title: Le Septentrion (1811-1866): Prosopografie van een Gentse vrijmetselaarsloge
text: Liste des Officiers-dignitaires de la R(espectable) L(oge) le Septentrion à l’O(rient) de Gand, Année maçonnique 5853-5854, s.l.,1854, 28 cm., 2.GON-B, coll. Ledenlijsten in 4°.
  België, Gent, Provinciaal Archief, Bestuursmemoriaal van de Provincie.
  190
  
  HMGOG2017_LXXII.book Page 191 Friday, August 23, 2019 4:38 PM
  
  L E S E P T E NT R I ON – P R O SO P O GRA F I E V A N E E N G E N TS E VR I J ME T S E LA A R SL O GE
  
  kan dan ook besluiten na analyse van de drie lijsten dat op basis van vermogen niet
  de superrijken en weinig kleine zelfstandigen deel uitmaakten van Le Septentrion,
  maar wel de betere middenklasse en de hogere klasse. Mijn conclusie is volledig in
  overeenstemming met de bevindingen van René Vermeir.
  Tabel 4: Aantal vrijmetselaars van Le Septentrion met kiesrecht ingedeeld per
  beroepscategorie.
   Beroepsklasse
  
  Aantal
  
  Betaalde belastingen in 1852
  
  Ambtenaar
  
  14
  
  211,71 frank
  
  Kunstenaar
  
  2
  
  93,05 frank
  
  Militair
  
  4
  
  129,70 frank
  
  Ondernemer
  
  78
  
  243,20 frank
  
  Rentenier
  
  6
  
  337,65 frank
  
  Vrij beroep
  
  20
  
  212,76 frank
  
  1
  
  266,41 frank
  
  125
  
  233,49 frank
  
  Werknemer
  Totaal
  
  Politiek engagement
  Een analyse van de politieke activiteiten van de 736 leden van Le Septentrion gaat
  ons een nog beter beeld geven van hun politiek engagement. De politieke activiteit
  van de leden werd afgemeten aan de hand van de politieke mandaten die zij vervulden. Die mandaten zijn in vier klassen onderverdeeld: mandaten op gemeentelijk
  niveau, mandaten op provinciaal niveau, verkozenen in de Kamer van Volksvertegenwoordigers en in de Senaat en ten slotte uitvoerende mandaten zoals burgemeester (5 waaronder Adegem, Zaffelaere en Munte) en schepen (9). Sommige
  vrijmetselaars vervullen meerdere mandaten en komen dus in meerdere klassen
  voor. Andere vrijmetselaars cumuleren politieke functies of vervullen meerdere
  mandaten gespreid in de tijd. Tenslotte werd ook nagegaan hoeveel vrijmetselaars
  aanwezig waren bij de stichting van de Liberale Partij te Brussel. Het boek van Kathleen Devolder heeft gediend om de lijst samen te stellen.105 Enkel met de verkozenen en niet met de kandidaten is rekening gehouden. Telkens werd nagegaan in
  welke mate een verkozene nog een andere functie bekleedde. De getallen tussen
  haakjes verwijzen hiernaar. Zo betekent 38 (7 P, 2 N, 11 U, 3 LP) dat achtendertig
  gemeenteraadsleden in hun politieke loopbaan ook nog zeven keer provincieraadslid waren, twee nationale mandaten vervulden, elf uitvoerende mandaten bekleed105
  
  Devolder, Gij die door ’t volk gekozen zijt ..., 233-454.
  191
  
  HMGOG2017_LXXII.book Page 192 Friday, August 23, 2019 4:38 PM
  
  B RUNO F R AN K V A N V E R DE G H EM
  
  den en dat drie onder hen aanwezig waren bij de stichting van de Liberale Partij.
   Volgens tabel 5 hebben de vrijmetselaars van Le Septentrion 73 functies bekleed
  gespreid over de vijf categorieën. Onder hen hebben er 38 of 52% een mandaat als
  gemeenteraadslid opgenomen. Van de elf leden met een mandaat als provincieraadslid waren er zeven ook lid of lid geweest van de gemeenteraad. Van de veertien
  vrijmetselaars met een uitvoerend mandaat hebben er elf ooit in de gemeenteraad
  gezeteld, vijf in de provincie en twee in het parlement. De cijfers tonen duidelijk
  een sterke verankering aan met de lokale politiek onder de vorm van mandaten opgenomen als gemeenteraadsleden, schepenen en burgemeesters.
  Tabel 5: Overzicht van de politieke activiteiten van de leden van Le Septentrion in de periode
  1811-1866.
  Politiek engagement
  Gemeenteraadslid
  
