title: Le Septentrion (1811-1866): Prosopografie van een Gentse vrijmetselaarsloge
text: 174
  
  HMGOG2017_LXXII.book Page 175 Friday, August 23, 2019 4:38 PM
  
  L E S E P T E NT R I ON – P R O SO P O GRA F I E V A N E E N G E N TS E VR I J ME T S E LA A R SL O GE
  
  De aanwezigheid in de werkplaats
  Om een idee te krijgen van de aanwezigheid kan worden gebruik gemaakt van een
  verslagboek waarin voor de periode 1853 tot 1861 de aanwezige vrijmetselaars per
  zitting geacteerd staan.57 Voor de jaren 1853 tot 1858 zijn ledenlijsten bewaard
  met een samenvattend overzicht.58 De combinatie van beide lijsten geeft ons een
  beeld van de ledenevolutie en van de aanwezigheid binnen de werkplaats. Vooraleer de bespreking ervan aan te vatten moeten die jaren in hun historische en
  maçonnieke context geplaatst worden. Zoals reeds vermeld werd, kenmerken die
  jaren zich door tegenvallende kiesresultaten voor de liberalen in Gent, ultramontaanse aanvallen op de vrijmetselarij en het verdwijnen van drie van de vier loges in
  Gent.59 Dit laatste feit verklaart de stijging van het aantal vrijmetselaars van 69 in
  1853 tot 107 in 1858. Voornamelijk actieve vrijmetselaars zijn voor de instroom
  verantwoordelijk. Waar gemiddeld 19,76% van de vrijmetselaars niet in Gent resideerde en dus ook geen bijdrage betaalde en niet deelnam aan de zittingen, daalde
  hun aandeel van 33% in 1853 naar 14% in 1858. De instroom is het sterkst in de
  jaren 1853 en 1854 als telkens ongeveer 40% nieuwe leden zich presenteren. Gemiddeld 12% van het totaal aantal leden overlijdt of verlaat de werkplaats. Enkel
  in 1855 ligt dit percentage op 23%. Hierbij valt op dat velen die Le Septentrion
  verlieten in 1853 en 1854 pas het jaar daarvoor geïnitieerd of geaffilieerd waren.
   Een formele verklaring heb ik in de bronnen niet gevonden, maar het ligt voor de
  hand dat zij zich misschien minder goed thuis voelden in hun nieuwe werkplaats
  of dat de nieuwe werkplaats die stroom aan nieuwe vrijmetselaars onvoldoende
  kon assimileren. De winterzonnewendefeesten60 niet meegerekend, bedroeg de gemiddelde aanwezigheid slechts 24,48%. Hierbij moet rekening gehouden worden
  57
  58
  
  59
  
  60
  
  2.A.10/(2.0693), Livre des listes des présences (1854-1862).
  Nederland, Den Haag, Maçonniek Centrum Prins Frederik, Tabel der Achtbare Loge Le Septentrion te
  Gent loopende van primo 1853 tot en met ultimo Maart 1854, Tabel der Achtbare Loge Le Septentrion te
  Gent loopende van primo 1854 tot en met ultimo Maart 1855, Tabel der Achtbare Loge Le Septentrion te
  Gent loopende van primo 1855 tot en met ultimo Maart 1856, Tabel der Achtbare Loge Le Septentrion te
  Gent loopende van primo 1856 tot en met ultimo Maart 1857, Tabel der Achtbare Loge Le Septentrion te
  Gent loopende van primo 1857 tot en met ultimo Maart 1858, Tabel der Achtbare Loge Le Septentrion te
  Gent loopende van primo 1858 tot en met ultimo Maart 1859.
  De werkplaatsen Les Vrais Amis (1853), La Félicité Bienfaisante (1855) en La Fidélité (1854) verdwenen in
  die periode. Le Septentrion was toen de enige loge in Oost- en West-Vlaanderen. Pas met de oprichting van
  de loge La Liberté ontstond in Gent terug een tweede werkplaats.
   Eind december begin januari organiseerde Le Septentrion jaarlijks een feest. Op dit feest werd de nieuwe
  Commissie van Officieren-Dignitarissen geïnstalleerd. Delegaties van andere werkplaatsen werden ontvangen. De redenaar hield een gelegenheidstoespraak, waarbij hij onder andere het verlopen jaar besprak. Jubilarissen (vrijmetselaars met 25 jaar maçonnieke arbeid op de teller) werden geëerd. De feestelijke zitting ging
  verder aan tafel. Tijdens het souper (het broedermaal in maçonnieke termen) werden de verplichte heildronken uitgebracht. Het feest werd opgeluisterd door een orkest (in maçonnieke termen harmoniekolom
  genoemd).
  175
  
  HMGOG2017_LXXII.book Page 176 Friday, August 23, 2019 4:38 PM
  
  B RUNO F R AN K V A N V E R DE G H EM
  
  dat de circa 20% niet-contribuerende vrijmetselaars de zittingen niet moesten bijwonen. Tussen 1853 en 1861 waren op dit jaarlijks feest minstens 64 vrijmetselaars op 24 december 185961 en zelfs 105 vrijmetselaars op 8 januari 185862 aanwezig.
  In de schaarse literatuur over Le Septentrion wordt vaak aangehaald dat de achtbare meester Hippolyte Metdepenningen na verloop van tijd zo goed als nooit naar
  een zitting kwam en zich liet vervangen door dokter Edouard Brébart. Ik heb de
  aanwezigheid van Hippolyte Metdepenningen nagekeken voor de periode 18531861 en ik kan dit gerucht enkel bevestigen. In die periode werd hij als voorzittend
  meester voor de 22ste tot de 30ste keer herkozen. Er werden 274 zittingen gehouden, waarop Metdepenningen 44 keer aanwezig was (16,06%). Dit percentage is
  nog geflatteerd want binnen die periode nam hij tussen 17 november 1858 en 26
  februari 1858 aan vijftien van de achttien zittingen deel.63 Tot eind 1860 werd bij
  afwezigheid van Metdepenningen de zitting geleid door Brébart. Nadien leidde Jules Guéquier de zittingen tot het einde van het register.
   Molière maar ook Vondel
  Bijna alle primaire bronnen zijn geschreven in het Frans. Occasioneel werd in het
  Nederlands gecorrespondeerd met het Grootoosten van Nederland. Frans was de
  voertaal bij de vrijmetselaars van Le Septentrion, net zoals in de betere milieus van
  de profane wereld. Tussen 1830 en 1850 verfransten de loges en de bourgeoisie nog
  in Vlaanderen. Pas na 1860 krijgen pro-Vlaamse progressisten invloed in de loges.64 In de primaire bronnen van de bestudeerde periode heb ik geen negatieve uitlatingen gevonden over Vlamingen of het Nederlands. Er zijn een aantal documenten bewaard voor de periode 1833 tot 1866, waarin gepeild wordt naar de
  overtuiging van profanen die om inwijding in de werkplaats verzoeken.65 Zij moeten vooraf schriftelijk een aantal vragen beantwoorden. Van 220 vrijmetselaars
  61
  62
  63
  
