title: Ds. Dirk van der Hoff en die Voortrekker-ideaal
text: Eewe siem Mii de Raapsiad door dew AdvoTcaai Brand M/eerTdonVceM in
  THooirtvier . . . w ei eentje aanTneWctttgren en (oeuoepseZew Miigrefyeue'H door
  D. van der Ho// (1857), bis. 2. Van hierdie uiters seldsame geskrif is 'n
  eksemplaar in my besit. Advokaat C. J . Brand het hom ook bitter teleur­
  gesteld uitgelaat teen die voorstelle om Engelse preke in die Ho landse
  Kerk van Kaapstad in te voer. Hiervan sê ds. Van der H o ff: ,,met dat
  invoeren der Engelsche taal in de Gereformeerde Kerk kan geen ander
  doel opgesloten zijn, dan de boeren hun ouden Hollandschen Bijbel uit de
  handen te nemen en er een Engelsche voor in de plaats te stellen en hen
  zoodoende langs dien weg geheel tot Engelschen te hervormen. Dit is
  immers het doel geweest van het Engelsche Gouvernement van den be­
  ginne dat de Kaap in hunne handen gevallen is tot op heden toe. Om dat
  doel te bereiken offert de Engelschman op alles wat hij kan. Om dat
  doel te bereiken verleent hij immers geldelijke bijdragen aan de school
  te Bloemfontein, waar de hoofdzaak van het onderwijs niets anders is of
  worden zal dan aankweeking van alles wat Engelsch is. En wat de
  Engelschman met dwang en list en geweld niet heeft kunnen verkrijgen,
  dat zal de Synode nu met het geestelijk zwaard wel zien daar te stellen,
  geholpen door Engelsche predikers en de Bloemfonteinsche school." Met
  die ,.Bloemfonteinsche school" bedoel ds. Van der Hoff die Grey-College
  op Bloemfontein, waarvoor die Kaapse Goewemeur 'n bedrag van i5,000
  gegee het. Dit het baie meegewerk om die onderwys in die V rystaat te
  verengels. Sien A. Trollope: SottíTt A/rica, vol. II, bis. 263— 267.
   27 ) Ds. N. J . van W arm elo: Eewe jyeWMwerw<7 aan Ds. D. van der Ho//,
  bis. 10.
  26 )
  
  144
  
  troosbrief na sy sterfbed kon skryf, en op dieselfde dag het hy sy roe­
  rende afskeidsbrief — sy politiek testament — aan die krygsraad
  gerig.3")
  Die Algemene Kerkvergadering het op Maandag 8 Augustus op
  Rustenburg saamgekom. Tw ee dae van te vore, op Saterdag, 6 Augus­
  tus, het ds. V an der Hoff met ouderling W olmarans daar aangekom.
  'n Groot aantal burgers het hom 'n uur buitekant die dorp tegemoet
  gery, en toe hy by die ingang van die dorp kom, het kommandant Paul
  Kruger — die latere Staatspresident — met sy manskappe daar gestaan
  en hom gegroet deur hulle hoede af te neem en daarmee te swaai. Daar
  was baie mense in die dorp aanwesig.
  Die Algemene Kerkvergadering is op Maandag geopen. Ouderling
  W olmarans was voorsitter. Alleen Potchefstroom, Rustenburg en
  Zoutpansberg het afgevaardigdes gestuur. Lydenburg het niemand
  gestuur nie, ook nie na die Volksraad nie. Die Algemene Kerkvergade­
  ring het dadelik begin om oor die vraagstuk van inlywing onder die
  Kaapse Sinode te handel. Ds. V an der Hoff was ten gunste van 'n
  inlywing, maar sodanig dat die Transvaalse staatkundige belange nie
  sou skade lv nie. Die vergadering wou daar egter niks van hoor nie.
   Die kerkrade het beskou dat die hele inlywing by hulle „afgeperst"
  was met die ultimatum „óf onder de Synode, óf zonder leeraars. Die
  gedagtegang van die vergadering w a s: „Burgerlijk vrij en onafhanke­
  lijk, wenschen wij dit ook in het kerkelijke. W ij wenschen onze eigen
  kerkelijke zaken zelve te besturen en in deze niet ondergeschikt te zijn
  aan de Kaapsche Synode." Ds. V an der Hoff het 'n halfuur lank vir
  goedkeuring van die inlywing gepleit, maar dit het nie gehelp nie. In
  die notule kom die volgende hieroor voor:
  Het punt der inlijving onzer gemeenten onder de Kaapsche
  Synode ter tafel komende, vraagt de leeraar het woord. Z ijn
  Eerw. geeft den wensch te kennen dat de gemeenten alhier onder
  de Kaapsche Synode mogten ingelijfd worden. Hij stelt der ver­
  gadering het voordeelige en wenschelijke dier zaak voor en waar­
  schuwt ernstig voor de nadelige gevolgen die uit eene weigering
  der inlijving kunnen voortvloeijen. De geheele vergadering is
  echter van een geheel ander gevoelen. Haar hoofdleus i s : burgervrij en onafhankelijk, wenschen wij dit ook in het kerkelijke. W ij
  wenschen onze eigene kerkelijke zaken zelf te besturen, en in deze
  niet ondergeschikt te zijn aan de Kaapsche Synode. De Koning
  der Kerk, Jezus Christus onze Heer, zij ons eenige hoofd. Deze
  en dergelijke andere uitdrukkingen, door kragtige drangredenen,
  te veel om hier te vermelden ondersteund, deed den leeraar einde­
  lijk ook besluiten zijne toestemming te geven aan den algemeenen
  23) S. P. Engelbrecht: Geschiedenis A7ed. Hervortnde KerTc, 2e druk 1936,
  bis. 83—87.
  145
  
  wensch des kerkeraads, die volgens het zeggen der kerkraadsleden,
  ook de algemeene wensch van het publiek was.
   In 'n openbaar skrywe vier jaar later het ds. V an der H off die
  volgende hieroor opgemerk:
  Z o o groot w as de b lijd sch ap over m ijn besluit d at ik m oeite
  had om de groote sch aar van m enschen te bedw ingen hunne b lijd ­
  schap uit te drukken door een luidklinkend h o era."')
  D ie inlyw ing is met algem ene stem m e verw erp, en die volgend e
  gronde is daarvoor o p g e g e e :
  
