title: J.H. van Stuijvenberg, Honderd jaar margarine 1869-1969
text: RECENSIES
  
  defensie dacht. Men theoretiseert en de nodige reorganisatie laat ook veel te wensen
  over; 'il semble qu'aux Pays-Bas on aime à compliquer au lieu de simplifier' (p. 633);
  'Ce qui est certain ... . c'est que 1'esprit de 1'armée est déplorable' (p. 635).
  Een kordate nota van 29 april 1905 van Koningin Wilhelmina, afkomstig uit het Kuyperarchief, over de landsverdediging heeft al enige aandacht getrokken (nr. 492). De belangstelling van de koningin voor het leger en voor defensiezaken kwam ook in L. de Jongs
  Voorspel herhaaldelijk naar voren. Ze blijkt ook nu weer. De koningin wijst in dit stuk op
  het strategische belang van Nederland als kustland en rivierendelta bij een algemeen
  conflict van de grote mogendheden. Men moet in staat zijn zijn neutraliteit krachtdadig
  te verdedigen, want niemand zal die anders ernstig opnemen. Of doelmatiger besteding
  van het geld óf beter helemaal geen leger en defensie, luidt het advies.
  De Belgische pogingen tot een militaire samenwerking, waarin de voortvarende gezant
  Guillaume een grote rol speelde, vormen een interessant onderwerp in de Belgische
  stukken. In maart 1909 trachtte Guillaume de Nederlandse regering tot militaire besprekingen te bewegen. De Bosnische crisis deed juist het gevaar van een grote oorlog opdoemen, al hield men daar theoretisch natuurlijk doorlopend rekening mee. Den Haag
  reageerde, zoals al eerder bij Belgische pogingen, afwijzend.
   Ik heb hier een paar van de meest opmerkelijke kwesties aangestipt, die in de documenten de aandacht vragen. De Duits-Nederlandse relatie stond in deze jaren stellig het
  meest in de belangstelling en de Duitse stukken vormen dan ook het interessantste brokje,
  al bevatten de andere papieren eveneens veel, dat de moeite waard is en het beeld van het
  Nederlandse beleid en klimaat aanvult. Uit de argwaan, waarmee de grote buren elkaars
  politiek t.o.v. het neutrale land observeren, uit de speculaties, die herhaaldelijk opduiken
  over de rol van Nederland, wanneer het grote conflict zou uitbreken, wordt tevens duidelijk
  hoe broos en labiel dat fundament van de neutraliteitspolitiek begon te worden. Al is
  het dan in 1914 nog goed afgelopen.
  H. W. VON DER DUNK
  
  J. H. VAN STUIJVENBERG ed., Honderd jaar margarine 1869-1969 (Martinus Nijhoff,
  's-Gravenhage, 1969, xxvii + 353 blz. met register).
  Dit boek, verschenen ter gelegenheid van het eeuwfeest van de margarine, wijkt van het
  traditionele gedenkboek af door de grote aandacht die er aan de technische en daarmee
  verwante aspecten wordt geschonken. Er staan uitvoerige hoofdstukken in over Grondstoffen, Technologie en productie, Wetenschappelijk onderzoek en Aspecten van voeding
  en voedingswaarde. Alhoewel in deze gedeelten stellig passages en beschouwingen voorkomen die de aandacht van de historicus ten volle waard zijn, zal zijn belangstelling wel
  in de eerste plaats uitgaan naar de studies van W. G. Hoffmann over De ontwikkeling
  van de margarine-industrie, R. D. Tousley over Marketing en J. H. van Stuijvenberg
  over Aspecten van het Overheidsingrijpen. Biedt de eerstgenoemde verhandeling niet
  zoveel meer dan enkele inleidende opmerkingen met betrekking tot het groeiproces, de
  artikelen van Tousley en Van Stuijvenberg zijn de aandacht ten volle waard.
   Tousley geeft een boeiende beschouwing inzake de problemen van verkoop en verkoopbevordering waarvoor de fabrikanten van een massa-voedingsmiddel als margarine zich
  geplaatst zagen (en zien). In de aanpak van Van Stuijvenberg staan centraal het overheidsingrijpen in de bedrijfstak en de sociaal-economische achtergrond daarvan in een hele
  reeks landen. Zo'n vergelijkend internationaal overzicht is uiteraard zeer nuttig voor wie
  de groeifasen in de internationale margarine-industrie wil onderzoeken. Bovendien is dit
  overzicht interessant omdat het de eerste geslaagde poging van deze aard is: bij mijn
  
