title: E. Gerard, Eglise et mouvement ouvrier chrétien en Belgique. Sources inédites relatives à la direction générale des oeuvres sociales (1916-1936)
text: Recensies
  
  107
  
  bij Querido terechtkwam. Wat zou het daarentegen niet aardig zijn geweest een jaar of een plukje
  jaren te nemen, waarin bijvoorbeeld De Bezige Bij De avonden uitgaf, Contact Het Achterhuis,
  Van Oorschot De tranen der acacia' s, en dan even kijken wat Bert Bakker en Meulenhoff deden:
  dan pas heb je een beeld van wat daar zo gebeurde in die altijd spannende tuin van onze literatuur.
  Of: opmerken dat Wolkers, Claus en nog een paar echt invloedrijke schrijvers juist niet bij
  Querido zaten. Die relativering zou het onderwerp geen schade hebben gedaan, het zou
  integendeel een grotere prestatie zijn geweest dat Querido zich in dit goede gezelschap wist te
  handhaven. Het zou ook goed zijn geweest iets te laten zien van de band van auteurs met hun
  uitgeverij, die maar al te vaak een haat-liefde is, die tot onverwachte breuken kan leiden.
  Daarmee zou een akelig knusse legende zijn doorgeprikt. Want, opnieuw, het leven van een
  uitgever is geen idylle en dat van een auteur nog minder. Er worden de laatste jaren onvoorstelbaar veel titels op de markt gebracht; ook Querido heeft hierin haar aandeel. Hoe pijnlijk mis
  ik nu de aanduiding van het probleem dat de markt overvoerd wordt, en van de vraag: zijn er
  werkelijk elk jaar zoveel nieuwe meesterwerken? Is het niet zonde, dat de rust ontbreekt, een
  enkel goed boek eens ten volle uit te buiten? Menig eerlijk doch ademloos literatuuiminnaar
  komt niet meer verder dan de boekenbijlagen van dag- en weekblad. Ben ik nu onrechtvaardig?
  Slachtoffer van een dom misverstand? Dat moet Sötemann maar beslissen. In elk geval ben ik
  teleurgesteld in dit boek van een aardige auteur over een mooi onderwerp.
   R. F. Roegholt
  
  E. Gerard, Eglise et mouvement ouvrier chrétien en Belgique. Sources inédites relatives à la
  direction générale des oeuvres sociales (1916-1936) (Bijdragen van het Interuniversitair
  centrum voor hedendaagse geschiedenis CII; Leuven-Brussel: Nauwelaerts, 1990, vi + 452 blz.,
  Bf890,-, ISBN 90 6861 014 7).
  Al vanaf het laatste decennium van de vorige eeuw legde het Belgische episcopaat een
  bijzondere belangstelling aan de dag voor de emancipatiebewegingen in de katholieke bevolkingsgroep. Talrijke geestelijken rekenden, vaak op uitdrukkelijk verzoek van hun bisschop, de
  sociale werken voor arbeiders, landbouwers en middenstanders zeer duidelijk tot hun apostolaatsterrein. Vooral de arbeidersbevolking droeg de aandacht weg van de kerk. De bedreiging
  van geloofsafval en ontkerstening, en de daarmee samenhangende vermindering van de
  kerkelijke invloed, gold immers in het bijzonder dit maatschappelijk segment. Vanaf 1894
  werden de eerste diocesane 'directeurs van sociale werken' benoemd. Zij vormden een
  structurele band tussen episcopaat en arbeidersverenigingen. Op bestuur en programma van
  deze laatste lekenorganisaties drukten ze een beslissende stempel.
  Centrale figuur in de groep van diocesane directeurs was de dominicaan Georges Ceslas
  Rutten, tevens de pionier van het gecentraliseerde christelijke syndicalisme in België. Na de
  eerste wereldoorlog nam hij het initiatief tot de oprichting van het Algemeen Secretariaat van
  christelijke sociale werken van België (april 1921 ), onder leiding van een bestuur van diocesane
  directeurs en proosten van de nationale organisaties van christelijke arbeiders. De opdracht van
  dit secretariaat was zeer algemeen en vaag en hield in de praktijk vooral het (bege)leiden van
  de proosten en de vormingswerken in, de coördinatie van de gehele arbeidersbeweging en het
  onderhouden van de band tussen deze laatste en de kerkelijke hiërarchie. Het vormde een
  belangrijk element van stabiliteit, continuïteit en uniformiteit wat instituties en sociaal en
  politiek programma van de beweging betrof.
   108
  