  64
  65
  
  2.A.10/(2.0693), Livre des listes des présences (1854-1862), 20170829_114126.jpg en 20170829_
  114118.jpg.
  2.A.10/(2.0693), Livre des listes des présences (1854-1862), 20170829_113817.jpg en 20170829_
  113823.jpg.
  2.A.10/(2.0693), Livre des listes des présences (1854-1862), 20170829_113915, 20170829_113921,
  20170829_113932, 20170829_113938, 20170829_114000, 20170829_114008, 20170829_114017,
  20170829_114025.
  Els Witte, “La Franc-maçonnerie belge face au mouvement flamand du XIX siècle,” in Visages de la FrancMaçonnerie belge du xviiie au xxe siècle, eds. Hasquin Hervé (Brussel: Editions ULB, 1983), 248-52.
  2.A.10/(1.0656), Correspondances diverses. Documents (dont certains en néerlandais) sur des initiations et
  augmentations de salaire (1833-1853);2.A.10/(1.0639), Registre des planches des travaux de compagnons
  (1856-1892). (Documents insérés sur des demandes d’initiations et d’augmentations de salaire); 2.A.10/
  (1.0678), Documents sur initiations et augmentations de salaire (1860-1866). Docc. 15-221 demandes d’initiations (1860).
   176
  
  HMGOG2017_LXXII.book Page 177 Friday, August 23, 2019 4:38 PM
  
  L E S E P T E NT R I ON – P R O SO P O GRA F I E V A N E E N G E N TS E VR I J ME T S E LA A R SL O GE
  
  (27,8%) heb ik documenten gevonden die verwijzen naar hun taalgebruik. Onder
  hen beantwoorden 187 vrijmetselaars (85%) de vragen in het Frans en 33 (15%) in
  het Nederlands. In de besproken periode was Le Septentrion dus zeker geen antiVlaams gezelschap. De taalproblematiek stelde zich gewoon niet en er was respect
  voor de profanen, die het Frans minder goed machtig waren.66 Op het einde van de
  bestudeerde periode blijkt wel dat de vrijmetselaars van Le Septentrion nu ook
  weer niet de vaandeldragers waren van de Vlaamse zaak of van de vernederlandsing
  van het openbare leven. Een aantal vrijmetselaars waren individueel de Vlaamse
  zaak wel genegen. De oprichting van La Liberté had voor gevolg dat de protagonisten van de Vlaamse zaak over twee werkplaatsen verspreid raakten. Jules de Vigne
  trok naar La Liberté; Julius Vuylsteke en Paul Fredericq bleven in Le Septentrion.
  Elk loge-initiatief omtrent een grotere rol van het Nederlands in het maatschappelijke leven werd onhaalbaar.67
  
  De geloofsovertuiging bij de intrede
  In dezelfde documenten met gegevens over profanen die om opname in Le Septentrion verzoeken, wordt ook de vraag gesteld naar de geloofsovertuiging van de profaan in kwestie.
  Voor 170 vrijmetselaars (op 736 dus 23,1%) kennen we het antwoord. Hun geloofsovertuiging is opgenomen in tabel 2. Meer dan 70% geeft aan katholiek te zijn.
   Zoals eerder vermeld, dateert de episcopale oekaze, die gelovigen verbood tot de
  vrijmetselarij toe te treden, van 1838.68 Theoretisch zou het mogelijk zijn dat de
  intrede van katholieke vrijmetselaars zich situeert tussen 1811 en 1837. De beschikbare gegevens starten pas in 1833. Van zeven vrijmetselaars is het jaar van initiatie niet bekend. Slechts vijf katholieken zijn ingewijd vóór 1837. De andere 110
  vrijmetselaars zijn ingewijd vanaf 1838 tot 1866. Guy Schrans schrijft hierover het
  volgende: “In 1839 maakte Le Septentrion een einde aan de praktijk om aan kandidaten de schriftelijke vraag te stellen “dites nous à quelle réligion vous appartenez.”
  Désiré Destanberg preciseert dat tot dan “la réligion catholique romaine” het tradi66
  
  67
  68
  
  2.A.10/(1.0627), Livre d’architecture (1816-1828).1823-03-12-107. Bij de initiatie van Laridon wisselt de
  Achtbare Meester: “le frère Rousseau a bien voulu se charger du 1er maillet, la langue flamande étant plus
  familiaire au profane.”; 2.A.10/(1.0627), Livre d’architecture (1816-1828). 1823-03-25-107b. Bij de inwijding van Jonglar draagt vrijmetselaar Notte de eerste hamer, omdat de profaan de Hollandse taal beter
  begrijpt. 2.A.10/(1.0627), Livre d’architecture (1816-1828). 1825-01-20-116. Bij de initiatie van Van Hoeyvelde David hanteert Notte om dezelfde reden terug de eerste moker.
  Bart D’Hondt, Van Andriesschool tot Zondernaamstraat, Gids door 150 jaar liberaal leven te Gent (Gent: Uitgeverij Snoeck, Liberaal Archief, 2014), 23.
  Aloïs Simon, L’hypothèse libérale en Belgique: documents inédits 1839-1907 (Wetteren: Scaldis, 1956), 154;
  Bartier en Gambier, Laïcité et franc-maçonnerie, 227; Arvelle, Histoire de la franc-maçonnerie belge, 69.
   177
  
  HMGOG2017_LXXII.book Page 178 Friday, August 23, 2019 4:38 PM
  
  B RUNO F R AN K V A N V E R DE G H EM
  
  tionele antwoord was.69 Zoals hiervoor vermeld spreekt mijn analyse dit tegen. Désiré Destanberg heeft blijkbaar nooit de vragenlijsten die profanen invullen geconsulteerd en Guy Schrans heeft die bedenking overgenomen. De opname van
  vijftien protestantse profanen vindt zijn oorsprong in de goede banden met Nederland en het arbeiden onder het Grootoosten van Nederland. Slechts één protestantse vrijmetselaar geeft op in Antwerpen geboren te zijn; de meerderheid (9) is in
  Nederland geboren. De resterende vijf zijn in Frankrijk, Londen (1) of het Groot
  Hertogdom Luxemburg (1) geboren. De twee Joden zijn Alphonse Huisman, student rechten, en Arthur Alexandre, handelaar, beiden in Gent geboren. Emmanuel-Pantaléon Schilizzi (Chio, Turkije) en Jean-Démétrius Cambanis (Andros,
  Griekenland) geven op Grieks-orthodox te zijn. De rubriek ‘andere’ is een amalgaam. Sommige kandidaten zijn onduidelijk in hun antwoord: “Je crois en Dieu”
  (Charles-Armand De Ketelaere en Léon Vanden Bossche), “La même réligion de
  mon père” (Pierre-Auguste Doublet), “… catholique, mais je crois en rien” (Jean
  Rommel fils), “La réligion de l’honnête homme” (Prosper Claeys) en “La réligion
  naturelle” (Edmond Wolfcarius). Het is duidelijk dat katholieken niet enkel de
  grootste groep vormen, maar ook na het episcopale verbod om opname bleven verzoeken. Om het lidmaatschap van de werkplaats na te streven hoeven kandidaten
  dus allerminst ongelovig te zijn.
   Tabel 2: Indeling per confessionele overtuiging van profanen die om opname in de loge
  verzoeken
  
