title: Le suprême hommage
text: Zie de lijkstoet van Gents burgemeester Joseph van Crombrugghe in 1842, de lijkstoet van de
  burgemeester van Doornik Augustin Dumon-Dumortier in 1852, de lijkstoet van de Luikse burgemeester Ferdinand Piercot in 1877 en de lijkstoet van de Antwerpse burgemeesters Leopold de
  Wael en Alfons Hertogs in 1892 en 1908. Le Messager de Gand, 13-14 maart 1842; ‘Obsèques de
  M. Dumon-Dumortier’, Le Courrier de l’Escaut, 1-2 februari 1852; ‘Funérailles de M. Piercot’, La
  Meuse, 12 december 1877; ‘Begrafenis van Leopold de Wael’, Het Handelsblad van Antwerpen, 20
  augustus 1892; ‘Plechtige begrafenis van Burgemeester Alf. Hertogs’, Het Handelsblad van Antwerpen, 23 oktober 1908.
  Fureix, La France, 68.
  L’Indépendance Belge, 14 oktober 1854; ‘Nécrologie’, L’Observateur Belge, 14 oktober 1854.
  SAB, Cultes, 1561, funérailles de Charles Buls, dispositions générales, 14 juli 1914 en nota hoofd
  Dienst Begrafenissen aan Max; SAL, Protocole, 34a1-77, décès de M. Emile Dupont, nota, 14 maart
  1912 en nota, niet gedateerd.
  ‘Les funérailles de Charles Buls’, La Meuse, 20 juli 1914.
  Zie bijvoorbeeld de slippendragers in de rouwstoeten van minister Joseph Partoes en de ministers
  van staat Auguste Delfosse, Félix de Mérode en Joseph Lebeau in de jaren 1850-1860. ‘Obsèques de
  M. le comte Félix de Mérode’, L’Indépendance Belge, 12 februari 1857; ‘Funérailles de M. Delfosse’,
  La Meuse, 25 februari 1858; ‘Funérailles de M. Joseph Lebeau’, L’Écho du Parlement, 24 maart 1865;
  ‘Funérailles de M. Partoes’, L’Indépendance Belge, 15 oktober 1858.
  Ben-Amos, Funerals, 301; Meillander & Hollebosch-Van Reck, Rendez-vous, 58; Fureix, La France,
  69; Kselman, Death, 91; ‘Brief Cattani, 8 juli 1869’ in Art, “Documents”, 442; Lamberts, “De
  rooms-katholieke uitvaartliturgie”, 123.
  2023 Le suprême hommage.indd 385
  
  15/12/2022 10:48
  
  386
  
  le suprême hommage
  
  685 Pandectes Belges, Tome 79, kol. 718, 765; Règlement pour le service de garnison (Gent: Vanderhaeghe
  Fils, 1858), Artikel 315-333.
   686 Zie bijvoorbeeld het militair afscheid van gewezen Brussels burgemeester Jean-François Wyns de
  Raucourt aan de Poort van Schaarbeek en het laatste salvo voor Hubert Dolez aan de Charlerloise
  Steenweg. L’Indépendance Belge, 8 januari 1857; ‘Funérailles de M. Hubert Dolez’, L’Écho du Parlement, 21 maart 1880.
  687 Zie bijvoorbeeld de aanwezigheid van de Luikse burgerwacht in de lijkstoet van gewezen burgemeester van Luik Louis Jamme en het meelopen van compagnieën Luikse burgerwacht in de
  lijkstoeten van de Luikse burgemeesters Ferdinand Piercot en Henry Julien d’Andrimont. Ook in
  Antwerpen en Brussel werden de rouwstoeten van (oud-)burgemeesters, zoals Jan Van Rijswijck,
  Nicolas-Jean Rouppe, Alfons Hertogs en Charles de Brouckère, begeleid door de stedelijke burgerwachttroepen. ‘Obsèques de Rouppe’, L’Indépendant, 8 augustus 1838; Journal de Bruxelles, 18 februari 1848; ‘Funérailles de M. Charles de Brouckère’, Journal de Bruxelles, 23 april 1860; ‘Funérailles de
  M. Fontainas’, L’Indépendance Belge, 23 juli 1865; ‘Begrafenis van Graaf Le Grelle’, Het Handelsblad van
  Antwerpen, 1-2 november 1871; ‘Begrafenis van M. Loos’, Het Handelsblad van Antwerpen, 5-6 februari 1871; ‘Garde civique’ La Meuse, 10 december 1877; SAL, Protocole, 34a1-75, funérailles de Mr le
  bourgmestre d’Andrimont, brief kolonel-commandant burgerwacht aan dienstdoend burgemeester,
  22 juli 1891; ‘Lijkplechtigheden van Jan van Rijswijck’, Het Handelsblad van Antwerpen, 28 september 1906; ‘Lijkplechtigheden van burgemeester Alfons Hertogs’, Het Handelsblad van Antwerpen,
  22 oktober 1908.
  688 Zoals bijvoorbeeld voor ministers van staat Auguste Delfosse en Félix de Mûelenaere en Senaatsvoorzitter Joseph d’Ursel. ‘Garde civique’, La Meuse, 24 februari 1858; ‘Obsèques de M. le Comte de
  Muelenaere’, Le Bien Public, 10 augustus 1862; ‘La mort du Duc d’Ursel’, La Gazette, 17 november
  1903.
  689 Ben-Amos, Funerals, 323.
   690 Zie bijvoorbeeld de lijkstoeten van de Brusselse burgemeesters Charles de Brouckère, André
  Fontainas en Jules Anspach en de Luikse burgemeester Ferdinand Piercot in de jaren 1860-1870 en de
  lijkstoeten van Senator Hubert Dolez en vice-voorzitter van de Senaat Émile Dupont. ‘Funérailles de
  M. Ch. De Brouckère’, Journal de Bruxelles, 23 april 1860; ‘Funérailles de M. Fontainas’, L’Indépendance Belge, 23 juli 1865; ‘Funérailles de M. Piercot’, La Meuse, 12 december 1877; ‘Funérailles de
  M. Anspach’, Journal de Bruxelles, 22-23 mei 1879; ‘Funérailles de M. Hubert Dolez’, L’Écho du Parlement, 21 maart 1880; ‘Les funérailles d’Emile Dupont’, La Meuse, 15 maart 1912.
  691 ‘Règlement du 1er août 1839’ in F. Guilleaume, Recueil des lois et arrêtés royaux, des arrêtés et règlements de la Province et de la ville de Liège, en matière de police (Luik: J.G. Lardinois, 1860), 360-365;
  ‘Cahier des charges pour l’entreprise du transport des morts au cimetière de Robermont, 8 août 1840’,
  Bulletin municipal ou recueil des arrêtés et règlements de l’administration communale de Liège. Tome 3
  (1840-1845) (Luik: Dessain, 1846), 60-64.
  692 SAG, Modern Archief, cc2A, II, Lastenkohier stad Gent vastgelegd op zitting gemeenteraad 4 juli
  1893 en uitlegging lastenkohier; SAB, Cultes, 1542, adjudications pour fourniteurs de corbillards,
  Entreprise du service des corbillards-Cahier des charges, 21 maart 1881.
  693 Claes & Rommelaere, “Het album Ghémar”, 189-190. Voor een breder overzicht van de wagenbouw
  in België, zie Catherine Rommelaere, Voitures et carrossiers au XVIIIe et XIXe siècles: la Belgique face
  à la France et à l’Angleterre (Brussel: Timperman, 2004).
  694 SAB, Cultes, 1792, factuur Jones-broers voor wagen geleverd aan stadsbestuur, 1 mei 1877 en brief
  Jones-broers aan burgemeester en schepenen, 21 februari 1877; Maçonniek Studie- en documentatiecentrum van het Grootoosten van België (hierna MADOC), Moskou-archief, 114-2-0537, doc.
   158, brief Ithier aan Hochsteyn, 28 maart 1863 en doc. 196, brief Putzeys aan Hochsteyn, 6 maart
  1863; ‘Funérailles du bourgmestre de Bruxelles’, L’Indépendance Belge, 22 mei 1879.
  695 SAB, Cultes, 1542, adjudication pour fourniteurs de corbillards, nota Laureys, 25 november 1880 en
  rapport Vandervoort en Claessen, 17 november 1880.
  696 SAB, Cultes, 1557, Notice sur le matériel du service des inhumations, niet gedateerd en 1542, adjudication pour fourniteurs de corbillards, Cahier des charges, clauses et conditions relatives à la fourniture des corbillards pour le service communal des transports funèbres de la ville de Bruxelles, 13 mei
  1881 en Cahier des charges, clauses et conditions relatives à l’entreprise de la fourniture des draperies
  et des housses pour les corbillards de la ville, 19 juli 1881.
  2023 Le suprême hommage.indd 386
  
