegen, één doel. H<j had
  wel hetzelfde doel als G r o e n , dat in de kerk de Christus naar die Schrift
  
  2
  
  zou worden gepredikt, maar hij wilde bij het correctief ingrijpen niet van
  buiten naar binnen, maar van binnen naar buiten gaan, van het leven naar
  de vorm die het zich schept. Wettelijkheid behoort alleen op het gebied
  van de staat thuis.
  De grond, het recht moet aan de dwaling ontnomen worden. Het is
  een feit dat Gods immanentie in de leer van de Kerk te veel is verwaar­
  loosd. Gods openbaring is in Christus menselijk geworden. De theologie
  moet waarachtig modern zijn. Antwoorden op de vragen en behoeften
  van nu. De theologie volgt de ontwikkeling in de kerk. Er is allereerst
  behoefte aan het leven des H. Geestes daarna aan de beschrijving ervan.
   In de moderne richting zijn twee mogelijkheden: o f men keert zich naar
  Christus toe o f van Hem af. De ontwikkeling gaat nog voort. Het Evan­
  gelie vraagt vrije instemming, Gehoorsaamheid dat is meer een zaak van de
  wil dan van het intellect. Gaarne beriep G u n n in g zich op Joh. 7:17. „As
  iemand gewillig is om sy wil te doen, sal hy omtrent die leer weet o f dit
  uit God is en o f Ek uit Myself spreek,” o f op Joh. 5 :40. „En julle wil nie na
  My kom om die lewe te hê nie,” , o f op Joh. 3:36. „Hy wat in die seun
  glo, het die ewige lewe, maar hy wat die Seun ongehoorsaam is, sal die
  lewe nie sien nie, maar die toom van God bly op hom.” Jesus heeft vol­
  gens Matth. 21:28w . de gelijkenis uitgesproken van „die twee seuns.”.
  „Maar wat dink julle ? ’n Man het twee kinders gehad en hy gaan na die
  eerste en sê: Kind, gaan werk vandag in my wingerd. En hy antwoord en
  sê: Ek wil nie; maar later het hy spyt gekry en gegaan.” Om tot geloof te
  komen is er verootmoediging nodig, erkenning van schuld, zien op Jezus
  Christus als den Middelaar Gods en der mensen. Hij heeft ons door Ziin
  kruisdood en opstanding verlost.
   De Kerk moet hen, die zeggen niet te kunnen geloven, niet dadelijk
  uitwerpen, maar moet trachten hen te winnen. Men wint iemand vaak nog
  eerder voor ’t geloof door goed voorbeeld dan door leer. (Beginsel en
  meningen (1860) bl. 69). Paulus heeft telkens aan zijn gemeenten geschreven:
  W eest mijn navolgers, broeders. Fil. 3:17. „Let op die wat so wandel soos
  julle ons tot voorbeeld het.” Petrus raadde de vrouwen aan: „Net so moet
  julle, vroue, aan jul eie manne onderdanig wees, sodat, as sommige aan die
  woord ongehoorsaam is, hulle ook deur die wandel van die vroue sonder
  woorde gewin kan wrord.” G u n n in g was overtuigd dat hij ook woorden
  moest gebruiken. Hij hield niet op mondeling en schriftelijk te getuigen, te
  vermanen, tot bekering te roepen, maar hij zei dat uitbannen, wanneer
  noch hij die uitgebannen werd, noch de gemeente die uitbande vast over­
  tuigd waren van het rechtmatige van die daad, niet was naars Here W il. De
  Kerk verkeert in een vervallen toestand. Leefde voorgangers en gemeente­
  leden nog so vol van den H. Geest als de eerste Christengemeente dan zou
  het anders zijn. De eigenlijke zonde is niet te bidden. In I Clem. 59w . is
  een voorbeeld van oud-Chr. gemeentegebed. Helaas is er sedert het op­
  houden van de vervolgingen en het binnenlaten van de menigte onder
  Constantyn de Grote een daling gekomen van het peil van het Christelijk
  3
  