  le.
  Omdat aan de voorwaarden of belofte om ons door bemiddedeling der Káapsche Synode van leeraars te zullen voorzien,
  niet voldaan is.
  2e. Omdat men zich aan die kerkelijke wetten der Ned. Geref.
  Kerk in Zuid-Afrika, onder de Synode niet kan onderwerpen.
  Die tweede van hierdie genoemde redes bevat die eintlike oorsaak
  waarom die inlywing verwerp is. Die beswaar was nie teen die Kaapse
  Kerk as Kerk nie, maar teen die gebondenheid van die Kaapse kerkorganisasie aan die Britse Goewemement en die vreemde Engelse gees
  wat daarin geheers het. Ds. V an der H off moes kies waar hy hom sou
  skaar: by die Kaaps-Engels georiënteerde stroming of by die V oortrekker-stroming van Transvaal. Hy het die laaste gekies. En toe ds.
   J. P. Jooste van die Ned. Geref. Kerk hom in 1871 verwyt het dat dit
  hy was wat die oorsaak van al hierdie dinge was en dat dit hy was
  wat die mense in Transvaal van die Kaapse Sinode afvallig gemaak
  het en dat hy dit reg gekry het deur gebruik te maak van die paar
  „vooroordeelen tegen het Britsche gezag" waarmee hulle „bevangen"
  was/") het ds. V an der Hoff o.a. die volgende hierop geantwoord:
  De oorzaak van dien afval is de gemeente. T o t getuigen roep
  ik op al de oude emigranten die destijds de drijvers van de zaak
  waren. Ik zal hier enkelen bij name noemen, als: Ph. Snyman,
  Ph. Schutte, Gerrit Paul en Douw Kruger, G. Engelbregt, Th.
   Steyn, J. Kok, W ynand Smit, D. Jacobs, de familien Wolmarans,
  Lombard en anderen. Ge kunt ook aan onze Staatspresident vra­
  gen wat zijn overleden vader hem kort voor zijn dood op het hart
  heeft gedruk, nam elijk: „om wel toe te zien dat ik mij niet onder
  de Kaapsche Synode moest verbinden."
  29)
  
  In die reeds vroeër vermelde .Bene stem. uit de Kaapstad door den AduoTcaat Brand tceerMowAen w Afooirivier . . . uitpeperen door D. van der
  Ho//, bis. 2. Toe vanuit die Kaap beweer is dat ds. Van der Hoff die oor­
  saak is dat die inlywing verwerp is, het president M. W. Pretorius in
  1859 die Staatsprokureur namens die Regering laat verklaar dat dit nie
  so is nie, die volk wou dit gehad het. En toe twee Kaapse predikante,
  ds. J . H. du Plessis en ds. A. Steytler In 1872 die Kommissie van die
  Kerkvergadering van die Hervormde K erk op Potchefstroom ontmoet
  het, het verskillende ou Voortrekkers wat ook aanwesig was, aan hierdie
  twee predikante die versekering gegee dat dit hulle was wat die inlywing
  verwerp het en nie ds. Van der Hoff nie.
  3") Ds. J . P. Jo o ste: Opett brie/ aan ds. D. vatt der Ho// (1871), bis. 2.
  146
  
  Later, toen ik inzag, dat de scheiding van de Synode eene
  gewenschte zaak was, heb ik ijverig daarvoor gewerkt . ..
  En wat betreft het doei der scheiding, dat was niets anders
  dan eene uitmuntende zorg om de vrijheid en de onafhankelijkheid
  der emigranten te bewaren, maar niet zooals gij herhaaldelijk be­
  weert, het invoeren van het liberalisme. Aan zulk een gruwel
  werd destijds volstrekt niet gedacht . ..
   Uwe beleedigende taal, die gij voert tegen de gansche ge­
  meente van de Transvaal, alsof zij de onnoozelste en domste menschen waren, die zich zoo makkelijk en zoo spoedig door mij om
  den tuin lieten leiden en die slechts met eenige vooroordeelen tegen
  het Britsch gezag bezield waren . . . ga ik met verachtend stilzwij­
  gen voorbij.""')
  Ds. V an der Hoff het vir die Voortrekker-ideaal in Transvaal en
  teen die Kaapse Sinode gekies, en hiermee het hy hom die vyandskap
  van sinodale kant op die hals gehaal, 'n vyandskap wat hom baie leed
  en verdriet besorg het. Op die mees onedele wijse is hy bestry, hy is
  verdag gemaak, sy ordening in Holland is in twyfel gebring, op leer­
  stellige gebied is hy verketter, in sy lewenswandel is hy aangerand.
  Hierdie verdagmaking wat onophoudelik teen hom gesaai is, het by
  sommige mense ingang gevind, waardeur twis en skeuring op kerklik
  gebied in Transvaal plaasgevind het. M aar ds. V an der Hoff het
  getrou gebly aan sy keuse en die Voortrekker-ideaal soos beliggaam
  deur generaal A. W . J. Pretorius, nie verloën nie.
  Dit is te betreure dat die Kaapse kerklike voormanne die strewe
  van Andries Pretorius en sy mense in Transvaal nie kon of wou ver­
  staan nie, waardeur daar ook 'n inwendige verwydering gekom het.
  As die Kaapse Kerk 'n welwillender houding aangeneem het, sou die
  verwydering nie ontstaan het nie. M aar in plaas daarvan is van buite
  af in Transvaal verdeeldheid gesaai. M et name word hier die ruwe
  en onsimpatieke ds. D. van Velden van Winburg genoem. Daar is nog
  briewe van hom voorhande wat hy onder die bevolking laat rondgaan
  het, in die Vrystaat teen die Republikeinse regering,^) en in Transvaal
  teen die kerklike bestuur.
   3') Ds. D. van der H off: Open
  aan ds. J . f . Jooste iw anítuoord op den
  stjne van Afet 1871, bis. 1, 2 en 12.
  32) Na die totstandkoming van die Oranje Vrystaat as vrye Republiek, het
  president Hoffman 'n paar proklamasies uitgevaardig. In een het hy o.a.
   verklaar „dat alle Protestantsche Eerediensten in dit land ongehinderd
  zullen toegelaten, en tegen alle aanranding gewaarborgd worden," en
  waarin die verwagting uitgespreek is dat die predikante deur hul optrede
  sal toon „gezanten van Jezus en geen politieke agenten te zijn." Ds. van
  Velden het 'n Engelse bewind bo 'n Voortrekker Republiek verkies en
  het na die opheffing van die Soewereiniteit liewer na die Kaapkolonie
  verhuis. Hy het gemeen dat hierdie proklamasie op ds. A. Murray be147
  