  15/12/2022 10:48
  
  eindnoten
  
  387
  
  697 ‘Funérailles de M. Ch. de Brouckère’, Journal de Bruxelles, 23 april 1860; ‘Lijkplechtigheden van
  Jan van Rijswijck’, Het Handelsblad van Antwerpen, 28 september 1906; ‘Les funérailles de Jan van
  Rijswijck’, Le Journal d’Anvers, 6 oktober 1906.
  698 Zie de lijkstoeten voor de Brusselse burgemeesters Charles de Brouckère, André Fontainas en Jules
  Anspach, de Gentse burgemeesters Constant en Charles de Kerchove de Denterghem en de Luikse
  burgemeester Ferdinand Piercot. ‘Funérailles de M. Fontainas’, L’Indépendance Belge, 23 juli 1865;
  Funérailles de M. Ch. de Brouckère’, Journal de Bruxelles, 23 april 1860; ‘Nécrologie’, L’Écho du
  Parlement, 17-18 juli 1865; ‘Funérailles de Mr Piercot’, La Meuse, 13 december 1877; ‘Funérailles de
  M. Anspach’, Journal de Bruxelles, 22-23 mei 1879; Funérailles de Monsieur le Comte Ch. De Kerchove
  de Denterghem (Gent: Aug. Vandeweghe, 1882).
  699 Cérémonie Funèbre en mémoire du Fr. Pierre Théodore Verhaegen (Brussel: Lacroix-Verboeckhoven,
  1865), 6; Jeffrey Tyssens & Marie-Pierre Verhaegen, “De dood van Pierre-Théodore Verhaegen” in
  Pierre-Théodore Verhaegen (1796-1862), 154-156.
   700 MADOC, Moskou-archief, 114-2-0537, doc. 176, aankondiging Les Vrais Amis de l’Union et du
  Progrès Réunis, 20 juli 1863 en doc. 190, aankondiging Les Amis Philanthropes, 20 juli 1863; Tracé
  des honneurs funèbres rendus à la mémoire du Fr. André Fontainas (Brussel: Lacroix, 1864), 7-9;
  ‘Funérailles de M. Fontainas’, L’Indépendance Belge, 23 juli 1863.
  701 Zie de lijkstoet van de katholieke Senaatsvoorzitters Charles de Mérode-Westerloo en Henri de
  Mérode-Westerloo van het kasteel van Westerlo naar de lokale kerk, de lijkstoet van de gematigd
  liberale oud-Senaatsvoorzitter Eugène de Ligne van het kasteel van Beloeil naar de lokale kerk
  en de lijkstoet met de stoffelijke resten van de katholieke oud-Senaatsvoorzitter Henri t’ kint de
  Roodenbeke van het kasteel van Ooidonk naar de kerk van Maria-Leerne. ‘Funérailles de S.A. le
  Prince de Ligne’, Journal de Bruxelles, 27 mei 1880; ‘Funérailles du comte de Mérode à Westerloo’,
  Journal de Bruxelles, 13 april 1892; ‘L’inhumation de M. le comte ’t Kint de Roodenbeke’, Journal de
  Bruxelles, 12 november 1900; ‘Les funérailles du comte de Mérode à Westerloo’, Journal de Bruxelles,
  23 juli 1908.
  702 De Smaele, Rechts Vlaanderen, 375-376.
  703 ‘Les funérailles du comte de Mérode à Westerloo’, Journal de Bruxelles, 23 juli 1908; ‘Funérailles du
  comte de Mérode à Westerloo’, Journal de Bruxelles, 13 april 1892.
  704 ‘Te Testelt’, Het Laatste Nieuws, 28 september 1906.
  705 Jalland, Death in the Victorian family, 221; Ariès, Het uur, 437; Fureix, La France, 68.
   706 Zie de plaatsing van de prinsessen van het huis de Ligne in de kerk van Beloeil voor de uitvaart van
  Eugène de Ligne en de echtgenotes van hoogwaardigheidsbekleders in de kerk van Bosvoorde voor
  de dienst voor Auguste Beernaert. ‘Funérailles de SA le Prince de Ligne à Beloeil’, Journal de Bruxelles, 17 mei 1880; ‘Les funérailles de M. Beernaert’, Journal de Bruxelles, 10 oktober 1912.
  707 L’Indépendance Belge, 13 juli 1878; ‘Funérailles de M. Dumon-Dumortier’, Journal de Bruxelles,
  2 februari 1852; Legge, Le Cimetière du Sud Tournai, 14. Ook bij de begrafenis van Joseph de Riquet
  de Caraman Chimay in Chimay (1892) zien we dit gebruik. Het stro werd na afloop van de uitvaart
  verzameld door de armen. Zie ‘Funérailles du Prince de Chimay’, Journal de Bruxelles, 3 april 1892.
  708 Meillander & Hollebosch-Van Reck, Rendez-vous, 54.
  709 Ben-Amos, Funerals, 326.
  710 Ben-Amos, Funerals, 304-307, 331-333.
  711 Ben-Amos, Funerals, 351-352.
  712 Kertzer, Ritual, Politics, and Power, 67-69. Zie Victor Turner, Schism and Continuity in an African
  Society (Manchester: Manchester University Press, 1957). Voor de creatie van solidariteit zonder
  consensus tijdens de treinreis met de stoffelijke resten van de vermoorde Amerikaanse president
  Abraham Lincoln in 1865, zie Barry Schwartz, “Mourning and the Making of a Sacred Symbol:
  Durkheim and the Lincoln Assassination”, Social Forces, 70, no. 2 (1991): 343–364.
  713 Journal de Bruxelles, 16 oktober 1850; L’Indépendance Belge, 15 oktober 1850; Le Messager de Gand,
  16 oktober 1850.
   714 ‘Funérailles du roi’, Journal de Bruxelles, 17 december 1865; ‘Funérailles du roi Léopold’, L’Indépendance Belge, 17 december 1865; ‘Funérailles de S.M. Léopold Ier’, L’Écho du Parlement, 17 december
  1865; ‘Funérailles du Prince Royal’, Journal de Bruxelles, 26 januari 1869; ‘Funérailles de SAR le Duc
  de Brabant’, L’Écho du Parlement, 26 januari 1869. Voor de lijkstoet van de kleine prins in Laken werd
  de aanwezige volksmassa op 40 000 geschat.
  2023 Le suprême hommage.indd 387
  
  15/12/2022 10:48
  
  388
  
  le suprême hommage
  
  715 Voor de interactie tussen de geopolitieke situatie van België en de reacties op het overlijden van
  troonopvolgers in de 19e eeuw, zie De Spiegeleer, “1834- 1849- 1891: The Untimely Deaths of Three
  Heirs to the Belgian Throne”.
  716 John Bartier, “La police politique de Napoléon III et la Belgique” in Les relations franco-belges de
  1830 à 1934, Actes du colloque de Metz-15-16 Novembre 1974 (Metz: Université de Metz, 1975),
  84-85; Coenraad Arnold Tamse, Nederland en België in Europa (1859-1871) (Den Haag: Martinus
  Nijhoff, 1973), 130-134.
  717 ‘Brief van Lord Howard de Walden naar Lord Stanley, 22 april 1867’ in David Stevenson, ed., British
  Documents on Foreign Affairs: Reports and Papers from the Foreign Office Confidential Print. Part I.
  Series F. Volume 4: Belgium, 1862-1890 (Londen: University Publications of America, 1987), 273.
  718 Tamse, Nederland en België, 129.
  719 ARA, Papiers Charles Rogier, 274, kopie brief Van de Weyer aan Rogier, 5 januari 1866; AKP, Fonds
  Goffinet, Aanvullingen (Pingot), DP/1, map Condoléances Léopold Ier, brief Clarendon aan Leopold
  II, 4 januari 1866.
  720 ABZ, Correspondance politique, Légation Grande Bretagne, Tome 44, 1865, Memorandum door
  Van de Weyer, november 1865.
  721 AKP, Archief Prins Philippe, 212, brief Nothomb aan Philippe, 20 december 1865.
  722 Gita Deneckere, “1878-1905. Nieuwe Geschiedenis van België” in Nieuwe Geschiedenis van België. I.
   1830-1905, 453 en 626.
  723 ‘Dood van de Koningin der Belgen’ in De Eendragt. Viertiendaegsch Tijdschrift voor Letteren, Kunsten en Wetenschappen, 5e jaar, nr. 11, 20 oktober 1850; ‘Mengelingen’ in De Eendragt, 5e jaar, nr. 12,
  3 november 1850; E. Zetterman, ‘Prijskampbeoordeling’ in Het Taelverbond, 1850-1851, 6e jaargang,
  nr. 7, 565-575; ‘Dood des Konings Leopold I’ in De Eendragt, 20e jaar, nr. 13, 24 december 1865.
  724 Deneckere, “1878-1905”, 500-502, 625-630.
  725 ‘Funérailles de M. Rogier’, L’Écho du Parlement, 2 juni 1885.
  726 ‘Dood van Karel Rogier’, Vooruit, 28 en 29 mei 1885.
  727 Louis Bertrand, ‘Le Dogme Monarchique’, Le Peuple, 28 januari 1891; Jean Volders, ‘Le Prince
  Baudouin’, Le Peuple, 29 januari 1891; ‘Dood van prins Baudewijn’, Vooruit, 24 januari 1891.
  728 ‘Glanagés à travers la presse’, Le Peuple, 31 januari 1891; Jean Volders, ‘L’exploitation des morts’, Le
  Peuple, 1 februari 1891; ‘Les funérailles’, Le Soir, 30 januari 1891.
  729 Herman Van Goethem, Belgium and the Monarchy. From National Independence to National Disintegration (Brussel: ASP Editions, 2011), 53; Bilteryst, Le prince Baudouin, 177-179.
  730 ‘Prins Boudewijn is dood’, Het Handelsblad van Antwerpen, 23 januari 1891; ‘Dood van Prins
  Boudewijn’, Het Volksbelang, 24 januari 1891.
  731 SAB, Archives de la Police, D6/135, funérailles du Prince Baudouin, sociétés et particuliers, Liste des
  sociétés admises sur le parcours du cortège.
  732 ‘Les Funérailles’, Le Peuple, 23 september 1902.
  733 ‘Les royalistes volées’, Le Peuple, 25 september 1909; ‘Plechtige begrafenis van Leopold II’, Het Laatste
  Nieuws, 23 december 1909; ‘Royales funérailles’, Le Peuple, 22 december 1909; SAB, Cabinets MaxVan de Meulebroeck, 202, brief handelaars Rue Treurenberg aan Max, 20 december 1909.
  734 Carton de Wiart, Léopold II, 239.
  735 de Lichtervelde, Léopold II, 407.
   736 ‘Pas de manifestations’, Le Peuple, 25 september 1902; SAB, Archives de la Police (XXe siècle),
  D6/135, funérailles de SM la Reine, rapport agent, 25 september 1902. Uiteindelijk werden er buiten de Sint-Goedelekerk bij de plechtigheid voor de koningin wel portretten van prinses Stéphanie
  verkocht met de leuze ‘vive la princesse Stephanie!’. Zie ‘Le service de Saint Gudule’, Le Peuple, 26
  september 1902.
  737 ‘La gauche socialiste et le serment royal’, Le Peuple, 23 december 1909; Deneckere, “The Impossible
  Neutrality of the Speech from the Throne”, 216.
  738 Alexander, “Cultural Pragmatics”, 532.
  739 ABZ, DA, 10.936, dossier 3157, brief d’Hoffschmidt aan Rogier, 13 oktober 1850 en antwoord Rogier,
  14 oktober 1850; GVA, Archief Nuntiatuur Brussel, Busta 12, sezione 1a (Morte della Regina), 153154, brieven d’Hoffschmidt aan Gonella, 13 en 14 oktober 1850.
  740 Bulletin de l’Académie Royale des Sciences, des Lettres et des Beaux-arts de Belgique, 34e jaar, 2e serie, t.
  XX (Brussel: Hayez, 1865), 914.
  2023 Le suprême hommage.indd 388
  