  Recensies
  
  Na 1925 speelde het secretariaat een belangrijke intermediaire rol tussen de lekenleiding en de
  kerkelijke overheid. Mede aan de bemiddeling van de meeste directeurs, vooral van ACWproost Louis Colens, was het te danken dat de arbeiderswerken niet gereduceerd werden tot
  instrumenten voor katholieke actie onder leiding van het episcopaat en wars van iedere politieke
  stellingname en actie. Vanaf 1930 verloor het secretariaat aan belang. Zijn gebrek aan een
  duidelijk omlijnd statuut, het tanende prestige van pater Rutten en de opkomst van een nieuw
  priestertype (proost in plaats van beheerder-directeur) speelden het secretariaat parten. De
  coördinerende rol van dit laatste werd overigens in toenemende mate vervuld door het ACW.
  De leiding van de christelijke arbeidersorganisaties door de directeurs-geestelijken in de
  periode 1916-1936, meer bepaald via het Algemeen Secretariaat van christelijke sociale
  werken, vormt het centraal thema van de bronnenuitgave die verscheen als bijdrage CII in de
  reeks van het Interuniversitair centrum voor hedendaagse geschiedenis. Zulke kritische uitgave
  van historische bronnen, ogenschijnlijk een van de meer eenvoudige aspecten van zijn vak, vergt
  van de historicus heel wat métier. De keuze van een centraal thema, de selectie van relevante
  teksten, de volledigheid en correctheid van een kritisch apparaat dat niet ontsierd mag worden
  door pietluttige en bijkomstige details veronderstellen dat de auteur een ruime kennis van de
  historische achtergrond en een grote vertrouwdheid met het beschikbare bronnenmateriaal
  bezit. De publikatie van historische teksten lanceert immers niet alleen nieuw onderzoek maar
  stoelt ook in belangrijke mate op de verworvenheden van vroegere inzichten. We menen dat de
  auteur E. Gerard, tevens de eindredacteur van een collectief werk over de globale geschiedenis
  van de christelijke arbeidersbeweging verschenen in mei 1991, in alle vermelde opzichten een
  geslaagde tekstuitgave heeft gerealiseerd.
   De auteur publiceerde documenten die voornamelijk afkomstig zijn uit de persoonlijke
  papieren van de diocesane en nationale proosten, uit de archieven van de arbeidersorganisaties
  en de bisschoppelijke archieven. Geen enkel belangrijk archief werd overgeslagen. Alhoewel
  vele bescheiden verloren gingen, zo onder andere de papieren Rutten en het eigenlijke
  Secretariaatsarchief, werd er toch een evenwichtige en boeiende selectie van sprekende teksten
  gepresenteerd met een overvloed aan nieuwe informatie voor wie zich voor de sociale
  geschiedenis van de tussenoorlogse periode interesseert.
  Gerard schikte zijn materiaal in vijf hoofdstukken. Het eerste, thematisch opgevat, betreft het
  ontstaan van het secretariaat. De overige vier betreffen elk een bepaalde categorie van
  documenten: de verslagen van het bestuur van diocesane directeurs, hun verslagen aan de
  bisschoppen, hun instructies aan de proosten en hun briefwisseling. Een heldere historische
  inleiding, een goed gestoffeerde en becommentarieerde bibliografie en een index van persoonsnamen zorgen voor de hanteerbaarheid van het geheel. Wel valt het te betreuren dat de
  thematische index beperkt bleef tot het tweede hoofdstuk over de bestuursverslagen en dat een
  index van plaatsnamen volledig ontbreekt.
  De uitgegeven teksten bieden tenslotte ongetwijfeld stof voor nieuw onderzoek of nuancering
  van bestaande inzichten, zo onder andere over de rol die enkele individuele priesters (zoals L.
  Colens) in de beweging speelden, de strategie (of het gebrek daaraan) van de bisschoppen
  tegenover het sociale en politieke emancipatiestreven van de arbeiders en de belangentegenstellingen binnen een weinig homogene katholieke bevolkingsgroep.
  G. Kwanten
  