  Die volgende brief van die Kaapstadse advokaat C. J. Brand, die
  vader van die latere Vrystaatse president ƒ. H. Brand wat hy op
  31 Januarie 1854 aan die Transvaalse Volksraad gerig het, getuig van
  'n heeltemal ander gees:
  Voor het sluiten dezes verneem ik van de laaghartige poging
  die gedaan is geworden, om door een ongeteekende brief, de goede
  naam en karakter van uwen geachten leeraar bij ulieden in ver­
  denking te brengen. Ik verheug mij dat ik dit voor het sluiten van
  dezen brief verneem, omdat zulks mij gelegenheid geeft, om U
  mt/n raad te kunnen geven, de raad van een man die in de dienst
  van het publiek 60 jaren oud is geworden, en gedurende dat tijd­
  vak rijpe ondervinding heeft opgegaard. — M ijn raad is deze: —
  Gij behoedt uwe kraal tegen de jakhals en de wolf, die 's nachts
  uw vee zoekt weg te roven; zoo ook waakt men voor den dief en
  den moordenaar, die s nachts in uwe huizen komt om u te beroven;
  — W elnu, Mijne Geachte Vrienden, erger dan de jakhals en
  erger dan de wolf, en erger dan den dief en den moordenaar, is
  de geheime lasteraar, gelijk de schrijver van den brief tegen den
  Eerw. Heer van der Hoff aan u gericht. W at ik u bidden mag
  laat dergelijke laster bij u geen ingang vinden. W anneer het
  iemand is, die zelf openlijk voor den dag komt, hoort hem. —
  hoort beiden, en oordeelt dan; — maar — zoodra iemand niet zelf
  voor den dag durft komen, — zijn naam niet durft te noemen, -—
  en onder bedekte namen, lasterlijke aantuigingen mededeelt, neem
  er dan, niet alleen geen kennis van, maar laat het ongelezen door
  Beulshanden openlijk verbranden. — Zoo doende ontneemt gij
  aan den lasteraar den moed, om zijn laster te herhalen, — gij
  toont der W ereld dat laster by U geen ingang vindt.  148
  
  gasten, we! niet verzuimd hebben olie in hunne lampen te doen, —
  of — om duidelijker te spreeken, wie waarborgt tl, dat gij, aan
  zijn aanhoudend lasterlijk schrijven, niet eenmaal, in een onbe­
  dachtzaam oogenblik gehoor geeft? O M ijne Vrienden, de goede
  God behoede U voor een zoo onwaakzaam oogenblik, want gij
  zoudt Uzelven, en ü w e maatschappij, daardoor de grootste rampen
  kunnen op den hals halen.
  Ik wensch U integendeel met tlw en leeraar, (die ik hier heb
  leeren kennen, en hooren preeken) geluk. Acht en waardeer hem.
  Gij moogt God danken dat gij zoo een onder Uw midden hebt.
   M en verwijt hem dat hij te weeg gebracht heeft, dat gij U van
  de Synode van de oude Kolonie hebt afgescheiden, en eene eigene
  Synode in Uw republiek hebt daargesteld. — Indien hij daartoe
  heeft bijgedragen, dan heeft hij wel gedaan. W ij in de oude
  Kolonie hebben immers ook onder de Synode van Holland be­
  hoort; — wij hebben hier, ons immers ook van die Synode afge­
  scheiden, en een eigen Synode opgericht. — W elnu, gij doet
  immers het zelfde bij U. — W ij blijven daarom tog allen van
  een geloof — Lidmaten der Nederduitsch Gereformeerde Kerk,
  zooals gevestigd door de Synode van Dordrecht, en de Heidelbergsche Kathicismus. — Gij hebt gelijk gehad dat gij een eigen
  Synode te Uwent hebt opgericht om daardoor Uwe kerken
  p/aaise/:/& te bestuuren. G ij kunt desniettemin immers uit Holland
  Uwe predikanten beroepen, het geen ik U vooral raad, met over­
  leg van Uwen leeraar, spoedig te doen, opdat gij voorraad hebt
  van geestelijke hulp, waarvan gij echter in het eenige gij nu bezit
  door den dood, het geen God verhoed! zoudt kunnen beroofd
  worden. Voor dat ik ga eindigen, -— mag ik U verzoeken, mij
  met afschriften van Uwe Staats- en W ettelijke inrigtingen te
  willen mededelen. —
  Ik verzoek mijn beste groete en hoogachting aan Uwen Leeraar
  en onder afbidding van Gods Zegen op U allen geloof mij nog­
  maals.
   Uw opregte Vriend en landsman,
  C. BRANDS)
  Toe in 1854 en daarna uit Natal pogings aangewend is om die
  Suid-Oostelike hoek van Transvaal kerklik en staatkundig van T rans­
  vaal te vervreem en dit onder Natalse kerklike en Engelse invloedsfeer
  te bring, het ds. V an der H off in 1856 die volgende gedig gemaak
  waarin hy uitdrukking wou gee aan die Voortrekker-ideaal:
  33) VR. 3 9 6 /5 4.
  149
  