  15/12/2022 10:48
  
  eindnoten
  
  741
  742
  743
  744
  745
  746
  747
  748
  749
  750
  751
  752
  753
  
  754
  755
  756
  757
  758
  759
  
  760
  
  761
  762
  763
  764
  765
  766
  767
  768
  
  389
  
  Pandectes Belges, Tome 79, kol. 755.
  Ben-Amos, Funerals, 323.
  Archieven ULB, Papiers Frère-Orban, 682, brief Bara aan Frère-Orban, 31 mei 1885.
  ABZ, DA, Cl B 60, Programme du Céremonial qui sera observé pour les funérailles de Monsieur
  Charles Rogier, 30 mei 1885; Archieven ULB, Papiers Frère-Orban, 682, brief Bara aan Frère-Orban,
  31 mei 1885.
  SAB, Cabinet De Mot, 26, brief De Mot aan de Trooz, 9 maart 1905 en antwoord de Trooz, 10 maart
  1905.
  Désiré de Garcia de la Vega, Guide pratique des agents politiques du Ministère des Affaires Etrangères
  (Brussel-Parijs: Decq & Duhent-Ernest Thorin, 1873), 620.
   AKP, GLII, 100, nota door d’Oultremont voorgelegd aan Leopold II met aantekeningen van de vorst,
  19 november 1905.
  Alexander, “Cultural Pragmatics”, 529.
  Paulmann, Pomp, 352.
  Voor dit ‘Europäisches Welt-Theater’, zie Paulmann, Pomp, 337-386.
  Paulmann, Pomp, 342, 380-381.
  Paulmann, Pomp, 406, 26.
  Cannadine, “The Context”, 128-129; Kroll, “Zwischen europäischen Bewußtsein und nationaler
  Identität”, 361; Wolffe, Great Deaths, 222. Voor een vergelijking tussen de koninklijke begrafenissen
  van Leopold I, Victor Emmanuel II en Wilhelm I en de mate waarin deze begrafenissen bijdroegen
  tot de nationalisering van de monarchie, zie De Spiegeleer, “The Nationalization and Mediatization
  of European Monarchies in Times of Sorrow”. In Rusland en Oostenrijk-Hongarije werkte de nationalisering van de dynastie door nationaal-etnische spanningen binnen beide keizerrijken mogelijk
  contraproductief.
  ARA, Papiers Sylvain Van de Weyer, 252, brief Rogier aan Van de Weyer, 7 december 1865; ARA,
  Papiers Jean-Baptiste Nothomb, 7, brief Devaux aan Nothomb, 7 december 1865.
  AKP, Fonds Goffinet, Aanvulling (verzameling Pingot), Doos DP/1, map Condoléances Léopold Ier,
  kladversies brieven Leopold II aan Franz-Joseph en Wilhelm, december 1865.
  AKP, KLII, 1342, dossier Lettres funérailles-deuil-missions, nota-order Leopold II & telegram de
  Borchgrave aan Leopold II, 24 januari 1891; dossier télégrammes Princes et Souverains, telegram de
  Chimay aan Leopold II, 24 januari 1891.
  ‘La mort du Prince Baudouin’, Journal de Bruxelles, 29 januari 1891.
  Wolffe, Great Deaths, 237.
  AKP, KLII, 1325/1, telegrammen Karel van Hohenzollern en Emmanuel van Orléans aan Leopold II,
  21 september 1902 en antwoord Leopold II en telegrammen Leopold II aan prins Albert en de Graaf
  van Vlaanderen, 22 september 1902 en notitie brief Leopold II aan Edward VII, 21 september 1902;
  667, brief Edward VII aan Leopold II, 25 september 1902; AKP, GLII, 100, verslag uitvaart en brief de
  Favereau aan d’Oultremont met aantekening Leopold II, 19 november 1905.
   ABZ, DA, 10.275, farde VI: missions étrangères, brief de Chimay aan de Borchgrave d’Altena
  met aantekening Leopold II, 27 januari 1891 en farde XII: décès Baudouin, brief de Chimay aan
  de Brauer, 27 januari 1891; AKP, GLII, 100, brief de Favereau aan d’Oultremont met aantekening
  Leopold II, 19 november 1905.
  Ben-Amos, Funerals, 326-327.
  Le Moniteur Belge, 19 december 1909, 7122; ‘Funérailles du roi’, Journal de Bruxelles, 17 december
  1865.
  ‘Funérailles du roi Léopold’, L’Indépendance Belge, 17 december 1865.
  ABZ, DA, 10272/2, dossier 4336, brief Coppens aan Rogier, 14 december 1865.
  ‘Le cortège funèbre’, Le Bien Public, 2 juni 1885; ‘Funérailles de M. Delfosse’, La Meuse, 25 februari
  1858; ‘Obsèques de M. le comte Félix de Mérode’, L’Indépendance Belge, 12 februari 1857.
  ‘De Saint Gudule au cimetière’, Le Bien Public, 2 juni 1885; SAB, Archives de la Police, D6/135,
  funérailles du Prince Baudouin, sociétés et particuliers, Liste des sociétés admises sur le parcours du
  cortège.
  AKP, GLII, 16, brief ministerie van Buitenlandse Zaken aan d’Oultremont, 24 januari 1891; 94, brieven d’Oultremont, 25 januari 1891; 93, nota Leopold II, 25 januari 1891.
  Lepage, À la mémoire, 124.
  2023 Le suprême hommage.indd 389
  