  leven in de K erk; uitzonderingen waren er gelukkig wel, maar over ’t alge­
  meen kan men zeggen dat toen het proces van verwereldlijking reeds is be­
  gonnen. Later is dat proces door de Renaissance, het humanisme, het bui­
  ten de Kerk treden van filosofie, wetenschap en cultuur nog versterkt. De
  Kerk is door daling van het geloofspeil zelf de oorzaak, minstens mede­
  oorzaak, geweest van het afdwalen. De Kerk is er niet mee gered wanneer
  hier o f daar een persoon word aangepakt, die haars insiens te ver is afge­
  dwaald. Zij moet principieel positie nemen en al maar weer het licht van de
  openbaring doen schijnen over de aldoor wisselende gebeurtenissen en om­
  standigheden. Zoals Paulus door zijn brieven de gemeenten leiding heeft
  gegeven door te getuigen, te waarschuwen en te bevelen zo heeft de Kerk
  leiding te geven.
   W ie moet leiding geven?
  In de Oude Testament is de koning telkens voorgesteld als de herder
  van het volk. Jezus heeft volgens de Evangeliën telkens gesproken van het
  koninkryk Gods o f het koninkryk der hemelen en heeft ons leren bidden:
  Uw koninkrijk kome. G u n n in g dacht dat wanneer Israel Jezus als de
  Messias had aanvaard, ’s Heren koninkrijk sou zijn gesticht en niet de
  kerk. Petrus heeft op het Pinksterfeest, en in zijn redevoering en erna nog
  telkens, Israel opgeroepen tot bekering en tot geloof in Jezus als den Chris­
  tus, den Messias, Koning.
  Israel heeft den Messias niet willen aanvaarden. Toen heeft God de
  natuurlijke takken niet gespaard, zoals Paulus in Rom. 11:21 zegt, maar
  God is machtig om ze weer in te enten in den boom waarvan zij afgehou­
  wen zijn. G u n n in g hoopte zeer op Christus wederkomst, Zijn komen in
  heerlijkheid. Dan zou het koninkrijk komen. God had Israel vroeger ge­
  leid door personen, door profeten, priesters en koningen. Jezus heeft
  vgl. Luc. 22:30 Zijn apostelen beloofd dat zij de twaalf stammen Israels
  zouden oordeelen. Volgens Ef. 4:11 heeft Christus ook over de Kerk, waar­
  van Hij het hoofd is, personen aangesteld om haar te leiden: apostelen,
  profeten, evangelisten, herders en leraars . . . zoals er staat, om die heiliges
  toe te rus vir hulle dienswerk tot opbouwing van die liggaam van Christus,
  totdat ons almal kom tot die eenheid van die geloof en van die kennis van
  die Seun van God tot ’n volwasse man en die mate van die volle groot te
  van Christus.
   In Ef. 1:10 heeft Paulus gezegd dat die doel is om alle dinge wat in die
  hemele sowel als wat op die aarde is onder een hoof in Christus te verenig.
  Het moet worden een liggaam en een Gees, een Heer, een geloof,
  een Doop, een God en Vader van almal (Ef. 4:4). G u n n i n g had al zijn
  hopen en verwachten gericht op de komst van den Bruidegom. Met
  Openb. 22:20 bad h ij: Kom, Here Jesus. Ef. 5:25 Christus heeft die ge­
  meente liefgehad en Homself daarvoor oorgegee om dit te heilig nadat Hij
  dit gereinig het met die waterbad deur die woord, sodat Hij die gemeente
  aan homself kan voorstel, verheerlik, sonder vlek o f rimpel o f iets dergeliks,
  maar dat dit heilig en sonder gebrek kan wees. Eens sal Hij ons ver4
  