  Geloofsovertuiging
  Katholiek-christelijk
  
  Aantal
  
  Percentage
  
  122
  
  71,8%
  
  Protestant
  
  15
  
  8,8%
  
  Ongelovigen
  
  13
  
  7,7%
  
  Grieks-orthodox
  
  2
  
  1,2%
  
  Joods
  
  2
  
  1,2%
  
  Gereformeerd
  
  1
  
  0,6%
  
  Ander
  
  15
  
  8,8%
  
  Totaal
  
  170
  
  100,0%
  
  69
  
  Schrans, Guy, “Politiek en religie in de negentiende-eeuwse Gentse vrijmetselaarsloges.” in 35 Jaar Erfgoedbeleid?: 35 Jaar Liberaal Archief, eds. Jan Kerremans, Peter Laroy en Walter Prevenier (Gent: Liberaal Archief
  2016), 106, voetnoot 5; Désiré Destanberg, Histoire de la Respectable Loge de St.-Jean sous le titre distinctif du
  Septentrion à l’Orient de Gand. 5811-5911 (Gent: Hoste, 1911), 86-7.
   178
  
  HMGOG2017_LXXII.book Page 179 Friday, August 23, 2019 4:38 PM
  
  L E S E P T E NT R I ON – P R O SO P O GRA F I E V A N E E N G E N TS E VR I J ME T S E LA A R SL O GE
  
  Kunnen die resultaten nu een verrassing genoemd worden? Om die vraag te beantwoorden plaats ik ze in een bredere context. Waar komt de aanwezigheid van
  religie in werkplaatsen vandaan? Maurice Agulhon stelt dat “… l’abandon des confréries de pénitents pour les loges maçonniques n’a pas été le fait individuel de
  quelques rares esprits marqués, mais au contraire un fait assez général, un fait
  quasi collectif, un phénomène déjà social.”70 Hij ziet een aantal analogieën tussen
  ‘Les confréries des pénitents’ en de loges: het gebruik van het woord ‘vrijmetselaar’, het cultiveren van ceremonie, vriendschap, hulp en bijstand, het belang van
  de beoefening van liefdadigheid, het geheime karakter, de speciale interesse voor
  begrafenissen. Deze gemeenschappelijke kenmerken zijn nog sterker aanwezig bij
  gelaïciseerde broederschappen.71 Christophe Verbruggen kadert die overgang in
  de vraag naar de mate van continuïteit tussen de vroegmoderne en de moderne
  tijd. Burgerverenigingen bestonden al onder de vorm van broederschappen, gilden en schuttersverenigingen. De Wet Le Chapelier verbood in 1791 de corporatistische organisaties.72 Agulhon benadrukt het progressieve karakter van de
  werkplaatsen onder invloed van de moderne ideeën van de verlichting. Loges hebben de liberale beweging geholpen. Ze nemen ook progressieve standpunten in
  om de sociale barrières te slechten. Op ideologisch vlak blijven loges respectvol tegenover vorst en kerk.73 Naast de reeds aangehaalde argumenten kan dit laatste
  mede verklaren waarom zoveel vrijmetselaars opgeven religieus te zijn. Religiositeit in Vlaanderen komt grotendeels overeen met het belijden van het katholieke
  geloof.
   Het beroepsprofiel
  In de volgende paragraaf onderzoek ik het beroep dat de leden van Le Septentrion
  uitoefenden. De onderzoeksresultaten moeten in een bredere context bekeken
  worden. Daarom zal ik de resultaten toetsen aan de beroepen die de leden van La
  Liberté, van de West-Vlaamse loge L’Amitié en van de Antwerpse loge Marnix van
  Sint-Aldegonde uitoefenden.
  70
  71
  72
  
  73
  
  Maurice Agulhon, Pénitents et Francs-Maçons de l’ancienne Provence (Paris:Librairie Fayard,1968), 198.
  Agulhon, Pénitents et Francs-Maçons de l’ancienne Provence, 206-09.
  Christophe Verbruggen, “Het verenigingsleven en de publieke ruimte 1815-1830,” in Het (on)verenigd
  Koninkrijk Der Nederlanden, 1815-1830 > 2015. Een Politiek Experiment In De Lage Landen, eds. Deneckere Gita en Aerts Remieg (Rekkem: Ons Erfdeel vzw, 2015), 111.
  Agulhon, Pénitents et Francs-Maçons de l’ancienne Provence, 186.
   179
  
  HMGOG2017_LXXII.book Page 180 Friday, August 23, 2019 4:38 PM
  
  B RUNO F R AN K V A N V E R DE G H EM
  
  Van ongeveer 85% van de vrijmetselaars (626 op 736 vrijmetselaars) is het beroep bekend. Ik heb deze vrijmetselaars ingedeeld in negen hoofdcategorieën namelijk ambtenaren, journalisten-schrijvers, kunstenaars, leidinggevenden74, militairen, ondernemers, onderwijzers, renteniers, vrijmetselaars met een vrij beroep en
  werknemers. Onder de ambtenaren zijn alle vrijmetselaars opgenomen, die voor
  alle overheden in de ruimste zin van het woord werken. Onder de kunstenaars heb
  ik elke vrijmetselaar met artistieke kwaliteiten ingedeeld. Een aantal vrijmetselaars
  onder hen waren actief in de harmoniekolom, anderen zijn te vatten onder de noemer ‘artiste peintre’. Onder de journalisten-schrijvers vallen zowel de zuivere journalisten als de ‘homme de lettres’. In de categorie militairen zijn niet enkel de officieren in krijgsdienst opgenomen. Een aantal vrijmetselaars-militairen zijn arts,
  dierenarts of verantwoordelijke voor logies. Gewone soldaten werden niet geïnitieerd in de besproken periode. Ondernemers vormen de grootste groep. Het is een
  amalgaam van industriëlen, kooplui, handelaars, vertegenwoordigers, kleine zelfstandigen zoals horlogemakers, juweliers, … kortom ieder die destijds onder het
  toepassingsgebied van het Wetboek van Koophandel van 1808 viel. Onderwijs
  omvat ook een diverse groep. Die groep omvat zowel de directeur van een school,
  een leraar van het atheneum als een hoogleraar aan de universiteit. De vrijmetselaars met een vrij beroep zijn voornamelijk artsen en advocaten en in mindere mate
  notarissen, gerechtsdeurwaarders en architecten. De werknemers en de leidinggevende vormen elk een kleine groep. Zij werken niet voor de overheid. Meest
  frequent komen hier de directeurs van commerciële bedrijven de kapiteins-ter-zee
  voor. De indeling in de diverse hoofdcategorieën was niet altijd evident. Soms werd
  een vrijmetselaar niet aan een beroepscategorie toegewezen zoals iemand die als beroep enkel ‘ingenieur’ vermeldt maar geen bedrijf of sector opgeeft.75 Een vrijmetselaar geeft soms meer dan één beroep op, waarbij het onmogelijk is om het hoofdberoep vast te leggen. Als een vrijmetselaar meerdere beroepen opgeeft en over een
  van de vermelde beroepen twijfel bestaat, is prioriteit gegeven aan het beroep waarover geen twijfel bestaat. Een profaan die bij zijn inwijding nog studeert maar zijn
  diploma behaalt, wordt ingeschaald op basis van zijn diploma. Het hoogste beroep
  wordt soms als doorslaggevend beschouwd. Wie als beroep advocaat en magistraat
  opgeeft, verschijnt in de lijst van de ambtenaren als magistraat.  Deze vrijmetselaars maken deel uit van de directie van een bedrijf of zijn minstens volmachthouder. Onder
  die groep heb ik ook ‘de kapiteins ter langen omvaart’ ingeschaald. Ik heb mij hierbij gebaseerd op de
  bevoegdheden van een kapitein op een schip.guéquier.
  Ingenieur is een titel die men verwerft bij het behalen van een diploma in de ingenieurswetenschappen. Dit is
  geen beroep.
  180
  