  Aantal
  
  Procent
  
  38 (7 P, 2 N, 11 U, 3 LP)
  
  52,05%
  
  Provincieraadslid
  
  11 (7 G, 2 N, 5 U, 1 LP)
  
  15,07%
  
  Nationaal mandataris
  
  5 (2 G, 2 P, 2 U, 1LP)
  
  6,85%
  
  Uitvoerend mandaat
  
  14 (11 G, 5 P, 2 N)
  
  19,18%
  
  Stichter Liberale Partij
  
  5 (3 G, 1 P, 1 N)
  
  6,85%
  
  Totaal
  
  73
  
  100,00%
  
  Op 18 juni 1846 wordt in Brussel de Liberale Partij boven de doopvont gehouden.
   Gezien de verwantschap op confessioneel vlak verwacht men een zekere aanwezigheid van de leden van Le Septentrion op dit congres. De lijst met de stichtende leden van de Liberale Partij bevat 348 namen.106 De stichtende leden komen van
  over het hele land met een grote nadruk op leden uit Brussel. Consultatie van die
  lijst leert dat twaalf Gentenaars aanwezig waren op het stichtingscongres. Hiervan
  zijn vijf vrijmetselaars lid van Le Septentrion.107 In het zog van de liberale partij
  werd een Gentse pendant opgericht: de Liberale Associatie / Association Libérale
  Constitutionelle.108 Deze heeft tot doel op een legale wijze de principes van de
  grondwet te verdedigen, te komen tot een goede vertegenwoordiging in de kamers,
  de provincieraad en in de gemeenteraad en te zorgen dat er bekwame mensen zete-
  
  106
  107
  
  108
  
  Lijst met de stichtende leden van de Liberale Partij op 14 juni 1846, geraadpleegd op 18/02/2018, http://
  www.liberaalarchief.be/archief5-1846bis.html.
  Hippolyte Metdepenningen was niet aanwezig maar verontschuldigd. Hij werd vertegenwoordigd door de
  advocaat Charles Antheunis. Volgende aanwezigen zijn geen lid van Le Septentrion: Delwarde, advocaat,
  Delehaye, vertegenwoordiger, Henry-Vispoel, négociant, Vandevelde, conseiller à la cour d’appel en Vergauwen, sénateur.
  Joumal des Flandres, 11.6.1848
  