  nederde liggaam van gedaante verander om gelykvormig te word aan Sy
  verheerlikte liggaam volgens die werking waardeur Hy ook alles aan Homself kan onderwerp (Fil. 3:21). Jezus zal bij zijn wederkomst vragen naar
  wat de nasies, de mensen uit de naties, gedaan hebben (Matt. 25:31w ).
  Heeft men barmhartigheid getoond als Jezus ? De ranken van de wijnstok
  die geen vrucht voortgebracht hebben worden in ’t vuur gegooid en ver­
  brand (I Joh. 15:6). Gunning was overtuigd dat zij die met hun mond
  Here, Here zeiden en met hun verstand de orthodoxe leer beleden maar de
  wil van den Vader in den hemel niet deden, zouden verworpen worden,
  zoals Jesus het aan ’t slot van de Bergrede heeft gezegd (Matt. 7:21-29).
   De Here wil gehoorzaamheid. Gehoorzaamheid is zaak van de wil. De
  Here vraagt meer naar de wil dan naar ’n begrijpen. Matt. 18:00 Kinderen
  zouden de volwassenen voorgaan. Matt. 11:25. Jezus dankte Zijn Vader
  dat het vir wijse en verstandige mense was verborgen, maar aan kindertjies
  geopenbaard. In het formulier om die Heilige Nagmaal te hou, staat terecht
  dat wij daagliks teen die swakheid van ons geloof en die bose luste van ons
  vlees moet stry, maar dat ons daarvan verseker kan wees dat geen sonde o f
  swakheid wat nog teen ons wil in ons oorgebly het, kan verhinder dat God
  ons in genade sou aanneem.
  Paulus heeft in zijn zelfveroordeling in Rom. 15w onderscheiden
  tussen zijn wil en zijn doen. W at ek doen, weet ek nie, want wat ek wil dat
  doe ek nie. Die wil is by my aanwesig, maar om goed te doen dit vind ek nie
  Jezus blust de rokende vlaswiek niet uit, maar blaast met zijn Geest aan
  wat versterven zou (Rom. 8). In Gethsemane heeft Hij tot zijn disipelen
  gezegd: Die gees is wel gewillig maar die vlees is swak (Matt. 26:41).
  Waak en bid dat julle nie in versoeking kom nie.
   G u n n in g kende de verzoeking om met de z.g.n. Wetenschap mee te
  gaan. Gunnings vader, die predikant was in Leeuwarden, wilde hem niet
  voor zich laten preken, omdat hij te orthodox was voor de liberale ge­
  meente daar. Zijn leermeester P r o f . O p z o o m e r te Utrecht drong aan op
  empirée, ervaring, onderzoek. Mocht men een predikant die zich liet
  verleiden door geloofloze wetenschap (al was dit blind bijgeloof) dadelijk
  uitwerpen ? G u n n in g trachte hen te overtuigen van de waarheid van het
  Evangelie.
   ‘
  
  In 1860 heeft hij in de lezing, in den Haag gehouden over Beginsel en
  meningen, die ik al aanhaalde, zich verzet tegen onheilige leerheiligheid en
  even onheilige waarheidsverkrachting, tegen intellectualisme van rechts o f
  van links. De waarheid is zedelijk, eist een beslissing van de wil, vraagt ver­
  ootmoediging, bekering. Gunning deed zijn intree in den Haag 14 Aug. ’61
  met Joh. 3:3. Voorwaar, voorwaar, Ek sê vir jou, as iemand nie weer gebore word nie kan hy die koninkryk van God nie sien nie. Hij zei in die
  intreepreek dat hij niet mee kon doen met hen die zeide: W ie niet aan de
  opstanding gelooft, kan onder ons geen leraar zijn. Men kan immers niet
  tevreden zijn met te vragen wat hij gelooft, maar heeft bovenal te vragen
  hoe en waarom hij gelooft. De waarheid is persoonlijk. Jezus Christus is
  5
  