  D )G TERL!KE ON TBOESEM !NG VAN EEN O U D EMIGRANT,
  
  M ijn zoon, als soms in later dagen
  U iemand vraagt waarom Uw voorgeslacht
  Z ijn woning heeft verlaten,
  En hier in 't woeste veld,
  W aar leeuw en tijger huist.
  Z ijn tenten heeft gesteld,
  Zoo antwoord vrij en onbeschroomd:
  „ W ij werden door den Brit gehoond."
  W an t door zijn woest en dom geweld
  W erd wit en zwart gelijk gesteld.
  Gelijk gesteld? Neen, boven ons verheven
  En d'onregtvaardigheid ten hoogsten top gedreven!
  W ie dat verdragen kon, wij konden t niet verdragen,
  Maar wilden liever alles wagen, om onze vrijheid na te jagen.
  Die vrijheid, o mijn zoon, wij hebben haar verkregen.
  Verkregen door ons zwaard, geschonken door Gods zegen.
  Beveel haar aan dien God, die haar ons heeft geschonken,
  Zoo wordt gij nooit op nieuw in dwing lands boei geklonken.
  Maar ach, wat schand'
  Komt over 't land!
  Hoe treurt elk ware emigrant.
  Daar sommigen, verhard in schrikk'lijk zonden kwaad
  Nog dolen op het pad van list en snood verraad,
  Bezield door ouden wrok, of zucht naar meerder magt,
  Partijhaat in de ziel, die wet en regt verkracht,
  Treên zij op 't oude spoor, dat Natal ons ontroofde
  En in zoo veler ziel den vrijheidsgeest verdoofde.
   Het oud verraad broeit nog, dat ons in Boomplaats dreven
  Den zegen weer ontnam, die eerst ons was gegeven;
  Het oud verraad broeit nog, en fariseeuwsche list
  Verspreidt nu over 't land den schandeüjksten twist;
  W an t onder valschen schijn en ijver voor de eer
  V an onze ware kerk en van haar reine leer,
  Vercieren zij zich fraai met synodalen luister,
  En smeden van dat goud een fraai vergulden kluister.
  Hoe is het mooglijk toch!
  Zichzelven en hun kroost op nieuw de kluisters smeden,
  Die door ons zijn vertrapt, verbroken en vertreden.
  M aar neen, de vrijheid die door God ons is geschonken.
  Z ij wordt nooit weer op nieuw in boei en dwang geklonken„
  Z ij is 't geschenk van God, zij is betaald met bloed,
  Z ij blijv' Uw erfenis. Uw onvervreemdbaar goed.
   Die vraag na die verhouding tot die Kaapse Sinode het 'n twisappel in Transvaal geword waardeur daar verdeeldheid in die land
  gekom het. Hierdie twisappel is deur die Sinode self onder die Transvalers gegooi, en hierdie verdeeldheid is deur die Sinode gesaai. So
  het die Kaapse Sinodale Kommissie waarvan dr. W . Robertson die
  voorsitter was en dr. A. Faure die Skriba, in Januarie 1855 'n skrywe
  gerig aan die mense in Transvaal en hulle gewaarsku teen hulle eie
  Transvaalse kerk wat, as dit los staan van die Kaapse Sinode, nie meer
  die suiwere Evangelie sal verkondig nie."*) Dit was dieselfde soort
  waarskuwing as wat die Sinode in 1837 teen die Groot Trek gerig het
  en die Voortrekkers ,,Nomaden" genoem het en wat alles behalwe in
  simpatie daarmee was dat daar 'n selfstandige vrye Voortrekkerstaat
  moes wees, omdat weg van die Britse vlag en uit die Kaapse Sinode
  vir hulle 'n geestelike verval beteken het. W a t vreemd aandoen, is die
  bewering in daardie waarskuwing van die Sinodale Kommissie in 1855
  dat hulle die belange van die Voortrekkers in Transvaal „altyd op het
  hart gedragen" het, en dit doen vreemd aan dat hierdie brief onder­
  teken is deur dr. W m . Robertson, dieselfde persoon wat as voorsitter
  van die Kaapse Sinode in 1837 die waarskuwing teen en afkeuring van
  die Groot T rek onderteken het, en wat in 1838 as predikant van Swellendam 'n skrywe onder sy gemeentelede laat rondgaan het waarin hy
  hulle teen die Trek gewaarsku het en in die moorde op die Voortrek­
  kers in Natal deur die volk van Dingaan 'n bewys gesien het hoe God
  self teen die Groot Trek was; dieselfde dr. Roberson wat in 1848 die
  mense in die Vrystaat in opdrag van sir Harry Smith kom oortrou het,
  omdat sir Harry die huwelike wat deur die Voortrekker-landdroste
  gesluit is, nie wou erken nie. Dit doen vreemd aan dat hierdie brief
  van waarskuwing van 1855 ook mede onderteken is deur dr. A. Faure
  wat wel bereid was om na die anneksasie van Natal deur Engeland in
  1843 na Natal te gaan om die mense te probeer beweeg om tevrede
  met die anneksasie te wees.*") Teen hierdie waarskuwing en bedekte
  3^) Afgedruk o.a. in iHpts, 1858, bis. 41— 43.
   3s) Dr. Faure se biograaf sê hieroor die volgende: „Die reis na Natal het
  op 'n bitter teleurstelling uitgeloop — vir Faure self, die Kaapse kerk en
  die Engelse goewerneur. Faure het immers in belangrike opsigte groot
  skade aangerig. Hy het niks probeer doen om die kerk se houding teen­
  oor die Groot Trek in 'n beter lig vir die boere te stel nie. Hy het hulle
  duidelik laat verstaan — in die privaat en die openbaar — dat die kerk
  nie kon afsien van sy standpunt dat hulle opstandelinge was nie. Hy het
  inteendeel net waar hy kon die boere probeer wys dat hulle nie anders be­
  hoort te doen as na die kolonie terug te gaan nie. Sy woorde het die boere
  net m aar 'n groter wantroue vir die Kerk ingeboesem, en gemoedere van
  hom en sy sending vervreem. In hierdie opsig was die besoek vir die
  Kaapse kerk beslis nadelig. Een van die belangrikste redes van sy
  mislukking om die boere in die binneland te besoek, was by Faure self
  te soek. Hy het bevooroordeeld in Natal aangekom. Hy was die afgesant
  van die Engelse goewerneur aan wie hy verslag moes doen. Daarom het
  Faure ook toestande waargeneem veeleer uit die gesigspunt van sir George
  Napier as van die Trekkers. Daarby het hy ook die gesag gedra van die
  Kaapse Sinode, wat hom teen die Trek uitgespreek het, en dat ander in151
  
  dreigemente van die Sinodale Kommissie het die Algemene Kerkver­
  gadering 'n herderhke skrywe aan die Transvaalse gemeentelede op
  26 en 27 Desember 1855 gerig, wat bekend staan onder die naam Ren
  5iem u;'( AJoof-^tpfer^") en daarin word in verband met die verhouding
  tot die Kaapse Kerk o.a. g esê:
  Al zijn wij namelijk in het uitwendig bestuur der kerk, in het
  huishoudelijke, ieder op zichzelven; de band van de eenheid des
  geestes, de band van ons gemeenschappelijk geloof, onze hoop en
  liefde is daarom door ons niet vaneen gescheurd. W ij hebben
  hier onze eigene kerk; wij zullen hare huishoudelijke belangen
  regelen; wij zullen opzigt houden over het gedrag en den wandel
  van de leden der gemeente, en met Gods hulp waken over de zui­
  verheid der leer.  36) Herdruk in De Gere/. Ker&bode 1856, bis. 347— 353, Mpts 1858, bis. 47—
  60, en in Die Hervormer, 15 Sept. 1931, bis. 79—85.
  152
  