  192
  
  HMGOG2017_LXXII.book Page 193 Friday, August 23, 2019 4:38 PM
  
  L E S E P T E NT R I ON – P R O SO P O GRA F I E V A N E E N G E N TS E VR I J ME T S E LA A R SL O GE
  
  len.109 Op 26 juni 1848 stelt een comité statuten op voor deze vereniging in oprichting.110 Onder de zeventien stichters bevindt zich op dat moment slechts één
  broeder van Le Septentrion namelijk Julius Vuylsteke.111 Hippolyte Metdepenningen wordt wel bij de eigenlijke oprichting tot ondervoorzitter benoemd.
   De studies van Kathleen Devolder en Marc Reynebeau geven aan dat er in 1848
  voor de gemeenteraad in Gent 31 mandaten ingevuld moesten worden en dat er
  3.482 kiesgerechtigden waren. 112 Dit betekent dat er één mandaat per 112 kiesgerechtigden voorzien werd. In dat jaar werden ook gemeentekiezingen gehouden op
  22 en 23 augustus 1848.113 Acht verkozen gemeenteraadsleden zijn aangesloten bij
  Le Septentrion namelijk Edouard van Pottelsberghe, Charles Van Duyn, Edouard
  Neyt, Edouard Jacquemyns, Napoléon de Pauw, Auguste Van Lokeren, Louis
  Blommaert en Norbert-Joseph Claus-Van Aken.114 Het college van burgemeester
  en schepenen draagt ook de signatuur van Le Septentrion. De Kerckhove de Denterghem bleef burgemeester. Van de vijf schepenen waren er drie vrijmetselaars van
  Le Septentrion: van Pottelsberghe, De Pauw en Van Lookeren.115 Samenvattend
  blijkt uit de politieke aanwezigheid de intense verbondenheid van Le Septentrion
  met de Liberale Partij en een meer dan gemiddeld politiek engagement van de vrijmetselaars op lokaal vlak. In een volgende paragraaf bekijk ik de maatschappelijke
  positionering van de vrijmetselaars van Le Septentrion.
  Maatschappelijke positionering
  Vrijmetselaars leven ook in een profane maatschappij. Zij maken deel uit van het
  sociale weefsel en nemen deel aan het verenigingsleven. Niet alleen in de loges
  heerste een soort sociabiliteit, de behoefte om met gelijkgestemden activiteiten te
  ontplooien. Dit concretiseerde zich in de oprichting van verenigingen, bij voorkeur
  voor mannen en in de steden. Sociabiliteit gaat trouwens hand in hand met de uit109
  110
  
  111
  112
  113
  
  114
  115
  
  Règlement pour l’Association libérale constitutionelle de Gand, Artikel 2.
   Devolder, Gij die door ’t volk gekozen zijt, 114. Ze nam het politiek programma van de Brusselse Association
  Libérale over. In het voorlopig reglement dat op 8 juli 1848 uitgegeven werd, werd het grondwettelijk karakter van de Association Libérale Constitutionnelle sterk benadrukt (art. 1). Het lidmaatschap van de vereniging werd voorbehouden aan kiesgerechtigden (art. 2) die jaarlijks 5 frank lidgeld betaalden (art. 9). De
  Associatie zou haar activiteiten beperken tot het controleren van de kiezerslijsten (art. 10), en het voordragen
  van kandidatenlijsten bij verkiezingen (art. 11 en 12).
  Règlement provisoire de la Société Libérale-Constituitionelle de l’arrondissement de Gand, artikel 17.
  Kathleen Devolder, Gij die door ’t volk gekozen zijt, 510; Marc Reynebeau, “De kiescijnsverlaging van 1848 en
  de politieke ontwikkeling te Gent tot 1869,” 262-63.
  Door overlijden waren er tussentijdse verkiezingen op 27 november 1849 waarbij drie gemeenteraadsleden
  verkozen werden. Hierbij ‘verloor’ Le Septentrion één mandaat. Norbert-Joseph Claus en Edouard Neyt verdwenen uit de gemeenteraad en Charles Antheunis werd gekozen.
  Devolder, Gij die door ’t volk gekozen zijt, 510.
  Standaert, Politiek en pers, 140.
   193
  