  HMGOG2017_LXXII.book Page 181 Friday, August 23, 2019 4:38 PM
  
  L E S E P T E NT R I ON – P R O SO P O GRA F I E V A N E E N G E N TS E VR I J ME T S E LA A R SL O GE
  
  opgenomen. Dit gebeurt niet automatisch bij gerechtsdeurwaarders76 en notarissen.77 Zij moesten in de besproken periode niet in het bezit te zijn van het diploma
  van doctor in de rechten. Tenslotte, als een profaan opgeeft dat zijn beroep in het
  buitenland verschilt van het beroep dat hij in België uitoefent, krijgt het in België
  uitgeoefende beroep prioriteit.
   Tabel 3: Overzicht van de beroepscategorieën van de vrijmetselaars van Le Septentrion in de
  periode 1811-1866
  
  Beroepscategorie
  
  Vrijmetselaars
  
  Percentage
  
  47
  
  7,51%
  
  Journalisten-schrijvers
  
  9
  
  1,44%
  
  Kunstenaar
  
  28
  
  4,47%
  
  Ambtenaar
  
  Leidinggevenden
  
  13
  
  2,08%
  
  Militair
  
  70
  
  11,18%
  
  Ondernemer
  
  326
  
  52,08%
  
  Onderwijs
  
  25
  
  3,99%
  
  Rentenier
  
  28
  
  4,47%
  
  Vrij beroep
  
  70
  
  11,18%
  
  Werknemer
  
  10
  
  1,60%
  
  Totaal
  
  626
  
  100,00%
  
  De ondernemers
  Elke beroepsgroep wordt nu besproken. Ik start met de meest omvangrijke groep
  namelijk de ondernemers. Uit tabel 3 blijkt dat iets meer dan de helft van de vrijmetselaars als ondernemer ingeschaald werd. Het is echter niet mogelijk in deze
  groep een lijn te trekken. Velen vallen onder de term ‘négociant’ of ‘handelaar’. Dit
  kan zowel een detailhandelaar zijn als een handelaar die schepen vol koopwaar de
  76
  
  77
  
  Bart Quintelier en Georges Martyn, “De juridische vrije beroepen,” in Bronnen voor de studie van het hedendaagse België, 19e-21e Eeuw. 2e herziene en uitgebreide uitgave, eds. Van den Eeckhout Patricia en Vanthemsche Guy (Brussel: Koninklijke commissie voor geschiedenis, 2009), 1030. Pas sinds 2001 moet een
  kandidaat voor het ambt een universitair rechtendiploma behaald hebben en een stage van twee jaren volgen.
   Fred Stevens, “Het notariaat,” in Bronnen voor de studie van het hedendaagse België, eds. Van den Eeckhout
  Patricia en Vanthemsche Guy (Brussel: Koninklijke commissie voor geschiedenis, 2009), 663-68. Artikel 54
  van de gecoördineerde wetten op het toekennen van academische graden en het programma van de universitaire examens van 31 december 1949 bepaalt dat, om tot notaris benoemd te worden, naast andere vereisten,
  de betrokkene het diploma van licentiaat in het notariaat moet bezitten. De vereiste dat de aflevering van het
  diploma licentiaat in het notariaat slechts toegestaan is na het behalen van het diploma van licentiaat in de
  rechten, werd ingevoerd door het koninklijk besluit tot wijziging van de gecoördineerde wetten op de toekenning van de academische graden en het programma van de universitaire examens met het oog op de oprichting van de graad van licentiaat in de rechten en de wijziging van het examenprogramma van licentiaat in het
  notariaat en van doctor in de rechten van 1 augustus 1969.
  181
  
  HMGOG2017_LXXII.book Page 182 Friday, August 23, 2019 4:38 PM
  
  B RUNO F R AN K V A N V E R DE G H EM
  
  wereld rondstuurt. Op basis van de onderzochte data kan een onderscheid niet gemaakt worden. Omdat Gent beschouwd werd als het ‘Manchester van het continent’ zou een grote aanwezigheid van bestuurders, fabrikanten en handelaars in
  textiel en afgeleide producten voor de hand liggen. Slechts twintig vrijmetselaars
  kunnen bij deze groep ingedeeld worden.
   Een andere indicatie om de groep ondernemers in te schatten vloeit voort uit
  een onderzoek naar de leden van de Kamer van Koophandel te Gent.78 Uit de ledenlijsten blijkt dat slechts veertien vrijmetselaars van Le Septentrion in de periode
  1830-1866 lid zijn van de Kamer van Koophandel te Gent. Onder hen zijn er twee
  bankiers (Jules De Meulemeester en Charles De Buck), twee suikerraffinadeurs
  (Fidèle Mechelynck en Edouard Constant Neyt), twee industriëlen uit de scheikundige industrie (Edouard Jacquemeyns en Jules Leirens), een katoenfabrikant
  (Guillaume Van Zantvoorde), een handelaar in koloniale waren (Charles Van
  Duyn) en twee reders-bevrachter (Edouard Josse Coppens en Norbert-Joseph
  Claus).79 De analyse van het beroep van vrijmetselaars die lid zijn van de Kamer
  van Koophandel, leert dat de grotere industriëlen daartoe behoorden. Dat deze
  groep slechts uit veertien personen bestaat, bevestigt de stelling dat de superrijken
  in beperkte mate lid waren van Le Septentrion.
   Ter vervollediging heb ik ook nog de banden onderzocht met de Cercle Commercial et Industriel. Dit was de officiële belangenvereniging van de machtigste en
  rijkste handelaars en industriëlen van Groot-Gent, opgericht in 1857. Haar meest
  spraakmakende initiatief was haar sociale inzet bij de katoencrisis van 1862, ontstaan ten gevolge van de Amerikaanse burgeroorlog.80 Ledenlijsten heb ik niet aangetroffen, maar uit het verslag van de bijstandscommissie van 20 november 1862
  blijkt dat er 407.094,48 frank opgehaald werd en staan 73 namen vermeld van de
  burgers die de commissie voor de verdeling van de bijstand vormen.81 Slechts
  twaalf namen vind ik in het repertorium van Le Septentrion terug. De conclusie
  78
  
