title: Le suprême hommage
text: Ondanks deze richtlijnen behield de Kerk in België haar greep op begraafplaatsen in verschillende domeinen (uitgeven concessies, uitsluiten van onkerkelijken en
  ‘onwaardigen’ en oprichten nieuwe begraafplaatsen). Dit werd voor de jaren 1860 door
  Belgische stedelijke autoriteiten en de nationale politiek niet meteen agressief in vraag
  gesteld.1593 In reglementen goedgekeurd door de stadsbesturen van Luik en Leuven
  in 1825 en 1839 werden geestelijken gehuisvest op de begraafplaats van Robermont
  en de begraafplaats van Leuven. Deze geestelijken stonden in voor orde en rust op de
  begraafplaats, hielden een dodenregister bij en waakten over het lijkenvervoer.1594 Op
  een plan van de begraafplaats van Robermont uit 1841 is goed te zien hoe een gebouw
  dat dienstdeed als kapel en woonst (°1824) voor de geestelijke zich in het centrum van
  de begraafplaats op een zeer zichtbare plek bevond, langs de as van de hoofdlaan (zie
  illustratie 4.39).1595 Ook de Brusselse autoriteiten zochten aanvankelijk niet de confrontatie op met de Kerk rond het beheer van begraafplaatsen. Het Brussels stedelijk
  reglement rond begrafenissen uit mei 1859 behield artikel 15 van het decreet uit 1804
  rond compartimentering. François-Jean Wyns de Racourt, Brussels burgemeester tussen 1840 en 1848, en zijn voorgangers trokken nooit in twijfel dat het bedrag van
  grafconcessies aan de kerkfabrieken toekwam die de Brusselse begraafplaatsen in hun
  bezit hadden.1596 Tot 1859 in Brussel en tot 1864 in Gent inden louter de kerkfabrieken de sommen voor de concessies/grafvergunningen en er werden geen bedragen
  afgeroomd voor de stedelijke armenzorg.1597
  Wat betreft de problematiek van de laatste rustplaats voor diegenen die stierven
  in omstandigheden die een katholieke uitvaart onmogelijk maakten of diegenen die
  bewust of onbewust buiten de Kerk stierven, wensten de Belgische unionistische regeringen in de eerste eeuwhelft goed onderhouden en ongewijde delen in elke begraafplaats. De katholieke ministers Barthélemy de Theux de Meylandt en Jules d’Anethan
  wensten dat deze percelen de herinnering aan de doden en de gevoelens van de families niet bruuskeerden en zochten naar een vergelijk met het episcopaat.1598 Ook liberale politici, inclusief geharde voorstanders van de scheiding tussen Kerk en Staat
  zoals Pierre-Théodore Verhaegen en Jules Bara, hadden tot ongeveer 1860 vanuit een
  zeker pragmatisme geen problemen om op gewijde begraafplaatsen aparte en neutrale
  delen te behouden voor ‘dissidenten’ die stierven buiten elke erkende religie.  De liberalen eisten wel dat de neutrale delen voor deze onkerkelijken een waardig karakter
  behielden en het was aan de gemeenten hierover te waken.1599
  Toen de tegenstelling tussen burgerlijke macht en Kerk evolueerde tot een partijpolitiek strijdveld tussen katholieken en liberalen in de tweede helft van de 19e eeuw
  werden het concessiemonopolie van de kerkfabrieken, de kerkelijke greep op de indeling van de begraafplaats en de eigendomsaanspraken van de kerkfabrieken niettemin
  
  2023 Le suprême hommage.indd 266
  
  15/12/2022 10:47
  
  b e g r a f e n i s s e n a l s k e r k e l i j k e e n v r i j z i n n i g e m a n i f e s tat i e s
  
  267
  
  een doorn in het oog van liberalen op zowel nationaal als stedelijk niveau. Prominente Brusselse vrijmetselaars zoals Pierre-François Van Meenen, Pierre-Théodore
  Verhaegen en Auguste Couvreur bespraken begin jaren 1860 in Les Amis Philanthropes
  de noodzaak om begraafplaatsen te laïciseren.1600 In 1858 liet Brussels burgemeester
  Charles de Brouckère aan alle kerkfabrieken weten dat in de toekomst alle concessieaanvragen in de drie Brusselse begraafplaatsen dienden te worden voorgelegd aan
  de gemeenteraad. De gemeenteraad van Gent eiste in maart 1865 dan weer het concessierecht op van de parochiale begraafplaats aan de Dampoort.1601 De Brusselse en
  Gentse liberale stadsbesturen werden gesteund door de jurisprudentie gecreëerd door
  een arrest van het Hof van Cassatie uit 1864. Dit arrest stelde dat de toekenning en
  de prijsbepaling van concessies aan de gemeente toekwam, ongeacht wie de begraafplaats in eigendom had. Sedert dit arrest werden alle concessies voor de parochiale
  begraafplaatsen van Brussel en Gent door de stadsbesturen verleend.1602 Toen de
  stedelijke autoriteiten van Gent de concessieverlening in handen namen, werd elke
  verwijzing naar het katholieke geloof van de overledene in de aanvraagformulieren
  voor concessies weggelaten.1603 In Laken gaf de gemeenteraad in 1839 haar eigendomsclaim op het Onze-Lieve-Vrouwekerkhof op ten voordele van de kerkfabriek
  en pas in 1874 kwam het tot een compromis tussen de kerkfabriek en het gemeentebestuur rond de opbrengsten van concessieverlening. De kerkfabriek in Laken inde
  door dit compromis in het interbellum nog steeds een som geld per vierkante meter
  eeuwige concessie.1604
  Op nationaal regeringsniveau kwam een einde aan de unionistische formule en de
  liberalen kwamen in 1857 alleen aan de macht.  Wat betreft het eigendomsvraagstuk
  kwam liberaal minister Victor Tesch in 1859 in aanvaring met aartsbisschop Sterckx
  omdat Tesch weigerde aanvragen van kerkfabrieken om kerkhoven/begraafplaatsen
  uit te breiden of nieuwe op te richten goed te keuren. Sterckx wees in een brief Tesch
  op de eigendomsrechten van de Kerk.1605 Tesch schreef op zijn beurt naar Sterckx
  dat het vertrekpunt van het decreet uit 1804 was dat elke gemeente over een eigen
  begraafplaats beschikte en enkel gemeentelijke overheden, en niet kerkfabrieken, het
  recht hadden begraafplaatsen op te richten.1606
  Het begraven van notoire ‘onwaardigen’ en onkerkelijken en ongedoopte kinderen
  in een apart perceel en de verdeling die zodoende werd gecreëerd binnen de begraafplaats tussen de stoffelijke resten van leden van éénzelfde gezin stootte in de tweede
  helft van de 19e eeuw op groeiende verontwaardiging.1607 In het reglement dat de Brusselse gemeenteraad in 1859 stemde, werd de scheiding tussen levensbeschouwingen
  van artikel 15 uit het decreet van 1804 niet afgeschaft, maar het werd voortaan wel
  mogelijk dat grafdelvers als stadsambtenaren de canonieke voorschriften van de Kerk
  niet opvolgden en dus gedoopte ‘onwaardige’ figuren lieten begraven in het gewijde
  deel. Dit stootte op verzet vanwege de Brusselse kerkfabrieken.1608 In 1859 werd op
  bevel van het gemeentebestuur van Ninove de notaris Gustaef-Modest De Deyn, lid
  