  alleen de Waarheid. Ik hecht niet aan de hele o f halve orthodoxie, maar
  aan de levensgemeenschap met den Heer. Het leven gaat voorop. Daar­
  op volgt de kennis van het leven en de beschrijving ervan. Levensgemeen­
  schap met den Heer blijkt nietuit dorre verstands godgeleerdheid maar in
  kracht Gods tot redding, in liefde en blijdschap, vrucht van den H. Geest.
   G u n n i n g achte de gemeente van nu te zwak van Geestes kracht om
  anders uit te kunnen bannen dan alleen door beroep op ’t geweten, over­
  tuigen van hem die afweek door woord o f daad. I Cor. 14:24 schreef
  Paulus: Maar as almal profeteer en daar ’n ongelowige o f ’n onkundige
  binnekom, dan word hy deur almal oortuig, deur almal beoordeel en so
  kom die geheim van die hart aan die lig. En so sal hy op sy aangesig val,
  G od aanbid en verkondig dat G od werklik onder julle is. O p andere wijze
  over de geheimen van iemands hart te oordelen, vond G u n n i n g te gevaar­
  lijk. W a t uit ’n geloof niet is, is zonde. Bij onzekerheid kan men beter
  wachten dan een verkeerde beslissing nemen.
  G u n n i n g w i l d e n ie t e e n b e lijd e n is k e r k , m a a r e e n b e l i j d e n d e k e r k.
   De jaren door heeft hij op reorganisatie van de Herv. Kerk aangedron­
  gen. Het reglement in 1816 ingevoerd bepaalde wel dat men zich moest
  houden aan de leer der Kerk, maar gaf geen gelegenheid aan de classicale
  vergaderingen en de Synode om nieuwe beslissingen te nemen op grond
  van Schriften belijdenis. Allerlei voorstellen zijn er door G u n n i n g gedaan
  om verbetering aan te brengen. Zijn grote grief was dat de godsdienstige
  gemeenschap in een rechts gemeenschap was ontaard. Sedert 1890 toen
  G u n n i n g in Leiden een heel moeilijke positie had temidden van vrijzinni­
  gen die beweerden dat alleen onbevooroordeelde, algemeengeldige weten­
  schap als wetenschap mocht worden gerekend, is Gunning met dr. H o e d e m a k e r gaan medewerken tot reorganisasie van de Kerk.
  H o e d e m a k e r was meer conservatief dan G u n n i n g , wilde meer de
  lijn van de Geref. vaderen voortzetten. Hij vond de Ned. Herv. Kerk de
  Kerk van Christus in Nederland.
  Hij was predikant te Amsterdam, is van 1880 vanaf de oprichting van
  de Vrije Universiteit hoogleraar daaraan geweest, maar is wegens con­
  flict met dr. A . K u y p e r afgetreden en werd predikant in Nijland, een dorp
  in Friesland.
   G u n n i n g die het altijd voor verdrukten opnam . . . hij is wel een
  ridder genoemd in het leraarskleed . . . gevoelde zich toen temeer tot
  H o e d e m a k e r aangetrokken. In 1893 schreef hij in een brochure: Komt
  het op vroomheid des harten aan 1 (bl. 29). De Kerk behoort tot een orga­
  nisatie te komen die het karakter van gelijken rang en gelijken waardigheid
  aan alle Evangeliedienaren toelaat. W a n t dan zal het W o ord Gods feitelijk
  gelijk behoort, boven de Belijdenis staan. Dat W o ord zal spreken in de
  wettiglijk vergaderde Dienaren des kerk en over de bestaande verschillen
  uitspraak doen. Die uitspraak, moet definitief voor alle tijden, maar voor
  onze tijd, is het allerdringendst belang der kerk.
  6
  
  Al werkte G u n n in g zo met H o e d e m a k e r samen de laatste 15 jaar
  van zijn leven, hij bleef meer op de algemene christelike Kerk zien, bleef
  hopen op Christus wederkomst, op het geloven van Israel. In 1902 schreef
  hij nog dat de Bruidegom de eenheid der Bruid nodig had, het Hoofd de
  eenheid van de lichaam. Ef. 4:11-16 bleef voor hem de norm. De Here
  heeft gegeven apostelen, profeten, evangelisten, herders en leraars . ..
  Niet een belijdenis moet heersen in de Kerk, maar ambtsdragers, personen,
  moeten leiding geven, bezield door het geloof. Karakter gaat boven be­
  lijdenis.
   Christus wil niet dat iemand zal heersen in de Kerk, maar dat allen
  zullen dienen. Het kerkherstel moet eigenlijk ook internationaal geschie­
  den. Subjectivisme en individualisme zijn te veroordelen. W ij hebben ge­
  meenschappelijk schuld te belijden en gemeenschappelijk om Christus
  heerschappij in de kerk te bidden. Tucht is alleen mogelijk in de ene Kerk
  bij profetisch licht. Hij bleef vertrouwen op de kracht der waarheid tot
  overwinning. De rechts kracht van Gods Woord in de Kerk moest hersteld
  worden.
  In 1896 gaf hij een rede uit over De eenheid der Kerk, in 1897 over
  Hooger dan de Kerk, in 1899 Blijft in Hem. In 1900 volgde de brochure De
  opbouw der kerk op haar grondslag. 1901 Niet bij elkander houden maar uit
  den grond ophouwen, en Onze zonde. 1902 Om ’s Heren heerschappij in de
  Ned. Herv. Kerk en Verlagen wij ons zelven niet. In 1904 De wortel des kwaads.
  Heel de Kerk en heel het volk, (dat was de leus van H o e d e m a k e r ), en Open
  brief aan de Synode der Ned. Herv. Kerk.
  W at zou G u n n in g gezegd hebben wanneer hij de reorganisatie van
  onze Nederl. Herv. Kerk die in 1945 begonnen, had kunnen beleven. De
  Kerk wil nu gaan in den weg van het belijden, wil zich houden aan de
  Heilige Schrift en de belijdenisgeschriften, wil zich voorlopig onthouden
  van leertucht, wil tot de gewetens spreken, wil trachten te overtuigen.
  W at door ’t geweten der gemeente niet beaamd wordt, blijft onvruchtbaar
  in de Kerk, ’t gebrek des Geestes, zei G u n n i n g.
  Aan vele verlangens van Gunning is voldaan.
   Maar het geesdriftig verlangen naar de wederkomst van Christus,
  en naar het herstel van Israel is niet algemeen. Niet altijd wordt ook zo
  sterk aan de algemene Christelijke Kerk, de una ecclesia catholica, het
  lichaam van Christus gedacht, als hij daaraan heeft gedacht. G u n n in g
  was een man van veel gebed, die veel verwacht van voorbede. Als ’t er al
  op aankwam, konden wij niet veel meer doen dan bidden: Kom Here
  Jezus, Wees Gij onze Koning, Herstel Israel als uw volk en regeer ons allen
  naar uw rechtvaardige, zachte, lichte wet. Dan zullen allen delen in de
  zegen des Heren en de vrede van Gods volk sal ewig blijven.
  De reorganisatie van onze Ned. Herv. Kerk is tot stand gekomen. Op
  initiatief van d r . G r a v e m e y e r , p r o f . K r a e m e r en p r o f . B a n n i n g , die
  elkander in het concentratiekamp in den oorlogstijd gevonden hadden.
   7
  