  15/12/2022 10:48
  
  390
  
  le suprême hommage
  
  769 Journal de Bruxelles, 18 oktober 1850; L’Indépendance Belge, 18 oktober 1850; Lepage, À la mémoire,
  140-143; ABZ, DA, 10.936, dossier 3157, dossier céremonial observé pour les funérailles, Dispositions d’ordre intérieur pour le service funèbre de SM La Reine des belges le 24 octobre à l’église des
  S.S. Michel et Gudule.
   770 Zie de plaatsen voor dames tijdens de plechtige diensten in de Sint-Goedelekerk voor prins Leopold,
  Marie-Henriette en Leopold II op 27 januari 1869, 25 september 1902 en 22 december 1909. ‘Service
  funèbre du Prince Royal’, Le Bien Public, 28 januari 1869; RAB, Archief Provinciaal Bestuur Brabant,
  Kabinet van de Gouverneur, 68, plaatsingsschema dienst 25 september 1902; KADOC. Documentatie- en Onderzoekscentrum voor Religie, Cultuur en Samenleving (hierna KADOC), Archief Gérard
  Cooreman, 1.2.3.5, brief Pauwels aan Cooreman, 20 december 1909.
  771 Dit was het geval bij de uitvaartplechtigheden van koningin Marie-Henriette, de Graaf van Vlaanderen, Leopold II en de Gravin van Vlaanderen. AKP, Kabinet Albert I (hierna KAI), 384, brief
  Goffinet aan Jungbluth, 21 september 1902; AKP, GLII, 100, verslag uitvaart; RAB, Provinciaal
  Bestuur Brabant, Kabinet Gouverneur, 76, telegram de Favereau aan gouverneur Brabant, 20 december 1909; AKP, GAI, 29, verslag uitvaart.
  772 Koningin Marie-Henriette was niet aanwezig op de kerkdiensten voor haar zoon in Laken en
  Brussel in 1869 en ook de Gravin van Vlaanderen was afwezig op de uitvaart van haar zoon, prins
  Boudewijn. ‘Service funèbre du Prince Royal’, Le Bien Public, 28 januari 1869; AKP, GLII, 94, verslag
  uitvaart. Leopold II liet geen hofdames toe op de uitvaart van prins Boudewijn en zorgde ervoor dat
  prinses Clementine en de hofdames apart naar de kerk van Laken werden gereden voor de dienst
  voor zijn echtgenote. Verder wenste Leopold II geen dames uit te nodigen voor de uitvaart van zijn
  broer, de Graaf van Vlaanderen, in 1905. AKP, KAI, 384, brief Goffinet aan Jungbluth, 21 september
  1902; AKP, GLII, 93, nota Leopold II, 25 januari 1891; 100, nota door d’Oultremont met aantekeningen Leopold II, 19 november 1905.
  773 Wolffe, Great Deaths, 237, 255.
  774 Alexander, “Cultural Pragmatics”, 532.
   775 Voor minister van Openbare Werken Joseph Partoes, zie ‘Funérailles de M. Partoes’, L’Indépendance
  Belge, 15 oktober 1858. Voor minister van Defensie Bruno Renard, zie L’Indépendance Belge, 6 juli
  1879. Voor minister van Buitenlanse Zaken Joseph de Riquet Caraman-Chimay, zie ‘Le Prince de
  Chimay’, Journal de Bruxelles, 31 maart 1892. Voor Senaatsvoorzitter Camille de Tornaco, zie ‘Nécrologie’, L’Écho du Parlement, 13 maart 1880. Voor Senaatsvoorzitter Charles de Mérode-Westerloo,
  zie RAB, Archief Provinciaal Bestuur Brabant, Kabinet van de Gouverneur, 64, brief de Burlet aan
  gouverneur, 7 april 1892. Voor Senaatsvoorzitter Joseph d’Ursel, zie ‘La mort du Duc d’Ursel’, Le
  Soir, 18 november 1903. Voor Auguste Lambermont, zie L’Indépendance Belge, 9 maart 1905.
  Voor Senaatsvoorzitter Henri de Mérode-Westerloo, zie SAB, Archives de la Police (XXe siècle),
  D209/320, funérailles du comte de Mérode-Westerloo, politiereglement, ordre n° 2462, 18 juli 1908.
  Voor Jules de Trooz, zie SAB, Archives de la Police (XXe siècle), D209/320, funérailles de M. Jules de
  Trooz, ordre n° 108, 3 januari 1908. Voor Charles Rogier, zie ‘Les funérailles de Charles Rogier’, Le
  Bien Public, 29 mei 1885; ABZ, DA, Cl B 60, Programme du Céremonial qui sera observé pour les
  funérailles de Monsieur Charles Rogier, 30 mei 1885.
  776 De la Vega, Guide Pratique, 616-631; SAB, Archives de la Police, D7/136, funérailles de Leopold I,
  brief Vandenpeereboom aan Anspach, 12 december 1865.
  777 L’Indépendant, 25 en 26 mei 1834; ‘Funérailles du Prince Royal’, Journal de Bruxelles, 26 januari 1869.
  778 De la Vega, Guide Pratique, 27; Le Moniteur Belge, 19 december 1909, 7123.
  779 ‘Les funérailles’, Le Soir, 30 januari 1891.
  780 Alexander, “Cultural Pragmatics”, 532.
  781 SAB, Cultes, 1542, adjudications pour fourniteurs de corbillards, nota Laureys, 4 juni 1885.
  782 Paulmann, Pomp, 373.
  783 Géruzet, Funérailles de S. A. R. Louise-Marie, 8-9.
   784 Documents parlementaires. Receuil des pièces imprimées par ordre de la Chambre des Répresentants,
  Session de 1865-1866, Tome II (Brussel, 1866), n° 143, 24; SAB, Archives de la Police, D7/136,
  funérailles de Leopold I, brief Stevens aan Anspach, 15 december 1865; Claes & Rommelaere, “Het
  album Ghémar”, 192.
  785 AKP, GLII, 93, nota’s Leopold II, 24 en 26 januari 1891; AKP, Fonds Goffinet, Archief Constant
  Goffinet als intendant civiele lijst, nota Goffinet met antwoord Leopold II in rand, 27 januari 1891.
  2023 Le suprême hommage.indd 390
  
  15/12/2022 10:48
  
  eindnoten
  
  786
  787
  788
  789
  790
  791
  792
  793
  794
  795
  796
  797
  
  798
  799
  800
  801
  802
  803
  
  804
  805
  806
  807
  808
  809
  810
  811
  812
  813
  814
  815
  
  391
  
  ‘Plechtige begrafenis van Leopold II’, Het Laatste Nieuws, 23 december 1909.
  Ben-Amos, Funerals, 316; Paulmann, Pomp, 370, 380-381.
  Géruzet, Funérailles de S. A. R. Louise-Marie, 11.
  Documents parlementaires. Receuil des pièces imprimées par ordre de la Chambre des Répresentants,
  Session de 1865-1866, Tome II (Brussel, 1866), n° 143, 1-53.
  Alexander, “Cultural Pragmatics”, 531.
  Le Précurseur, 28 januari 1891; ‘Avant les funérailles”, L’Indépendance Belge, 27 januari 1891; ‘Les
  funérailles’, Le Soir, 30 januari 1891; ‘Ter verovering van gehuurde ramen’, Het Laatste Nieuws,
  24 december 1909; ‘Funérailles de la Reine’, L’Indépendance Belge, 23 september 1902.
  ‘Funérailles du Prince Baudouin’, Journal de Bruxelles, 30 januari 1891; ‘Les Funérailles de S.A.R. le
  Prince Baudouin”, L’Indépendance, Belge, 30 januari 1891; ‘Lijkdienst van Prins Boudewijn’, Het Handelsblad van Antwerpen, 30 januari 1891.
  Ben-Amos, Funerals, 331.
  ‘Funérailles du Prince Baudouin’, Journal de Bruxelles, 30 januari 1891; ‘Les funérailles’, Le Soir,
  30 januari 1891; E. Levis, ‘La foule’, Le Soir, 1 februari 1891; ‘Les funérailles du roi’, Journal de Bruxelles, 23 december 1909.
  Paulmann, Pomp, 386-399.
  SAB, Fototheek, K 876; PK, H. Verbeyst, S II 119896.
   Claes & Rommelaere, “Het album Ghémar”, 161, 183-187; L’Illustration, 30 december 1865, 421; The
  Illustrated London News, 30 december 1865, 640; Le Monde Illustré, 23 december 1865, 409; Jules
  Géruzet, Funérailles de S.M. Léopold-Georges-Chrétien-Frédéric de saxe-Cobourg, duc de Saxe, premier Roi des Belges (Brussel: Géruzet, 1866); Frères Ghémar, Funérailles de S.M. Léopold Ier; Géruzet,
  Funérailles de S.A.R. Louise-Marie.
  ABZ, DA, 10.936, dossier 3157, farde Envoi du portrait et de l’album des funérailles, brief Rogier aan
  d’Hoffschmidt, 17 april 1851; Archief bisdom Gent, Archief Mgr. Delebecque, XXI, h 23 bis, brief
  Rogier aan Delebecque, 17 april 1851.
  Claes & Rommelaere, “Het album Ghémar”, 166.
  Het ineenvloeien van verschillende grafische technieken in het Ghémar-album wordt uitvoerig
  besproken in Claes & Rommelaere, “Het album Ghémar”.
  L’Indépendance Belge, 24 en 31 januari 1866.
  L’Illustration, 30 december 1865, 421; Le Monde Illustré, 23 december 1865, 409.
  De weekbladen L’Illustration Européenne en Le Globe Illustré kostten op het einde van de 19e eeuw
  20-25 centiemen per nummer. Zie L’Illustration Européenne, 8 februari 1891; Le Globe Illustré,
  8 februari 1891. De illustraties voor beide bladen werden verzorgd door de Antwerpenaar Henri
  Cassiers.
  L’Illustration, 7 februari 1891; Le Monde Illustré, 7 februari 1891, 110.
  SAB, Archives de la Police, D6/135, funérailles du Prince Baudouin, particuliers et sociétés, telegram
  directeur L’Illustration, 29 januari 1891 en brief Drains aan Buls, 26 januari 1891; PK, Histoire. Faits
  divers 1885, S II 118290-294; Le Patriote Illustré, 8 februari 1891.
  Verdin, “La fusion”, 119
  Le Patriote Illustré, 8 februari 1891, 65.
  Verdin, “La fusion”, 120.
  Le Patriote Illustré, 28 september 1902; L’Illustration Européenne, 28 september 1902; Le Patriote
  Illustré, 3 december 1905; Le Patriote Illustré, 2 januari 1910; L’Illustration Européenne, 2 januari
  1910.
  Le Patriote Illustré, 29 november 1903; Le Patriote Illustré, 12 januari 1908.
   Zie aanvragen in SAB, Archives de la Police (XXe siècle), D.7/137, funérailles de S.M. Leopold II.
  Het Laatste Nieuws, 23 december 1909; Le Petit Bleu, 23 november 1905; Le Petit Bleu, 23 december
  1909. De schetsen van de lijkstoeten van de graaf van Vlaanderen en Leopold II die in Le Petit Bleu
  verschenen waren van de hand van huistekenaar Gustave Flasschoen.
  Letterenhuis Antwerpen, R 985, Documenten, postkaarten, 1906; Liberas/Liberaal Archief, postkaarten, 006601, 006717.
  AKP, collectie postkaarten uitvaart Leopold II; SAB, Fototheek, W-4521 en W-4502.
  Christine Vincke, De evolutie van het filmjournaal in België (Onuitgegeven licentiaatsverhandeling
  aan de Vrije Universiteit Brussel, 1981), 12-13; Paulmann, Pomp, 394-397; Guido Convents, “Van
  