  HMGOG2017_LXXII.book Page 194 Friday, August 23, 2019 4:38 PM
  
  B RUNO F R AN K V A N V E R DE G H EM
  
  bouw van het staatsburgerschap. Burgers hadden genootschappen en schouwburgen. Arbeiders hadden cafés en clublokalen. Deze vormen van sociabiliteit ontstonden in de tweede helft van de 18de eeuw. Rond 1830 waren er in Gent een
  vijftigtal sociaal-culturele verenigingen. Typisch voor de burgerlijke genootschappen waren hun beslotenheid en hun privékarakter. Na 1830 werden dan naar
  Frans model ‘cercles’ opgericht. Die genootschappen probeerden de burger sociaal
  en cultureel te vormen door een algemeen ideaal te promoten.116 Voor de meeste
  vrijmetselaars primeerde het gezelligheidsaspect op het filosofische project en op
  het politieke engagement.117 Na 1830 zou die sociabiliteit een voedingsbodem vormen voor politieke mobilisatie. De Gentse werkplaatsen en de andere genootschappen creëerden eerst een draagvlak voor het orangisme en pas nadien reageerden ze tegen de clerus.118
  In deze paragraaf wordt gepeild naar de aanwezigheid van vrijmetselaars in enkele liberaal getinte organisaties zoals de Société Huet, La Concorde, het Willemsfonds en het Van Crombrugghe’s Genootschap. In de 19de eeuw waren de salons,
  geleid door dames, over hun hoogtepunt en ontstonden clubs voor heren. In Gent
  werd op 8 januari 1809 ‘Le Cercle La Concorde’ opgericht. De leden maakten deel
  uit van de toenmalige stedelijke elite. Vandaag omschrijft de website van La Concorde het ledenbestand als volgt. “… en un mot, l’aristocratie de la naissance, de la
  fortune, du savoir et du talent s’y donnent pour ainsi dire la main.”119 La Concorde
  is sinds haar ontstaan een ‘vermakelijkheidsgenootschap’. Zij ambieert geen publieke rol, zelfs als ze gedurende bepaalde periodes van haar bestaan actief deelgenomen heeft aan het politieke leven van de stad.120 De septemberrevolutie van
  1830 maakte van La Concorde een bastion van waaruit de orangisten hun strijd
  voor het herstel van Groot-Nederland voerden. Onder Charles d’Hane Steenhuyse, voorzitter van La Concorde na 1842 en lid van Le Septentrion, kregen het
  traditionele clubleven en ontspanning weer alle aandacht.121 Hippolyte Mettepenningen was de voorzitter van 1858 tot zijn overlijden in 1881.122 Een vergelijking
  tussen beide ledenlijsten leert dat 97 vrijmetselaars van beide genootschappen lid
  116
  117
  118
  119
  120
  
  121
  122
  
  Verbruggen, “Het verenigingsleven en de publieke ruimte 1815-1830,” 108-09.
   Jeffrey Tyssens, In vrijheid verbonden. Studies over Belgische vrijmetselaars en hun maatschappijproject in de
  19de eeuw (Gent: Liberaal Archief, 2009), 18.
  Verbruggen, “Het verenigingsleven en de publieke ruimte 1815-1830,” 110-11.
  Website La Concorde de Gand, geraadpleegd op 23/2/2017, http://www.concordegand.be/#histoire.
  Yves De Clercq, Cercle Royal La Concorde 1809 – 2009 (Tournai: Imprimerie Lesaffre, 2009), 9. Belangrijk
  zijn de eerste twee delen (bladzijde 125 tot 166) van hoofdstuk III: 1830-1904: La Concorde au centre de la
  vie sociale, L’indépendance de la Belgique et l’Orangisme à la Concorde (1830-1841) en La Belgique et le
  Libéralisme à la Concorde (1841-1875).
  D’Hondt, Van Andriesschool tot Zondernaamstraat, 12-13.
  De Clercq, Cercle Royal La Concorde 1809 – 2009, 165.
  194
  