  257
  
  RECENSIES
  
  weten heeft nog geen enkele historicus zich gewaagd aan zo'n opzet, die ook voor de
  historische studie van bedrijfstakken als de tabaks-, gedistilleerd- of suikernijverheid toepasbaar lijkt. Het is te hopen dat zo zich daar nog eens een historicus toe zet, hij even
  interessante bijzonderheden weet te vermelden als Van Stuijvenberg over de margarineindustrie; een voorbeeld: in tsaristisch Rusland ging men zover dat de censuur artikelen
  verbood die een margarinefabriek beschreven.
  De lezer heeft reeds begrepen, dat ik dit boek een goed boek vind. De lezerskring behoeft
  niet beperkt te blijven tot de economisch-historici, want de redacteur is er mijns inziens
  in geslaagd zijn opzet te verwezenlijken: een boek samen te stellen dat wetenschappelijk
  verantwoord is en toegankelijk voor een bredere kring dan die van deze wetenschapsbeoefenaren.
   J. A. DE JONGE
  
  258
  
  Darwin en onze voorouders
  Nederlandse reacties op de evolutieleer 1860-1875:
  een terreinverkenning
  J. G. H E G E M A N
  
  Wat Charles Darwin overkwam, namelijk de geschiedenis in te gaan als een
  'isme', is zeer uitzonderlijk voor een natuurgeleerde en meestal voorbehouden
  aan filosofen, theologen en politici. Uit de term 'Darwinisme' is dus al enigszins
  af te lezen wat er is gebeurd met de theorie, dat de biologische soorten zich langs
  natuurlijke weg, via het mechanisme van de natuurlijke selectie in de strijd om
  het bestaan, ontwikkeld hebben uit een gering aantal grondvormen. Een natuurwetenschappelijke hypothese werd door een aantal aanhangers verheven tot of
  ingepast in een filosofisch systeem, een levensbeschouwing, en door veel tegenstanders extra fel bestreden, juist omdat er uit de ideeën van Darwin zulke vergaande consequenties werden getrokken, die voor tallozen de grondslagen van
  hun (godsdienstige) overtuiging, hun moraal etc. leken aan te tasten. Dat er een
  'leer van Darwin' ontstond, die zoveel pretenties had ook buiten de biologische
  sfeer, dat Darwin zo tot een 'philosophe malgré lui' werd, maakt de evolutietheorie
  tot een belangrijk studieobject niet alleen voor wetenschapshistorici, maar ook
  voor de beoefenaars van (als men een etiket wil) de 'sociale ideeëngeschiedenis'.
  Deze bestuderen niet alleen de ideeën en theorieën van grote geleerden en denkers,
  maar vragen zich ook en vooral af, hoe deze verbreid zijn geraakt onder en geïnterpreteerd door het grotere publiek.
   Een dusdanig onderzoek naar de discussies over de theorieën van Darwin en de
  daarmee samenhangende problemen is in Nederland nog niet verricht. In deze
  studie wordt dienaangaande een terreinverkenning ondernomen in de periode
  1860 tot omstreeks 1875 en een antwoord gezocht op vragen als deze: welke elementen in de leer van Darwin werden het belangrijkst gevonden en door wie;
  welke onderdelen werden het felst omstreden en hoe gebeurde dat; welke argumenten gebruikte men; waarmee werd de ontwikkelingshypothese in verband
  gebracht; welke consequenties trok men er uit; waar vindt men de voor- en tegenstanders en wie namen een eventuele tussenpositie in; wat wist de 'gemiddelde
  lezer' er van? Hoewel natuurlijk de vak-biologen niet buiten beschouwing zijn
  gelaten is dus vooral gelet op de discussies in niet specifiek-natuurwetenschappelijke
  kringen.
  Het gebruikte materiaal bestaat uit boeken en brochures, natuurwetenschappe261.
  