title: Nationale parlementen in de Europese Unie
text: Op grond van artikel 23 lid 3 Grondwet en paragraaf 9 EUZBBG heeft de Bundestag
  het recht om zijn standpunt over wetgevingsvoorstellen aan de regering duidelijk te maken,
  de zogenoemde ‘Stellungnahme’, en de regering heeft de (grondwettelijke) plicht om dit
  standpunt in de onderhandelingen op Europees niveau mee te nemen. Wat opvalt, is dat
  in het grondwettelijk artikel alleen gesproken wordt over de Bundestag en niet over de
  Bundesrat. Deze laatste heeft dit recht dus niet. De federale regering is verplicht om het
  standpunt van de Bundestag mee te nemen in de onderhandelingen op Europees niveau
  maar dit betekent niet dat de Bundestag de federale regering kan mandateren.
   Er bestaat geen juridische basis op grond waarvan de Bundestag de federale regering
  kan dwingen tot het nemen van bepaalde beslissingen of het uitbrengen van bepaalde
  stemmen. Juridisch gezien bepaalt de federale regering het Duitse standpunt. Politieke
  gevolgen bestaan wel. Het is aan te raden dat de federale regering het standpunt van de
  meerderheid van de Bundestag volgt. Informatie wordt doorgaans door de federale regering
  aan de Bundestag verstrekt, maar via de regering heeft de Bundestag ook toegang tot
  databanken van de Europese Unie. De Bundestag kan op deze manier zelf informatie uit
  de systemen halen.252 Om zo dicht mogelijk bij de bron te zitten kan de Bundestag via
  vertegenwoordigers contact leggen en houden met de instellingen van de Europese Unie.253
  De Bundesrat wordt doorgaans niet zo gedetailleerd geïnformeerd als de Bundestag;
  dit wordt gecompenseerd door zijn betrokkenheid in het nationale wetgevingsproces.254
  Het is dus ook niet voor niets dat er een speciale wet is om de relatie tussen de federale
  regering en de Bundestag te regelen waarbij de Bundesrat niet wordt genoemd. Indien de
  Bundestag of zijn commissies meer informatie wenst van de federale regering kan dit
  verlangd worden op grond van de gewone controlebevoegdheden. Bovenstaande documenten worden in de Bundestag ontvangen in de secretariaten van de verschillende Kamer252 Par. 10 EUZBBG.
  253 Par. 11 EUZBBG.
  254 D. Thym, ‘Parliamentary Control of EU decision-making in Germany’, in: O. Tans, C. Zoethout & J. Peters
  (eds.), National Parliaments and European Democracy: A Bottom-up Approach to European Constitutionalism,
  Groningen: Europa Law Publishing 2007, p. 54-55.
   207
  
  Nationale parlementen in de Europese Unie
  
  commissies. Door de hoeveelheid aan nieuwe commissievoorstellen kan niet elk voorstel
  grondig, tot in detail, worden bestudeerd. In de praktijk betekent dit dat het merendeel
  van de commissievoorstellen als hamerstuk wordt afgedaan.255
  
  4.5.3
  
  Gesetz über die Wahrnehmung der Integrationsverantwortung des
  Bundestages und des Bundesrates in Angelegenheiten der Europäischen
  Union
  
  De Wet op de verantwoordelijkheid voor de integratie van de Bondsdag en de Bondsraad
  in Europese Unie-aangelegenheden (IntVG) is een uitbreiding en versterking van de
  rechten van de Bundestag en Bundesrat voor wat betreft Europese aangelegenheden. Deze
  wet is opgesteld naar aanleiding van het Lissabon-Urteil en werkt, net zoals de voorgaande
  wet, de deelname van de Bundestag en de Bundesrat in Europese aangelegenheden uit.
   Deze dertien paragrafen tellende wet geeft in de eerste paragraaf aan dat de Bundestag
  en de Bundesrat hun bevoegdheden correct zullen uitoefenen en hun verantwoording in
  het Europese integratieproces moeten nemen. Dit houdt in dat de Bundestag en de
  Bundesrat, als democratisch gelegitimeerde organen, het Europese integratieproces continu
  in de gaten moeten houden en begeleiden om te voorkomen dat de verdragen van de
  Europese Unie worden gewijzigd zonder inmenging van nationale parlementen.256 In
  artikel 48 VEU wordt geregeld hoe verdragen kunnen worden herzien. De tweede alinea
  van het vierde lid geeft aan dat een wijziging pas kan intreden wanneer deze door alle lidstaten volgens hun grondwettelijke bepalingen bekrachtigd is. Het zesde lid van dit artikel
  geeft de mogelijkheid tot een vereenvoudigde wijzigingsprocedure voor wat betreft de
  bepalingen van het derde deel van het Verdrag betreffende de werking van de Europese
  Unie (VWEU) over het intern beleid en optreden van de Unie. Het verschil met de gewone
  wijzigingsprocedure is dat bij de eenvoudige procedure slechts een besluit van de Europese
  Raad nodig is in plaats van een Conferentie van vertegenwoordigers van de regeringen
  van de lidstaten. Het besluit van de Europese Raad treedt pas in werking wanneer alle lidstaten toestemming hebben gegeven op de manier waarop hun Grondwet het voorschrijft.
  De tweede paragraaf van IntVG schrijft voor dat de vertegenwoordiger van de federatie
  Duitsland pas in de Europese Raad mag instemmen met de wijziging wanneer de Bundestag
  en Bundesrat hiermee ingestemd hebben. Dit wordt gedaan via een wet in de zin van
  artikel 23 lid 1 van de Grondwet.257 Van geval tot geval wordt gekeken of de Bundestag en
  Bundesrat kunnen instemmen, met andere woorden, er bestaat geen wet die een algemene
  toestemming geeft voor meerdere wijzigingen. Het voorgaande geldt ook indien sprake is
  255 Ibid., p. 56.
   256 Par. 1 IntVG.
  257 Par. 2 IntVG.
  208
  