  2023 Le suprême hommage.indd 267
  
  15/12/2022 10:47
  
  268
  
  le suprême hommage
  
  van vrijmetselaarsloge Le Septentrion, na een buitenkerkelijke plechtigheid begraven
  in gewijde grond en niet in ‘le trou des chiens’.1609 De deken van Ninove, De Haerne,
  richtte zich direct tot de procureur des Konings in Oudenaarde en de minister van
  Justitie. De geestelijke eiste niets minder dan een ontgraving van de stoffelijke resten van De Deyn uit het gewijde gedeelte van de begraafplaats, evenwel zonder resultaat.1610 Naar aanleiding van een petitie van verongelijkte inwoners van Ninove om
  deze teraardebestelling aan te klagen, stelde Louis Defré in de Kamer dat in de logica
  van het decreet van 1804 enkel joden, protestanten en katholieken niet samen werden
  begraven. Wanneer gedoopte burgers stierven na een leven waarin ze de katholieke
  religie niet uitoefenden, of waarin ze kritisch waren ten aanzien van deze religie en
  haar dogma’s en uiteindelijk ook buiten de Kerk stierven, dienden deze vrijdenkers
  nog steeds naast katholieken te worden begraven.  Enkel de religie waarin men geboren werd telde hier.1611
  Het voorval in Ninove was een eerste incident in een reeks geruchtmakende
  geschillen in de jaren 1860 tussen liberale gemeentebesturen en de lokale clerus rond
  de ‘ontering’ van katholieke gewijde begraafplaatsen na burgerlijke begrafenissen. Deze
  incidenten werden besproken in het parlement. In Ukkel gaf de jonge burgemeester
  Hubert Dolez in 1862 de opdracht om de openlijk vrijzinnige kolonel Jean Baptiste
  De Moor op het gewijde deel van het kerkhof van Ukkel te begraven, hoewel De Moor
  bewust buiten de Kerk stierf. De familie wenste niet dat de kolonel in een misprezen uithoek van het kerkhof met zelfmoordenaars terecht kwam.1612 De teraardebestelling van de vrijzinnige De Moor in gewijde grond veroorzaakte net als in Ninove
  veel deining, met opnieuw een formele eis om de stoffelijke resten van de kolonel uit
  de gewijde grond te ontgraven, ditmaal vanuit de kerkfabriek van Sint-Pieter.1613 De
  kerkfabriek dreigde ten aanzien van Dolez en de familie De Moor met enorme geldboetes indien de ontgraving vertraging zou oplopen.1614
  Een aan de Kamer gerichte protestpetitie leidde in deze zaak, net als in 1859, tot
  dagenlange discussies in het parlement. Voor het episcopaat betekende de wijding van
  de grond van de begraafplaats immers nog steeds een eeuwige claim en daar konden geen onkerkelijken en ‘onwaardigen’ worden begraven. In 1860 verduidelijkte de
  ultramontaanse bisschop Malou in een publicatie dat gewijde begraafplaatsen werden ‘bezoedeld’ door ongedoopte kinderen en joden en ze dienden opnieuw gewijd te
  worden na de exhumatie van de ongedoopte. Het begraven van gedoopte ongelovigen,
  zondaars en vrijdenkers hield voor Malou een ‘violation’ in. Dit was minder erg dan
  een profanatie maar nog steeds een brutale aanslag op de sacraliteit van de necropool
  en de geloofsgemeenschap die bij herhaling kon leiden tot een canoniek verbod om
  nog katholieke rituelen op te voeren op de betreffende begraafplaats.1615 De tweespalt
  tussen klerikalen en liberalen rond begraafplaatsen hypothekeerde ook in Gent de
  relatie tussen het liberale stadsbestuur en het bisdom, met beschuldigingen en dreigingen van grafschennis als resultaat.  In 1863 liet de Gentse burgemeester Charles de
  
  2023 Le suprême hommage.indd 268
  
  15/12/2022 10:47
  
  b e g r a f e n i s s e n a l s k e r k e l i j k e e n v r i j z i n n i g e m a n i f e s tat i e s
  
  269
  
  Kerchove de Denterghem de vrijzinnige hoogleraar Gustave Callier, die tevens buiten
  de Kerk stierf, op het gewijde deel van de begraafplaats aan de Dampoort begraven,
  tot ontsteltenis van de Gentse clerus en bisschop Louis-Joseph Delebecque.1616 Toen
  bisschop Delebecque in 1864 door toedoen van zijn testamentaris in de crypte van
  de Sint-Baafskathedraal werd bijgezet, was dit volgens een strikte naleving van het
  Napoleontische decreet in strijd met de vigerende wetgeving. Enkele radicaal antiklerikale Gentse gemeenteraadsleden zoals François Laurent en Julius Vuylsteke stemden
  (tevergeefs) om de stoffelijke resten van de bisschop op te graven.1617
  Toen duidelijk werd dat nieuwe begraafplaatsen dienden te worden opgericht of
  bestaande begraafplaatsen dienden te worden uitgebreid vanuit hygiënische overwegingen en plaatsgebrek (zie hoofdstuk 4), was een conflict tussen kerkelijke en
  stedelijke autoriteiten natuurlijk onafwendbaar. Burgemeesters konden niet toelaten dat de Kerk nog haar zeg had over gronden aangekocht en beheerd door de
  stad. In de nieuwe stedelijke begraafplaatsen en de door steden aangehechte stukken van bestaande begraafplaatsen diende iedereen, ongeacht de geloofsovertuiging,
  het recht te hebben begraven te worden in de nabijheid van zijn of haar familie.1618
  Steden en gemeenten werden door de liberale regering in de jaren 1860 geen duimbreed in de weg gelegd om een einde te maken aan de compartimentering, ondanks
  onophoudelijk verzet van de bisschoppen en lagere clerus.1619 Ministers Alphonse
  Vandenpeereboom en Walthère Frère-Orban stelden in juli 1862, naar aanleiding van
  de discussies rond de begrafenis van De Moor in de Kamer en de Senaat, voor de eerste maal openlijk artikel 15 van het decreet in vraag.1620 Uiteindelijk gaf de administratie van minister Vandenpeereboom lokale besturen alle vrijheid om het decreet van
  Napoleon naar eigen goeddunken te interpreteren waardoor de situatie op de begraafplaatsen al snel varieerde per stad.1621
  In Brussel werd onder het gematigd bestuur van André Fontainas na mislukte
  onderhandelingen met de kerkfabriek van Sint-Michiels en Sint-Goedele eind 1862
  een nieuwe uitbreiding van de parochiale begraafplaats in de Leopoldswijk te SintJoost-ten-Node in gebruik genomen (zie hoofdstuk 5).  De sectie die op het eerste katholieke congres van Mechelen in 1863, met Étienne
  de Gerlache als voorzitter, de kerkhovenkwestie bediscussieerde, moedigde katholieken aan gebruik te maken van het petitiemiddel om hun rechten over het beheer en de
  eigendom van begraafplaatsen te verdedigen. De Gerlache organiseerde kort nadien
  in naam van de uitvoerende comités van het congres een nationale petitiebeweging
  ten aanzien van het parlement om het collectieve ongenoegen over de toenemende
  laïcisering van begraafplaatsen duidelijk te maken en de vitaliteit en unanimiteit
  van de Belgische katholieken te manifesteren. Petitieformulieren werden opgestuurd
  naar dekens en parochiepriesters.1626 Het nationale petitionnement verzamelde volgens liberaal-katholiek Édouard Ducpétiaux in 1864 maar liefst 800 000 handtekeningen.1627 De resulterende druk vanuit de clerus op burgers binnen deze mobilisatie
  van het gewone volk achter het katholicisme zorgde ervoor dat het Brusselse stadsbestuur haar positie verscherpte.1628 In november 1869 liet de gemeenteraad van Brussel
  onder de vrijzinnige burgemeester Jules Anspach in het nieuwe stedelijke reglement
  op begrafenissen het artikel 15 van het decreet van 1804 rond compartimenten naargelang religie weg, tot ongenoegen van de kerkfabrieken.1629 Anspach toonde zich ook
  als Voorzittend Meester in Les Amis Philanthropes in 1870 een duidelijke voorstander
  van gemeenschappelijke neutrale begraafplaatsen voor alle geloofsovertuigingen, met
  de mogelijkheid op elk graf de religieuze rituelen naar keuze uit te voeren.1630
  In Gent richtten ultramontaanse notabelen die actief waren rond Le Bien Public,
  zoals Hippolyte della Faille, Jules Lammens, Joseph de Hemptinne, Amand Neut
  en Gustave Verseypen, zich in april 1865 publiekelijk tegen de stemming door de
  gemeenteraad van een nieuw reglement dat een einde zou maken aan de compartimentering in de Gentse begraafplaatsen.1631 De Gentse burgemeester en het merendeel van zijn raad waren niet onder de indruk en stemden met een grote meerderheid het voortvarende reglement waarin de Gentse begraafplaatsen onvoorwaardelijk
  gelaïciseerd werden.  Hoewel het reglement niet officieel werd ingevoerd, hield het
  Gentse college zich al snel niet meer aan artikel 15 van het Napoleontische decreet.1632
  In de jaren 1870 groeide de clerico-liberale twist naar zijn hoogtepunt met een
  onoverbrugbare tegenstelling tussen de grote liberale steden en een katholiek platteland in een land dat na dertien jaar liberale dominantie opnieuw werd geregeerd
  door katholieken.1633 De Kerk nam een hardere houding aan.1634 Er waren in 18641865 drie ultramontaanse bisschoppen benoemd (Faict, Bracq en Gravez).1635 De
  kerkhovenstrijd groeide nog voor de schooloorlog uit tot een ware ‘Kulturkampf ’ met
  ultramontanen die in het verliezen van het religieuze karakter van begraafplaatsen de
  