  79
  80
  81
  
  Anna Van Der Kelen, “De kamer van koophandel te Gent (1830-1900)” (licentiaatsverhandeling, Universiteit Gent, 1987), 9-11, 15-7. De Kamers van Koophandel werden opgericht in de Franse periode door het
  besluit van de consuls van 3 novôse an XI (24 december 1802) in 22 grote centra. Het besluit van 7 floréal an
  XI (27 april 1803) voorzag onder andere in de oprichting van een Kamer van Koophandel te Gent. Zij hadden drie doelstellingen: plannen aan de overheid voorstellen om de handel te bevorderen, communiceren
  over de oorzaken die handel belemmerden en over de remedies. Tenslotte hielden zij ook toezicht op de uitvoering van openbare werken. Koning Willem I liet de Kamers van Koophandel verder bestaan en bevestigde
  dit in het organiek besluit van 8 oktober 1815. De Belgische onafhankelijkheid liet hen in grote lijnen verder
  bestaan. De Kamers van Koophandel werden op geen enkel moment in vraag gesteld. Zij werden wel verplicht jaarlijks een verslag te schrijven over de toestand in alle handels- en nijverheidssectoren van haar ambtsgebied. Zij hadden duidelijk een adviserende functie voor de overheid. Tevens verdedigden zij de belangen
  van de economie.
   Van Der Kelen, “De kamer van koophandel te Gent (1830-1900),” 214-62.
  D’Hondt, Van Andriesschool tot Zondernaamstraat, 278.
  Cercle Commercial et Industriel de Gand. Rapport (Gand: Vanderhaeghen, 1862), 4.
  182
  
  HMGOG2017_LXXII.book Page 183 Friday, August 23, 2019 4:38 PM
  
  L E S E P T E NT R I ON – P R O SO P O GRA F I E V A N E E N G E N TS E VR I J ME T S E LA A R SL O GE
  
  die geldt voor de Kamer van Koophandel is ook op de Cercle Commercial et Industriel van toepassing.
  De militairen
  De tweede groep omvat de 70 militairen. Naar militaire rang betreft het voornamelijk officieren met de rang van luitenant en in mindere mate die van kapitein. Onderofficieren zoals sergeanten, hoofdofficieren zoals majoors en kolonels, en opperofficieren zoals generaals zijn een uitzondering. Een aantal vrijmetselaars
  dragen de titel van officier, maar nemen niet deel aan de krijgsverrichtingen. Ze
  zijn actief in de verzorging van mens en dier of in de logistiek. Zo bevat de lijst vijf
  artsen, een gezondheidsofficier, een dierenarts, een schoenmaker, een directeur,
  een attaché en een econoom, allen verbonden aan het militair hospitaal, en een artiest. De meesten maken deel uit van het Franse, Pruisische of Nederlandse leger.
  Van 48 vrijmetselaars is het geboortejaar bekend. Hierbij valt op dat ze allen (behalve Benjamin Migeon, geboren in 1812) geboren zijn vóór 1800, voornamelijk in
  de periode 1780-1797.
   De beoefenaars van een vrij beroep
  Vrijmetselaars die een vrij beroep uitoefenen vormen een derde groep met 70 personen. De advocaten maken met 28 vrijmetselaars de grootste subgroep uit gevolgd
  door de artsen (15), de apothekers (6), de notarissen (5), de deurwaarders (5), één
  architect, één tandarts en drie dierenartsen. De juridische beroepen (advocaat, notaris en deurwaarder) maken met 38 vrijmetselaars meer dan de helft van die groep
  uit (53,5%). Hierbij moet vermeld worden dat vijf artsen en één dierenarts ingedeeld zijn bij de groep van de militairen. Voor de grote groep advocaten heb ik niet
  direct een verklaring gevonden. Wel zijn sommigen niet enkel advocaat. Seth Fils
  (°1782) is naast advocaat ook nog brandewijnstoker in Groot Meirhem. Jean Constant Crocquet (°1786) zou ook nog industrieel zijn en bediende aan het Gouvernement. Charles Louis Leirens (°1809) is ook nog bijzonder ontvanger en beheerder van onroerende goederen. Edmond Henri Willequet (°1825) heeft ook nog
  een leeropdracht aan de nijverheidsschool. Prosper Claeys (°1834) is ook schrijver
  van historische artikelen. Emile De Beil (°?) is naast advocaat ook fabrikant. Henri
  Coryn (°?) is ook nog plaatsvervangend rechter in de rechtbank van Dendermonde.
  183
  
  HMGOG2017_LXXII.book Page 184 Friday, August 23, 2019 4:38 PM
  
  B RUNO F R AN K V A N V E R DE G H EM
  
  De ambtenaren
  Ook 47 ambtenaren maken deel uit van Le Septentrion. Het grootste deel situeert
  zich in de klassieke ambtenarij: de diverse besturen, de fiscale administratie, de politie, …. Een subgroep binnen de ambtenarij vormt de magistratuur met negen vrijmetselaars. Voor dit artikel heb ik zowel de leden van de zetelende en de staande
  magistratuur als de leden van de griffie in deze groep ondergebracht.
   Onderwijs
  Vertegenwoordigers uit het onderwijs hebben een ambtenarenstatuut. Gezien hun
  eigenheid werden deze in een aparte categorie van 25 vrijmetselaars ingeschaald.
  Ook de professoren heb ik als een subgroep afgebakend. Deze is beperkt tot de op
  de website ‘UGentMemorialis’ opgenomen professoren en de hoogleraars aan de
  universiteit van Luik.82 Leraars van een atheneum, muziekleraars en onderwijzers,
  van wie sommigen de titel professor voeren, heb ik geweerd. Slechts vier vrijmetselaars van Le Septentrion waren in de besproken periode professor aan een universiteit. Destijds waren er wel minder professoren.
  De kunstenaars
  Achtentwintig vrijmetselaars telt de categorie kunstenaar. De groep schilders en tekenaars omvat acht vrijmetselaars evenals de groep van de musici. Zes vrijmetselaars noemen zich ‘artiest’ zonder verdere definiëring; vier vrijmetselaars zijn actief
  in drama of als acrobaat. De aanwezigheid van de vele schilders kan ik niet verklaren. De aanwezigheid van de vele musici is te herleiden tot deelname aan de harmoniekolom. Muziek is erg belangrijk tijdens de maçonnieke zittingen. In de besproken periode werden liederen nog gezongen onder leiding van een vrijmetselaar
  kapelmeester, de officier-dignitaris verantwoordelijk voor de harmoniekolom. De
  vrijmetselaars van de harmoniekolom waren vaak ‘broeders van de talenten’. Zij
  werden vrijgesteld van bijdragen in ruil voor hun arbeid. Ook zij behoren niet tot
  de hogere sociale klassen in de profane maatschappij. Het lidmaatschap van de harmoniekolom was gegeerd. In 1835 gaven velen zich op maar werd het aantal tot zes
  vrijmetselaars beperkt.83
  De vrijmetselarij bood binnen haar geplogenheden ruim de gelegenheid voor
  het zingen van liederen. Dat gebeurde hoofdzakelijk tijdens het rituele banket dat
  82
  83
  