  Hoofdstuk 4 Duitsland
  
  van een wijziging van artikel 218 lid 8 VWEU (toetreding van de Unie tot het Europees
  Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden),
  artikel 311 VWEU (het stelsel van eigen middelen van de Unie), artikel 25 VWEU (ontwikkeling van de Unie), artikel 223 VWEU (verkiezingen Europees Parlement), artikel 262
  VWEU (geschillen met betrekking tot Europese intellectuele-eigendomsrechten). Voor
  wat betreft een besluit volgens artikel 42 VEU (gemeenschappelijke defensie) geeft het
  derde lid van paragraaf 3 IntVG een strengere procedure die bestaat uit twee stappen. Ten
  eerste mag de vertegenwoordiger van Duitsland in de Europese Raad alleen de besluitvorming steunen wanneer de Bundestag hiervoor toestemming heeft gegeven. Om deze
  beslissing te krijgen kan de federale regering een motie indienen in de Bundestag. Wanneer
  de Bundestag geen beslissing neemt, moet de vertegenwoordiger van de federale regering
  tegen het voorstel stemmen in de Europese Raad. Wanneer dan een besluit tot stand komt,
  dienen de Bundestag en Bundesrat toestemming te geven via een wet als genoemd in artikel 23 lid 1 Grondwet.
  Op grond van artikel 48 lid 7 VEU is het mogelijk dat wanneer het VEU of het VWEU
  voorschrijft dat de Raad met eenparigheid van stemmen moet besluiten, de Europese Raad
  bij besluit zal bepalen dat de Raad in bepaalde gevallen ook met gekwalificeerde meerderheid
  kan besluiten.258 Dit is de zogenoemde passerelleprocedure. Hetzelfde geldt wanneer het
  VWEU voorschrijft dat voor bepaalde onderwerpen een bijzondere wetgevingsprocedure
  gevolgd moet worden. In dat geval kan wederom door de Europese Raad, op voorstel van
  de Commissie, worden bepaald dat de gewone wetgevingsprocedure gevolgd mag worden.
   Dit betekent dat de invloed van de lidstaat wordt verkleind. In het eerste geval raakt de
  lidstaat zijn vetorecht kwijt. De vertegenwoordiger van Duitsland in de Europese Raad
  mag alleen aan de besluitvorming deelnemen wanneer de Bundestag en Bundesrat via een
  wet als genoemd in artikel 23 lid 1 van de Grondwet toestemming hebben gegeven. Wanneer
  de Europese Raad voornemens is een besluit te nemen om de stemming te wijzigen wordt
  het initiatief daartoe aan de parlementen van de lidstaten gezonden. Zij kunnen hiertegen
  binnen zes weken bezwaar maken. Gebeurt dit, dan wordt het besluit niet vastgesteld. De
  nationale parlementen hebben dus een veto. Een enkel parlement kan voorkomen dat de
  Europese Raad een dergelijk besluit neemt.259 Maakt geen enkele lidstaat binnen zes weken
  bezwaar dan kan de Europese Raad het besluit vaststellen.260 Voor wat betreft het vetorecht
  geeft paragraaf 10 IntVG een uitwerking. Indien het om een voorstel gaat op het gebied
  waarop de federale overheid exclusieve wetgevingsbevoegdheid bezit, dan is alleen de
  Bundestag bevoegd om het initiatief van de Europese Raad af te wijzen. In alle andere
  
  258 Par. 4 IntVG.
  259 C. Hofmann, ‘Die Lissabon-Begleitgesetze’, in: M. Arbeiter, W. Bühring, H. Stihl, S. Schwab & R. Höche,
  Die Zukunft aktiv gestalten II, Herbolzheim: Centaurus Verlag & Media 2012, p. 62.
  260 Art. 48 lid 7 derde alinea VEU.
   209
  
  Nationale parlementen in de Europese Unie
  
  zaken is zowel de Bundestag als de Bundesrat hiertoe bevoegd. De vertegenwoordiger van
  Duitsland in de Europese Raad kan pas instemmen nadat hierover op nationaal niveau
  een wet in de zin van artikel 23 lid 1 Grondwet is vastgesteld. Indien er geen wet tot stand
  komt, dient de vertegenwoordiger in de Europese Raad tegen het besluit te stemmen.261
  Indien de Europese Raad op grond van artikel 31 lid 3 derde alinea VEU (het
  gemeenschappelijk veiligheids- en defensiebeleid)262 en artikel 312 lid 2 tweede alinea
  VWEU (meerjarig financieel kader)263 wil besluiten dat de Raad een andere stemverhouding
  kan aannemen, dient hiervoor geen toestemmingswet in de zin van artikel 23 lid 1
  Grondwet te worden gemaakt maar dient de Bundestag hiertoe een besluit te nemen. Naast
  een besluit van de Bundestag is ook een (corresponderend) besluit van de Bundesrat nodig
  wanneer het gaat om onderwerpen waarop de federale overheid geen wetgevende
  bevoegdheid heeft, wanneer de Länder (gedeelde) wetgevingsbevoegdheid bezitten op
  grond van artikel 72 lid 2 of 3 of artikel 84 van de Grondwet of wanneer het federale wetgevingsvoorstel instemming van de Bundesrat behoeft.264 Dat had ook via een toestemmingswet gekund maar het Bundesverfassungsgericht vindt in dit geval een wet overbodig.265
  Het voorgaande geldt eveneens voor besluiten van de Raad betreffende artikel 153 lid 2
  vierde alinea VWEU (de bescherming van werknemers bij beëindiging van de arbeidsovereenkomst, vertegenwoordiging en collectief onderhoud van werknemers en werkgeversbelangen, arbeidsvoorwaarden van onderdanen van derde landen),266 artikel 192 lid 2 tweede
  alinea VWEU (maatregelen voor het milieu),267 artikel 333 lid 1 en 2 VWEU (regels voor
  een nauwere samenwerking).268
  Het Werkingsverdrag geeft de Europese Unie in bepaalde artikelen de mogelijkheid
  om haar bevoegdheden zelfstandig uit te breiden. Zo bevat artikel 83 lid 1 derde alinea
  VWEU de zin ‘Afhankelijk van de ontwikkelingen in de criminaliteit kan de Raad bij
  besluit vaststellen, welke andere vormen van criminaliteit aan de in dit lid genoemde criteria voldoen’. Op het gebied van criminaliteit heeft de EU dus de mogelijkheid om haar
  bevoegdheden uit te breiden. Er zijn echter wel enkele beperkingen. De andere vormen
  van criminaliteit staan in de tweede alinea van artikel 83 lid 1 VWEU.  262 Par. 5 lid 1 IntVG.
  263 Par. 5 lid 1 IntVG.
  264 Par. 5 lid 2 IntVG.
  265 C. Hofmann, ‘Die Lissabon-Begleitgesetze’, in: M. Arbeiter, W. Bühring, H. Stihl, S. Schwab & R. Höche,
  Die Zukunft aktiv gestalten II, Herbolzheim: Centaurus Verlag & Media 2012, p. 61.
  266 Par. 6 lid 1 IntVG.
  267 Par. 6 lid 1 IntVG.
  268 Par. 6 lid 1 IntVG.
   210
  