  2023 Le suprême hommage.indd 391
  
  15/12/2022 10:48
  
  392
  
  816
  817
  818
  819
  820
  821
  822
  823
  824
  825
  826
  827
  828
  829
  
  830
  831
  
  832
  
  833
  834
  835
  836
  837
  838
  839
  840
  841
  
  le suprême hommage
  
  gefilmde actualiteiten tot bioscoopjournaal in België. De ontwikkeling van het nieuws op het witte
  doek (1896-1918)”, Belgisch Tijdschrift voor Nieuwste Geschiedenis, 39, no. 1–2 (2009): 28.
  Convents, “Van gefilmde actualiteiten”, 31.
  Marianne Thys, Le cinéma belge (Brussel: Koninklijk Belgisch Filmarchief, 1999), 45.
  Guido Convents, Van kinetoscoop tot café-ciné: De eerste jaren van de film in België, 1894-1908 (Leuven: Universitaire Pers Leuven, 2000), 279.
  SAB, Archives de la Police (XXe siècle), D7/137, funérailles de SM Leopold II, brief Film Thevenon
  aan Max, 17 december 1909; Thys; Le cinéma belge, 38-39.
  Thys, Le cinéma belge, 53, 58.
  Vincke, De evolutie van het filmjournaal, 51.
  Daniel Biltereyst & Roel Van de Winkel, “Filmjournaals in België”, Belgisch Tijdschrift Voor Nieuwste
  Geschiedenis, 39, no. 1–2 (2009): 57; Vincke, De evolutie van het filmjournaal, 52; Convents, “Van
  gefilmde actualiteiten”, 40.
  Convents, “Van gefilmde actualiteiten”, 42.
  Thys, Le cinéma belge, 71-72; ‘Trianon-Pathé’, La Meuse, 16 maart 1912.
   Thys, Le cinema belge, 62-63.
  Cannadine, “War and Death”, 218; Ben-Amos, Funerals, 318; Vovelle, La mort, 630.
  Jalland, Death in the Victorian family, 199-203; Cannadine, “War and Death”, 192.
  Ben-Amos, Funerals, 323.
  Naast de staatsbegrafenissen van Bruno Renard, Charles Rogier, Camille de Tornaco en Charles de
  Mérode-Westerloo en de begrafenis van prins Boudewijn verwijzen we naar de lijkstoeten van de
  liberale Kamerleden Jules Anspach, Hubert Dolez en Auguste Orts en minister van staat Walthère
  Frère-Orban. ‘Funérailles de M. Anspach’, Journal de Bruxelles, 22-23 mei 1879; ‘Funérailles de
  M. Orts’, L’Indépendance Belge, 7 november 1880; ‘Funérailles de M. Hubert Dolez’, L’Écho du
  Parlement, 21 maart 1880; ‘De l’hôtel de ville à la gare du Nord’, L’Indépendance Belge, 7 januari 1896.
  ‘Mort de Charles Rogier’, Journal de Bruxelles, 31 mei 1885.
  Zie de vraag voor een intieme en sobere uitvaart bij minister van staat Barthélemy de Theux de
  Meylandt, bij gewezen Kamervoorzitter Étienne de Gerlache, bij minister van staat en Senator Jules
  Malou, en bij minister van staat Jules d’Anethan. L’Écho du Parlement, 27 augustus 1874; ‘Nécrologie’,
  L’Écho du Parlement, 14 februari 1871; Journal de Bruxelles, 13 juli 1886; ‘L’enterrement du baron
  d’Anethan’, Journal de Bruxelles, 11 oktober 1888.
  Zie de wensen van Luiks oud-burgemeester Matthieu Closset, staatsman Henri de Brouckère en de
  ministers van staat François d’Elhougne en Jules Guillery om in alle eenvoud te worden begraven.
  ‘Nécrologie’, La Meuse, 1 februari 1876; ‘Henry de Brouckère’, L’Indépendance Belge, 26 januari 1891;
  ‘Mort de François d’Elhougne’, L’Indépendance Belge, 29 maart 1892; ‘Au jour le jour’, L’Indépendance
  Belge, 11 februari 1902.
  ‘Les funérailles de M. de Mot’, L’Étoile Belge, 26 november 1909; ‘Les funérailles de Charles Graux’,
  L’Indépendance Belge, 26 januari 1910; ‘Pas d’honneurs officiels’, La Dernière Heure, 23 april 1913; ‘Le
  testament de M. Charles Buls’, La Chronique, 15 juli 1914.
   ‘Beernaert sera enterré dans l’intimité, La Meuse, 8 oktober 1912; ‘La mort de M. De Smet de Naeyer’,
  La Dernière Heure, 11 september 1913.
  KADOC, Archief familie Lammens-Verhaegens, 2.1.2.4, doodsbrief Malou, 1886; Doodsbrieven
  d’Anethan (1888) en de Brouckère (1891) op www.ars-moriendi.be; SAB, Fonds Fauconnier, lettres
  mortuaires, receuil 12, doodsbrief De Mot, 1909; receuil 2, doodsbrief Beernaert, 1912.
  L’Écho du Parlement, 27 augustus 1874; ‘Les funérailles de Malou’, Journal de Bruxelles, 15 juli 1886.
  ‘Le testament de M. Charles Buls’, La Chronique, 15 juli 1914.
  SAB, Fonds Fauconnier, lettres mortuaires, receuil 4, drukwerk overlijden Buls, 1914.
  SAB, Archives de la Police (XXe siècle), D209/320, funérailles de M. Paul Janson, persknipsel en
  affiche.
  ‘Le testament du Roi’, Journal de Bruxelles, 19 december 1909; Carton de Wiart, Léopold II, 238.
  Zie bijvoorbeeld de wensen van de liberale oud-burgemeesters van Antwerpen en Luik, Jan De
  Vos en Léo Gérard, de industrieel-minister van staat Ernest Solvay, de bankier-minister van staat
  Émile Francqui en de katholieke ministers van staat Charles Woeste, Léon Delacroix, Jules Renkin
  en Alexandre Braun. ‘De lijkplechtigheden van oud-burgemeester De Vos’, Het Handelsblad van
  Antwerpen, 4 april 1923; ‘Nécrologie’, La Meuse, 4 mei 1922; ‘Les funérailles de M. Ernest Solvay’, Le
  