  2023 Le suprême hommage.indd 270
  
  15/12/2022 10:47
  
  b e g r a f e n i s s e n a l s k e r k e l i j k e e n v r i j z i n n i g e m a n i f e s tat i e s
  
  271
  
  teloorgang van de christelijke beschaving zagen en liberalen die de burgerlijke macht
  met alle middelen wilden onafhankelijk houden.1636 Ultramontaanse bisschoppen
  kwamen vanuit Roomse ijver in confrontatie met de gematigde katholieke regeringen van d’Anethan, de Theux de Meylandt en Malou. Jules d’Anethan wilde verhinderen dat de kerkhovenkwestie zoals de kloosterkwestie in 1857 zijn regering ten val
  zou brengen en geloofde dat een gematigde houding van het episcopaat zijn kabinet
  zou versterken.1637 Zijn oproep tot gematigdheid viel in dovemansoren bij aartsbisschop Dechamps en zijn collega’s. Na d’Anethan weigerde ook Jules Malou zijn nieuwe
  centrumrechtse regering direct in gevaar te brengen door een nieuwe wet rond de
  kerkhovenkwestie op te stellen, ondanks hevige druk van Dechamps.1638 De ultramontaanse pers schreeuwde moord en brand en bekritiseerde de katholieke regering van
  de Theux de Meylandt en Malou omdat de laïcisering van begraafplaatsen niet werd
  teruggeschroefd.1639
  Voor wat betreft familiekelders werd een minder starre houding aangehouden,
  ongetwijfeld met in het achterhoofd de koninklijke grafkelder waarin de protestantse
  koning Leopold samen met zijn katholieke echtgenote Marie-Louise lag begraven
  (zie hoger).1640 Wanneer iemand die buiten de Kerk stierf in een familiekelder werd
  begraven, oordeelde het episcopaat in 1871 dat deze opgedeeld diende te zijn in een
  gewijd en ongewijd deel, net als de begraafplaats, en met een aparte ingang voor beide
  delen indien mogelijk.  Katholieken en niet-katholieken konden dus wel in één kelder worden begraven.1641 De grafkelder van de nieuwe kerk van Laken werd dan ook
  onderverdeeld in een gewijd en niet-gewijd gedeelte. Voor de overdracht van de stoffelijke resten van Louise-Marie en Leopold I naar de nieuwe crypte in 1876 (zie illustratie 4.46) wijdde de deken van Laken enkel het deel bestemd voor de katholieke
  familieleden.1642 Aartsbisschop Dechamps stond erop dat in de communicatie vanuit
  het hof rond de overdracht van de stoffelijke resten van het koningspaar duidelijk
  werd gesteld dat er geen protestantse geestelijken zouden aanwezig zijn. Verder werd
  overeengekomen dat enkel het leger de kist van Leopold zou dragen en dat de katholieke clerus enkel de overdracht van de katholieke familieleden (Louise-Marie, prins
  Leopold en prinses Joséphine) zou begeleiden. De aartsbisschop wenste duidelijk te
  stellen dat de Kerk niet in haar rechten geschaad werd met deze overdracht.1643
  De nood aan nieuwe algemene stedelijke begraafplaatsen was inmiddels erg nijpend geworden. Tijdens de zitting van 2 december 1872 werd in de Gentse gemeenteraad besloten een nieuwe stedelijke niet-gecompartimenteerde begraafplaats vanaf
  1 januari 1873 in gebruik te nemen op de grens met Mariakerke: de Westerbegraafplaats. In 1866 werd het terrein aan de Palinghuizen reeds aangekocht door het stadsbestuur van Gent. Een Koninklijk Besluit gaf ook het Brussels stadsbestuur in juni
  1872 toelating een nieuw terrein in Evere te kopen voor de inrichting van een nieuwe
  begraafplaats. In augustus 1877 werd de nieuwe centrale niet-gecompartimenteerde
  begraafplaats in Evere geopend op vijf km van het stadscentrum.  Het Gentse en
  