  P r o f . H a i t je m a , v a n
  
  R u l e r , M i s k o t t e , S c h o l t e n , d s . W e s s e l d i jk e n
  
  Na o n d e r z o e k in d e c la s s ic a le
  In 1950 w e rd ze a a n g e n o m e n e n in g e ­
  
  a n d e r e n h e b b e n d e K e r k o r d e u itg e w e r k t.
  v e r g a d e r in g e n is e r v e e l in g e w ijz ig d.
  v o e r d . H ie r is m e n d e w eg g e g a a n d ie d o o r G u n n i n g e n H o e d e m a k e r w as
  a a n g e r a d e n , n i e t d ie v a n d r . A. K u y p e r.
  Kuyper was evenals G unning zoon van een conservatief liberale
  dominee. Hij heeft in Leiden gestudeerd onder prof. S c h o lte n , die Hegeliaan was, die speculatieve richting uitging, niet de empirische, zoals Opz o m m e r in U trecht.
   In zijn eerste gemeente Beesd in Gelderland kwam
  Kuyper tot bekering. Hij oordeelde dat het Gereformeerd beginsel de
  Kerk zou redden. Hij ging in de lijn van M r. G ro en v a n P rin ste re r door,
  werd diens opvolger als antirevolutionair partijhoofd. Van Beesd ging hij
  naar U trecht in 1870 van Utrecht naar Amsterdam. Zijn intreetekst in
  Amsterdam was Ef. 3:17w . Geworteld en gegrond, ’t W as hem meer te
  doen om de schaapskooi dan om ’t enkele schaap. Kuyper nam de belijde­
  nis als woord van gemeenschap op grond van de onfeilbare Heilige Schrift.
  Hij pleitte voor een vrije Kerk en vrije school in het vrije Nederland . ..
  sedert 1880 ook voor een vrije U niversiteit. . . scheiding van Kerk en
  Staat. Autonomie van de gemeenten . . . vry beheer van de kerklijke
  goedere.
  In 1871 kwam hij ook in conflict. Hij was er heftig tegen dat de
  Kerkeraad vrijzinnige lidmaten zou aannemen. In 1885 weigerde de Kerkeraad attesten af te geven van zedelijk gedrag opdat de jongelui in een na­
  burige vrijzinnige gemeente zouden kunnen worden aangenomen. 4 Jan.
  1886 werden toen 80 kerkeraadsleden geschorst. Dec. 1886 wierp men
  van Kuypers zijde het juk der synodale hierachie af, en Jan. 1887 werd het
  eerste Geref. congres gehouden.
  G u n n in g onderscheidde in K u y p e r de Christen van het partijhoofd.
   Hij waardeerde hem als Christen, geniaal schrijver van overdenkingen
  over gedeelten van Gods W oord in de Heraut o f de Standaard. Maar als
  partijhoofd vond hij K u y p e r niet geestelijk, intellectualistisch. K u y p e r
  wilde met logische consequentie de naam van Christus doen triumferen op
  elk terrein des levens. G u n n in g betrapte hem telkens op onoprechtheid,
  onwaarachtigheid, heerszucht.
  '
  G r o e n v a n P r i n s t e r e r had het reeds als vanzelfsprekend geacht dat
  wanneer men orthodox christen was, men ook lid moest zijn van de anti­
  revolutionaire partij. D. C h a n t e p i e d e l a S a u s s a y e had zich al tegen dit
  nauwe verbinden van Kerk en Staatsidee verzet. Men had het recht niet
  om een Christen te binden aan een bepaalde staatsbeschouwing.
  K u y p e r ging nog verder dan G r o e n v a n P r i n s t e r e r . Hy schreef in
  de Standaard over De Heelen en de Halven. De heelen ware natuurlijk zij
  die hem volgde. Op de halven paste hij toe wat in 1 Joh. 2:19 is gezegd.
   Hulle het van ons uitgegaan, maar hulle was nie van ons nie, want as hulle
  van ons was, sou hulle by ons gebly het, maar dit moes aan die lig kom dat
  hulle nie almal van ons is nie. G u n n in g heeft het zich erg aangetrokken
  