  UGentMemorialis, geraadpleegd op 18/02/2018, http://www.ugentmemorialis.be/.
  2.A.10/(1.0631), Registre des délibérations du conseil d’administration (1835-1873), 1835-04-10-3.
   184
  
  HMGOG2017_LXXII.book Page 185 Friday, August 23, 2019 4:38 PM
  
  L E S E P T E NT R I ON – P R O SO P O GRA F I E V A N E E N G E N TS E VR I J ME T S E LA A R SL O GE
  
  plaats vond na het tempelritueel. Tijdens dat tempelritueel werd opvallend weinig
  gezongen.84 Tot 1854 onthielden de vrijmetselaars zich theoretisch van politiek in
  de werkplaats. Politieke agitaties, antiklerikale retoriek en onderlinge onenigheden
  bleken schering en inslag. Zij konden wel hun weg vinden in maçonnieke liedteksten.85
  
  De renteniers
  De volgende groep vormen de 28 renteniers. Vaak geven zij als beroep rentenier of
  particulier op, soms eigenaar. Normaal zou men verwachten dat deze groep wel een
  aantal verkiesbaren voor de Senaat bevat. Slechts één vrijmetselaar werd teruggevonden in die lijst. Het betreft Hyacinthe Mathot (°Fosse, 1806).
  De leidinggevenden
  Dertien leidinggevenden zijn vrijmetselaars van Le Septentrion. Oscar Charles
  Louis Alfred Prayé (°?) uit Doornik is weliswaar doctor in de rechten, maar is geen
  advocaat. De Gentenaar Charles Marie Napoléon Droesbeke (° 1836) heeft ingenieurswetenschappen gestudeerd. Hij houdt zich bezig met openbare verkopingen.
  De andere elf zijn allen kapitein ter langen omvaart (9) of scheepskapitein (2). Van
  acht onder de kapiteins is de moedertaal gekend. Merkwaardig genoeg geven zeven
  op Nederlandstalig te zijn. Die groep heeft ook maar weinig binding met Gent
  want slechts drie van de elf leden verblijven in Gent.
  De werknemers
  Een aantal vrijmetselaars vormen de groep van tien werknemers. Best vertegenwoordigd met zes vrijmetselaars zijn de bedienden. De overige bekleden functies
  van meester metser, meester loodgieter, scheepsmeter en werktuigkundige.
   De ‘hommes de lettres’
  De laatste groep van negen vrijmetselaars bevat zowel de journalisten als de schrijvers. Sommigen combineren beiden. Het gaat hier om vrijmetselaars wiens hoofdactiviteit bestaat in het schrijven. Hun journalistieke opdracht vervullen ze meestal
  
  84
  85
  
  David Vergauwen, Maçonnieke chansons in negentiende-eeuws België (Brussel: ASP, 2017),15.
  Vergauwen, Maçonnieke chançons, 47-57.
  185
  
  HMGOG2017_LXXII.book Page 186 Friday, August 23, 2019 4:38 PM
  
  B RUNO F R AN K V A N V E R DE G H EM
  
  bij Franstalige dagbladen zoals Le Messager de Gand. Vermeldenswaard is Willem
  Rogghé. Hij was bij de Vlaamstalige pers actief zoals bij Gazette van Gent en
  Goudmijn des Landmans. Er zijn nog advocaten en andere vrijmetselaars die als
  nevenactiviteit publiceerden. Zij zijn niet in die groep opgenomen.
  Is er nu een vergelijking mogelijk met andere werkplaatsen? René Vermeir
  bracht het professionele profiel van de eerste 150 leden van La Liberté in kaart,
  maar La Liberté werd pas opgericht in 1866 dus na de besproken periode. Zowel de
  groepen als de tijdskaders zijn niet vergelijkbaar.86 Hoewel La Liberté ontstaan is
  uit Le Septentrion hebben beide werkplaatsen een ander profiel. Het jubileumboek naar aanleiding van het 125-jarige bestaan van de werkplaats Marnix van
  Sint-Aldegonde vermeldt de sociale samenstelling enkele jaren na de oprichting in
  1890. Ook hier is geen vergelijking mogelijk gezien de verschillende tijdskaders.
   Jacques Mertens beschrijft de sociologische samenstelling van de West-Vlaamse
  loge L’Amitié in de periode 1803-1833. De tijdskaders zijn niet volledig vergelijkbaar maar overlappen elkaar 22 jaar. Op 106 leden zijn er 30 ambtenaren (28,3%),
  28 ondernemers (26,4%), 15 militairen (14,15%), 12 magistraten (11,3%), 9 beoefenaars van een vrij beroep (8,5%), 9 renteniers en particulieren (8,5%) en 3 burgemeesters (2,8%).87 Het is duidelijk dat de sociologische samenstelling van L’Amitié
  afwijkt van deze van Le Septentrion. Onder de vrijmetselaars van L’Amitié maken
  de ambtenaren de grootste groep uit en zijn er ongeveer de helft minder ondernemers. De enige categorie die in beide werkplaatsen vergelijkbaar is, zijn de militairen.
  Ook in het buitenland vond ik niet direct punten van vergelijking.88
  De vraag stelt zich of bepaalde groepen in bepaalde periodes meer of minder dan
  het gemiddelde ingewijd werden. Drie groepen tellen meer dan 10% en zijn dan
  ook representatief. Het zijn de groepen van de ondernemers, de militairen en de
  beoefenaars van een vrij beroep. Van 296 ondernemers kennen we het jaar van ini-
  
  86
  87
  88
  
  Vermeir en Tyssens, Vrijmetselarij en Vooruitgang, 118.
  Mertens, “De vrijmetselarij in West-Vlaanderen: een sociologische benadering,” 185.
   Eric Saunier, Révolution et sociabilité en Normandie au tournant des XVIIIe & XIXe siècles (Rouen, Publications de l’Université de Rouen, 1998), 555. Eric Saunier heeft zeer gedegen onderzoek verricht naar de vrijmetselarij in de achttiende en negentiende eeuw in Normandië. Hij bestudeerde het profiel van 6000
  vrijmetselaars in de periode 1740 tot 1830. Hij besteedt aandacht aan de veranderende sociabiliteit. Voornamelijk in het derde en vierde hoofdstuk beschrijft hij de diversiteit tussen de vrijmetselaars. Hij hecht hierbij
  veel belang aan de invloed van de Franse revolutie op het wijzigende profiel van de vrijmetselaar. Uiteindelijk
  bestudeert hij de maçonnieke profielen in een volledige regio (Normandië, ongeveer 100 loges) en niet in een
  stad (Gent, één loge). Ook de tijdskaders overlappen maar enkele jaren (1811-1830); Agulhon, Pénitents et
  Francs-Maçons de l’ancienne Provence, 173-74. Maurice Agulhon bestudeerde gedetailleerd de sociale samenstelling van de moederloge van Marseille. Marseille en Gent zijn beiden havensteden, maar beide onderzoeken zijn totaal niet vergelijkbaar. Agulhon vertrekt in zijn studie van 1780. De tijdskaders lopen ook hier niet
  parallel.
  186
  