  2023 Le suprême hommage.indd 392
  
  15/12/2022 10:48
  
  eindnoten
  
  842
  843
  844
  845
  846
  847
  848
  849
  850
  
  851
  852
  853
  854
  
  855
  
  856
  857
  858
  859
  
  860
  861
  862
  
  393
  
  Peuple, 31 mei 1922; ‘Les funérailles de M. Woeste ont eu lieu samedi après-midi’, Le Vingtième Siècle,
  9 april 1922; ‘Les funérailles de M. Delacroix’, L’Indépendance Belge, 19 oktober 1929; ‘Begrafenis van
  den heer Renkin’, De Standaard, 18 juli 1934; ‘Un service funèbre à la mémoire de M. A. Braun’, La
  Nation Belge, 6 april 1935; ‘Les funérailles de M. Emile Francqui’, La Dernière Heure, 20 november
  1935.
   Zie bijvoorbeeld doodsbrieven van Léo Gérard, Ernest Solvay en Charles Woeste in 1922 en die van
  Jules Renkin en Alexandre Braun in 1934-1935 in SAB, Fonds Fauconnier, lettres mortuaires, receuil
  20, 38, 50 en 35.
  ‘La mort du Comte ’t Kint de Roodenbeke’, Le Vingtième Siècle, 12 augustus 1928; ‘Mort de M. de
  Favereau’, Le Peuple, 28 september 1922.
  SAB, Cabinets Max-Van Meulebroeck, 47, décès de M. Max, note pour la presse/funérailles de
  M. Adolphe Max en uitnodiging Dienst Publieke Feesten aan voorzitters verenigingen, 7 november
  1939.
  ‘Een nooit geziene menschenzee’, Vooruit, 22 februari 1938; ‘De begrafenis van staatsminister
  Helleputte’, De Standaard, 27 februari 1925.
  ‘Vandervelde’s laatste gang’, Vooruit, 31 december 1938; ‘Par les rues de la capitale’, Le Peuple,
  31 december 1938.
  Cannadine, “War and Death”, 192-193.
  Velle, Begraven of cremeren, 58, 72.
  SAB, Cultes, 1542, Adjudication restreinte pour la fourniture de deux corbillards ouverts 1929-1930,
  ontwerptekening.
  Zie bijvoorbeeld de lijkstoeten in Brussel en Gent met de stoffelijke resten van kardinaal Mercier,
  oud-burgemeester van Gent Émile Braun en ministers van staat Julien Liebaert en Edward Anseele.
  ‘La Belgique unanime a fait au Cardinal des obsèques grandioses’, Le Vingtième Siècle, 29 januari
  1926; ‘De begrafenis van den heer Braun’, Vooruit, 4 september 1927; SAB, Foto-collectie, F 2118; ‘De
  teraardebestelling van Edward Anseele’, Vooruit, 22 februari 1938.
  La Meuse, 18 januari 1940.
  ‘De uitvaart heeft dinsdag plaats’, Het Laatste Nieuws, 31 augustus 1935.
  Donald Weber, De blijde intrede van de automobiel in België, 1895-1940 (Gent: Academia Press,
  2010), 157.
   Zie bijvoorbeeld het vervoer van de stoffelijke resten van ministers van staat Paul van Hoegaerden
  en Gérard Cooreman, kardinaal Mercier en luitenant-generaal Michel du Faing d’Aigremont van en
  naar grote steden per automobiel. ‘La ville de Liège a fait à M. Paul van Hoegaerden d’imposantes
  funérailles’, La Meuse, 29 juli 1922; ‘Les funérailles de M. Cooreman’, Le Vingtième Siècle, 8 december
  1926; SAB, Archives de la Police (XXe siècle), D210/324, funérailles nationales de Son Eminence le
  Cardinal Mercier, rapport voor hoofdcommissaris, 29 januari 1926; AKP, GAI, 44, ordre n° 1152,
  18 juni 1931.
  In de pers verschenen foto’s van de automobiel-lijkwagens in de lijkstoeten van de gouverneur van
  de Nationale Bank Louis Franck, ministers van staat Émile Vandervelde en Henri Jaspar en Brussels
  burgemeester Adolphe Max. L’Étoile Belge, 10 november 1939; Le Peuple, 31 december 1938; Het
  Laatste Nieuws, 5 januari 1938; La Nation Belge, 19 februari 1939.
  SAB, Cultes, 1542, Acquisition d’un corbillard automobile supplémentaire 1939, brief hoofd Dienst
  Begrafenissen aan college, 14 juni 1938.
  De Soete, En plein bloc, 368; ‘Les funérailles d’Adolphe Max’, L’Indépendance Belge, 10 november
  1939.
  ‘Par les rues de la capitale’, Le Peuple, 31 december 1938; ‘M. Xavier Neujean a été conduite à sa dernière demeure’, La Meuse, 18 januari 1940.
  Voor Braun, zie ‘De begrafenis van den heer Braun’, Vooruit, 4 september 1927. Voor Van
  Hoegaerden, zie SAL, Protocole, 34a1-77, 27, funérailles de M. Van Hoegaerden. Voor Magnette,
  zie SAL, Protocole, 34a1-79, 144, funérailles de M. Charles Magnette. Voor Max, zie SAB, Cabinets
  Max-Van Meulebroeck, 47.
  ‘La ville de Liège a fait à M. Paul van Hoegaerden d’imposantes funérailles’, La Meuse, 29 juli 1922.
  ‘Les funérailles d’Adolphe Max’, L’Indépendance Belge, 10 november 1939.
   Tijdens de Eerste Wereldoorlog zette Van Hoegaerden sociale hulpprogramma’s op voor de bevolking van Luik en hij was voorzitter van het Nationaal Comité voor Hulp en Bevoorrading. Braun
  
  2023 Le suprême hommage.indd 393
  
  15/12/2022 10:48
  
  394
  
  863
  
  864
  865
  866
  867
  
  868
  
  869
  
  870
  871
  872
  873
  874
  875
  876
  
  877
  878
  879
  880
  881
  
  le suprême hommage
  
  behoedde als burgemeester Gent voor vernietiging en plundering en bood taai weerstand aan de
  Duitse eisen. Ook Max verzette zich tegen het Duitse bestuur en werd net als Braun gearresteerd. In
  Luik werd Magnette gevangengenomen vanwege zijn oproep als Grootmeester van het Grootoosten
  van België aan de Duitse Grootloges om de deportatie van arbeiders en de wreedheden begaan door
  de Duitse bezetter aan te klagen.
  Ariès, Het uur, 571-572; Stéphanie Claisse, Du soldat inconnu, 85-88, 100, 105, 119. Voor een vergelijking van verschillende nationale modellen inzake de vormgeving van militaire begraafplaatsen voor de slachtoffers van Wereldoorlog I, zie Thomas Ellebaudt, “Les cimetières militaires de la
  Grande Guerre”, Icomos: Thema & Collecta, 6 (2018): 35-41. Zie ook Raf Vanderstraeten, “Modes of
  Individualisation at Cemeteries”, Sociological Research Online, 14, no. 4 (2009): 1-13.
  Ben-Amos, Funerals, 224.
  Van Ypersele, “Les héros nationaux de la Grande Guerre en Belgique”, 417.
  ‘Séance du 3 août 1921/budget de l’exercise 1920’, Annales parlementaires. La Chambre des Représentants, 2488.
  SAB, Archives de la Police (XXe siècle), D210/324, Funérailles nationales du Lieutenant-général
  Leman, bericht Max, 20 oktober 1920; SAB, Instruction Publique, Serie II, 1869, 1, brief stadsbestuur
  aan schooldirecteurs, 20 oktober 1920; ‘Le dernier salut de la capitale’, La Nation Belge, 22 oktober
  1920; ‘L’hommage suprême de la Belgique au général Leman’, Le Vingtième Siècle, 22 oktober 1920.
   ‘Séance du 26 janvier 1926’, Annales parlementaires. La Chambre des Représentants, 668; ARA, Notule
  ministerraad, 25 januari 1926, 85-86; SAB, Cabinets Max-Van Meulebroeck, 228, map funérailles du
  Cardinal Mercier, ontwerp rede Max; ‘La Belgique a fait au Cardinal Mercier des funérailles émouvantes’, La Nation Belge, 29 januari 1926.
  Voor Jacques de Dixmude, zie ‘Les funérailles du général Jacques’, La Nation Belge, 30 november
  1928. Voor Bernheim, zie ARA, Notule ministerraad, 16 februari 1931, 163-165. Voor Michel du
  Faing d’Aigremont, zie ‘Les funérailles nationales du général Michel’, La Nation Belge, 21 juni 1931.
  Voor Bertrand, zie ‘Séance du 26 juin 1931’, Annales parlementaires. La Chambre des Représentants,
  1934; ‘Les funérailles nationales du général Bertrand’, La Nation Belge, 30 juni 1931. Voor Gillain, zie
  ‘Les funérailles nationales du lieutenant-général Gillain ont eu lieu samedi matin’, La Nation Belge,
  23 augustus 1931.
  SAB, Instruction Publique, Serie II, 1844, Participation des écoles aux manifestations publiques,
  brief Jacqmains aan schooldirecteurs, 20 februari 1931 en brief Jacqmains aan schooldirecteurs, 18
  juni 1931.
  ‘Sommes-nous donc inaptes à la grandeur’, Le Vingtième Siècle, 18 februari 1931; ‘Nos mesquinneries
  sont-elles incorrigibles?’, Le Vingtième Siècle, 18 juni 1931.
  ‘Het overbrengen van het stoffelijk overschot’, De Standaard, 20 februari 1934; ‘La translation’, La
  Dernière Heure, 20 februari 1934.
  Zie Stefan De Bock, Erkenning voor “Onze helden van den Ijzer”? De oud-strijders van de Eerste
  Wereldoorlog en de Belgische maatschappij (1918-1923) (Onuitgegeven Masterproef aan de Universiteit Gent, 2008-2009), 27-34.
  SAB, Archives de la Police (XXe siècle), D210/324, Funérailles nationales du Lieutenant-général
  Leman, rapport voor hoofdcommisaris, 22 oktober 1920.
  RAB, Provinciaal Bestuur Brabant, Kabinet van de Gouverneur, 87, Cabinet du Commissaire en chef,
  politiereglement, ordre n° 280, 27 januari 1926.
   ABZ, DA, 13486, Funérailles nationales de Jacques de Dixmude, politiereglement n° 3308, 28 november 1928; SAB, Cultes, 1564, Funérailles nationales du Lieutenant-général Bernheim, 1, politiereglement-ordre n° 330, 20 februari 1931; SAB, Archives de la Police (XXe siècle), D210/323, Funérailles nationales du Lieutenant-général Baron Michel du Faing d’Aigremont, reglement ministerie van
  Defensie, 17 juni 1931; ABZ, DA, 13486, Funérailles nationales du Lieutenant-général Gillain, politiereglement n° 1540, 20 augustus 1931.
  Claisse, Du soldat inconnu, 119.
  Singelyn, ‘Le culte des morts... une forme de patriotisme?’, 141.
  ‘Le défilé des combattants’, La Dernière Heure, 23 februari 1934; ‘Het begin van de lijkplechtigheden’,
  De Standaard, 23 februari 1934.
  ‘Het slot van het defilee’, De Standaard, 23 februari 1934.
  ‘Le passage du corps dans la ville’, La Dernière Heure, 31 augustus 1935.
  2023 Le suprême hommage.indd 394
  