  2023 Le suprême hommage.indd 271
  
  15/12/2022 10:47
  
  272
  
  le suprême hommage
  
  Brusselse stadsbestuur sloten bij de opening van de nieuwe stedelijke begraafplaatsen
  buiten de stadscentra de oude parochiale begraafplaatsen.1644
  Brussels schepen Félix Vanderstraeten en de Gentse burgemeester Charles de
  Kerchove de Denterghem antwoordden in naam van het Brussels en Gents stadsbestuur kordaat aan de Gentse bisschop en de Brusselse clerus dat er op deze nieuwe
  begraafplaatsen over compartimentering niet werd onderhandeld met de kerkelijke
  overheden.1645 Het Gentse ‘Geuzenkerkhof ’ werd al snel geboycot vanuit de goed
  georganiseerde ultramontaanse kringen en bleef hierdoor de eerste tien jaar overwegend leeg.1646 Le Bien Public startte na de opening van de nieuwe begraafplaats meteen
  petities op tegen de schending van het recht tot vrije uitoefening van eredienst en de
  Gentse ultramontanen achter het blad speelden een leidende rol in het Comité central
  pour la défense des cimetières catholiques dat katholieke afgestorvenen naar naburige
  katholieke kerkhoven vervoerde.1647
  Ook de joodse gemeenschap zocht naar alternatieven voor de stedelijke neutrale
  begraafplaatsen. Orthodoxe Antwerpse joden verkozen sinds 1884 de joodse begraafplaats in het Nederlandse Putte omdat ze daar de garantie hadden nooit ontgraven te
  worden.1648 De Brusselse joden konden sinds 1879 op een joods deel in de begraafplaats van Ukkel begraven worden.1649 In de jaren 1860 en 1870 dwong de kerkhovenkwestie het Centraal Israëlitisch Consistorie/Consistoire Central des Israélites en Belgique tot moeizame reflectie over het toelaten van religieuze begrafenissen op seculiere
  begraafplaatsen. De leiding van het Consistorie werd gedwongen tot een opmerkelijke toenadering met de katholieken in deze kwestie. Op de Brusselse begraafplaats
  te Sint-Gillis beschikte de joodse gemeenschap sinds decennia over een apart joods
  deel maar deze werd gesloten in augustus 1877.1650 Het Brussels stadsbestuur ging niet
  in op de vraag van het Consistoire Central des Israélites en Belgique voor een apart
  joods perceel op de nieuwe begraafplaats te Evere. Het college onder Anspach en de
  gemeenteraad communiceerde stellig niet te onderhandelen met kerkfabrieken en
  consistories over de administratie van begraafplaatsen.1651 Ook in Gent werd in 1873
  ten aanzien van het Consistoire Central des Israélites en Belgique door het stadsbestuur
  geen toegevingen gedaan. Met de opening van de nieuwe Westerbegraafplaats werd
  niet meer toegelaten op het joodse deel van de begraafplaats buiten de Heuvelpoort te
  begraven.1652 In 1879 besliste het Centraal Israëlitisch Consistorie dat bij de begrafenis
  van joden op stedelijke neutrale begraafplaatsen alle religieuze rituelen mochten worden uitgevoerd aan het graf.  Deze beslissing werd bevestigd in 1883 naar aanleiding
  van het overlijden van liberaal gemeenteraadslid en ondernemer Jonathan-Raphaël
  Bischoffsheim.1653
  In Antwerpen maakte het liberale stadsbestuur in hetzelfde decennium een einde
  aan de aparte begraving van ‘onwaardigen’ en onkerkelijken op de grondig uitgebreide Kielbegraafplaats. In Antwerpen veroverde de liberale partij in 1872 opnieuw
  het stadsbestuur. Kersvers burgemeester Leopold de Wael schuwde, in tegenstelling
  
  2023 Le suprême hommage.indd 272
  
  15/12/2022 10:47
  
  b e g r a f e n i s s e n a l s k e r k e l i j k e e n v r i j z i n n i g e m a n i f e s tat i e s
  
  273
  
  tot zijn voorgangers, de confrontatie met de Antwerpse clerus rond de kerkhovenkwestie niet. De Wael liet reeds in 1872 de stoffelijke resten van een legerofficier die
  bewust de laatste sacramenten afwees na een klacht van de familie ontgraven uit de
  ‘coin des réprouvés’ op de Kielbegraafplaats en hij liet vrijdenkers in gewijde grond
  begraven, ondanks hevige tegenstand van de Antwerpse clerus.1654 Er werden in
  tegenstelling tot in Gent en Brussel op de Kielbegraafplaats wel nog aparte percelen
  voor joden en protestanten voorzien. In Antwerpen waren de stedelijke autoriteiten
  beduidend toleranter voor confessionele compartimentering.1655 Joden werden in een
  apart perceel van de Kielbegraafplaats begraven sinds 1828.1656 In de jaren 1870 had de
  Robermont-begraafplaats van Luik reeds lang de reputatie een necropool te zijn waar
  vrijzinnigen en vrijmetselaars werden begraven in gewijde grond. Dit was een doorn
  in het oog van het episcopaat.1657 In maart en april 1874 werden de scheidingen tussen
  de godsdiensten in Robermont officieel vanuit het stadsbestuur, onder leiding van de
  liberaal Ferdinand Piercot, afgevoerd. Ook op de zopas opgerichte Luikse St-Walburgisbegraafplaats werd compartimentering afgeschaft.1658
  De rechtlijnige aartsbisschop Dechamps en de bisschoppen Théodore de Montpellier
  en Henri Bracq werden nu in de grote steden van hun bisdommen geconfronteerd
  met de opgelegde laïcisering van grote stedelijke begraafplaatsen door lokale liberale
  besturen en zagen daarin een ware aanslag op het katholieke geloof in het land. Zowel
  de aartsbisschop als de Gentse en Luikse bisschop spraken met herderlijke omzendbrieven dan ook een banvloek uit op de nieuwe gelaïciseerde begraafplaatsen van
  Gent, Luik en Brussel.1659 Deze brieven kaderden binnen een bredere kerkelijke reactionaire reactie en morele druk op gelovigen.  De liberale regeringen slaagden er in de loop van de tweede helft van de 19e eeuw dus
  in om op indirecte wijze het liberale standpunt in de kerkhovenkwestie te laten zegevieren.
  De nieuwe aartsbisschop Goossens stelde in 1888 teleurgesteld vast dat alle oude
  gewijde begraafplaatsen van de stad Brussel en van alle gemeenten in de agglomeratie
  Brussel, in totaal goed voor 400 000 zielen, waren vervangen door stedelijke/gemeentelijke ongewijde begraafplaatsen. Hetzelfde gold voor de stad Antwerpen met haar
  200 000 inwoners. Dit betekende dat meer dan 1/3 van de inwoners van het aartsbisdom niet meer kon genieten van het spirituele heil van een teraardebestelling in
  gewijde grond. Voor Goossens was het duidelijk geworden dat individuele wijding
  van graven het enige alternatief was geworden.1664 Uiteindelijk stemde in 1890 een
  nieuwe lichting gematigde bisschoppen in met de individuele wijding van graven in
  België, tot genoegen van regeringsleider Beernaert en Leopold II. De Kerk legde zich
  dus noodgedwongen neer bij de laïcisering van begraafplaatsen en het liberale standpunt. De aartsbisschop liet in een herderlijke brief in maart 1891, met instemming
  van de paus, toe om graven individueel te wijden in grote agglomeraties.1665
  Laïcisering van stedelijk lijkenvervoer
  In Frankrijk werd ook het lijkenvervoer in 1904 nationaal gelaïciseerd door een wet
  die het monopolie op deze dienst aan de gemeentelijke autoriteiten schonk. Deze konden het lijkenvervoer en decoratie van de sterfhuizen zelf verzorgen of uitbesteden
  aan ondernemingen.1666 Dergelijke wettelijke regering bleef in onze periode in België,
  net als voor de begraafplaatsen, uit.
   Het edict van Jozef II uit 1784 gaf aan de parochies de verantwoordelijkheid om
  het lijkenvervoer in de vroege ochtend of avond te regelen (aankoop wagens en aanwerven personeel).1667 In de Zuidelijke Nederlanden onder Frans bewind gaven de
  keizerlijke decreten van 1804 en 1806 de kerkfabrieken opnieuw een officiële rol in
  het lijkenvervoer van het sterfhuis naar de laatste rustplaats. De kerkfabrieken kregen
  in 1804 het privilege de lijkkoetsen en ornamenten te leveren voor de rouwstoet.1668
  