  wachter uw geloof bewaakt had, het zou er jammerlijk met uw
  geloof uitzien; geloof vrij, zoo lang als de W achter Israels niet
  slaapt of sluimert, zoo lang als gij uwe Bijbels en de Geloofsleer
  der Gereformeerde Kerk achter dezelve gedrukt bezit, leest, onder­
  zoekt en beoefent, zal niemand u, al kon hij ook de taal der engelen
  spreken, uw dierbaar kleinood, dat onwaardeerbaar geschenk onzer
  vaderen, de zuivere geloofsleer der Gereformeerde Kerk, kunnen
  ontnemen. Daarom verzekeren wij u, met uwen God in het oog en
  in het hart, en met uwen Bijbel voor u, is uwe kerk veilig en ge­
  borgen. Het is waar, er moet opzigt over de kerk zijn; maar ont­
  breekt het u hier dan aan opzigt? Hebt gij geen ouderlingen over
  uwe kerk? En waartoe zijn die ouderlingen? Leest achter uwen
  Bijbel het formulier der bevestiging van ouderlingen, en gij zult
  zien dat zij inzonderheid te waken hebben over de zuiverheid der
  leer. Vertrouwt gij die ouderlingen, die mannen uwer eigene
  keuze, vertrouwt gij ze niet? Hebben zij geen kennis genoeg?
  M aar waartoe stelt gij ze dan aan? W ordt hunne kennis ver­
  meerderd, als onze Kerk onder de Kaapsche Synode staat? Geeft
  de Kaapsche Synode aan uwe ouderlingen helderder oogen, meer
  verstand, meer kennis? Neen immers, zij zijn en blijven dezelfde
  hetzij buiten of onder de Synode.
  In 1856 het die Kaapse Sinodale Kommissie twee predikante, ds.
   J. H. Neethling en ds. A. A. Louw na Transvaal gestuur waar hulle
  die gemeentelede teen die offisiële Transvaalse kerkbesture en kerkorganisasie probeer opmaak het, sodat M. W . Pretorius hom verplig
  geag het om in 'n brief aan president Boshoff van die Vrystaat te
  skryf dat as daar nie opgehou word deur predikante wat buitekant
  Transvaal is om hulle ,,met onze zaken" te bemoei, daar nog soveel
  verwarring kon kom dat dit nog op „broedertwist en broedermoord"
  kon uitloop, en verder het hy daaraan toegevoeg:
  Bekend met vele der leeraars, die zich als vrienden van de
  emigranten hebben voorgedaan, is later gebleken, zij hunne in­
  vloed hebben aangewend de vrijheid der emigranten tegen te gaan,
  omdat zij geen heil in die vrijheid zien konden.")
  Die fungerende kommandant-generaal T . F. Dreyer,"") het op
  31 Julie 'n waarskuwing aan kommandant-generaal M. W . Pretorius
  gestuur en gesê dat dit tyd word om iets teen al hierdie inmenging van
  buite die grense van die land te doen, waarop hulle twee die hele land
  3?) R. 982/56.
  as) Sien oor hom die AZwanaTc van die Cere/. KerTc, 1934, bis. 168— 170, waar
  sy portret ook voorkom. Hy het by Zwartruggens gewoon en was later
  ouderling van die Geref. gemeente van Rustenburg. Net soos die ander
  mense wat in 1859 die Geref. Kerk gestig het en met name ook die latere
  president S. J . P. Kruger, was hy ook 'n besliste ondersteuner van die be­
  leid van A. W. J . Pretorius en M. W. Pretorius om die Kerk in Transvaal
  nie onder jurisdiksie van die Kaapse Sinode te stel nie
  T .S . 6.
   153
  
  deur byeenkomstes gehou het om die volk te raadpleeg. In oorleg met
  verskillende landdroste is daar sulke byeenkomstes op Potchefstroom,
  Suikerboschrand, Rustenburg, Pretoria, Mariko, Ondervaalrivier en op
  baie ander plekke gehou. Op al hierdie vergadering het die mense as
  met een stem verklaar dat hulle wel in 'n broederlike verhouding tot die
  Kaapse Kerk wou staan, maar glad nie onder die kerklike gesag van
  die Kaapse Sinode nie, en onder geen geval wou hul dat ds. V an der
  Hoff aan die Sinode verbind moes word nie."°)
  Pretorius het die uitslag aan Kommandant-generaals S. Schoeman
  van Zoutpansberg en W . F. Joubert van Lydenburg skriftelik meegedeel en hulle uitgenooi vir 'n volksverteenwoordigende vergadering
  in Desember 1856 om 'n behoorlike wetgewing in te voer. Die uitslag
  was dat 'n nuwe grondwet vir die hele land aangeneem is, waarin die
  onafhanklikheid van die Kerk sterk beklemtoon is. Alleen Lydenburg
  wat 'n blanke bevolking van slegs 400 gehad het teenoor die res van
  die land, en waar die invloede van buite die land ingang gevind het,
  wou nie saam gaan nie, maar het hom afgeskei en in die jare 1857—
  1860 'n eie Republiek gevorm. Op die volksvergadering te Potchef­
  stroom is 'n vlag aangeneem, die bekende Transvaalse Vierkleur waar
  ds. V an der Hoff die ontwerper van was. In die Potchefstroomse
  koerant TAe !Transraa? Acfrocaie ancf Commercial .Adperf/ser van 23
  November 1874 het hy die volgende simboliese beskrywing daarvan
  gegee:
  H ei 7?ood :n de V/ag.
  Zie daar de helder roode kleur boven aan. Die kleur is de
  bloedkleur; maar het is juist die bloedkleur, die eiken tegenstander,
  eiken vijand toeroept: met ons bloed zullen wij onze vrijheid ver­
  dedigen; ons bloed offeren wij voor onze vrijheid op!
  /Vei W ;;.
   Ziet daar de reine witte kleur in het midden. Die kleur is
  het zinnebeeld van reinheid en zuiverheid van bedoelingen. Z ij
  roept den vijand toe: als wij strijden voor onze vrijheid en ons
  bloed voor haar doen vloeijen dan hebben wij geen enkele onedele
  bedoeling; en als wij in dien strijd uw bloed doen vloeijen, dan
  zijn wij onschuldig aan dat vergoten bloed.
  /Vei ZMaautf.
  Ziet op naar den hemel; naar dat blaauw des hemels, dat als
  een tentgordijn boven onze hoofden is uitgespannen. Dat hemels39) Sien o.a. die volgende stukke in die Transvaalse Arglef.
  R.1212/56; R.1213/56; R.1215/56; R.1217/56; R.1218/56;
  R.1223/56; R.1226/56; R.1230/56.
  154
  