  Hoofdstuk 4 Duitsland
  
  artikel 86 lid 4 VWEU op grond waarvan de EU de bevoegdheden met betrekking tot het
  Openbaar Europees Ministerie kan uitbreiden en artikel 308 derde alinea VWEU over de
  wijziging van de statuten van de Europese Investeringsbank.269
  Alle voorgaande mogelijkheden van de Raad, de Europese Raad en de invloed van het
  Duitse parlement worden ook wel ‘zondagswetten’ genoemd omdat er in de praktijk weinig
  gebruik wordt gemaakt van deze bevoegdheden en de invloed ervan gering is.270 Het in
  paragraaf 8 IntVG genoemde artikel 352 VWEU is echter anders. Op basis van dit artikel
  heeft de Europese Unie de mogelijkheid om een bevoegdheid voor zichzelf te creëren
  zonder dat de Verdragen in deze bevoegdheid voorzien. ‘Indien een optreden van de Unie
  in het kader van de beleidsgebieden van de Verdragen nodig blijkt om een van de doelstellingen van de Verdragen te verwezenlijken (…)’. Volgens het Bundesverfassungsgericht
  schuurt dit met het beginsel van bevoegdheidstoedeling. Volgens het hof mag artikel 352
  VWEU in geen geval een blanco machtiging of Kompetenz-Kompetenz-bevoegdheid
  inhouden. Om dit te voorkomen mag de vertegenwoordiger van Duitsland in de Raad pas
  instemmen met een besluit inzake artikel 352 VWEU indien een wet als bedoeld in artikel 23
  lid 1 van de Grondwet van kracht is.271
  Verder schrijft de IntVG voor dat bij maatregelen op het gebied van de sociale zekerheid
  die noodzakelijk zijn voor de totstandkoming van het vrije verkeer van werknemers (art. 48
  lid 2 eerste zin VWEU) of wanneer (concept)richtlijnen volgens een lid van de Raad afbreuk
  doen aan de fundamentele aspecten van het strafrechtstelsel (art. 82 lid 3 eerste alinea
  VWEU) of wanneer een richtlijn als bedoeld in artikel 83 lid 1 of 2 VWEU afbreuk zou
  doen aan fundamentele aspecten van zijn strafrechtstelsel (art.  270 C. Hofmann, ‘Die Lissabon-Begleitgesetze’, in: M. Arbeiter, W. Bühring, H. Stihl, S. Schwab & R. Höche,
  Die Zukunft aktiv gestalten II, Herbolzheim: Centaurus Verlag & Media 2012, p. 63.
  271 Par. 8 IntVG.
  272 Par. 9 IntVG.
  273 Par. 11 en 12 IntVG.
  274 Par. 13 IntVG.
  211
  
  Nationale parlementen in de Europese Unie
  
  De kern van deze wet is dat zij de instemming van de Bundestag en/of Bundesrat regelt
  wanneer op Europees niveau een besluit door de Raad of de Europese Raad wordt genomen
  met betrekking tot de verschuiving van bevoegdheden zonder een verdragswijziging met
  een andere stemverhouding dan in beginsel is voorgeschreven.275 Het is met name de
  Bundestag die de bevoegdheden in de IntVG bezit. Een enkele keer is de instemming van
  ook de Bundesrat vereist. De verhouding tussen de IntVG, de EUZBBG en de hierna te
  bespreken EUZBLG is dat de IntVG speciale gevallen uitwerkt. Daarmee is de IntVG een
  zogenoemde lex specialis. Een duidelijke scheiding tussen de drie wetten is echter niet
  mogelijk omdat ze met elkaar verbonden zijn.276
  
  4.5.4
  
  Gesetz über die Zusammenarbeit von Bund und Ländern in
  Angelegenheiten der Europäischen Union
  
  Deze Wet op de samenwerking tussen de Federatie en de Landen in Europese Unie-aangelegenheden (EUZBLG) is een verdere uitwerking van artikel 23 lid 2 van de Grondwet.
   Hierin wordt aangegeven dat de Länder via de Bundesrat een rol spelen in Europese aangelegenheden. Leden vier tot en met zes van artikel 23 geven concreter aan wat de rol van
  de Bundesrat is. Het zevende lid bepaalt dat leden vier tot en met zes worden uitgewerkt
  in een wet: de EUZBLG. De twee hierboven besproken wetten, EUZBBG en IntVG, komen
  voort uit het Lissabon-Urteil van het Bundesverfassungsgericht dat de wetgever heeft
  opgedragen deze wetten te maken. De EUZBLG was geen opdracht van het Bundesverfassungsgericht maar de wetgever vond het noodzakelijk om de rol van de Länder in Europese
  aangelegenheden vast te leggen, gezien de gevoeligheid van dit onderwerp.277 Dat is te
  herkennen aan het feit dat de EUZBLG artikel 23 Grondwet eerder herhaalt dan dat ze dit
  artikel uitwerkt. Door enkele uitwerkingen die de EUZBLG bevat, is het echter geen
  overbodige wet.278
  In de eerste paragraaf van de EUZBLG wordt herhaald dat de Länder via de Bundesrat
  een rol spelen in Europese aangelegenheden. De regering hoort hen zo vroeg en volledig
  mogelijk te informeren over Europese aangelegenheden die de belangen van de Länder
  raken.279 Hiervan is sprake wanneer het gaat om een onderwerp waarin de Länder op
  
  275 J. Müller Gómez & W. Wessels, Die deutsche Verwaltung und die Europäische Union. Deutsche Beamte im
  EU-Mehrebenensystem. Bundesakademie für öffentliche Verwaltung im Bundesministerium des Innern, Brühl
  2016, p. 237.
  276 C. Hofmann, ‘Die Lissabon-Begleitgesetze’, in: M. Arbeiter, W. Bühring, H. Stihl, S. Schwab & R. Höche,
  Die Zukunft aktiv gestalten II, Herbolzheim: Centaurus Verlag & Media 2012, p. 71.
  277 Ibid., p. 74.
  278 Ibid., p. 76.
  279 Par. 2 EUZBLG.
   212
  
  Hoofdstuk 4 Duitsland
  nationaal niveau een rol spelen. Het gaat hier om een ruim begrip.280 Indien de belangen
  van de Länder worden geraakt dient de federale regering de Bundesrat de tijd te geven om
  te reageren alvorens de federale regering haar onderhandelingspositie inneemt op Europees
  niveau.281 Het vijfde lid van paragraaf 23 van de Grondwet geeft aan dat de belangen van
  de Länder worden geraakt wanneer het gaat om de exclusieve wetgevingsbevoegdheid van
  de Länder, de overheidsstructuur van de Länder of de bestuurlijke procedures binnen de
  Länder. Daarnaast zal in deze gevallen een vertegenwoordiger van de Länder deelnemen
  aan de beraadslagingen van de federale regering om invloed uit te oefenen op de onderhandelingspositie van de regering. Over de invulling van de onderhandelingspositie dienen
  beide partijen het eens te zijn.282 Artikel 23 lid 5 van de Grondwet geef aan dat de federale
  regering rekening dient te houden met het standpunt van de Länder. Paragraaf 5 EUZBLG
  geeft aan in hoeverre de federale regering dit dient te doen. Zoals eerder beschreven dienen
  twee situaties onderscheiden te worden. In de eerste situatie heeft de federale overheid een
  exclusieve wetgevingsbevoegdheid of is er sprake van een gedeelde wetgevingsbevoegdheid
  tussen de Länder en de federale overheid. In dit geval dient de federale overheid het
  standpunt van de Länder in acht te nemen maar is zij niet verplicht dit over te nemen. De
  federale regering heeft het laatste woord. Dit is anders wanneer de Länder exclusieve wetgevende bevoegdheid bezitten. Dan heeft de Bundesrat het laatste woord. De federale
  regering dient dan het standpunt over te nemen. De zesde paragraaf van EUZBLG bepaalt
  dat wanneer het gaat om onderwijs, cultuur of radio- of tv-uitzendingen een vertegenwoordiger van de Länder de bevoegdheden van de bondsrepubliek op Europees niveau zal
  uitoefenen. In alle andere gevallen waarin de Länder een exclusieve wetgevende bevoegdheid
  hebben, kan de vertegenwoordiger van de Länder in samenspraak met de vertegenwoordiger
  van de federale overheid, uitspraken doen. De onderhandelingen zullen in dat geval worden
  gedaan door een vertegenwoordiger van de federale regering. Paragraaf zeven EUZBLG
  verplicht de federale regering een klachtprocedure zoals genoemd in het Verdrag van de
  Europese Unie te starten bij het Hof van Justitie van de Europese Unie wanneer de
  Bundesrat hierom verzoekt wanneer de Länder door een handelen of nalaten van organen
  van de Europese Unie worden getroffen in hun wetgevingsbevoegdheden.
   Er zijn wel enkele Stellungnahmen op grond van de EUZBLG te vinden. Zo nam de
  Bundesrat in 2011 een Stellungnahme aan ten aanzien van een groenboek van de Commissie
  betreffende de onlinedistributie van audiovisuele werken in de EU: mogelijkheden en uit-
  