  HMGOG2017_LXXII.book Page 187 Friday, August 23, 2019 4:38 PM
  
  L E S E P T E NT R I ON – P R O SO P O GRA F I E V A N E E N G E N TS E VR I J ME T S E LA A R SL O GE
  
  tiatie. Dit is ook het geval voor 50 militairen en 63 beoefenaars van een vrij beroep.
   De curve van de ondernemers volgt praktisch perfect de globale curve. Meer militairen worden tot 1831 relatief bekeken ingewijd dan het gemiddelde. Ik verwijs
  ook naar de historische context hiervoor. In de jaren 1840 wordt het militairen
  verboden om het lidmaatschap van een werkplaats te aanvaarden.89 Op basis hiervan kan ik besluiten dat officieren voornamelijk de eerste drie decennia na de oprichting Le Septentrion bevolkten.90 Beoefenaars van een vrij beroep hinken tot
  1831 relatief bekeken achter op de globale trend. Nadien volgen zij min of meer de
  globale trend.
  Grafiek 2: Inwijdingen per jaar globaal en voor de ondernemers, de militairen en de
  beoefenaars van een vrij beroep.
  De analyse van de beroepen bevestigt de stelling dat eerder de hogere middenklasse
  lid was van Le Septentrion. De intellectuele (professoren91, hogere magistratuur)
  en de financiële en industriële high society van Gent (bankiers, textielbaronnen, …)
  waren relatief weinig vertegenwoordigd in Le Septentrion in de besproken periode.
  Ook de sociale samenstelling van de werkplaatsen evolueert duidelijk. In een volgend deel ga ik dieper in op het vermogen van de vrijmetselaars.
  89
  90
  
  91
  
  Tyssens, “Van Wijsheid met Vreugd gepaard,” 19.
  Bij de Belgische strijdkrachten vormen de kapitein-commandant, de kapitein, de luitenant en de onderluitenant de groep van lagere officieren. Voor de zeemacht correspondeert dit met de graden van luitenant-terzee eerste klasse tot vaandrig-ter-zee tweede klasse.
  Ik wens wel op te merken dat er toen beduidend minder hoogleraars waren.
   187
  
  HMGOG2017_LXXII.book Page 188 Friday, August 23, 2019 4:38 PM
  
  B RUNO F R AN K V A N V E R DE G H EM
  
  Het vermogensprofiel
  Het beroepsprofiel werd hiervoor onderzocht. Een onderzoek naar het vermogensprofiel diept het beroepsprofiel uit. René Vermeir besluit in zijn onderzoek over La
  Liberté dat de mannen die in de 19de eeuw deel uitmaakten van een werkplaats tot
  de meest gegoeden van hun tijd behoorden.92 Zou dit ook voor de vrijmetselaars
  van Le Septentrion het geval zijn? In de onderzochte periode bestond een systeem
  van cijnskiesrecht. Wie kiesgerechtigd was beschikte over een zeker vermogen. Het
  recht om politieke mandatarissen te verkiezen was in de 19de eeuw verbonden met
  de economische betekenis van de kiezer. Die economische betekenis werd vastgelegd aan de hand van de betaalde belastingen.93 De Schampheleire, Witte en Borné
  geven fortuinindicaties voor de Franse en Hollandse periode tot 1824 in de zin dat
  zij aanduiden of een persoon tussen 50 en 100 florijnen belasting betaalde dan wel
  meer dan 100 florijnen.94 Voor de periode 1830 tot 1848 bestond er voor de gemeenteraadsverkiezingen een verschillende cijns naargelang van de grootte van de
  lokaliteit. Zo lag de grens in Gent op 100 Belgische frank belasting. Op een bevolking van 105.117 inwoners op 31 december 1847 genereerde dit systeem 1.819
  kiesgerechtigden. Voor het parlement en de provincieraad moest de burger 80 florijnen of 169 Belgische frank belasting betalen. Hieraan voldeden 1.019 respectievelijk 1.116 Gentenaars. Vanaf 1848 werd de cijns voor het gehele land uniform
  vastgelegd op 20 florijnen of 42,32 Belgische frank. Deze wijziging resulteerde te
  Gent in 3.482 kiesgerechtigden voor de gemeenteraad, 3.244 voor het parlement
  en 3.266 voor de provincieraad.95 Voor de Senaat creëerde de grondwetgever nog
  een aparte categorie van verkiesbare mannen en legde de voorwaarden voor hun
  verkiesbaarheid vast.96 Deze laatste voorwaarde, jaarlijks 1000 gulden belasting betalen, is een essentieel criterium voor het afbakenen van de onderzoeksgroep. De
  Belgische frank werd pas ingevoerd in 1832 en vanaf dan werd het equivalent van
  
  92
  93
  94
  95
  
  96
  
  Vermeir en Tyssens, Vrijmetselarij en Vooruitgang, 129.
   Marc Reynebeau, “De kiescijnsverlaging van 1848 en de politieke ontwikkeling te Gent tot 1869,” BTNGRBHC11, nr. 3 (1980): 262.
  De Schampheleire, Witte en Borné,”Vrijmetselaars te Gent tijdens het Empire en de Hollandse periode
  (1804-1824),” 87.
  Reynebeau, “De kiescijnsverlaging van 1848 en de politieke ontwikkeling te Gent tot 1869,” 262-63. De verschillen tussen provincie en parlement houden verband met de naturalisatie van vreemdelingen. Voor de provincieraad volstond de kleine naturalisatie.
  Artikel 56 Grondwet van 7 februari 1831, Belgisch Staatsblad, 7 februari 1831. De vervulling van vijf voorwaarden was vereist. 1 Belg zijn van geboorte of de Belgische nationaliteit bekomen hebben door grote naturalisatie. 2 Over alle burgerlijke en politieke rechten beschikken. 3 Gedomicilieerd zijn in België. 4 Minstens
  40 jaar oud zijn. 5 In België minstens 1000 gulden belasting betalen met inbegrip van de patentbelasting.
   188
  
