title: Dirk Leyder, Pour le bien des lettres et de la chose publique. Maria-Theresia, Jozef II en de humaniora in hun Nederlandse Provincies
text: BMGN - Low Countries Historical Review | Volume 127-2 (2012) | review 24
  
  Dirk Leyder, Pour le bien des lettres et de la chose publique. Maria-Theresia, Jozef II en de
  humaniora in hun Nederlandse Provincies (Verhandelingen van de Koninklijke Vlaamse
  Academie vam België voor Wetenschappen en Kunsten 19; Brussel: Paleis der Academiën,
  2010, 260 p., ISBN 978 90 6569 066 1).
  In de vroegmoderne Zuidelijke Nederlanden verliep de institutionele ontwikkeling van het
  secundair onderwijs totaal anders dan in de Noord-Nederlandse Republiek. Dat was niet
  alleen het gevolg van het verschil in publieke religie, waardoor in het Zuiden veel colleges
  door religieuze congregaties werden bediend, en van de veel talrijker kostscholen in het
  Zuiden, maar ook van de totaal verschillende staatsstructuur. Het gecentraliseerde
  toezicht op het onderwijs in het Zuiden contrasteerde sterk met het particularistische,
  vooral plaatselijk en provinciaal opgezette systeem van Latijnse scholen in het Noorden.
   Het gebrek aan gecentraliseerd staatstoezicht in het Noorden bewerkte daarentegen
  juist dat van onderop een nationale arbeidsmarkt voor leraren ontstond, die daar sinds
  het verschijnen van de Boekzaal ook concreet vorm kreeg. Die arbeidsmarkt was juist in
  het Zuiden gefragmenteerd door de verdeling van de colleges over elkaar krachtig
  beconcurrerende onderwijscongregaties en groepen seculieren. De twee landen vonden
  elkaar weer in het vormingsproces van de leraren: velen deelden hun universitaire
  opleiding met de priesters respectievelijk predikanten. Tegen die achtergrond speelt zich
  het door Maria Theresia ingezette en onder Jozef II langzaam afgeronde
  hervormingswerk uit de jaren 1776-1783 af waarvan Dirk Leyders studie met een grote
  hang naar volledigheid en met kritische zin verslag legt, zij het in een niet altijd even
  gemakkelijk te volgen en soms wel erg bloemrijke stijl. In een bijlage worden de twee
  Franstalige basisdocumenten gepubliceerd (het eerste hervormingsplan van 22
  september 1777 en het interne reglement voor de colleges en pensionaten), naast
  volledige lijsten van leraren op de vijftien staatscolleges (ook in Luxemburg en Roermond)
  tussen 1777 en 1787.
   De hervorming van het verouderde middelbaar onderwijs was toen in heel Europa
  een heet hangijzer geworden. De opheffing van de grootste onderwijscongregatie, de
  jezuïetenorde (in de Zuidelijke Nederlanden in 1773), maakte die zowel urgent als relatief
  gemakkelijk. Het Comité jésuitique dat zich hierover boog, uitte zich al kritisch over de
  simpele voortzetting van al die soms sterk verschillende scholen. Toch ging het bij de
  hervorming van Maria Theresia enkele jaren later in wezen om iets anders, namelijk, zoals
  Leyder laat zien, de ‘verstaatsing’ van het onderwijs, ‘de allereerste staatsinterventie in
  © 2012 Royal Netherlands Historical Society | KNHG
  Creative Commons Attribution 3.0 Unported License
  URN:NBN:NL:UI:10-1-109798 | www.bmgn-lchr.nl | E-ISSN 2211-2898 | print ISSN 0615-0505
  
  de vorming van de maatschappelijke elite’. Gevolmachtigd minister Starhemberg diende
  al in 1776 bij Maria Theresia een plan daartoe in dat in de Zuidelijke Nederlanden breed
  werd gesteund. In maart 1777 werd een staatscommissie van drie even bekwame als
  volijverige en dikbetaalde geleerden (De Nelis, Des Roches en Marci) ingesteld, die de
  plannen voortvarend uitwerkte: de verslagen in het commissiearchief omvatten meer dan
  6.000 bladzijden. Leyder schetst in zijn studie een helder beeld van dit proces en
  behandelt achtereenvolgens de Europese context, de institutionele ontwikkeling van het
  nieuwe plan (een centraal geleide, uniforme inrichting van alle scholen, met regelmatige
  visitatie en evaluatie), de intellectuele en morele doelstellingen (studieplan, methode,
  didactiek, religieuze vorming), en de middelen die daartoe werden ingezet (een reeks
  nieuwe, algemeen geldige handboeken; wedijver onder leerlingen en leraren;
  meritocratie, staatscontrole, surveillance, en met name op de staatspensionaten een
  vorm van discipline die het midden probeerde te houden tussen strengheid en
  toegeeflijkheid). Boeiend is het te zien hoe de commissie bij haar
  vernieuwingsvoorstellen teruggreep op de aanpak van de humanisten enkele eeuwen
  eerder. Getrouw aan de ideeën van de Franse opvoedingsspecialist Charles Rollin moest
  de lectuur van de klassieke auteurs absolute voorrang krijgen op het ‘middeleeuwse’
  instampen van regels. Het beginsel van de imitatio werd in ere hersteld, in
  overeenstemming met de grote aandacht die de morele en religieuze opvoeding van de
  commissie kreeg, steeds in het perspectief van de vorming van beleefde, gehoorzame en
  godvrezende burgers, ‛ honnêtes hommes’ die de marsrichting van de regering zouden
  volgen en de staat efficiënt konden dienen.  Een woord van kritiek. Dit boek is een bewerking van het proefschrift dat Leyder in
  2005 in Gent verdedigde. Het interval tussen verdediging en publicatie is veel te lang voor
  onze tijd, waarin de impact van de resultaten van wetenschap mede op de snelheid van
  communicatie steunt. De auteur heeft er nog wel een recent artikel van zichzelf in
  kunnen smokkelen, maar vrijwel alle genoemde literatuur is minstens zeven jaar oud. Dat
  leidt tot het merkwaardige gemis van het voortreffelijke, al in 2007 verschenen
  repertorium van Latijnse scholen in de Zuidelijke Nederlanden (16de-18de eeuw): Vlaanderen
  en Brussel onder eindredactie van Eddy Put en Marc D’hoker, uitgegeven door hetzelfde
  Algemeen Rijksarchief waar de auteur van het hier besproken boek sinds 2007 werkzaam
  is… Dat repertorium verwijst niet alleen op vele plaatsen meer of minder expliciet naar
  de Theresiaanse Hervorming maar bevat ook uitvoerige artikelen over het nieuwe
  Theresiaanse College te Brussel en de nieuwe Koninklijke colleges in andere steden!
  Vergelijking leert al snel dat beide werken voordeel zouden hebben gehad van een
  
  minimum aan samenwerking, al was het maar omdat namen soms verschillend worden
  gespeld en informatie over en weer gemist. Conclusie: de lezer zal beide werken
  gezamenlijk moeten gebruiken. Zulke missers zijn weinig bevorderlijk voor de reputatie
  van de uitgever, nota bene een nationale Academie die beter zou moeten weten.
  Willem Frijhoff, Erasmus Universiteit Rotterdam.
  