  15/12/2022 10:48
  
  eindnoten
  
  395
  
  882 ARA, Ministerie van Binnenlandse Zaken. Dienst protocol, eer en voorrang, 23, map Placement,
  brief secretaris premier aan du Bus de Warnaffe, 30 augustus 1935; ‘Roerende hulde van het volk aan
  de Koningin’, Het Laatste Nieuws, 1 september 1935.
  883 Voor het belang van collectieve herinneringen in het succes van performances, zie Alexander, “Cultural Pragmatics”, 565.
  884 SAB, Archives de la Police (XXe siècle), D7/138, funérailles de SM le roi Albert, brief Max aan
  centrale divisie, 24 februari 1934; SAB, Cabinets Max-Van Meulebroeck, 211, nota commissarisinspecteur aan Max, 26 februari 1934.
  885 Zie Gita Deneckere, “Oudstrijders op de vuist in Brussel. Het amnestieconflict tijdens het interbellum”, Belgisch Tijdschrift voor Nieuwste Geschiedenis, 25, no. 3–4 (1996): 273–327.
  886 Avner Ben-Amos, “Les funérailles du maréchal Foch. Le retour de la Grande Guerre” in La mort du
  roi, 235–250.
  887 Alain Colignon, “La Belgique, une patrie d’anciens combattants?”, Cahiers d’Histoire du Temps
  Présent, 3 (1997): 122; Emmanuel Gerard, “Omstreden democratie” in De massa in verleiding, 90.
   888 AKP, AE, 703, brief de Grune aan Elisabeth, 5 april 1934; ‘La manifestation des fraternelles à Bruxelles’, La Meuse, 9 april 1934.
  889 RAB, Archief provinciaal Bestuur, Kabinet van de gouverneur, 94, verslag vergadering op kabinet
  Binnenlandse Zaken na uitvaart, niet gedateerd.
  890 SAB, Archives de la Police (XXe siècle), D7/142, funérailles de SM la Reine Astrid, rapports, rapport
  commissaris, 4 september 1935; instructions et notes de M. le bourgmestre, kopie brief Max, 5 september 1935.
  891 ‘Le dernier salut de la capitale’, La Nation Belge, 22 oktober 1920; Van Ypersele, “Les héros nationaux
  de la Grande Guerre en Belgique”, 435.
  892 ‘Les funérailles nationales du général Jacques de Dixmude’, La Libre Belgique, 30 november 1928.
  893 ARA, notule ministerraad 18 februari 1934, n°85, 66.
  894 Bijv. ‘La Belgique a fait à son roi des funérailles grandioses’, La Dernière Heure, 23 februari 1934; ‘La
  leçon du malheur’, Le Vingtième Siècle, 20 februari 1934; ‘L’unanime élan du peuple se confond en
  une grandiose manifestation de loyalisme’, Le Soir, 23 februari 1934; ‘Un million de personnes ont
  entouré à Bruxelles les funérailles du roi Albert’, Le Peuple, 23 februari 1934.
  895 Bijv. La Dernière Heure, 23 februari 1934 en Le Peuple, 23 februari 1934. De voorpagina’s van beide
  kranten legden vooral de nadruk op de massa’s volk.
  896 Bijv. Het Laatste Nieuws, 4 september 1935; La Dernière Heure, 4 september 1935; Le Peuple, 4 september 1935; Le Vingtième Siècle, 4 september 1935.
  897 Verdin, “La fusion”, 120; La Dernière Heure, 22 april 1913.
   898 Zie foto’s van de lijkstoeten van luitenant-generaal Leman, van minister van staat Joris Helleputte,
  van kardinaal Mercier, van luitenant-generaal Jacques de Dixmude en luitenant-generaal Bernheim
  in de jaren 1920-1931. La Nation Belge, 22 oktober 1920; La Meuse, 28 februari 1925; Le Vingtième
  Siècle, 29 januari 1926; Het Laatste Nieuws, 30 november 1928; Le Peuple, 22 februari 1931.
  899 ‘De begrafenis van koningin Astrid’, Ons Volk, september 1935; ‘De uitvaart van koningin Astrid’,
  ABC, september 1935 en ‘De Koning in diepe smart’, Ons Land, september 1935.
  900 Wolffe, Great Deaths, 260.
  901 Wolffe, Great Deaths, 264.
  902 Jaarverslag van het N.I.R.: dienstjaar 1934 (Brussel: Van Buggenhoudt, 1935), 15.
  903 ‘Het relaas der plechtigheden op de radio’, De Standaard, 23 februari 1934; Jaarverslag van het N.I.R.:
  dienstjaar 1934, 51; Jaarverslag van het N.I.R.: dienstjaar 1935 (Brussel: NIR, 1936), 67; ‘De radioreportage: het NIR en de begrafenis van Koningin Astrid’, Radiobode, 15 september 1935.
  904 André Guery, “Le journalisme radiophonique en Belgique” in La Presse/De Pers: livre commémoratif
  (Brussel: Maison de la Presse, 1949), 139-142; Liane Ranieri, ‘Théo Fleischman’, Nouvelle Biographie
  Nationale (Brussel: Académie Royale des Sciences, des Lettres et des Beaux-arts de Belgique, 1999),
  160.
  905 Sigismond Chamiec, “Les Relais Internationaux”, Radiodiffusion, 1 oktober 1935, 56-61.
  906 Jaarverslag van het N.I.R.: dienstjaar 1934, 55; ‘De radioreportage: het NIR en de begrafenis van
  Koningin Astrid’, Radiobode, 15 september 1935.
  907 César Sarchinger, Hello America! Radio Adventures in Europe (Boston: Houghton Mifflin, 1938),
  263-264.
  2023 Le suprême hommage.indd 395
  
  15/12/2022 10:48
  
  396
  
  le suprême hommage
  
  908 Jaarverslag van het N.I.R.: dienstjaar 1935, 31.
  909 Zie getuigenissen van Franse en Amerikaanse burgers rond de radio-uitzending van Alberts uitvaart
  op 22 februari 1934 in brieven naar Elisabeth: AKP, AE, 3013/1 en 3013/6.
  910 AKP, GLIII, 63, brief Villenfagne aan Van Zeeland, 4 september 1935.
   911 ‘Het rouwbeklag’, Vooruit, 19 februari 1938; ‘Ses funérailles’, Le Peuple, 28 december 1938; ‘Radioreportages over de begrafenisplechtigheid’, Vooruit, 29 december 1938.
  912 Reynebeau, “Mensen zonder eigenschappen”, 55.
  913 Biltereyst & Van de Winkel, “Filmjournaals in België”, 61-62.
  914 SAB, Archives de la Police (XXe siècle), D210/324, Funérailles nationales du Lieutenant-général
  Leman, nota officier inspecteur Ebrant, 20 oktober 1920; D210/323, Funérailles nationales du Lieutenant-général Bernheim, brief Pée aan Van Deuren, 27 februari 1931; Gelegenheidsactualiteit ‘Begrafenis van kardinaal Mercier’ uit collectie Cinematek op http://node6.d.efg.research-infrastructures.
  eu/ en item over Merciers uitvaart in het Britse Pathé-journaal op http://www.britishpathe.com/
  video/passing-of-cardinal-mercier/query/Mercier.
  915 Vincke, De evolutie van het filmjournaal, 58.
  916 Zie de collage van journaalbeelden in Henri Storcks ‘Le patron est mort’ (1939).
  917 Biltereyst & Van de Winkel, “Filmjournaals in België”, 68.
  918 Veel van deze filmjournaals en gelegenheidsactualiteiten zijn reeds gedigitaliseerd en op het internet geplaatst. Zie bijvoorbeeld de portaalsite van The European Film Gateway, waarvoor Cinematek
  gelegenheidsactualiteiten rond de uitvaart van koning Albert aanleverde en met de volledige onlinecollecties van British Pathé en het Britse Movietone-journaal.
  919 ‘Hun aantal breidt zich uit’, Het Laatste Nieuws, 10 mei 1935.
  920 Biltereyst & Van de Winkel, “Filmjournaals in België”, 65; Vincke, De evolutie van het filmjournaal,
  59; ‘Advertentiepagina Brusselse bioscopen’, Le Peuple, 24 februari 1934; ‘Aantekeningen’, Vooruit,
  6 september 1935.
  921 ‘Les cinémas’, Le Peuple, 31 december 1938; ‘Le reportage filmé des funérailles d’Émile Vandervelde’,
  Le Peuple Bruxellois, 31 december 1938.
  922 Zie bijvoorbeeld AKP, GLIII 58, brief Loyen aan Leopold III, 20 september 1935.
  923 ‘Le POB commémore Émile Vandervelde’, Le Soir, 6 februari 1939; Willem Dauw & Guido van Meir,
  “Henri Storck: ‘Het wordt erg. Het is tijd’” in Henri Storck memoreren, ed. Johan Swinnen & Luc
  Deneulin (Brussel: VUB Press, 2007), 136.
  924 Fureix, La France, 68-69.
   925 McManners, Death, 272-276; Kselman, Death, 93.
  926 ‘Funérailles de M. Dumortier’, Le Bien Public, 13 juli 1878; Le Bien Public, 11 juli 1878; L’Indépendance Belge, 13 juli 1878.
  927 Voor het levensbeschouwelijk profiel van Charles Rogier, zie hoofdstuk 6.
  928 ‘Compte d’anticurés’, Le Bien Public, 16 oktober 1885; ‘Charles Rogier’, L’Écho du Parlement, 29 mei
  1885.
  929 ‘A Saint-Gudule’, Journal de Bruxelles, 2 juni 1885.
  930 Lamberts, “De rooms-katholieke uitvaartliturgie”, 124.
  931 ‘Rapport Kestens, juni 1869, en Rapport Cattani, 7 juli 1869’ in Art, “Documents”, 483 en 442.
  932 McManners, Death, 274; Meillander & Hollebosch-Van Reck, Rendez-vous, 57; Ariès, Het uur, 183184.
  933 ‘Funérailles du Prince Royal’, L’Indépendant, 26 mei 1834; PK, Histoire 1834, S II 51396.
  934 Lamberts, “De rooms-katholieke uitvaartliturgie”, 125.
  935 Zie de programma’s van de begrafenissen van prins Boudewijn, Leopold II, Albert I en Astrid. Le
  Moniteur Belge, 19 december 1909, 7122-7123; Le Moniteur Belge, 26-27 januari 1891, 226; Le Moniteur Belge, 21 februari 1934, 829-830; Le Moniteur Belge, 2 september 1935, 5554-5555.
  936 Meillander & Hollebosch-Van Reck, Rendez-vous, 60, 54, 78; Ariès, Het uur, 189-190; Van den Bergh,
  Bidprentjes, 48-49.
  937 Stadsmuseum Gent, collectie, nr. A2011-7.
  938 L’Indépendant, 11 augustus 1838.
  939 Journal de Bruxelles, 7 juli 1846.
  940 Van den Bergh, Bidprentjes, 52; Meillander & Hollebosch-Van Reck, Rendez-vous, 61; L’Indépendant,
  11 augustus 1838; ‘Zieldienst voor Felix de Merode’, Het Handelsblad van Antwerpen, 19 februari
  