  280 C. Hofmann, ‘Die Lissabon-Begleitgesetze,’ in: M. Arbeiter, W. Bühring, H. Stihl, S. Schwab & R. Höche,
  Die Zukunft aktiv gestalten II, Herbolzheim: Centaurus Verlag & Media 2012, p. 75.
  281 Par. 3 EUZBLG.
  282 Par. 4 EUZBLG.
  213
  
  Nationale parlementen in de Europese Unie
  dagingen voor een digitale eengemaakte markt.283 Het groenboek werd binnen de Bundesrat
  behandeld door vier Kamercommissies: de commissie Juridische zaken, de commissie
  Europese Unie, de commissie Cultuur en media en de commissie Economische en technologische zaken. Deze Kamercommissies hebben gezamenlijk – met uitzondering van de
  commissie Economische en technologische zaken – geadviseerd om ten aanzien van dit
  groenboek een Stellungnahme te nemen en zij hebben daarbij ook de daadwerkelijke
  Stellungnahme opgesteld.284 Hierover werd plenair gestemd en uiteindelijk werd daartoe
  besloten.285 Andere voorbeelden zijn Stellungnahmen ten aanzien van het voorstel voor
  een richtlijn betreffende verspreiding van gegevens van aardobservatiesatellieten voor
  commerciële doeleinden of de mededeling van de Commissie ‘Naar een integrale aanpak
  voor cultureel erfgoed in Europa’.286
  Zoals in het overzicht in de volgende paragraaf te zien is, neemt de Bundesrat gemiddeld
  184 Stellungnahmen per jaar. Het merendeel is op basis van de EUZBLG. Zoals hierboven
  beschreven vinden er nauwelijks Stellungnahmen plaats op grond van IntVG. Deze wet
  regelt de bijzondere gevallen, die niet vaak voorkomen. Met een gemiddelde van bijna 184
  Stellungnahmen op grond van de EUZBLG per jaar, worden tijdens elke vergadering van
  de Bundesrat een of meer Stellungnahmen vastgesteld en vormt dit een vast onderdeel van
  de agenda.
   4.5.5
  
  Stellungnahme
  
  Wanneer de Bundesrat een nieuw Europees wetgevingsvoorstel heeft getoetst op subsidiariteit en/of proportionaliteit kan hij beslissen om de plenair vastgestelde uitkomst hiervan
  aan de regering en de Europese Commissie te sturen. De Bundesrat stuurt deze besluiten
  dan op grond van de EUZBLG. Besluiten worden niet op basis van artikel 23 Grondwet
  gestuurd maar alleen op basis van de verschillende artikelen in de EUZBLG. Deze Stellungnahmen kunnen en worden naast de voorgaande bevoegdheden ingezet. Het kan dus
  zijn dat de Bundestag of Bundesrat een met redenen omkleed advies aan de Europese
  Commissie stuurt en tegelijkertijd een Stellungnahme inneemt die door de Duitse regering
  in acht dient te worden genomen. Het is waarschijnlijk dat een onderwerp eerst in een
  
  283 Bundesrat Plenarprotokoll 889. Sitzung, 4 november 2011; Groenboek betreffende de onlinedistributie van
  audiovisuele werken in de Europese Unie: mogelijkheden en uitdagingen voor een digitale eengemaakte
  markt, COM(2011)427.
  284 Bundesrat, Drucksache 413/1/11, 24 oktober 2011.
  285 Bundesrat Plenarprotokoll 889. Sitzung, 4 november 2011, p. 515-516.
  286 Voorstel voor een Richtlijn betreffende de verspreiding van gegevens van aardobservatiesatellieten voor
  commerciële doeleinden, COM(2014)344; Mededeling ‘Naar een geïntegreerde aanpak van cultureel erfgoed
  voor Europa’, COM(2014)477.
  214
  
  Hoofdstuk 4 Duitsland
  
  debat wordt besproken of dat er schriftelijke dan wel mondelinge vragen over gesteld
  worden alvorens de Bundestag of Bundesrat een Stellungnahme inneemt. Dit ligt natuurlijk
  voor de hand aangezien het parlement eerst van alle informatie dient te zijn voorzien
  voordat het een standpunt kan innemen. Stellungnahmen zijn wellicht de meest dwingende
  mogelijkheden om invloed uit te oefenen op Europese aangelegenheden. Wanneer de
  Bundestag of Bundesrat een Stellungnahme aanneemt, kan de regering dit niet negeren.
   De regering zal dit standpunt van de Bundestag of Bundesrat in overweging moeten nemen
  en meenemen in de beslissing of onderhandeling. Doet zij dit niet dan zal zij met gegronde
  redenen moeten uitleggen waarom zij dit niet doet. De regering komt dan met een zogenoemde ‘Gegenäußerung’ (strikt vertaald: tegenuitdrukking) met daarin argumenten tegen
  de Stellungnahme.287
  In de praktijk ziet een dergelijke Stellungnahme er als volgt uit. Een voorbeeld is het
  voorstel voor een richtlijn betreffende het gebruik van persoonsgegevens van passagiers
  voor het voorkomen, opsporen, onderzoeken en vervolgen van terroristische misdrijven
  en zware criminaliteit.288 Nadat de Commissie dit voorstel had gepubliceerd heeft de Duitse
  regering de Bundestag en Bundesrat, op basis van artikel 23 van de Grondwet en specifiek
  artikel 3 EUZBBG (Bundestag) en artikel 2 EUZBLG (Bundesrat), hierover geïnformeerd.
   Dit werd schriftelijk gedaan door het verstrekken van de documenten van de Commissie
  en de eventuele documenten met daarin het standpunt van de regering verwoord. De
  documenten werden begeleid door een brief waarin is opgenomen wat het doel en de
  essentie is van de nieuwe wetgeving, de datum waarop de Duitstalige versie van het document is verschenen, de rechtsgrondslag, de toepasselijke wetgevingsprocedure en welk
  ministerie de leiding heeft over de behandeling van het voorstel. Deze brief is te vergelijken
  met het Nederlandse BNC-fiche. Het voorstel is daarnaast ook door de Commissie aan
  het Duitse parlement gezonden. Binnen de Bundestag en de Bundesrat worden Europese
  voorstellen behandeld door verschillende Kamercommissies. Binnen de Bundestag is het
  voorstel doorgeleid naar de Kamercommissies Binnenlandse zaken, Europese Unie, Toerisme, Vervoer, bouw en stedelijke zaken, Buitenlandse zaken en Juridische zaken.289 Binnen
  de Bundesrat waren dit de Kamercommissies voor Vragen over de Europese Unie,
  Financiën, Binnenlandse zaken, Juridische zaken en Vervoer.290 De Bundesrat heeft bij
  zijn behandeling de standpunten van enkele belangenvertegenwoordigers, zoals de Europese
  