  dat K u y p e r hem zo openlijk bij de anti-christenen rekende van wie immers
  in 1 Joh. 2 was gesproken. Hij heeft vele jaren lang getracht om K u y p e r
  tot andere gedachten te bewegen, maar dat is hem niet gelukt. K u y p e r
  noemde zijn partij de partij van de lewende God, de Gideons bende die
  de vijanden in ’s Heren naam zou overwinnen. Gereformeerd in de Kerk
  en anti-revolutionair in de politiek was naar zijn inzicht onlosmakelijk
  met elkander verbonden. Hij beriep zich voor alles wat hij ondernam op
  een tekst uit het onfeilbare W oord Gods. Zelf heb ik hem in mijn studen­
  tentijd te Utrecht in Tivoli de invoering van de wet op de bakkers nacht­
  arbeid horen verdedigen met een woord uit Hosea: De bakker slaapt de
  ganse nacht. De tekst is daar corrupt. Er is sprake van de koningen van
  Israel. Hos. 7 :5v. In de Suidafrikaanse vertaling is de bakker er geheel uit­
  gevallen. Daar staat: Op die dag van ons koning is die vorste siek van ver­
  hitting deur wyn. Hy steek sy hand uit na die spotters as hulle naderkom.
  Hulle hart is soos ’n oond in hulle arglistigheid. Die ganse nag deur slaap
  hulle toom , in die more vroeg brand dit soos ’n vuurvlam.
   D r . K u y p e r was zo overtuigd van de juistheid van zijn visie dat zijn
  exegese er geheel door beheerst werd.
  In zijn Encyclopaedic der christelijke theologie . . . op zichzelf een geniaal
  werk . . . sprak hij van tweëerlei wetenschap. Zijn eigen wetenschap
  noemde hij die van de palingenesie. W ie wedergeboren was, moest oorde­
  len als hij.
  Kuyper was een schitterend volks-redenaar; hij W'erd altijd door zijn
  volgelinge luide toegejuigt; hij was ook een geniaal journalist. Hij publi­
  ceerde ongelofelijk veel. Hij had een overredingskracht waar velen niet
  tegen op konden. Hij heeft jarenlang als lid van de Tweede Kamer in den
  Haag gewoond, toen G u n n in g daar predikant was, later in Amsterdam als
  professor aan de Vrije Universiteit, toen G u n n in g kerkelijk hoogleraar
  was geworden aan de Gemeente Universiteit te Amsterdam.
  Z ij m o e s t e n e lk a n d e r t e lk e n s o n t m o e t e n.
  H o e d e m a k e r d e v o lk s k e r k n i e t lo s la t e n.
   k e rk , al m o e s t d e k e r k
  
  G u n n in g w ild e e v e n a ls
  
  A l w as e r v e e l z o n d ig s in d e
  
  g e r e o r g a n is e e r d w o r d e n , a fs c h e id in g v o n d h ij
  
  o n g e o o r l o o f d ; a fs c h e id in g w a s d e z o n d e v a n d e F a r iz e e ë r s , d ie z e id e G o d ,
  e k d a n k U d a t e k n ie s o o s d ie a n d e r m e n s e is n ie.
  G u n n in g v o n d d a t d e
  