  HMGOG2017_LXXII.book Page 195 Friday, August 23, 2019 4:38 PM
  
  L E S E P T E NT R I ON – P R O SO P O GRA F I E V A N E E N G E N TS E VR I J ME T S E LA A R SL O GE
  
  waren. Ook hier vormen de ondernemers de grootste groep (53 vrijmetselaars –
  54,6%), gevolgd door de beoefenaars van een vrij beroep (22 vrijmetselaars –
  22,7%), de ambtenaren (8 vrijmetselaars – 8,3%) en de renteniers (6 vrijmetselaars
  – 6.2%) en twee vrijmetselaars uit het onderwijs (2%), twee journalisten (2%) en
  één militair, één werknemer en één kunstenaar (elk 1%). La Concorde en Le Septentrion worden vaak samen in één adem genoemd. Als dit juist is dan zouden
  meer dan 97 burgers op 736 leden die Le Septentrion tussen 1811 en 1866 telde
  een gemeenschappelijk lidmaatschap gehad hebben. Er zijn duidelijk banden, maar
  er werd verwacht dat deze intenser zouden zijn.
   De Société Huet was een progressieve denktank ‘avant la lettre’, genoemd naar
  de uit Frankrijk afkomstige hoogleraar filosofie en socialistische denker François
  Huet. Ze werd opgericht op 13 juni 1846. Het voornaamste doel van de vereniging
  was de studie van actuele, filosofische, politieke en sociale problemen. Huet legde
  de nadruk op een pacifistisch geloof in vooruitgang en sociale bewogenheid.
  Daarom staat de Société Huet bekend als één van de eerste sociaal liberale verenigingen. Deze progressieve vereniging propageerde veralgemening van basisonderwijs, algemeen stemrecht, radicale scheiding van kerk en staat, verbetering van het
  lot van de arbeidersbevolking en het invoeren van een progressieve belasting. Huet
  zelf omschreef zijn ideeëngoed als sociaal liberalisme. De Société Huet gaf het Nederlandstalige tijdschrift De Broedermin (1848-1859) uit. Hij beïnvloedde andere
  progressieve sociaalliberalen zoals Gustave Callier en Jacob Heremans, beiden later
  schepen van onderwijs in Gent, François Laurent, Julius Vuylsteke en Paul Fredericq.123 De Société Huet bestond uit een vijftiental actieve leden. Drie onder hen
  (Leirens Charles, Stecher Auguste Jean, Waelbroeck Charles) maakten deel uit van
  Le Septentrion in de periode 1848-1866. Andere volgelingen van Huet, die echter
  geen lid waren van Le Septentrion, zullen later eerder kiezen voor de progressieve
  werkplaats La Liberté.
  Een derde genootschap dat de aandacht verdient, is het Willemsfonds124. Dit
  Vlaams cultuurfonds werd opgericht in 1851. Aanvankelijk was het ideologisch
  neutraal, maar het beoogde wel de erkenning en verdediging van het Nederlands
  als cultuurtaal en officiële voertaal in Vlaanderen. Vanaf 1862 kozen de leden bij
  het aantreden van Julius Vuylsteke als secretaris voor een liberaal-vrijzinnig flamin123
  
  124
  
  E.C. Coppens, “La Société Huet: tussen revolutie en reactie” Handelingen der Maatschappij voor Geschiedenis
  en Oudheidkunde te Gent (Gent: Maatschappij voor geschiedenis en oudheidkunde, 1972), 131-51;
  D’Hondt, Van Andriesschool tot Zondernaamstraat, 27-8; UGentMemorialis, geraadpleegd op 19 februari
  2018, http://www.ugentmemorie.be/personen/huet-francois-1814-1869.
   Bots, Marcel, Etienne De Cuyper, Ada Deprez en Harry van Velthoven, Het Willemsfonds van 1851 tot
  1914. (Gent: Provinciebestuur Oost-Vlaanderen, 1993), 11-36; D’Hondt, Van Andriesschool tot Zondernaamstraat, 67-9.
  195
  