  287 Zie bijvoorbeeld Drucksache 19/22783 (Bundestag), voor de Stellungnahme van de Bundesrat en de
  Gegenäußerung van de regering op een wet over versterking van de veiligheid van paspoorten en identiteitsdocumenten.
  288 Voorstel voor een Richtlijn betreffende het gebruik van persoonsgegevens van passagiers voor het voorkomen,
  opsporen, onderzoeken en vervolgen van terroristische misdrijven en zware criminaliteit, COM(2011)32.
  289 Deutscher Bundestag 17. Wahlperiode, Drucksache 17/4927, 25 februari 2011, p. 2.
  290 Bundesrat, Unterrichtung durch die Europäische Kommission, Drucksache 73/11, 3 februari 2011.
   215
  
  Nationale parlementen in de Europese Unie
  privacytoezichthouder, in acht genomen.291 Dat is niet vreemd aangezien de Commissie
  het wetgevingsvoorstel ook aan de Europese privacytoezichthouder had gezonden.292
  Aangezien het gaat om een wetgevingsvoorstel hebben de Bundestag en Bundesrat op
  grond van artikel 23 lid 3 van de Grondwet het recht om een standpunt in te nemen. De
  Bundestag heeft dit op grond van artikel 23 lid 3 van de Grondwet juncto artikel 9 lid 4
  EUZBBG gedaan.293 In casu kwam het initiatief van de Kamercommissies maar in het
  algemeen kan dit ook afkomstig zijn van fracties.294 In de Stellungnahme, die is opgesteld
  door de Kamercommissies, geeft de Bundestag op een zeer duidelijke manier aan wat zijn
  kritiekpunten zijn ten aanzien van het voorstel van de Commissie en geeft hij puntsgewijs
  aan wat hij van de regering verwacht.
  Ook de Bundesrat besluit op aanraden van de Kamercommissies tot Stellungnahme.
  Dit doet hij op basis van artikel 23 Grondwet juncto artikel 3 en 5 EUZBLG.295 De Bundesrat
  stuurde zijn Stellungnahme niet alleen aan de regering maar direct aan de Europese
  Commissie.296 Een reactie van de Commissie in het kader van de politieke dialoog bleef
  echter uit. De Stellungnahme van de Bundesrat zag er anders uit dan die van de Bundestag.
  Waar die van de laatste één geheel vormde, bestond die van de Bundesrat uit genummerde
  alinea’s waarbij werd aangegeven van welke Kamercommissie de alinea afkomstig is. Uiteindelijk was van zowel de Bundestag als de Bundesrat duidelijk wat hun standpunten
  waren. In het geval van de bovengenoemde richtlijn lagen beide standpunten op één lijn,
  wat gunstig was voor de regering.
   De Stellungnahmen van de Bundestag en Bundesrat hadden betrekking op het voorstel
  voor een richtlijn over gebruik van persoonsgegevens van passagiers voor het voorkomen,
  opsporen, onderzoeken en vervolgen van terroristische misdrijven en zware criminaliteit.297
  Zowel de Bundesrat als de Bundestag heeft problemen met het oprichten van een zogenoemd PNR-systeem (Passenger Name Record) waarin persoonsgegevens van passagiers
  worden opgeslagen omdat dit volgens beide grondwettelijk niet toelaatbaar is. Daarnaast
  doet noch de inhoud van de richtlijn, noch de rechtvaardiging voor de richtlijn, recht aan
  het feit dat bewaring van passagiersgegevens als uitzondering moet worden gezien. Ten
  slotte wordt getwijfeld aan de uitvoerbaarheid van de richtlijn.
  291 Ibid.
  292 Website EUR-Lex, Procedure 2011/0023/COD.
  293 Deutscher Bundestag 17. Wahlperiode, Drucksache 17/5490, 13 april 2011.
  294 Zie bijvoorbeeld de Stellungnahme van de FDP-fractie naar aanleiding van Richtlijn COM(2016)593 inzake
  auteursrechten in de digitale eengemaakte markt, Deutscher Bundestag 19. Wahlperiode, Drucksache
  19/8959, 03 april 2019.
  295 Bundesrat, Drucksache 73/1/11, 7 maart 2011.
  296 Website ipex, COM/2011/0032/FIN.
  297 COM(2011)32.
  216
  
  Hoofdstuk 4 Duitsland
  
  Een Stellungnahme is een recht van het parlement en de uitoefening ervan dient door de
  federale regering gerespecteerd te worden. Het reikt echter niet zo ver dat men kan zeggen
  dat het een dwingend mandaat is. De regering dient in de Raad enige onderhandelingsmogelijkheden te behouden evenals het recht om andere beslissingen te nemen dan in lijn
  met de Stellungnahme(n) van het parlement.298
  Onderstaande tabel 11 bevat een overzicht van het aantal Stellungnahme door de Bundestag,
  terwijl in tabel 12 de aantallen van de Bundesrat zijn opgenomen.299 In de tabel met Stellungnahmen van de Bundestag is alleen het aantal aangenomen Stellungnahmen door de
  Bundestag in de periode 2010-2016 opgenomen. In de praktijk worden veel meer Stellungnahmen opgesteld, maar een groot deel wordt uiteindelijk niet aangenomen of wordt
  weer ingetrokken.
   Tabel 11 Aantal Stellungnahmen door de Bundestag300
  Aantal Stellungnahmen door de Bundestag
  2010-2016
  Wetgevingsbesluiten o.g.v. art. 23 lid 1 jo.
  IntVG
  
  15
  
  Stellungnahmen o.b.v. art. 23 lid 2
  
  116
  
  Stellungnahmen o.b.v. art. 23 lid 3
  
  75
  
  Gemiddelde per jaar
  
  29
  
  Totaal
  
  206
  
  Tabel 12 Aantal Stellungnahmen door de Bundesrat
  Jaar
  
  Aantal Stellungnahmen door de Bundesrat
  
  2010
  
  158
  
  2011
  
  208
  
  2012
  
  256
  
  2013
  
  229
  
  2014
  
  144
  
  2015
  
  87
  
  298 H. Schröder, ‘Die Mitwirkung des bundestages in EU-Angelegenheiten nach dem EUZbbG in der Praxis – ein
  Kurzkommentar’, Zeitschrift für Parlamentsfragen (ZParl) 2012, 2, p. 250-277, p. 274-274.
  299 De aantallen zijn opgevraagd bij de Bundestag en Bundesrat en via e-mail ontvangen in augustus en september 2018.
  300 De aantallen Stellungnahmen van de Bundestag zijn niet per jaar ontvangen maar per regeerperiode waardoor
  er geen splitsing per jaar te maken is.
  217
  