  K e r k d e t o lle n a a r s n i e t m o c h t lo s la te n , m a a r m e t a lle z o n d a r e s c h u ld m o e s t
  b e lijd e n e n b i d d e n : G o d , w e e s m ij s o n d a a r g e n a d ig . H e t is ja m m e r d a t d r.
   K u y p e r d e a fs c h e id in g h e e f t d o o r g e z e t.
  T i jd e n s d e la a ts te w e r e ld o o r lo g
  
  h e e f t p r o f . S c h il d e r v a n K a m p e n in c o n f li c t m e t p r o f . H e p p e v a n d e V r i je
  U n i v e r s i t e i t t e A m s t e r d a m e e n n ieu w ’e a fs c h e id in g d o o r g e v o e r d.
  Pr o f.
  S c h il d e r b e s c h u ld ig d e d e G e r e f . S y n o d e v a n h e tz e lfd e w a a rv a n d r . K u y p e r
  v r o e g e r d e H e r v o r m d e S y n o d e h a d b e t ic h t.
   S c h ild e r n a m A r t . 3 1 v a n d e
  
  D o r d t s e K e r k o r d e a ls le u s v o o r z ijn a fs c h e id in g . D e z e a fs c h e id in g is o o k a l
  n i e t m e e r t o t N e d e r la n d b e p e r k t, m a a r is d o o r g e g a a n t o t in I n d o n e s ië , A u ­
  s t r a lië , m is s c h ie n o o k w e l t o t h ie r in S u id -A f r ik a , o v e r a l w a a r S y n o d a a l
  G e re fo rm e e rd e n w o n en.
   9
  
  G u n n in g heeft zeer geleden onder het onophoudelijk veroordelen
  van de ethischen door K u y p e r . W at hij wil zal deze geestelijke Napoleon
  bereiken, schreef hij aan zijn zoon die als predikant te Gouda, sterk on­
  der de bekoring van K u y p e r was gekomen, maar voegde G u n n in g eraan
  to e: evenals bij dezen zal zijn werk topzwaar worden en vallen. K u y p e r
  handelt als een ongelovige. Op de kracht der waarheid heeft hij niet ver­
  trouwd; politiek en verdachtmaking moest er bij komen. Ik heb nooit
  als B r o n s v e l d op zijn hatelijkheid, enz. gewezen, neen, deze behoren bij
  zijn door en door wereldsch streven. Daardoor héeft hij dan ook macht.
  Want de wereld, en niet het minst als zij gereformeerd is, heeft het hare lief
  en loont het met macht, invloed en middelen.
  Het willen heersen van Rome vond hij ook bij K u y p e r . Elk goed
  militair o f partijhoofd doet hetzelfde als Rome . . . De waarheid behoeft
  macht, zeggen ze. De godsdiens heerse als Kerk, als organisatie, als goed
  gesloten kader.
  G u n n in g heeft alle afscheidingen betreurd. Zijn verlangen ging uit
  naar de ene, ,heilige’ algemene christelijke Kerk die zich voorbereidt voor
  de wederkomst van haar Heer. Op Hervormingsdag kon hij treuren over
  het gebrek aan eenheid.
   Hij is gestorven (in 1805) voordat de grote wereldconferenties worden
  gehouden. De Evangelische Alliantie vond hij te bepaald Engels, te weinig
  Protestants Evangelisch. G u n n in g hield niet van de Engelsen als volk,
  zegt zijn zoon. Den oorlog van Engeland tegen de twee Afrikaanse Repu­
  blieken vond hij gruwelijk, een verkrachting van alle recht. Hij vond het
  een verlaging tot geweld, leugen en beestelijke wreedheid. De naaste drijf­
  veer was gewetenlose gouddorst (L.&..W. III 542v). Laat ons de Engelsen
  niet haten, schreef hij in de Berichten, het Studentenblad, 16 Nov. 1899,
  toen hij als gepensioneerden te Arnhem was gaan wonen. Alleen door
  onder het kruis te komen en daar de afschuwelijkheid ook onzer eigen
  zonden te leren kennen, worden wij van de haat genezen en kunnen wij
  ook de Engelschen leren liefhebben en voor hen bidden. U it dat gebed
  moet, zal het niet voor God een gruwel zijn, alle schijnheiligheid en de
  hoogmoed, die daar achter schuilt, door diep besef van ons aller verdoemlijkheid voor God zijn weggedaan. Eenig en alleen de Heilige Geest
  kan dit leren en die vlam des haat tegen de zonde met de vlam der liefde
  van Christus in ons samenvoegen tot een gloed die al het vleeschelijke in
  ons verteert.
   In 1902 schreef G u n n in g nog: Voor mij is niet de Hervormde Kerk
  het ideaal, maar de ene algemene Kerk des Heren. Ik geloof ook niet
  dat een geschreven belijdenis grondslag der Kerk kan zijn, maar enkel de
  levende personen door den Here gesteld (Ef. 4). G u n n in g wilde daarom
  eerst reorganisatie. Christus werkt in de Kerk door zijn ambtsdragers, om
  die heiliges toe te rus vir hulle dienswerk tot opbouwing van die liggaam
  van Christus. Opbouw van het lichaam van Christus was G u n n in g ’ s enige
  doel. G u n n in g is trouw gebleven aan een woord dat hij in 1860 al heeft
  10
  