  2023 Le suprême hommage.indd 396
  
  15/12/2022 10:48
  
  eindnoten
  
  941
  
  942
  943
  
  944
  945
  946
  947
  948
  949
  950
  951
  952
  
  953
  954
  955
  956
  957
  958
  959
  960
  961
  962
  
  963
  
  397
  
  1857; ‘Funérailles de M. Fontainas’, L’Indépendance Belge, 23 juli 1865; Le Messager de Gand, 17 maart
  1842; Journal de Bruxelles, 7 juli 1846.
   ‘Zieldienst voor Felix de Merode’, Het Handelsblad van Antwerpen, 19 februari 1857; ‘Le baron
  d’Anethan’, Journal de Bruxelles, 14 oktober 1888; ‘La ville’, L’Indépendance Belge, 14 oktober 1888;
  ‘Nécrologie’, Journal de Bruxelles, 17 juli 1886; ‘Pour le repos de l’âme de M. Beernaert’, Journal de
  Bruxelles, 13 oktober 1912; ‘La mort de M. Woeste’, Le Vingtième Siècle, 11 april 1922.
  Doodsbrief de Brouckère, 1860 op www.ars-moriendi.be; MADOC, Moskou-archief, 114-2-0537,
  doc. 174, doodsbrief de Fontainas, 1863.
  OCMW-Archief van Brussel, Affaires générales n° 18, Décès de M. Charles de Brouckère, Extrait du
  registre des procès-verbaux des séances du conseil général d’Administration des hospices et secours
  de la ville de Bruxelles, Séance du 24 avril 1860 en Décès de M. Fontainas, brief Anspach aan Algemene Raad, 28 juli 1863.
  AKP, Archief Conway, 112, Neerlegging testament Louise, 17 oktober 1850.
  L’Indépendance Belge, 14 oktober 1850; ABZ, DA, 10.936, 3157, céremonial observé pour les funérailles, Programme du Cérémoniel qui sera observé pour les funérailles de feu SM la Reine Louise
  Marie, oktober 1850.
  Géruzet, Funérailles de S.A.R. Louise-Marie, 11; ‘Inhumation des restes mortels de SM la Reine’,
  L’Indépendance Belge, 18 oktober 1850; ‘Obsèques de sa majesté la Reine’, Journal de Bruxelles,
  18 oktober 1850.
  ARA, Papiers Charles Rogier, 269, brief de Marnix aan Rogier, 14 oktober 1850.
  Reeser, ‘Geen Nood!’, 45; Cannadine, “The Context”, 117.
  L’Émancipation, 25 oktober 1850; ‘Service solennel’, L’Indépendance Belge, 25 oktober 1850; Géruzet,
  Funérailles de S. A. R. Louise-Marie.
  ‘Service funèbre du Prince Royal’, Le Bien Public, 28 januari 1869.
  ABZ, DA, 10.936, dossier 3157, brieven Rogier aan d’Hoffschmidt, 24 oktober 1850 en 25 oktober
  1850; ARA, Acquisitions du Département III, 490, ontwerp brief Rogier aan d’Hoffschmidt, 12 oktober 1850; kopie brief Rogier aan consul in Rouen, 26 oktober 1850.
   ABZ, DA, 10.275, farde II, télégrammes et circulaires au corps diplomatique belge, brief Van Loo aan
  de Chimay, 29 januari 1891; 10.274, décès de SAR le Duc de Brabant-Circulaires/Corps diplomatique et consulaire de Belgique (IV), brief Pycke aan Vander Stichelen, 3 februari 1869; 10.277, farde
  VI, map services à Rome, brief De Grelle-Rogier aan de Favereau, 28 september 1902; 10.278, V,
  services funèbres, nota; ‘La mort du Prince Baudouin’, Journal de Bruxelles, 3 februari 1891.
  Ariès, Het uur, 183.
  Vovelle, La mort, 626; Jalland, Death, 196-197; Wolffe, Great Deaths, 28-55.
  Vandenpeereboom, La fin d’un règne, notitie 9 december 1865.
  Receuil des pièces imprimées par ordre de la Chambre des Représentants, Session de 1865-1866, Tome
  II, Brussel, 1866, n° 143, V.
  The Illustrated London News, 30 december 1865, 641; L’illustration, 30 december 1865; Géruzet,
  Funérailles de S.M. Léopold; Frères Ghémar, Funérailles de S.M. Léopold Ier.
  RAB, Archief van Sint-Michiel en Sint-Goedele en de dekenij (aanvulling 2010), 29, dagboeknotities
  1928-1935.
  RAB, Archief Provinciaal Bestuur Brabant, Kabinet van de Gouverneur, 58, lijsten en opstellingen
  november 1903, maart 1905, november 1905, januari 1908, juli 1908, december 1909, november
  1912, november 1928 en augustus 1931; 92, plaatsingsschema Sint-Goedele voor uitvaart Albert.
  RAB, Archief van Sint-Michiel en Sint-Goedele (aanvulling 2010), 41, lijst goedgekeurd op 3 februari
  1926; ‘De indrukwekkende plechtigheid in Sint-Goedele’, De Standaard, 23 februari 1934.
  ‘De plechtigheid in Sint-Goedele’, Het Laatste Nieuws, 4 september 1935.
  ABZ, DA, 12969, nota Iwein aan Hymans, 8 maart 1934. Op de requiemmis voor koning Albert in
  Berlijn was Hitlers regering vertegenwoordigd door ondermeer vicekanselier von Papen, de minister
  van Buitenlandse Zaken von Neurath en Göring. Ook heel wat SS-officieren woonden de plechtigheid bij. ABZ, DA, 13.475/I, map le décès de SM le roi Albert, verslag de Kerchove de Denterghem
  aan Hymans, 24 februari 1934.
   AKP, GLIII, 63, brief Cartier de Marchienne aan Van Zeeland, 5 september 1935 en brief Herry
  aan Van Zeeland, 6 september 1935; Kabinet Leopold III (hierna KLIII), 61, telegram Cartier de
  
  2023 Le suprême hommage.indd 397
  
  15/12/2022 10:48
  
  398
  
  964
  965
  966
  967
  968
  969
  970
  971
  972
  
  973
  974
  975
  976
  977
  978
  979
  980
  981
  982
  983
  984
  985
  986
  987
  988
  989
  990
  
  le suprême hommage
  
  Marchienne aan Hymans, 1 maart 1934 en telegram de Gaiffier d’Hestroy aan Hymans, 28 februari
  1934; ABZ, DA, 13.440, brief de Gaiffier d’Hestroy aan Vandervelde, 19 februari 1926.
  Van den Bergh, Bidprentjes, 48; Meillander & Hollebosch-Van Reck, Rendez-vous, 58; SAB, Fonds
  Fauconnier, lettres mortuaires, receuil 43 en 6, doodsbrieven Van den Heuvel en Cooreman, 1926;
  Doodsbrief de Smet de Naeyer, 1913 op www.ars-moriendi.be.
  ‘De indrukwekkende plechtigheid in Sint-Goedele’, De Standaard, 23 februari 1934; ‘À l’église
  Saint-Gudule’, La Dernière Heure, 4 september 1935.
  McManners, Death, 276-277.
  Pandectes Belges, Tome 79, kol. 743.
  RAB, Archief Provinciaal Bestuur Brabant, Kabinet van de Gouverneur, 58, brieven en schema’s.
  Peter Van Kemseke, “Diplomatie: een kwestie van cultuur” in Diplomatieke cultuur, ed. Peter Van
  Kemseke. (Leuven: Universitaire Pers Leuven, 2000), 21.
  ABZ, DA, 10.936, dossier 3157, céremonial observé pour les funérailles, brief d’Hoffschmidt aan
  Rogier, 23 oktober 1850.
  RAB, Archief Provinciaal Bestuur Brabant, Kabinet van de Gouverneur, 60, grondplan Sint Goedele;
  ‘A Sainte Gudule’, Journal de Bruxelles, 2 juni 1885.
  Voor het conflict in het midden van de 19e eeuw tussen Benoit en Fétis rond het kosmopolitisch en
  nationalistisch karakter van muziek, zie Erik Baeck & Hedwige Baeck-Schilders, “Fétis versus Benoit.
  