  Nationale parlementen in de Europese Unie
  
  Jaar
  
  Aantal Stellungnahmen door de Bundesrat
  
  2016
  
  177
  
  Totaal 2010-2016
  
  1259
  
  Gemiddelde per jaar
  
  180
  
  4.5.6
  
  Overzicht
  
  De hiervoor beschreven drie wetten danken hun ontstaan aan het oordeel van het
  Bundesverfassungsgericht over het Verdrag van Lissabon in het zogenoemde Lissabon-Urteil. Hierin gaf het hof aan dat het verdrag weliswaar niet in strijd was met de Duitse
  Grondwet maar legde wel op dat de rechten van de Bundestag en Bundesrat met betrekking
  tot Europese aangelegenheden eerst moesten worden vastgelegd alvorens Duitsland het
  Verdrag van Lissabon mocht ratificeren. In deze drie wetten zijn de rechten van de
  Bundestag en Bundesrat vastgelegd.
   Deze drie wetten vormen een belangrijke grond voor de Bundesrat om invloed uit te
  oefenen op Europese aangelegenheden door de zogenoemde Stellungnahme, een officieel
  standpunt. Zoals hierboven beschreven vinden de Stellungnahmen van de Bundestag plaats
  op basis van artikel 23 lid 1, 2 en 3 van de Grondwet in combinatie met de EUZBBG en
  IntVG. Stellungnahme door de Bundesrat gebeurt op grond van de afzonderlijke wetten
  en niet op grond van artikel 23 van de Grondwet. Uit tabel 11 blijkt dat de Bundestag in
  de jaren 2010 tot en met 2016 in totaal 206 Stellungnahmen heeft aangenomen. In tabel
  12 is opgenomen hoe vaak de Bundesrat een Stellungnahme heeft ingenomen en deze heeft
  gedeeld met de regering. Dit gebeurt met een gemiddelde van 180 keer per jaar, in totaal
  1259 keer in de periode 2010-2016. Als het aantal Stellungnahmen door de Bundesrat
  wordt vergeleken met dat door de Bundestag is te zien dat het aantal door de Bundesrat
  vele malen hoger is dan dat van de Bundestag. De bevoegdheid tot Stellungnahme wordt
  in praktijk vaker gebruikt door de Bundesrat dan de Bundestag. De reden hiervan zal zijn
  dat de Bundesrat door de parlementen en regeringen in de Länder wordt ‘gedwongen’
  hierin actief te zijn. De leden van de Bundesrat hebben namelijk geen vrij mandaat zoals
  de leden van de Bundestag. De regeringen van de Länder kunnen aanwijzingen geven aan
  de leden van de Bundesrat die deze moeten opvolgen. Dit is, naast de rol in het wetgevingsproces, de enige manier om invloed uit te oefenen op Europese aangelegenheden. Daar
  waar de Bundestag zijn stem kan laten horen via de algemene controlebevoegdheden is
  de Stellungnahme de manier voor de Bundesrat. In dit geval is het handig om de Bundesrat
  niet als parlementaire Kamer te zien, maar als een verzameling van regeringen van de
  Länder die allemaal de eigen belangen van hun Land vertegenwoordigen.
   218
  
  Hoofdstuk 4 Duitsland
  
  Welke weerslag artikel 23 Grondwet en de drie bovenstaande wetten precies hebben, is
  moeilijk te zeggen. Uiteindelijk is het doel dat de Bundesrat en de Bundestag via een Stellungnahme of via de federale regering in de Raad, invloed kunnen uitoefenen op Europese
  besluitvorming. Daarvoor dient gekeken te worden naar de onderhandelingen in de Raad,
  maar deze onderhandelingen zijn niet openbaar waardoor niet te achterhalen is wat precies
  het standpunt van de Duitse regering is tijdens de onderhandelingen. Daarnaast moet ook
  rekening gehouden worden met de manier van besluitenvorming op Europees niveau.
  Meer en meer wordt nieuwe over Europese wetgeving besloten in de zogenoemde ‘trilogen’.
  Ook daarvan zijn de onderhandelingen niet openbaar. Het is dus niet mogelijk om concreet
  aan te geven wat de regering precies met elke Stellungnahme heeft gedaan.
  4.6
  
  Tussenconclusie
  
  Dit hoofdstuk is gericht op de rol van het Duitse parlement in Europese aangelegenheden.
  Gekeken is naar de nationale bevoegdheden van het parlement die vastgelegd zijn in Duitse
  wetgeving en daarbij is onderzocht hoe vaak deze bevoegdheden zijn ingezet. Aan bod
  kwamen allereerst de geschiedenis en de staatsstructuur van Duitsland om het geheel in
  context te plaatsen en zo duidelijk te maken welke staatsorganen bestaan binnen de Duitse
  structuur, wat de functie is van deze organen en hoe de verhoudingen tussen de organen
  liggen.
  De belangrijkste organen voor dit onderzoek zijn de Bundestag, de Bundesrat, de regering
  en het Bundesverfassungsgericht.
  Het Bundesverfassungsgericht heeft sinds 1974 veel betekend voor de rol van het Duitse
  parlement in de Europese Unie evenals voor de rol van de Republiek Duitsland in de
  Europese Unie. Het hof beoordeelt namelijk of handelingen van Europese instellingen
  binnen de bevoegdheden passen, met andere woorden of deze al dan niet ultra vires zijn.
   Hiermee beschermt het hof de Duitse staat tegen handelingen die buiten de bevoegdheid
  zijn genomen door deze niet van toepassing te verklaren op Duitsland. Dit doet het
  Bundesverfassungsgericht onder de noemer ‘waarborging van de democratie’ en bescherming van de ‘core’ van de Duitse soevereiniteit. Voor het Duitse parlement heeft het hof,
  meer concreet, bepaald dat het parlement dient op te treden wanneer een EU-instelling
  ultra vires handelt. Ook heeft het hof bepaald dat de Bundestag een rol heeft bij de ESMbesluiten. Met andere woorden, het Bundesverfassungsgericht zorgt ervoor dat de
  bevoegdheden en rollen van het Duitse parlement bij het Duitse parlement blijven, geeft
  een oordeel over de reikwijdte van de bevoegdheden van het parlement en zorgt ervoor
  dat het parlement zijn taken uitvoert. Het Bundesverfassungsgericht is als het ware een
  beschermer van het parlement.
  219
  