  2023 Le suprême hommage.indd 274
  
  15/12/2022 10:47
  
  b e g r a f e n i s s e n a l s k e r k e l i j k e e n v r i j z i n n i g e m a n i f e s tat i e s
  
  275
  
  Een decreet van 1806 herbevestigde dat de levering van decoratie voor het lijkenvervoer in handen was van de kerkfabrieken. Er diende een tarief in overleg tussen de
  kerkelijke, gemeentelijke en provinciale overheden te worden vastgelegd.1669 Er was in
  België tijdens de 19e eeuw net als in Frankrijk geen nationale wijze waarop in alle steden het lijkenvervoer werd georganiseerd. De situatie varieerde van stad tot stad, met
  de mogelijkheid van directe uitbating door de kerkfabrieken, indirecte uitbating door
  de kerkfabrieken via uitbesteding, (in)directe uitbating door de stedelijke overheid en
  private ondernemers.1670
  Tot diep in de 19e eeuw behielden de kerkfabrieken in grote steden zoals Gent,
  Luik en Brussel een belangrijke rol in de organisatie van lijkstoeten van het sterfhuis
  naar de kerk en van de kerk naar de begraafplaats. De stedelijke reglementen rond lijkenvervoer die werden uitgevaardigd in Luik in de eerste eeuwhelft gaven in de geest
  van het concordaat en de decreten van 1804 en 1806 heel wat verantwoordelijkheden/bevoegdheden aan de Luikse kerkfabrieken en bleven in werking tot in de jaren
  1890.1671 In Brussel ging het college in 1859, na een incident bij een burgerlijke begrafenis van een Solidaires-lid, over tot de uitvaardiging van een reglement waarin de
  grafdelvers overduidelijk werden aangesteld als stedelijke ambtenaren onder de begrafenisinspecteur. Zij stonden volledig los van de parochiale overheden en assisteerden
  bij elk vervoer van stoffelijke resten. Het monopolie van de kerkfabrieken op de ‘pompes funèbres’ werd wel in stand gehouden.  Zodoende kregen de gemeentelijke overheden nu het alleenrecht om het lijkenvervoer
  te organiseren.1674 Ook de succesvolle oprichting van stedelijke neutrale begraafplaatsen sterkte de stadsbesturen om de laïciseringspolitiek verder door te drijven in het
  domein van het lijkenvervoer met nieuwe reglementen in de jaren 1880 en 1890.
   In oktober 1883 stelde het schepencollege en de burgemeester van Gent, Hippolyte
  Lippens, vast dat op gebied van de organisatie van het lijkenvervoer de stad achter
  liep op andere centrumsteden, ondanks het vroege antiklerikale verzet van gemeen-
  
  2023 Le suprême hommage.indd 275
  
  15/12/2022 10:47
  
  276
  
  le suprême hommage
  
  teraadslid François Laurent tegen de illegaliteit waarin het Gentse lijkenvervoer verkeerde in 1865. In 1883 hadden de Gentse kerkfabrieken nog steeds het lijkenvervoer
  in handen. Ze betaalden een ondernemer die het monopolie kreeg en kosters regelden
  alles met de nabestaanden. Nu het arrest van het Hof van Cassatie duidelijkheid had
  gebracht over de rechten van de steden, achtte het Gentse college het hoog tijd om het
  monopolie uit handen van de kerkfabrieken te halen.1675 Uiteindelijk werd een nieuw
  reglement pas in 1893 bekrachtigd. Het Gentse stadsbestuur koos voor een volledige
  uitbesteding van de dienst aan een ondernemer die de lijkwagens leverde, in navolging
  van modellen die door de stad waren goedgekeurd. De ondernemer benoemde en
  betaalde zijn eigen personeel.1676 Ook het Luikse stadsbestuur, onder leiding van Léo
  Gérard, nam het arrest van het Hof van Cassatie te baat om het lijkenvervoer naar de
  Robermont-begraafplaats vanaf 1 januari 1892 volledig te laïciseren met een volledige
  administratieve controle door de lokale overheid.1677 In Brussel wachtte men het arrest
  van het Hof van Cassatie niet af.  In tijden van volle schoolstrijd, in 1879-1880, wenste
  het Brusselse college onder Félix Vanderstraeten, met advocaat Alfred Vauthier als
  antiklerikale spreekbuis, het lijkenvervoer volledig onder de verantwoordelijkheid van
  de burgerlijke macht te brengen.1678 Het Brussels stadsbestuur schafte zelf een wagenpark aan in 1881 (zie hoofdstuk 4).1679 Er werd ook gezocht naar een onderneming
  die zou instaan voor het vervoeren, stallen en onderhoud van de wagens en rouwdecoratie.1680 De kerkfabrieken van Brussel spanden een proces aan tegen de stad
  maar dienden hun verzet te staken na het arrest uit 1882.1681
  De laïcisering van publieke ziekenhuizen door middel van het vervangen van religieuzen door opgeleid lekenpersoneel verliep in grote Belgische steden, in vergelijking met het funeraire gebeuren, veel trager en moeizamer.1682 Aan de vooravond van
  de Eerste Wereldoorlog werden vrijdenkers die hun laatste uren doorbrachten in de
  ziekenhuizen van steden zoals Brussel en Gent nog steeds blootgesteld aan de bekeringsdrang van het verplegend personeel en aalmoezeniers.1683 Het liberale Brusselse
  stadsbestuur zorgde er op het einde van de 19e eeuw wel voor dat er naast de katholieke kapellen in het Sint-Janshospitaal en het Sint-Pietershospitaal speciale ruimtes
  werden voorzien voor een niet-kerkelijk afscheid.1684 In de vroege 20e eeuw kreeg de
  voorzitter of een vertegenwoordiger van de Gentse socialistische vrijdenkersbond van
  de directeur van het Bijlokehospitaal dezelfde rechten als katholieke geestelijken om
  te garanderen dat de wil en overtuiging van de zieke leden niet werd geschonden.1685
  Crematie: antiklerikale strijd van vrijdenkers en vrijmetselaars
  Naast de kerkhovenkwestie mengden liberale vrijmetselaars, liberale protestanten en
  socialisten zich ook in het politiek-levensbeschouwelijke debat rond de erkenning
  van crematie. De Franse wetgever voorzag na het Concordaat in het decreet van 1804
  enkel in één vorm van dodenbezorging: de teraardebestelling.1686 Crematie verkreeg
  
  2023 Le suprême hommage.indd 276
  
  15/12/2022 10:47
  
  b e g r a f e n i s s e n a l s k e r k e l i j k e e n v r i j z i n n i g e m a n i f e s tat i e s
  