  Recensies
  
  109
  
  G. Jungslager, Recht zo die gaat. De maritiem-strategische doelstellingen terzake van de
  verdediging vanNederlands-Indiëindejaren twintig (Dissertatie Leiden 1990; 's-Gravenhage:
  Afdeling maritieme historie van de marinstaf, 1991,229 blz., ISBN 90 71957 18 7; Amsterdam:
  Van Soeren & Co, 1991, 229 blz., ƒ59,-, ISBN 90 6881 0170).
   Nederland is nimmer in staat geweest voor de koloniën in de Oost een zodanige defensieinspanning te leveren, dat dat immense gebied op eigen kracht volledig tegen elke aantasting
  door een vijand beschermd geacht kon worden. Steeds is de vooronderstelling geweest, dat bij
  een aanval derden te hulp zouden schieten. Dat wil niet zeggen, dat de defensie van Indië dus
  een eenvoudige aangelegenheid was of dat de militaire strategie voortdurend dezelfde was.
  Binnen de gegeven fundamentele beperking bestonden op elk moment vele opties. Bovendien
  wijzigden de omstandigheden van allerlei aard (buitenlands-politiek, binnenlands-politiek,
  financieel en militair-technisch) zich onophoudelijk. Er was dus voortdurend openbaar of intern
  debat over het te voeren beleid.
  Dit beleid in de jaren twintig van de twintigste eeuw is het onderwerp van de dissertatie van
  G. Jungslager, zelf oud-marine-officier. In die jaren twintig vond een belangrijke verschuiving
  in de officiële doelstellingen plaats. In 1920 kreeg een commissie-Gooszen opdracht een plan
  op te stellen voor een, onder de nieuwe na-oorlogse omstandigheden, logisch samengestelde
  vloot. Als randvoorwaarden golden onder meer dat de zeemacht zo georganiseerd werd, dat de
  vijand tijdig verkend kon worden en dat de vloot in staat moest zijn hem te beletten met een
  geringe scheepsmacht de heerschappij in de Indische wateren te verkrijgen en hem tevens
  schade toe te brengen in zijn verbindingslijnen. Daarbij was in feite het ongestoorde bezit van
  Java het vitale politieke doel.
   Het debat dat hierop volgde met de perikelen rond de vlootwet als meest de aandacht trekkend
  aspect werd tamelijk abrupt tot een voorlopig einde gebracht, toen de regering zonder veel
  overleg in 1927 in feite ongevraagd door de Raad van State opgestelde, defensiegrondslagen
  als officiële beleidslijn vaststelde. Volgens deze grondslagen was het doel van de krijgsmacht
  in Nederlands-Indië tweeledig: 1 handhaving van het gezag en verzekering van rust en orde
  (deze taak werd aan het KNIL toebedeeld) en 2 vervulling van de militaire plicht als lid van de
  Volkenbond (deze taak viel in hoofdzaak aan de marine toe). Deze tweede taak werd ook
  omschreven als 'handhaving van strikte neutraliteit'. Dat kwam blijkens de verdere tekst van de
  grondslagen in het bijzonder neer op de verdediging van kwetsbare punten, waarvan de
  belangrijke olieopslagplaatsen Tarakan en Balikpapan en de havens Soerabaja en Tandjong
  Priok met name genoemd werden. Uit de opsomming van de minimale omvang van de vloot valt
  af te leiden dat men meende dat volstaan kon worden met wat wel 'enige lichte strijdkrachten'
  was genoemd. Al met al een heel wat bescheidener doelstelling dan wat nog gold bij de instelling
  van de commissie-Gooszen. Het is niet moeilijk te bedenken welke omstandigheden daarbij van
  het grootste belang waren: de financiële grenzen en de ontwikkelingen in de internationale
  verhoudingen (de conferentie van Washington, waarbij in 1922 beperkingen waren gesteld aan
  de omvang van de vloten van de grote mogendheden, in dit verband als belangrijkste).
  De rode draad van Jungslagers beknopte boek is hoe het van het één tot het ander is gekomen.
  Helaas raakt deze rode draad nogal eens verloren in de kluwen van draden die de auteur aanbiedt.
   Hij snijdt een veelheid van omstandigheden en problemen aan, meestal nogal kort en zonder
  precies aan te geven wat nu wanneer welke invloed heeft uitgeoefend of hoe de onderlinge
  relaties waren. Hij springt nogal eens van het één op het ander. De indruk van een zekere
  willekeur van wat aan bod komt, dringt zich op. Kortom de compositie had aanzienlijk strakker
  gekund, het betoog meer expliciet samenhangend en sluitender.
  