  HMGOG2017_LXXII.book Page 189 Friday, August 23, 2019 4:38 PM
  
  L E S E P T E NT R I ON – P R O SO P O GRA F I E V A N E E N G E N TS E VR I J ME T S E LA A R SL O GE
  
  1000 florijnen, te weten 2116,40 Belgische frank als wisselkoers genomen.97 Deze
  regelgeving bleef van kracht tot de eerste herziening van de Grondwet in 1893.98
  Om de cijns en dus de verkiesbaarheid te bepalen bracht de overheid vijf soorten
  belasting in rekening: de grondbelasting, de persoonlijke belasting, de patentbelasting, de royalties op mijnconcessies en accijnzen op tabak en dranken.99
  Tot zover de theorie die nu getoetst wordt aan de onderzoeksresultaten. Qua
  methodiek toets ik het lidmaatschap van Le Septentrion aan de lijst van De
  Schampheleire, Witte en Borné die loopt tot 1824, de kiezerslijst van Gent van 15
  april 1852100 en de Gentse lijst van de verkiesbaren voor de Senaat. De resultaten
  worden per lijst besproken. De meest democratische lijst is deze van 1852, waar de
  grens op 20 florijnen ligt; de meest elitaire is de lijst met verkiesbare mannen voor
  de Senaat, waar de grens op 1000 florijnen ligt. In de periode 1811 tot 1824 betalen vijf vrijmetselaars tussen 50 en 100 florijnen belasting en veertien vrijmetselaars
  betalen meer dan 100 florijnen belasting. De ledenlijst van 1823 van Le Septentrion is een momentopname en bevat 56 namen van residerende leden, van wie
  veertien vrijmetselaars (25%) meer dan 50 florijnen belasting betaalden. Op de lijst
  van De Schampheleire, Witte en Borné staan wel de namen van 26 vrijmetselaars,
  lid van Les Vrais Amis en van 30 vrijmetselaars, lid van La Félicité Bienfaisante. Dit
  geeft een aanwijzing dat meer gefortuneerden zich aansloten bij beide andere
  Gentse loges.101 De tweede lijst van het onderzoek is de kiezerslijst van 1852
  waarop ongeveer 3500 kiesgerechtigden vermeld staan die minstens 42,32 frank
  (20 florijnen) belasting betaalden. Dit cijfer correspondeert met ongeveer 3% van
  de Gentse bevolking. Op basis van die kiezerslijst hadden 126 vrijmetselaars stemrecht. Die 126 vrijmetselaars zijn het resultaat van een momentopname (het jaar
  1852) en van een plaatsopname (Gent). De vrijmetselaars vóór 1852 gestorven
  kunnen nog niet op de lijst voorkomen, net zoals vrijmetselaars die in 1852 niet de
  leeftijd om in te treden bereikt hadden.  De Paepe et al., Index des éligibles au Sénat, 15.
  Voor een uitgebreide bespreking van de diverse belastingen verwijs ik naar De Paepe et al., Index des éligibles
  au Sénat, 17-28.
  België, Gent, Stadsarchief De Zwarte Doos Reeks VIII, nr. 80: Lijst der kiezers van de Kamer der Volksvertegenwoordigers en de Senaat, 1858, 1 deel. Het stadsarchief beschikt over vier kiezerslijsten uit die periode. De
  oudste lijsten uit reeks VIII nr. 292 vindt het archief niet meer terug. De lijst van reeks VIII nr. 79 dateert van
  voor 1848 en bevat slechts 1809 namen van kiesgerechtigden. Er is ook nog een lijst van reeks VIII nr. 47,
  maar deze bevat de kiesgerechtigden op 16 april 1862. De keuze om te werken met een lijst van 1852 uit reeks
  VIII nr. 80 is ingegeven omdat deze lijst het meest representatief is.
  Ik zou over ledenlijsten van beide werkplaatsen in die periode moeten beschikken om te kunnen berekenen
  of dit procentueel ook het geval is. Dit viel buiten het onderwerp van mijn onderzoek.
   189
  
  HMGOG2017_LXXII.book Page 190 Friday, August 23, 2019 4:38 PM
  
  B RUNO F R AN K V A N V E R DE G H EM
  
  sage aan Gent zullen niet voorkomen op de lijst. Dit geldt ook voor alle niet-residerende vrijmetselaars. Tabel 4 geeft een goed beeld van het verschil in vermogen tussen de leden. De renteniers betalen gemiddeld het meest belastingen gevolgd door
  de ondernemers. De mensen met een vrij beroep zitten net onder het gemiddelde;
  de ambtenaren, de militairen en de kunstenaars zijn naar vermogen minder bedeeld. Degene die het meest belasting betaalde is niet noodzakelijk de meest vermogende. Het bedrag aan betaalde belastingen is een amalgaam van grondbelasting, personenbelasting, patentbelasting en een belasting op gedistilleerde dranken
  (Débit de Boissons Distillées). Belastingen werden per gemeente betaald en
  daarom maakt de kieslijst een onderscheid tussen de belastingen betaald in de gemeente waar men gedomicilieerd is en belastingen in andere gemeenten betaald.
   Om politieke redenen woog de grondbelasting het zwaarst door. De gezagsgetrouwe, koningsgezinde adel bezat veel grond en haalde snel de grens om kiesgerechtigd te zijn. Dit verklaart het hoge bedrag dat renteniers betalen.102 Voor het
  jaar 1853 (5853) is een ledenlijst bewaard in Den Haag met hierop een onderscheid naargelang een vrijmetselaar al dan niet het residerend statuut had. Volgens
  die lijst zijn er 69 vrijmetselaars lid van Le Septentrion, waarvan er 23 niet in Gent
  resideren en dus niet op de kieslijst kunnen staan.103 Analyse van de 46 Gentse leden leert dat twaalf onder hen in 1853 lid waren van Le Septentrion en geen 20
  florijnen belastingen betaalden (26%). Hieronder bevinden zich Hippolyte de
  Matthys die nog student is, de schrijver Charles Huysentruyt, maar ook Benoit
  Stevin, uitgever van de orangistische krant Le Messager de Gand in 1831, die ten
  gevolge van de Belgische repressie naar Parijs gevlucht was. Twee advocaten, Edmond Willequet en Gustave Poirier, betalen de belasting niet evenals de koopmannen Charles De Ketelaere, August De Bruycker, Leonard Duyck en Charles GillisPulinx. Waarschijnlijk gaat het hier om ‘kleine zelfstandigen’ net zoals Jean-Baptiste Lemaire, die hotelier als beroep opgeeft. Louis Lefebvre en Victor Van Zandvoorde vervolledigen de lijst. Hieruit blijkt duidelijk dat het merendeel over een
  behoorlijk vermogen beschikt. De derde lijst is gebaseerd op de diverse bestuursmemorialen van de provincie Oost-Vlaanderen. Slechts 444 Gentse burgers zijn verkiesbaar voor de Senaat in de periode 1831-1893.104 Van alle vrijmetselaars zijn er
  tien vrijmetselaars die figureren op die lijst van verkiesbaren van de Senaat (de superrijken) voor de periode 1831-1866. Onder hen zijn er zeven ondernemers. Ik
  102
  103
  104
  
  Voor een uitgebreide bespreking van de diverse belastingen verwijs ik naar De Paepe et al., Index des éligibles
  au Sénat, 17-28.
  