  277
  
  haar ideologisch karakter in Italië toen daar een crematiebeweging op gang kwam in
  de jaren 1860-1870, tijdens de Risorgimento, en vrijmetselaars zich in het aanvankelijk medische debat mengden.1687 Crematie werd bepleit door Italiaanse vrijmetselaars
  als een moderne begrafeniswijze buiten de Kerk.  De eerste wettelijke regeling inzake
  lijkverbranding kwam in Italië reeds in 1874 tot stand en in 1888, onder de antiklerikale premier Francesco Crispi, werden gemeenten verplicht sites te voorzien voor de
  bouw van crematoria. De Heilige Stoel zag crematie als een praktijk die werd gekozen
  door materialisten en atheïsten en veroordeelde lijkverbranding in 1886 met verschillende decreten.1688 Ook in Frankrijk engageerden militante vrijdenkers en vrijmetselaars zich in de strijd voor crematie met intense propaganda door La Société pour la
  Propagation de la Crémation en discussies in de Franse Kamer.1689
  In België waren de boegbeelden van de crematiebeweging liberale protestanten en
  vrijmetselaars. We vermelden hier Jean Crocq, ULB-chirurg en vooraanstaand lid van
  de liberale protestantse kerk in Brussel (°1881), Eugène Goblet d’Alviella, tevens lid
  van de liberale protestantse kerk en maçonniek boegbeeld, Georges Tosquinet, vrijmetselaar en stichter van La Société belge pour la Propagation de la Crémation (°1905),
  Émile Spehl, hoogleraar aan de ULB en tevens lid van de liberale protestantse kerk
  in de hoofdstad en Jules Lebeau, een protestants predikant die die zich als vrijzinnig profileerde (zie hoger). In de jaren 1870 werd crematie een openlijk wapen in de
  antiklerikale strijd. In liberale tijdschriften zoals La Discussion en de Revue de Belgique werd crematie vanuit een antikatholiek oogpunt bepleit. Ook belangrijke liberale
  dagbladen leken openlijk voor crematie gewonnen. Katholieke opiniemakers zagen
  ook in België in de ontwakende crematiebeweging niet ten onrechte een antikatholieke beweging.1690
  In 1882 werd aan de ULB een vereniging opgericht onder leiding van Crocq om
  crematie politiek bespreekbaar te maken, zonder veel resultaat.1691 In mei 1886 ging
  de katholieke regering niet in op de poging van Crocq om de discussie te openen. In
  de jaren 1890 kwam de kwestie van de lijkverbranding binnen de Fédération Nationale des Sociétés de Libre Pensée (een krachtenbundeling van socialistische en burgerlijke vrijdenkersbonden opgericht in 1885) meer en meer op de voorgrond. In La
  Raison, het officieel orgaan van de federatie, verschenen bijdragen van onder meer
  socialistisch Kamerlid Modeste Terwagne om tot een wijzing van de wetgeving op
  lijkbezorging te komen.1692 In 1890 werd, volgens Anne Morelli, de wens van César de
  Paepe, socialistisch vrijdenker en stichter van de socialistische partij en de Fédération
  Nationale des Sociétés de Libre Pensée, om gecremeerd te worden niet ingewilligd.1693
  De vrijdenkersbeweging in Charleroi speelde met de Fédération Rationaliste du Bassin
  de Charleroi een belangrijke rol in de propaganda voor crematie.  In de schoot van de
  federatie werd in 1905 een vereniging opgericht om de formaliteiten voor crematie in
  het buitenland, in Parijs, te regelen voor de leden. In 1906 organiseerde de federatie
  in Charleroi het eerste grote congres over hygiënische en economische aspecten van
  
  2023 Le suprême hommage.indd 277
  
  15/12/2022 10:47
  
  278
  
  le suprême hommage
  
  crematie.1694 In 1910 bepleitte de protestantse predikant Lebeau op een congres te
  Brussel crematie als een religieus neutrale vorm van lijkbezorging. Hij verweet de
  katholieke Kerk onverdraagzaamheid. Ook Goblet d’Alviella weerlegde in publicaties
  en in de Kamer dat crematie een antichristelijk gebruik was en vond ware religiositeit
  terug in lijkenverbanding. Het vrijzinnige/liberale protestantisme legitimeerde dus
  religieus de propagering van crematie.1695
  In februari 1913 dienden de liberale Kamerleden Paul Janson, Émile Buisset en
  Louis Franck (alle drie lid van de Société belge pour la Propagation de la Crémation)
  een wetsvoorstel in om het decreet van 1804 aan te vullen. Het voorstel bleef onbesproken door het uitbreken van de oorlog.1696 Janson nam datzelfde jaar in zijn eigen
  testament nadrukkelijk de wens tot crematie op en overleed in maart 1913.1697 Janson
  werd de dag na de massaal bijgewoonde overdracht van de stoffelijke resten gecremeerd in het crematorium op de begraafplaats Père-Lachaise. De lijkverbranding
  in Parijs vond plaats in intieme kring in aanwezigheid van de familie en de Belgische gezant.1698 Uiteindelijk had geen enkele petitie of wetsvoorstel voor de wettelijke
  erkenning van crematie voor de oorlog enig resultaat in België. Tussen 1889 en 1909
  werden in Frankrijk daarentegen reeds 4984 personen gecremeerd, waaronder enkele
  belangrijke republikeinse vrijzinnigen.1699
  