  R.1205/56;
  R.1221/56;
  
  blaauw is ais het afschijnsel der Godheid die boven haar troont.
  En op die Godheid, zegt het blaauw in de vlag, stelt mijn volk
  zijn vertrouwen.
  Heerlijke zinnebeelden! En nu sprak ik nog niet van het
  groen, waaraan die zinnebeeldige kleuren verbonden zijn en die
  haar nog heerlijker doen uitkomen. Het groen immers is de kleur
  der hoop en zegt dus als met duidelike woorden: wij hebben goede
  hoop, dat wij met Gods hulp, in reinheid en zuiverheid van be­
  doelingen onze vrijheid zullen handhaven en bidden God dat geen
  menschelijke magt ons die vrijheid ooit ontnemen zal.
  M. W . Pretorius is op die volksvergadering van Potchefstroom in
  Desember 1856 as Staatspresident gekies. Sy inswering en die hysing
  van die vlag het op 6 Januarie 1857 plaas gevind. Dit het op 'n baie
  plegtige wyse geskied/") Om nege uur in die móre het die Volksraad
  in die landdroskantoor vergader en het toe vier lede met die sekretaris
  van die Volksraad afgevaardig om Pretorius by sy huis te gaan haal.
  Hulle het te perd gegaan en omtrent halftien het hulle teruggekom.
   Daar was 'n baie groot menigte op die markplein teenoor die Hervormde
  Kerk bymekaar, waar hulle in twee geledere geskaar was. Pretorius en
  die vyf lede wat hom gaan haal het, het tussen die menigte heen gery
  na die landdroskantoor waar die voorsitter van die Volksraad hulle ont­
  vang het en in die kantoor geneem het. T o e hulle algar gesit het, het
  ds. V an der Hoff 'n plegtige aanspraak gehou tot die aanwesige publiek
  en daarna tot die President en lede van die Uitvoerende Raad, waarop
  die inswering van die President plaasgevind het. Onmiddellik daarna
  het die gewapende burgers onder leiding van die krygsoffisiere 'n paar
  sarsies afgeskiet en die kanon het gebulder, terwyl tegelykertyd die
  Vierkleur op die markplein gehys is. Daarna is die ander lede van die
  Uitvoerende Raad ingesweer, en toe is hulle in optog na die Hervormde
  Kerk. Ds. V an der Hoff het voorop geloop met mantel en bef aan,
  vergesel van 'n paar kerkraadlede, en daarna het die President en die
  lede van die Uitvoerende Raad gevolg, en dan die lede van die V olks­
  raad en amptenare, en eindelik die groot publiek. Op die markplein
  het hulle die Vierkleur met ongedekte hoofde verbygegaan. In die
  kerk het ds. V an der H off die kansel bestyg, waarop hy 'n treffende
  gebed uitgespreek en 'n plegtige redevoering gehou het, en aan die end
  het die skare president Pretorius die laaste vers van Psalm 134 toegesing. Hierop is hulle na buite en het die President 'n hartlike toe­
  spraak gehou tot sy vroeëre krygsoffisiere en tot die publiek, waarop
  hulle hom gelukgewens en toegejuig het. Die kanon is weer afgeskiet,
  en weer is 'n paar sarsies gemaak, waarop die stoet in dieselfde volg­
  orde na die kantoor terug is. T oe hulle by die Vierkleur kom, het ds.
   *") 'n Verslag van hierdie piegtigheid kom voor in De ZMid-A/rtRaaw, Feb.
  1857, herdruk in De Hervormer, 23 Juiie 1926, Ms. 21— 22.
  155
  
  V an der Hoff weer 'n toespraak gehou, wat hy geëindig het met die
  volgende „vlaggelied", spesiaal vir hierdie geleentheid deur hom gem aak:
  Vivat de vlag! V ivat de vlag!
  Door vrijheid hier geplant!
  W aai rond door Z u id lijk Afrika
  V an Oost- tot W esterstrand.
  W aai onbezoedeld schoon en rein.
  En wapper ook op zee;
  Vertoon u aan der volk'ren oog
  T ot aan de verste ree.
  God zij met u — God zij met u.
  Gij maagdelijke vlag,
  En met het volk, dat u verkoos
  T o t aan den jongsten dag!
  Die publiek het toe luidkeels beloof om die vlag te beskerm, en
  daarna is daar weer 'n paar sarsies afgeskiet en drie hoera's geroep.
  Onder onophoudelike geskiet is die stoet na die kantoor terug. Dit
  was 'n groot dag, 'n dag vol belofte vir die toekoms.
  Op 23 Februarie is die Vierkleur op Pretoria en op 9 M aart op
  Rustenburg gehys. Ds. V an der Hoff was by altwee hierdie geleenthede aanwesig. Hy het die mense op die hart gedruk om eensgesind te
  wees en hulle as een man om die vlag te skaar, en het die seën van om­
  hoog afgesmeek en met die genoemde ,,vlaggelied ' geëindig. As besonderheid vir die toestand van daardie dae kan gemeld word dat die
  Rustenburgers vir hulle vlag nie rooi doek kon kry nie en toe maar bruin
  daarvoor in die plek geneem het. By die geleeptheid van die hysing
  in Pretoria is die eerste kerkgebou ingewy en het die sesde Algemene
  Kerkvergadering daar saamgekom.
   Ds. V an der Hoff het dit raak gesien dat dit noodsaaklik was dat
  Transvaal groot en sterk moes word, om sodoende so veel as moontlik
  te voorkom dat dit nie vroeër of later onder Britse gesag sou raak nie.
  Een van die middels hiervoor was om 'n sterk stroom immigrante uit
  Nederland te kry, die enige land waar werklik vriende gevind kon
  word. In Oktober 1858 het hy 'n brosjure opgestel met die titel Ren
  woord foi aanmoediging yoor /andferAuizers naar de -Zm'd-A^n'/raansc/ze RepuMieA: door een No/Zander d;e reeds geruime f:/d :n d:'e
  7?epH&/:eA: tvoonf.") In vergelyking met die Oranje Vrystaat beskou
  hy dat die onafhanklikheid van die Boere die beste in Transvaal gehandhaaf word, want in die V rystaat het president Boshoff 'n noue
  4i) Lautsargief no. 1292. Hierdie brosjure is egter nie gedruk nie, en aHeen
  in manuskrip voorhande.
  156
  