  HMGOG2017_LXXII.book Page 196 Friday, August 23, 2019 4:38 PM
  
  B RUNO F R AN K V A N V E R DE G H EM
  
  gantisme. Het Willemsfonds werd actief ondersteund door de loges.125 De oudste
  Gentse ledenlijst van het Willemsfonds dateert van 1868.126 Op basis van die lijst
  kon vastgesteld worden dat in de periode 1851-1866 zevenenveertig vrijmetselaars
  lid waren van de Gentse afdeling van het Willemsfonds. Onder hen waren er
  slechts twee kunstenaars, twee journalisten, twee vrijmetselaars uit het onderwijs
  en vier ambtenaren, maar wel éénentwintig ondernemers en twaalf beoefenaars van
  een vrij beroep.
  Tenslotte kijken we naar de aanwezigheid van vrijmetselaars in het Van Crombrugghe’s Genootschap.127 Onderwijzers en oud-leerlingen van het stedelijk onderwijs hielden op 18 oktober 1857 dit genootschap boven de doopvont. De insteek was zowel filantropisch als educatief. De vereniging was gematigd vrijzinnig
  en Vlaamsgezind-liberaal. Zij hield emancipatorische acties zoals de strijd voor de
  leerplicht en voor het algemeen stemrecht. De leden waren in hoofdzaak afkomstig
  uit de lagere en de middenklassen. De registers met ledenlijsten zijn met de hand
  geschreven en onzorgvuldig bijgehouden. Vaak corresponderen namen wel met
  deze van vrijmetselaars van Le Septentrion, maar wordt geen voornaam vermeld of
  enkel een eerste letter. De ledenlijst van 1858 tot 1860 werd geconsulteerd.128 Met
  voorbehoud van de juistheid van mijn onderzoeksresultaten zijn vijftien vrijmetselaars in de periode 1858-1860 lid van dit genootschap.
   Uit voorgaande analyse van het Gentse verenigingsleven blijkt dat de vrijmetselaars ook aan activiteiten in de profane wereld actief deelnamen. In absolute cijfers
  is de participatie in het vermakelijkheidsgenootschap La Concorde het grootst. De
  participatie in het Vlaamsgezinde Willemsfonds wijst erop dat de vrijmetselarij
  zich zeker niet negatief opstelde tegenover de Vlaamse zaak en de Vlaamse taal. De
  kleinere participatie in het eveneens Vlaamsgezinde Van Crombrugghe’s Genootschap wijst eerder op de verschillende sociale samenstelling tussen de leden van het
  genootschap (lagere en middenklasse) en de leden van Le Septentrion (de hogere
  middenklasse). Société Huet was in leden beperkt, maar heeft de verdienste een
  aantal prominente vrijmetselaars, van wie sommigen lid van Le Septentrion, te
  hebben gestimuleerd in de richting van het sociaalliberalisme.
  125
  126
  127
  128
  
  Els Witte, “La Franc-maçonnerie belge face au mouvement flamand du XIX siècle,” in Visages de la FrancMaçonnerie belge du xviiie au xxe siècle, eds. Hasquin Hervé (Brussel: Editions ULB, 1983), 253.
  België, Gent, Liberaal archief, Ledenlijsten Willemsfonds.
  D’Hondt, Van Andriesschool tot Zondernaamstraat, 114-15. Dominique Verkinderen, Het Van Crombrugghe’s Genootschap van 1857-1875 (Gent: Liberaal Archief,1988), 48 en 52.
  Ledenlijsten Van Crombrugghe’s Genootschap (Liberaal Archief).
   196
  
  HMGOG2017_LXXII.book Page 197 Friday, August 23, 2019 4:38 PM
  
  L E S E P T E NT R I ON – P R O SO P O GRA F I E V A N E E N G E N TS E VR I J ME T S E LA A R SL O GE
  
  Le Septentrion en de 18de-eeuwse vrijmetselarij
  Ik ben nagegaan of de leden van Le Septentrion banden hadden met vrijmetselaars
  uit de 18de eeuw. Guy Schrans heeft de vrijmetselaars uit die periode in kaart gebracht.129 Indirecte vaststellingen van Schrans bevestigen de aanwezigheid van militaire loges, verbonden aan diverse regimenten, in het Gentse actief vanaf 1745.130
  Het jaar 1786 was een sleuteljaar voor de vrijmetselarij in de Oostenrijkse Nederlanden. De Habsburgse keizer Jozef II was aan de macht en in het kader van zijn
  hervormingen pakte hij ook de vrijmetselarij aan. Een Keizerlijk Decreet van 9 januari 1786 beperkte de maçonnieke activiteit tot één werkplaats per provincie in
  elke provinciehoofdplaats. De Declaratie van 15 mei 1786 nam alle twijfel weg en
  beperkte het aantal loges tot drie, alle in Brussel gevestigd.131 Van de 736 maçons
  uit de besproken periode zijn er veertien, die ofwel vrijmetselaar waren vóór 1786
  ofwel van wie een familielid toen vrijmetselaar was. Men moet indachtig zijn dat
  tussen de Declaratie van Jozef II in 1786 en de stichting van Le Septentrion in
  1811 een periode van 25 jaar ligt. Het opnieuw opnemen van het broederschap na
  25 jaar was uiteraard niet evident. Enkel Jozef d’Hane de Stuyvenberghe was gewezen grootmeester van de Grootloge van Mons en erelid van Le Septentrion sinds
  19 september 1818. Geen enkele vrijmetselaar van vóór 1786 was gewoon lid van
  Le Septentrion. Rekening houdend dat ook de familiebanden onderzocht werden,
  kan ik moeilijk poneren dat een maçonniek lidmaatschap automatisch van vader
  op zoon, grootvader op kleinzoon of oom op neef doorgegeven werd van de 18de
  naar de 19de eeuw voor wat betreft Le Septentrion. De beslissing van 1786 heeft
  duidelijk voor een cesuur gezorgd.132
  