  Katholieke Actie en legalisering crematie na Wereldoorlog I
  In de tussenoorlogse jaren bepaalden taal en klasse in plaats van religie de breuklijnen in het politieke landschap. De oude klerikale-antiklerikale tegenstelling, met de
  katholieke rechterzijde tegenover liberale en socialistische linkerzijden, kwam na 1918
  onder druk te staan door de schoolvrede en de democratisering.1700 Onder invloed van
  het koningshuis werden na de oorlog voor het katholieke premierschap pragmatische
  en technocratische figuren naar voor geschoven zoals de onbekende Léon Delacroix,
  Georges Theunis, de niet praktiserende Henri Jaspar en ten slotte Paul Van Zeeland
  die wenste boven de partijen te staan. In het interbellum was er een hoge frequentie
  van katholiek-liberale kabinetten, wat wijst op een afname van levensbeschouwelijke
  polarisering.1701
  Dit politiek klimaat liet zich ook gelden in enkele belangrijke tussenoorlogse
  begrafenissen.  Dit betekende niet dat politiek-religieuze geschillen zich niet meer voordeden
  en dat de coalitie tussen katholieken en liberalen of tussen katholieken en socialisten vanzelfsprekend was. De val van de katholiek-socialistische regering PoulletVandervelde in 1926 luidde een groeiende levensbeschouwelijke verwijdering in tussen de Belgische Werkliedenpartij en het Algemeen Christelijk Werkersverbond. In
  de periode 1926-1932 groeide langs socialistische zijde de oppositie tegen het subsidiëringsstelsel van het vrij onderwijs waarmee in 1919 de linkse partijen tegemoetkwamen aan de katholieken. De katholieke krant La Libre Belgique voerde ook onder
  invloed van de Katholieke Actie vanaf 1929 een haatcampagne tegen de vrijmetselarij,
  mogelijks met de steun van aartsbisschop Van Roey.1704
  De rol van de Kerk en haar relatie met de Staat rond funeraire cultuur speelde
  opnieuw een gevoelige rol in de polarisering, hoewel de conflicten niet meer zo hoog
  opliepen als tijdens de 19e-eeuwse kerkhovenkwestie. Er was reeds een klein incident
  kort na het einde van de jaren van de ‘union sacrée’. Na de val van het laatste kabinet
  van nationale unie in 1921 werd een regering gevormd door conservatieve katholieken
  en liberalen. In dit kabinet wensten de katholieke ministers dat het graf van de Onbekende Soldaat bij de nationale begrafenis in november 1922 zou gewijd worden en dat
  er een requiemdienst zou plaatsvinden om de vele katholieke soldaten en moeders
  in het land niet voor het hoofd te stoten. De liberale ministers vonden echter dat het
  religieus ceremonieel in de nationale plechtigheid overbodig was.1705 La Libre Belgique
  merkte op dat in Rome het graf van de Onbekende Soldaat wel was gewijd door een
  hoge geestelijke in aanwezigheid van de vorst, ook al was het Italiaanse koninkrijk niet
  officieel erkend door de paus.1706 Het idee om de onbekende soldaat zonder religieuze
  ceremonie te begraven werd niet doorgedreven. Via een herderlijke brief, die werd
  voorgelezen in alle kerken van het land, riep Mercier op om op 11 november 1922 in
  alle kerken diensten te houden voor het zielenheil van de overleden Belgische soldaten.1707 Uiteindelijk sprak Mercier na het defilé aan het graf het gebed ‘In paradisum’
  uit en werd het graf door de kardinaal plechtig gewijd. Vanuit een oecumenische geest
  brachten ook de voorzitter van de Synode Paul Rochedieu en Grootrabbijn Armand
  Bloch enkele gebeden.  De Katholieke Actie baadde in een offensieve en antiliberale mentaliteit van religieus en moreel reveil-herkerstening. Dit zorgde voor een militante reactie vanuit de
  Kerk op politieke acties van vrijzinnige groeperingen. De crematiekwestie in 19311932 zorgde voor een stijging van de levensbeschouwelijke polarisering in de aanloop
  naar de spanningen rond de schoolkwestie eind 1932.1711 De Belgische bisschoppen
  onder leiding van Mercier veroordeelden in 1920 in navolging van Benedictus XV
  stellig crematie en stelden lijkverbranding voor als een antigodsdienstig, antikatholiek
  en heidens gebruik. Benedictus herhaalde in een nieuw canoniek wetboek in 1917 dat
  crematie verboden was binnen de Kerk en dat een kerkelijke begrafenis diende geweigerd te worden aan diegenen die bepaalden dat hun lichaam verbrand moest worden.
  In juli 1920 herhaalden Mercier en de Belgische bisschoppen dit veto op een bisschoppenvergadering nadat een voorstel tot erkenning van crematie werd ingediend door
  liberale en socialistische volksvertegenwoordigers. Crematie werd door het episcopaat
  geassocieerd met de ‘materialistische’ vrijmetselarij. Het Belgische episcopaat kwam
  in 1920 nog niet openlijk in confrontatie met de vrijzinnige publieke opinie omdat het
  wetsvoorstel niet direct op de agenda werd geplaatst en Kamer en Senaat eind 1920
  werden ontbonden.1712
  In de jaren 1920 werden diplomatieke, sociale en economische hangijzers, zoals
  de regeling van de oorlogsschade, de taalkwestie, het economisch herstel, de sociale
  kwestie en het buitenlands beleid heel wat belangrijker dan confessionele discussies.
   Daarenboven waren de liberalen niet bereid te breken met de katholieke regeringspartner in het rooms-liberale kabinet van 1921-1925 om een wet betreffende facultatieve lijkverbranding aan te nemen, ondanks een duidelijke aansporing aan de liberalen vanuit de oppositie door de socialist Vandervelde om hun vrijzinnig engagement
  niet te verloochenen.1713 Hierdoor bleef crematie enkel voorbehouden voor gegoede
  families die crematie in het buitenland konden betalen. Eind 1929 waren nog maar 34
  Belgen gecremeerd in het crematorium van de begraafplaats Père-Lachaise. Eén van
  hen was Eugène Goblet d’Alviella. Als jarenlang boegbeeld van de crematiebeweging
  had de graaf in mineur afscheid genomen van La Société belge pour la Propagation de
  la Crémation nadat haar orgaan zware kritiek had geuit op de liberale partij in 1924 bij
  het uitstel van de bespreking van het crematie-wetsvoorstel.1714
  Het katholiek-liberale kabinet onder leiding van Henri Jaspar was door precedenten in 1931 genoodzaakt een staatsbegrafenis te verlenen aan de vrijzinnige generaal
  Louis Bernheim. Volgens het reglement was een militair eerbetoon enkel mogelijk in
  aanwezigheid van het lichaam. Bernheim werd echter gecremeerd in Père-Lachaise.
   Het gerucht van een weigering vanuit het departement van minister van Defensie
  Charles de Broqueville leidde tot hevig protest bij enkele oud-strijdersverenigingen
  
  2023 Le suprême hommage.indd 280
  
  15/12/2022 10:47
  
  b e g r a f e n i s s e n a l s k e r k e l i j k e e n v r i j z i n n i g e m a n i f e s tat i e s
  
  281
  
  en de liberale en socialistische pers. Le Peuple berichtte net zoals het liberale L’Indépendance Belge dat de Broqueville een staatsbegrafenis had geweigerd en zag direct een
  heruitgave van de kerkhovenkwestie en het begraven van ongelovigen in de ‘hondenkuil’.1715 De Broqueville ging uiteindelijk akkoord met zijn liberale collega’s Paul-Émile
  Janson en Paul Hymans om een wetsontwerp in te dienen om de staatsbegrafenis
  mogelijk te maken zoals bij Jacques de Dixmude in 1928.1716 In de Senaat kwam het
  tot openlijke kritiek vanuit de Frontpartij en de katholieke partij op crematie als een
  antikatholiek gebruik. Toch werd het wetsontwerp in Kamer en Senaat op 17 en 18
  februari 1931 aangenomen.1717
  Voor de door de Katholieke Actie geëlektriseerde Kerk kwam het erop aan de
  culturele autoriteit te handhaven die de Kerk nog steeds uitoefende in het funeraire
  gebeuren.1718 Kardinaal Van Roey zag de katholieke partij als de beste verdediging van
  Kerk en godsdienst en vond dat katholieke politici zich dienden te schikken naar de
  visie van het episcopaat. Met deze beslissing van het kabinet vreesde de kardinaal dat
  het exposeren van Bernheims urne en de huldestoet door de hoofdstad lijkverbranding in de publieke opinie zou normaliseren, waardoor een wettelijke erkenning niet
  meer zou kunnen worden afgewend. Hij probeerde de Broqueville te overhalen de
  staatsbegrafenis af te lasten, zonder resultaat.1719 Gedreven door een groot geloof in
  orthodoxie en gehoorzaamheid aan het kerkelijk magisterium (die crematie in 1926
  ten aanzien van de bisschoppen nog eens expliciet veroordeelde) liet Van Roey in
  katholieke kranten op 20 februari, twee dagen voor de plechtigheid, een brief publiceren. In de brief bekritiseerde Van Roey de uitvaartplechtigheid met de assen van
  Bernheim omdat dit in strijd was met het katholieke geweten en de ‘traditie van het
  volk’.  Het Belgische volk, aldus Van Roey, kon niet instemmen met zo een misplaatste
  vertoning omdat het steeds zijn doden eerwaardig had begraven.1720 Uiteindelijk
  hoefde de kardinaal niet te vrezen voor de effecten van de publieke huldiging rond
  Bernheims urne. De urne werd uiteindelijk in een kist geplaatst en tentoongesteld in
  het Paleis der Academiën (zie illustratie 7.2). De kist werd op een affuit vervoerd naar
  de begraafplaats.1721
  De brief van de kardinaal ontlokte hevige reacties in de socialistische en liberale
  pers en weerhield noch koning Albert noch de katholieke regeringsleiders om te participeren aan de uitvaart.1722 Binnen het katholieke kamp werd zowel vanuit Vlaamsgezinde hoek (De Standaard, het Davidsfonds) als vanuit francofone rechts-nationalistische hoek (Le Vingtième Siècle) op de staatsbegrafenis met de gecremeerde stoffelijke
  resten van Bernheim gereageerd met duidelijke veroordelingen van lijkverbranding
  als een onchristelijk en oneerbiedig gebruik dat haaks stond op de zedelijkheid van
  het Belgische volk. De Leuvense moraaltheoloog/kanunnik Aloïs Janssens had het in
  zijn brochure (bij het Davidsfonds uitgegeven op 74 000 exemplaren) net als het episcopaat in 1920 over de bres die de voorstanders van lijkverbranding wilden slaan in de
  vesting van het katholicisme om de samenleving zoveel mogelijk te seculariseren.1723
  