  Nationale parlementen in de Europese Unie
  
  Vervolgens is ingegaan op de invloed op Europese aangelegenheden. Deze vindt onder
  andere plaats via controle van de regering door de Bundestag. Controle van de regering
  is een van de hoofdtaken van de Bundestag, maar is geen taak van de Bundesrat. Om deze
  taak uit te voeren heeft de Bundestag allereerst informatie nodig. Zonder correcte en
  deugdelijke informatie kan de Bundestag de regering niet of nauwelijks controleren. Om
  de informatie van de regering te krijgen heeft de Bundestag enkele algemene bevoegdheden.
   Dit zijn de Kleine Anfragen, Große Anfragen, Schriftliche Fragen, Mündliche Fragen,
  Fragestunden, Aktuelle Stunden en Regierungsbefragungen. Het sluitstuk wordt gevormd
  door de verplichte aanwezigheid van de regering bij debatten wanneer de Bundestag hierom
  verzoekt. Kleine en Große Anfragen worden het meest ingezet. Dit heeft te maken met het
  feit dat het aanvragen van een Kleine of Große Anfrage relatief makkelijk is. Vijf procent
  van de leden van de Bundestag of een fractie uit de Bundestag moet het verzoek steunen.
  Dit blijkt geen hoge drempel te zijn. Daarnaast worden beide soorten Anfragen relatief
  snel beantwoord. De Kleine Anfragen worden binnen twee weken schriftelijk beantwoord
  en de Große Anfragen mondeling in een debat. Wanneer Kleine en Große Anfragen over
  Europese aangelegenheden worden afgezet tegen Kleine en Große Anfragen over nationale
  aangelegenheden blijkt dat bijna 30 procent van de Große Anfragen en bijna 16 procent
  van de Kleine Anfragen over Europa gaat. Große Anfragen worden gebruikt bij onderwerpen die van groot politiek belang zijn.
  Schriftelijke en mondelinge vragen worden in mindere mate ingezet voor Europese
  aangelegenheden. 8,1 procent van de schriftelijke vragen en 9,5 procent van de mondelinge
  vragen gaat over een Europees onderwerp. Per week worden ongeveer honderd schriftelijke
  vragen gesteld. Ongeveer zeven vragen per week hebben betrekking op de Europese Unie.
   Het stellen van schriftelijke en mondelinge vragen wordt gedaan om in een kort tijdsbestek
  een bondig antwoord te krijgen. Wellicht lenen Europese onderwerpen zich niet voor
  korte vragen en korte antwoorden aangezien Europese onderwerpen door de Bundestag
  als meer complex worden gezien, waardoor men eerder geneigd is een Kleine Anfrage in
  te dienen. Een schriftelijke vraag mag immers maar uit vier vragen met ieder twee subvragen
  bestaan terwijl een Kleine Anfrage geen limiet heeft op het aantal vragen. Het is ook goed
  mogelijk dat de Bundestag al voldoende informatie ontvangt van de regering via de uitgebreide informatieplicht die geldt voor Europese aangelegenheden op basis van artikel 23
  lid 2 Grondwet. Ook zijn de leden van de regering tevens lid van de Bundestag. De ministers
  nemen daardoor deel aan de debatten. Daarnaast zijn de ministers aanwezig bij de fractievergaderingen waarin informatie kan worden gedeeld en antwoorden kunnen worden
  gegeven. De coalitiefracties in de Bundestag hebben daardoor wellicht minder de behoefte
  om vragen te stellen via de officiële weg van mondelinge en schriftelijke vragen, Kleine en
  Große Anfragen.
  220
  
  Hoofdstuk 4 Duitsland
  
  Een Aktuelle Stunde wordt ingezet wanneer de Bundestag van mening is dat de regering
  onvoldoende antwoord heeft gegeven op de mondelinge vragen die gesteld zijn tijdens het
  wekelijkse vragenuur. Van de Aktuelle Stunden gaat 8,7 procent over Europa. Tot slot zijn
  er nog de Regierungsbefragungen. Deze korte debatten van slechts 30 minuten vinden
  elke woensdag aansluitend aan de kabinetsvergadering plaats. Dit is vaak de eerste informatieverstrekking door de regering over een bepaald onderwerp. Het percentage Regierungsbefragungen over een Europees onderwerp is 9,2. De Bundestag heeft geen invloed
  op het onderwerp dat wordt besproken aangezien dat door de regering wordt bepaald.
   In het algemeen kan worden gesteld dat de Bundestag de algemene controlebevoegdheden met name inzet voor controle van nationale aangelegenheden. De reden hiervoor
  is dat voor controle van of invloed op Europese aangelegenheden speciale bevoegdheden
  bestaan op grond van artikel 23 van de Grondwet en de daaruit voortvloeiende wetten.
  Artikel 23 van de Grondwet is voor zowel de Bundestag als de Bundesrat belangrijk. Het
  artikel bepaalt namelijk dat beide een rol spelen in Europese aangelegenheden of, zoals
  het artikel het verwoordt, ‘In Angelegenheiten der Europäischen Union (…)’.
  Op basis van de leden 1, 2 en 3 heeft de Bundestag de mogelijkheid tot Stellungnahme.
  De Bundestag neemt dan een standpunt in en deelt dit standpunt met de regering. De
  regering hoort dit standpunt dan mee te nemen in haar beslissingen en in de onderhandelingen op Europees niveau. Doet de regering dit niet dan dient zij dit te motiveren. Het
  speciale aan de Stellungnahme van de Bundestag is dat deze opgesteld kan worden door
  de commissie voor Europese Zaken. De Grondwet bepaalt dat de Bundestag een dergelijke
  commissie moet instellen en geeft daarna de mogelijkheid om deze commissie te mandateren om namens de Bundestag op te treden. Daarnaast geeft lid 2, zoals net ook aangegeven,
  de Bundestag concreet het recht op informatie over Europese aangelegenheden. Zodra de
  regering of haar vertegenwoordiging in Brussel nieuwe informatie krijgt, dient zij deze
  informatie met de Bundestag te delen. Deze informatieplicht van de regering is uitgewerkt
  in de wet Gesetz über die Zusammenarbeit von Bundesregierung und Deutschem Bundestag
  in Angelegenheiten der Europäischen Union (Wet op de samenwerking tussen de federale
  regering en de Duitse Bondsdag in Europese Unie-aangelegenheden).
   De Bundesrat heeft niet de taak om de regering te controleren (op nationale aangelegenheden). Toch is de Bundesrat een belangrijk orgaan omdat hij de Länder op federaal niveau
  vertegenwoordigt en op basis van artikel 23 van de Grondwet een rol speelt in (controle
  van) Europese aangelegenheden. Ook heeft hij een rol in het wetgevingsproces. In deze
  laatste rol kan de Bundesrat (Europese) besluitvorming beïnvloeden. De Bundesrat heeft
  niet zoals de Bundestag algemene controlebevoegdheden maar is op grond van artikel 23
  van de Grondwet wel betrokken bij Europese aangelegenheden. Net zoals de Bundestag
  wordt de Bundesrat op grond van lid 2 van het voorgenoemde artikel geïnformeerd over
  