  samewerking met die Engelse Kaapkolonie voorgestaan, waarvan die
  gevolge moet wees dat daardie twee lande vroeër of later onder Britse
  gesag sal verenig. Transvaal was vir hom dan ook die land waar die
  Voortrekker-ideaal van staatkundige en kerklike onafhanklikheid die
  beste verwesenlik kon word.
   De onafhankelijkheid van die republiek is beter gevestigd, en
  wel om de eenvoudige rede dat in die republiek de eigenlijke kern
  van de Kaapsch-Hollandsche boeren woont, een soort van menschen waar het Engelsch gouvernement liever mee zal eten als
  vechten of proberen om onder het juk te brengen. Met een woord
  het is nog een vrij volk en niet zoo vermengd met Engelschen als
  in den Oranje V rijstaat. Om nu die onafhankelijkheid en vrijheid
  van de Zuid-Afrikaansche Republiek duurzaam en vast en be­
  stendig te maken, weet ik geen beter middel dan dat hier de Hol­
  landers, wier hart nog van ware vrijheidsliefde klopt en die afkeerig zijn van Engelsche overheersing en van Engelsche trots,
  dat zulke Hollanders hier in menigte naar toe stromen; doch liefst
  protestanten.
  Meermale het ds. V an der Hoff sy warm gevoel vir die V oor­
  trekker-ideaal in digvorm uitgedruk. 'n Paar gevalle is reeds vermeld.
  Toe die ontdekkingsreisiger en geoloog Carl Mauch in 1868 aangetoon
  het dat daar goud in die land is, en toe daar sprake was om die goudhoudende gebiede te ontgin, het ds. V an der H off dadelik raak gesien
  dat dit naas die groot ekonomiese voordele vir die land tog ook die
  gevaar inhou dat die uitlander en spekulant wel daarvan sou profiteer
  terwyl die „zonen van Transvaal", die ou bevolking wat die land
  skoongemaak het, sou agter bly. Hy het sy gevoelens hieroor in die
  Potchefstroomse koerant, D e .Argus van 12 Februarie 1868, in die
  volgende gedig uitgedruk, waarin hy die „zonen van Transvaal wou
  aanmoedig om aan die ontginning deel te neem :
  
  TRA N S VAAL SCH GOUDGRAVER SU ED.
   In den grond van 't vrij Transvaal
  Is te vinden
  't Lieve goud, dat schoon metaal,
  Komt dan vrinden!
  Delven wij met lust en moed,
  Laat ons graven!
  Hier is goud in overvloed
  V oor de braven!
  157
  
  Karel Mauch ging moedig voor
  Naar die streken.
  Broeders op dan, op zijn spoor!
  Fluks aan 't breken!
  Beukt de rotsen dat het kraakt!
  Zoekt in holen,
  W aar het goud, dat men naar haakt,
  Ligt verscholen.
  Op dan, moedig vrolijk heen!
  Naar die gronden,
  W aar het goud in zand en steen
  W ordt gevonden.
  Als men daar naar 't goud, zoo schoon,
  W il graven.
  Dan is rijkdom 't zeker loon
  V an de braven!
  Op dan zonen van Transvaal,
  Doet u gelden!
  Dorst gij niet naar 't schoon metaal
  In uw velden?
  Laat gij 't goud, dat zoo bekoort,
  Aan de braven.
   Die van elders, uit elk oord,
  Komen graven?
  Neen, dat nimmer, neen, o neen!
  Gij gaat zelven
  V rolijk ook naar 't goudveld heen
  En aan 't delven!
  Dan vlugt d'armoed' uit uw land,
  M et haar lijden
  En gij kunt in rijken stand
  t l verblijden!
  Die onafhanklikheid en die vryheid van die Republiek het ds. Van
  der Hoff na aan die hart gelê, en toe die Engelse intriges in 1876 so
  sterk was dat die skerpsinnige waarnemer kon sien dat die bestaan
  van die Voortrekker Staat in gevaar begin kom het, het hy in De
  Vof&siern van 16 Desember 1876 die volgende waarskuwing onder die
  naam
  geskryf :
  42) Vryburg is in die vroeëre jare, reeds vanaf 1847, soms as naam vir Pot­
  chefstroom gebruik, ook deur die Volksraad en die landdros, sien Vo%sraadMoiitie 1845— 1850 (S.A. Argiefstukke, Transvaal No. 1), b's. 81, 229,
  241; Voortrekker Argtte/siMkke 1829— 1849, bis. 194; Transvaatse Argfie/stM^ke 1850— 1853, bis. 245. In 'n brief aan dr. Faure op 15 Junie 1853
  skryf ds. Van der Hoff ,,Vryburg aan Mooirivier (de officiële naam is
  Potchefstroom)." Die dreigende anneksasie-wolke het hom in 1876 weer
  hierdie naam laat gebruik.
  }58
  
  E E N E S T E M U lT V R [JB U R G.
  Hoelang zat onze vrijheid nog duren? Zoolang als Engeland het
  toelaat, wordt er geantwoord door hen die de politiek van dat magtige
  rijk meenen te doorgronden. Z ij redeneren aldus:
  le. Het monarchale Engeland is in beginsel gekant tegen eiken Republikeinschen Regeringsvorm.
   2e. Gaarna grijpt het elke gelegenheid aan om Staten, die zulk een
  vorm van "bestuur hebben, afbreuk te doen, en zoo mogelijk, de­
  zelve ten onder te brengen, getuige het gedrag van Engeland
  tegenover de V rije Staten van Noord-Amerika tijdens den burger­
  oorlog aldaar (gelukkig is zijn toeleg verijdeld geworden door de
  energie en eendragt der Noordelijke Staten en de straf zijner mis­
  dadige bedoelingen is niet achterwege gebleven. Die hatelijke
  politiek heeft Engeland millioenen ponden gekost).
  3e. Engeland heeft reeds sedert lang berouw dat het aan de uitge­
  wekene boeren over de O ranje- en Vaalrivier toegelaten heeft twee
  V rije Staten aldaar te vormen. D at was een kolossale misslag
  en die moet, het koste wat het wil, hersteld worden.
  4e. Men is tot dat einde begonnen:
  a.
  M et de Basutonatie tot Britsche onderdanen te proclameren;
  b.
  M et de Diamantvelden, onder den naam van Grikwaland
  W est tot eene Britsche Kolonie te verklaren. Door die beide
  onwettige en op gewelddadige wijze tot stand gebragte hande­
  lingen is de V rijstaat totaal en onze Republiek aan de W est­
  zijde gedeeltelijk ingesloten;
  c. Onder voorwendsel dat Secocoeni een onafhankelijk be­
  vriend opperhoofd is wordt hij onder Britsche bescherming
  genomen en de Transvaal wordt alzoo aan hare Oostelijke
  grenzen vastgekeerd;
  d. Men vormt reeds het plan om alle Naturellestammen tot aan
  de Zambezie toe onder dezelfde protectie te plaatsen en het
  lijdt geen twijfel of dat plan zal spoedig ten uitvoer gebragt
  worden, en dan zijn wij afgesloten van de Noordzijde en zoo
  dus van alle kanten ingesloten;
  e.
  Men wil met ons confedereren met geen ander doel dan ons
  te anexeren.
   5e. Het belang van Engeland brengt mede om geheel Zuid-Afrika
  eigenmagtig te regeren en zoo hetzelve tot eigen voordeel te
  exploiteren. T ot dat einde sloeg men reeds voorlang een begeerig
  oog op Delagoabaai aan de Oostkust en wist men Holland over te
  halen om afstand te doen van zijne bezittingen aan de W estkust.
  6. W a a r dat belang van Engeland in het spel komt, ontziet men geen
  middelen, hoe onwettig en afgrijselijk die ook zijn. De hulp aan
  de slaven-houdende Staten van Noord-Amerika betoond getuigt
  