  Profiel van de leden die naar La Liberté uitzwermen
  Binnen dit prosopografisch onderzoek leek het mij aangewezen het profiel te bepalen van de leden van Le Septentrion die in 1866 de werkplaats verlaten om de loge
  La Liberté te stichten. Van de ongeveer 60 leden is het beroep van 54 onder hen
  bekend.  Schrans, Vrijmetselaars te Gent, 1.
  Tyssens, “Van Wijsheid met Vreugd gepaard,”15.
  Theoretisch is het mogelijk dat dit wel het geval was in de werkplaatsen Les Vrais Amis of La Félicité Bienfaisante, doch dit onderzoek viel buiten mijn masterscriptie.
  197
  
  HMGOG2017_LXXII.book Page 198 Friday, August 23, 2019 4:38 PM
  
  B RUNO F R AN K V A N V E R DE G H EM
  
  stap alsook dubbel zoveel ambtenaren. Maar minder ondernemers maken de overstap. Geen militairen noch kunstenaars zwermen uit naar La Liberté. De grote aanwezigheid van militairen kan beperkt worden tot de eerste drie decennia na de
  oprichting en is dus te verwachten. Het jaar van initiatie in Le Septentrion is voor
  55 van de 60 vrijmetselaars bekend. Meer dan de helft (29 / 52,7%) is na 1860 opgenomen, terwijl 43,6% (24 vrijmetselaars) tussen 1851 en 1859. Hieruit leid ik af
  dat voornamelijk recent opgenomen vrijmetselaars de overstap naar La Liberté maken. De gemiddelde leeftijd van intrede in Le Septentrion is 31,09 jaar, wat vergelijkbaar is met de gemiddelde intredeleeftijd in La Liberté. Analyse van het verenigingsleven leert dat negentien (32%) van de 60 vrijmetselaars lid waren van het
  Willemsfonds. Slechts 20% van degenen die in Le Septentrion bleven (15 op 75)
  was lid van het Willemsfonds. In het COD en in de Concorde is de situatie omgekeerd. La Liberté verwelkomt zestien leden van La Concorde (27%) tegenover 24
  leden (32%) die Le Septentrion trouw bleven. De aanwezigheid in de COD vertoont een analoge tendens: 30% uitzwermers maken deel uit van het COD tegenover 36% blijvers. Op de kieslijst van 1854 figureren 36% van de vrijmetselaars (27
  op 75), terwijl 10% van de vrijmetselaars die overstapten, op die kieslijst staan.
   Beroepscategorie
  
  Le Septentrion
  
  Percentage
  
  La Liberté
  
  Percentage
  
  Ambtenaar
  
  3
  
  4,17%
  
  5
  
  9,26%
  
  Journalist Schrijver
  
  2
  
  2,78%
  
  1
  
  1,85%
  
  Kunstenaar
  
  1
  
  1,39%
  
  0
  
  0,00%
  
  Leidinggevende
  
  0
  
  0,00%
  
  1
  
  1,85%
  
  Militair
  
  0
  
  0,00%
  
  0
  
  0,00%
  
  Ondernemer
  
  44
  
  61,00%
  
  31
  
  57,41%
  
  Onderwijs
  
  3
  
  4,17%
  
  2
  
  3,70%
  
  Rentenier
  
  5
  
  6,94%
  
  1
  
  1,85%
  
  Vrij beroep
  
  13
  
  18,06%
  
  12
  
  22,22%
  
  Werknemer
  
  1
  
  1,39%
  
  1
  
  1,85%
  
  Totaal
  
  72
  
  100,00%
  
  54
  
  100,00%
  
  Besluit
  Uit de voorgaande paragrafen komt zowel een repertorium van 736 namen als een
  profiel van de vrijmetselaars van Le Septentrion naar voren. Het repertorium staat
  niet in directe relatie met het aantal actieve vrijmetselaars, die de zittingen regelmatig bijwoonden. Daarvoor werden te veel passanten geïnitieerd. Ongeveer 20% van
  198
  