  221
  
  Nationale parlementen in de Europese Unie
  
  nieuwe informatie met betrekking tot Europa. Op basis van de leden 4, 5 en 6 neemt de
  Bundesrat deel aan Europese aangelegenheden. Op basis van lid 4 dient de regering de
  Bundesrat bij besluitvorming te betrekken wanneer deze betrekking heeft op de Länder.
  Dit kan vergeleken worden met het recht van de Bundestag om zijn standpunt kenbaar te
  maken aan de regering waarna dit standpunt meegenomen moet worden in de besluitvorming en in de onderhandelingen. Op grond van artikel 52 lid 3a van de Grondwet is de
  Bundesrat bevoegd een zogenoemde Europakammer in te stellen die net zoals de commissie
  voor Europese Zaken van de Bundestag, de bevoegdheden van de Bundesrat kan uitoefenen
  voor wat betreft Europese aangelegenheden. In de praktijk komt dit weinig voor.
  Het vijfde lid van artikel 23 heeft de positie van de Länder in de besluitvorming versterkt.
   Hierin wordt namelijk bepaald dat wanneer het gaat om de wetgevende bevoegdheid van
  de Länder, de overheidsstructuur van de Länder of de bestuurlijke procedures binnen de
  Länder, de regering het standpunt van de Bundesrat als leidend moet nemen bij het
  opstellen van haar eigen standpunt. Wanneer beide standpunten niet overeenkomen, dient
  overeenstemming te worden bereikt. Is dit niet mogelijk dan kan de Bundesrat een nieuw
  standpunt innemen of bij zijn oude standpunt blijven. Wanneer twee derde van de
  Bundesrat instemt met dit (nieuwe) standpunt, is dit standpunt bindend voor de federale
  overheid. Dit betekent dus dat de Bundesrat een zeer sterke positie heeft wanneer de
  besluitvorming gaat over een van de voornoemde situaties. Tot slot wordt in het zesde lid
  bepaald dat een vertegenwoordiger van de Länder wordt aangewezen die de belangen van
  de Bondsrepubliek zal behartigen in de Raad van de Europese Unie wanneer het gaat om
  een exclusieve wetgevende bevoegdheid van de Länder op het gebeid van ‘Hausgut’ (de
  Duitse verzamelnaam voor de onderwerpen onderwijs, cultuur, radio- of tv-uitzendingen).
  De concrete Stellungnahme door de Bundesrat vindt plaats op basis van de verschillende
  paragrafen in de EUZBLG.
  Als gekeken wordt naar het aantal Stellungnahmen door de Bundesrat en de Bundestag
  valt op dat de Bundesrat veel actiever is dan de Bundestag. De Bundesrat neemt gemiddeld
  180 Stellungnahmen per jaar terwijl de Bundestag in dezelfde periode 2010-2016 gemiddeld
  29 Stellungnahmen heeft genomen. De Bundesrat is actiever hierin omdat hij door de
  regeringen van de Länder wordt gedwongen dit te doen. Leden van de Bundesrat hebben
  geen vrij mandaat en dienen te doen wat hun regeringen in de Länder voorschrijven.
   Bovendien is het nemen van een Stellungnahme, naast de rol in het wetgevingsproces, de
  enige manier voor de Bundesrat om invloed uit te oefenen op het Europese beleid van de
  regering. Daar waar de Bundestag zijn algemene controlebevoegdheden kan inzetten om
  de regering te controleren, kan de Bundesrat dit niet, simpelweg omdat de Bundesrat deze
  bevoegdheden niet heeft.
  De Bundestag heeft overigens nog de algemene controlebevoegdheden, zoals besproken
  in paragraaf 4.4.1, om invloed uit te oefenen.
  222
  
  Hoofdstuk 4 Duitsland
  
  In hoeverre de Stellungnahmen op basis van artikel 23 Grondwet en verwante wetten
  het standpunt van de regering hebben beïnvloed is moeilijk te zeggen. Het is namelijk niet
  te achterhalen welk standpunt de regering precies heeft ingenomen in de Raad, maar er
  zijn geen aanwijzingen om aan te nemen dat dit standpunt niet overeenkomt met hetgeen
  op nationaal niveau is bediscussieerd.
   223
  
  H o o f d s t u k 5 N e d e r l a n d e n Du i t s l a n d
  ve r g e l e k e n
  5.1
  
  Inleiding
  
  In de voorgaande drie hoofdstukken zijn de bevoegdheden met betrekking tot Europese
  aangelegenheden van het Nederlandse en Duitse parlement besproken. De kern van dit
  onderzoek is het vergelijken van de bevoegdheden en de inzet daarvan door het Nederlandse
  parlement met die van het Duitse parlement. Zoals in de inleiding is besproken heeft de
  rol van Duitsland in de Europese Unie een andere dynamiek dan de Nederlandse omdat
  de stem van Duitsland in de Raad zwaarder weegt.1 Daarnaast hebben beide landen een
  andere staatsvorm. Met betrekking tot de bevoegdheden vastgelegd in Europese verdragen
  is de staatsvorm van een lidstaat en hoe het staatsrecht binnen een lidstaat is ingericht voor
  de Europese Unie niet relevant. De bevoegdheden komen aan alle lidstaten toe, ongeacht
  welke staatsvorm een lidstaat heeft.2 Met betrekking tot de (interne) uitoefening van deze
  bevoegdheden, hetgeen een nationale aangelegenheid is, zijn de staatsvorm en inrichting
  van de staat wel bepalend. Duitsland is een federatie waar als gevolg van het staatsbestel
  ook de Länder, via de Bundesrat, een rol spelen in Europese aangelegenheden. Nederland
  is een gedecentraliseerde eenheidsstaat. De gedecentraliseerde overheden spelen geen rol
  op Europees niveau, althans niet op dezelfde manier als de Länder in Duitsland. De grootte
  van de parlementen is wel een bepalende factor. De Duitse Bundestag heeft gemiddeld 626
  leden, de Nederlandse Tweede Kamer heeft altijd 150 leden.3 Dit betekent dat de Bundestag
  qua ledenaantal meer dan vier keer groter is dan de Tweede Kamer en daardoor meer werk
  kan verzetten; het grote verschil in ambtelijke ondersteuning (zie par. 5.4.4) komt hier nog
  bij.
   In dit hoofdstuk zal dezelfde volgorde worden aangehouden als die van de opzet van
  dit onderzoek. Ten eerste zullen de bevoegdheden worden besproken die de parlementen
  hebben op basis van Europese wetgeving (par. 5.2: Van Europees naar nationaal). Daarna
  zullen de nationale bevoegdheden van beide parlementen worden behandeld, die reeds in
  
  1
  2
  3
  
  Soms weegt de Nederlandse stem vaak zwaarder dan zijn eigen stemgewicht, omdat Nederland vaak optreedt
  als woordvoerder van de ‘frugal four’ (Nederland, Zweden, Denenmarken en Oostenrijk).
  Ch. Degenhart, Staatsrecht I. Staatsorganistionsrecht. Mit Bezügen zum Europarecht, Heidelberg: C.F.
  Müller GmbH 2017, p. 294.
  Het aantal leden van de Bundestag wisselt per verkiezingsperiode. In de zeventiende verkiezingsperiode
  (2009-2013) had de Bundestag 622 leden, in de achttiende verkiezingsperiode (2013-2017) waren het er
  630. Voor dit onderzoek is daarvan het gemiddelde genomen, wat 626 leden is.
  225
  
  Nationale parlementen in de Europese Unie
  
  hoofdstuk 3 over Nederland en hoofdstuk 4 over Duitsland zijn besproken. Deze
  bevoegdheden zijn neergelegd in de Grondwetten van beide landen en ook in andere formele
  wetten en regelingen. Naast bevoegdheden worden in dit onderzoek ook bepaalde processen
  beschreven. Het gaat dan om de manier waarop bevoegdheden worden ingezet. Deze
  manieren zijn vaak ontstaan door gewoonte en niet terug te vinden in formele wetgeving.
  Deze vergelijking en de analyse gaan ook hierop in.
  