  geschreven (Beginsel en meningen bl. 91): ’t Is noodzakelijk om niet bij de
  geloofsovertuigingen en uitdrukkingen onzer vaderen te blijven staan, maar
  vanuit hun beginsel (alle waarachtig geloof heeft slechts een beginsel) hun
  overtuigingen en meningen te herzien, te verbeteren en verder te ont­
  wikkelen.
  Later heeft G u N N iN g duidelijker dan in 1860 gezien dat dit de kerk
  moet doen in haar wettige vertegenwoordiging, geleid door den Heilige
  Geest.
  In Supplement to Vetus Testamentum Vol. III 1955, te Leiden uitgegeven,
  komt p r o f . G e m s e r na een uitvoerige studie over ’t Hebr. w.w. „rieb”
  met wat hiermee samenhangt, tot de conclusie dat men in het Oude Testa­
  ment ondogmatisch, onsystematisch denkt. Alles is ten slotte overgelaten
  aan den hoogsten Rechter en Koning, wiens oordeel rechtvaardig is, maar
  ondoorgrondelijk voor ’s mensen begrip. Hij is een Persoon, niet een
  systeem o f orde. D it houdt in dat er beroep mogelijk is op Hem, zelfs een
  irrationeel beroep op zijn hart zijn medelijden, zijn genade. Rom. 11:32v.
   God het hulle almal in die ongehoorzaamheid ingesluit om almal barm­
  hartig te kan wees.
  Diepte van die rykdom en wysheid en kennis van God. Hoe ondeurgrondelik is Sy oordele en onnaspeurlik Sy weë.
  J. H. SEMM ELINK.
  DIE PRAKTIESE SY VAN DIE PREDIKING
  Weleerwaarde Voorsitter en Broeders!
  Die onderwerp wat ons vanmóre kortliks met mekaar wil bespreek,
  kan op verskillende maniere geformuleer word, en tog sal ons wesenlik
  altyd dieselfde moet sê, al sê ons dit dan met ’n ander aksent en betekeniskleur. Dit is so, omdat die prediking nooit werklik en waarlik prediking is
  nie, indien dit nie altyd vasgeanker is aan die praktyk nie, dws. as dit nie
  self ’n stuk praktyk is nie.
  Die prediking is soos ’n seilskip wat van sy tuisland af uitvaar na ’n
  ver bestemming. Indien dit die binding met die verlede, met die land van
  sy herkoms verbreek, dan is dit soos ’n skip sonder ’n vlag. H'erdie soort
  skip hys alleen die vlag wat by omstandighede pas. Dit is in werklikheid
  nêrens tuis nie. Almal, selfs diegene wat dit skynbaar verwelkom, wantrou
  dit. Sy enigste werklike tuiste is sy hede, die golwe waarop dit vaar. Die
  ken-merkende teken, die vlag, is slegs skyn. Uiteindelik gaan dit dan ook
  naamloos onder in die golwe van die hede wat as enigste ware werklik­
  heid getel het. Hierdie soort prediking verval in die heillose, ruggraatlose
  opportunisme van die hede. I.p.v. prediking is dit toespraak. Dit is so,
  11.
  