  HMGOG2017_LXXII.book Page 199 Friday, August 23, 2019 4:38 PM
  
  L E S E P T E NT R I ON – P R O SO P O GRA F I E V A N E E N G E N TS E VR I J ME T S E LA A R SL O GE
  
  de vrijmetselaars had het statuut van niet-residerende vrijmetselaar. Zij woonden
  de zittingen meestal niet bij, omdat ze te ver van Gent woonden. De aanwezigheid
  bedroeg gemiddeld slechts 25,77%. Ongeveer de helft van de vrijmetselaars werd in
  Gent geboren, terwijl een kleine 80% bij zijn inwijding in Gent gedomicilieerd was.
  Dat 16,7% van de vrijmetselaars in het buitenland geboren werd, is voornamelijk te
  herleiden tot de aanwezigheid van militairen in Le Septentrion. Analyse van geboorte- en sterftedata leert dat de vrijmetselaars gemiddeld 61,20 jaar oud werden.
   Het aantal inwijdingen per jaar vertoont drie piekmomenten: direct na de oprichting, de eerste vijf jaar van het veneralaat van Metdepenningen en in de periode
  vanaf 1853. De sociologische samenstelling veranderde doorheen de besproken periode. De eerste decennia werden bijvoorbeeld veel militairen ingewijd. Taalproblematiek stelde zich niet in Le Septentrion. De voertaal was duidelijk het Frans
  met respect voor de vrijmetselaars die de taal van Molière minder goed beheersten.
  Individueel waren sommige leden voorvechters van de Vlaamse zaak, maar de
  werkplaats zelf hield zich in de besproken periode op de achtergrond. Uiteindelijk
  waren toch 47 vrijmetselaars lid van het Willemsfonds in de besproken periode.
  Confessioneel geeft 71,8% aan dat ze tot de rooms-katholieke kerk behoort, ook na
  het bisschoppelijke verbod van 1838. Beroepshalve zijn de helft van de vrijmetselaars ondernemers. De militairen en de beoefenaars van een vrij beroep vertegenwoordigen elk ongeveer 11%. Ambtenaren sluiten hierop aan met 7,51%. Renteniers en kunstenaars zijn met ongeveer 5% relatief goed vertegenwoordigd. Voor
  de groep van de kunstenaars houdt dit deels verband met hun aanwezigheid op de
  harmoniekolom. Ongeveer 4% van de vrijmetselaars is actief in het onderwijs. Gebaseerd op de kiezerslijsten blijkt duidelijk dat de leden van Le Septentrion minstens tot de hogere middenklasse behoren, maar bijna niet tot de kleine groep van
  superrijken die meer dan 1000 gulden belastingen betalen. Ook in Le Septentrion
  betalen de vrijmetselaars met veel grond en eigendom de meeste belastingen, gevolgd door de groep van de ondernemers. Het relatief beperkt lidmaatschap van
  vrijmetselaars van Le Septentrion in de Kamer van Koophandel en de Cercle Commercial et Industriel, beide tempels van de hoogste burgerij, bevestigt de stelling
  dat eerder de hogere middenklasse en de hogere klasse lid was van Le Septentrion.
   Het politieke engagement van de vrijmetselaars is meer dan gemiddeld en uiteraard
  gericht op de Liberale Partij. De vrijmetselaars van Le Septentrion blijken goed ingebed te zijn in het verenigingsleven van het Gent van de 19de eeuw. Zij maken in
  meer of mindere mate deel uit van La Concorde, het Willemsfonds, het Van
  Crombrugghe’s Genootschap en zelfs van de progressieve kring Société Huet. Een
  minimaal aantal vrijmetselaars tenslotte heeft banden met vrijmetselaars uit de
  18de eeuw.
  199.
  