  159
  
  daarvan luide. Elders verkwist men millioenen ponden om de
  slavernij af te schaffen en daar begunstigde men de slavernij. En
  heden ten dage neemt men het slavenhoudende, fanatieke, anti­
  christelijke Turkije in bescherming, terwijl dat Rijk intusschen
  bezig is om zijn slavische onderdanen bij duizenden te slagten en
  het overschot dier ongelukkige christenslaven het slavenjuk met
  nog drukkender zwaarte op den nek te leggen! ! !
  7e. De Transvaal wordt rijp om geannexeerd te worden. Bij honder­
  den kan men hier reeds de inwoners tellen die daar voor zijn. Men
  wil de fr:/e boeren tot
  su^yecis hervormen. Voor hen zal
  die hervorming een ondragelijk juk zijn, — en hoe en waarheen
  zullen zij 't ontvlieden? Ten Noorden van de Zambesie, ja nog
  verder op de woestijnen in, zullen zij moeten heenvlieden, om toch
  later, als zulke een tweede exodus hun mogt gelukken, weer door
  den Britschen leeuw achtervolgd en gegrepen te worden. Arme
  boeren, als het zoover komt, zijn zij diep te beklagen!
  8e. De overige inwoners, die niet voor annexatie zijn, ofschoon nog
  bij duizenden te tellen, zijn voor een groot gedeelte met blindheid
  geslagen en zullen wellicht blindelings in den val geleid worden.
   Ik bedoel voornamelijk dat gedeelte dat zich thans door de drijvers
  der Anti-Burgerspartij laat medeslepen, 't Is dat gedeelte vooral,
  dat onwillig is om de oorlogs- en belastingen te betalen. Volhardt
  men in die onwilligheid, dan komt er onvermijdelijk oproer, burger­
  oorlog welligt en in alle gevallen zeker verwarring, ordeloos- en
  Regeringloosheid. V an dien ongelukkigen toestand zullen de
  bovengenoemde drijvers partij trekken door in te roepen de hulp
  van het Britsche Gouvernement. En dan? . . . dan is het gedaan
  met onze vrijheid.
  Merk dat op, onwillige!
  Hoelang zal onze vrijheid nu nog duren?
  Zooals de zaken thans zich voordoen, misschien geen jaar meer.
  E r bestaat echter nog kans, dat die zaken een anderen loop zullen
  nemen.
  Ja, God dank, er is nog kans dat onze vrijheid bewaard en onze
  Republiek in stand gehouden wordt!
  M aar dan moeten
  le. De onwilligen bovengenoemd gewillig worden en hoe eer hoe
  beter de hen wettig opgelegde belastingen betalen; door het boven­
  staande goed te overwegen en ook door in te zien dat hun: „ik wil
  niet" gelijk staat met de kreet van: „W eg met de Republiek".
  2e. Z ij moeten met hunne gewillige broeders zich als één man scharen
  onder de banier van Burgers, want hij is de man die onze vrijheid
  liefheeft en daarvoor zelfs zijn leven in de waagschaal durft
  stellen.
  160
  
  3e.
   Dat schoone en edele voorbeeld moeten allen, die de Republiek
  beminnen, navolgen, en dan zullen wij, in spijt van Engeland, de
  vrijheids-vaan hoog ten top voeren en dan zullen de vrijheid­
  lievende volken juichen en blijde instemmen met den wensch van
  onze magtige Zuster-Republiek Amerika, namelijk dat ook wij,
  evenals zij, nog eenmaal het onuitsprekelijk zalig geluk mogen
  smaken, van het honderjarig bestaan onzer Republiek te mogen
  vieren. Dat geve God Almagtig en Hij doe daar nog duizende
  jaren aan toe.
  Ik eindig met het oude vlaggelied,
  Vivat de vlag! vivat de v lag ! door vrijheid hier geplant!
  W aai rond door Zuid'lijk Afrika van Oost- tot Westerstrand,
  B lijf onbezoedeld, rein en schoon en wapper ook op zee,
  Vertoon U aan der Volk'ren oog tot aan de verste ree.
  God zij met U — God zij met t l , G ij maagdelijke vlag,
  En met het volk, dat t l verkoos, tot aan den jongsten dag.
  Leve de Republiek! ! !
  SCH[LDWACHT.
  Die anneksasie van die Republiek deur Engeland was vir ds. V an
  der Hoff 'n bittere teleurstelling. Toe die Eerste Vryheidsoorlog in
  1880 uitgebreek het, kon hy dan ook nie anders as om hom ten volle
  met die Boeresaak te vereenselwig. Hy was liggaamlik al oud en verswak en kon moeilik meer loop, sodat hy op 16 Desember dan ook nie
  meer na die groot Volksbyeenkomste op Paardekraal kon gaan nie en
  dus nie teenwoordig kon wees toe besluit is om die Republiek te herstel.
   M aar toe die Boere kort hierop Potchefstroom binnegestorm het om
  die dorp in besit te neem, het hy op die stoep van die pastorie heen en
  weer geloop om te sien of hy nie iets kon doen om te help, en het
  onder 'n koeël-reën na die Hervormde kerkgebou gegaan om dit oop
  te maak sodat die Boere daar posisie kon neem.
  Die afloop van die oorlog is bekend. Ds. V an der Hoff het hom
  oor die herstel van die Republiek baie verheug en in D:e A/nAraanse
  ^afn'oí van 6 Mei 1881 het die volgende brief van hom verskyn:
  Toen in December, te Paardenkraal, de Transvaalsche burgers
  besloten hadden de Republiek weer op te richten, stond de gansche
  schaar van menschen rondom den vlaggepaal, waaran de Trans­
  vaalsche vlag wapperde, en bij dien paal ligt een zeer groote klip.
  