  2023 Le suprême hommage.indd 281
  
  15/12/2022 10:47
  
  282
  
  le suprême hommage
  
  Illustratie 7.2.: De kist met de urne met de assen van Louis Bernheim wordt het Academiënpaleis buitengedragen, 1931 (Foto Jacques Hersleven © Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium)
  
  Ook Léon Degrelle, directeur van de uitgeverij Editions Rex die werd gepatroneerd
  door het Algemeen Secretariaat van de Katholieke Actie, steunde in maart 1931 in de
  nasleep van het incident rond Bernheim de katholieke opiniemakers en Van Roey met
  de uitgave van een brochure gericht tegen de crematievoorstanders en het ‘goddeloze’
  socialisme en liberalisme. Van de eerste Franstalige uitgave werden volgens Degrelle
  100.000 exemplaren verkocht.1724
  De actie van Van Roey radicaliseerde de vrijzinnige crematiebeweging en in de
  liberale en socialistische pers werd geëist het wetsvoorstel voor facultatieve crematie opnieuw in te dienen.1725 Het politiek-religieuze bestand bleek heel kwetsbaar.  La
  Libre Belgique schreef over een maçonniek complot en kon niet gelovigen dat de liberalen die met de katholieken regeerden de socialisten in de oppositie zouden steunen
  om dit door te duwen.1726 In het kader van de Katholieke Actie gingen de geestelijken
  Joseph Arendt en Jozef Cardijn op een vergadering van de Brusselse Jeunesse Ouvrière
  Chrétienne tekeer tegen de erkenning van crematie als een middel van antiklerikalen
  om het geloof in het hiernamaals te vernietigen. Een maand na Bernheims crematie beroerde het incident en de interventie van Van Roey nog steeds de gemoederen
  onder katholieke academici, intellectuelen, geestelijken en politici.1727
  
  2023 Le suprême hommage.indd 282
  
  15/12/2022 10:47
  
  b e g r a f e n i s s e n a l s k e r k e l i j k e e n v r i j z i n n i g e m a n i f e s tat i e s
  
  283
  
  Na heel wat stemmingmakerij in de pers werd op 9 juli 1931 in de Kamer de Belgische crematiewet met een nipte meerderheid aangenomen onder het katholiek-liberale
  kabinet van Jules Renkin. Op 21 maart 1932 werd ze in de Senaat goedgekeurd. De
  wet liet gemeenteraden toe crematoria op te richten.1728 De ongelukkige interventie
  van Van Roey bracht duidelijk opnieuw een proces van ‘klerikale secularisering’ (zie
  hoofdstuk 6) teweeg. De eerste crematie in België vond plaats op 20 juni 1933 in het
  crematorium Ukkel-Calevoet nabij de begraafplaats van Sint-Gillis. De eerste steen
  van dit crematorium werd reeds in november 1930 gelegd (zie illustratie 7.3). Het
  aannemen van een wet betreffende facultatieve lijkverbranding was een belangrijke
  symbolische en politieke overwinning voor vrijzinnigen gezien de vrijdenkersbeweging op andere dossiers in deze jaren geen gehoor meer vond bij de liberale en socialistische partij.1729 Renkin en zijn katholieke ministers werden in La Libre Belgique een
  passieve en neutrale houding verweten rond de crematiekwestie.1730 Renkin vroeg om
  in de wet geen columbaria voor het bewaren van de urnen op de begraafplaatsen toe
  te laten om zo een nieuwe kerkhovenkwestie te vermijden en werd daarin tegemoet
  gekomen door de liberalen en socialisten.  Op die manier werd volgens La Libre Belgique alsnog een volledige ‘heidense’ dodencultus in het christelijke België vermeden.1731
  
  Illustratie 7.3.: Crematorium Ukkel-Calevoet, 1933 (Foto Jacques Hersleven © Koninklijk Instituut voor
  het Kunstpatrimonium)
  
  2023 Le suprême hommage.indd 283
  
  15/12/2022 10:47
  
  284
  
  le suprême hommage
  
  Het liep in de jaren 1930 weliswaar niet storm in het crematorium te Ukkel. Tot
  1936 bleef het jaarlijks aantal crematies in het land onder de 100. Tot februari 1948
  vonden slechts 1524 lijkverbrandingen plaats in België, zeker ook door de hoge kostprijs.1732 In 1932 toonde Van Roey zich ten aanzien van Rome teleurgesteld over de
  erkenning, maar de kardinaal stelde de Heilige Stoel in 1937 gerust dat crematie in
  België uiteindelijk slechts een zeer marginaal fenomeen bleef.1733
  
  Gepacificeerde burgerlijke begrafenissen en katholieke manifestaties
  in het interbellum
  Zorgden niet-kerkelijke begrafenissen van publieke figuren nog voor verhitte discussies in het interbellum? Luitenant-generaal Gérard Leman kreeg in Brussel in 1920
  een niet-kerkelijke begrafenis op kosten van de Staat. Op dit moment was het niet
  de tegenstelling tussen katholieken en niet-katholieken maar vooral een andere visie
  op sociale hervormingen, vrouwenstemrecht en Vlaamse eisen die de politiek van
  nationale unie ondermijnde. De Brusselse katholieke dagbladen negeerden vanuit
  patriottisch eerbetoon dan ook het feit dat de staatsbegrafenis van de oorlogsheld een
  louter burgerlijke plechtigheid was.1734 Ook tussenoorlogse burgerlijke begrafenissen
  van liberale prominenten die zich tijdens de bezetting hadden verdienstelijk gemaakt
  voor de bevolking op stedelijk en nationaal vlak (bijvoorbeeld in het Nationaal Hulpen Voedselcomité, het symbool van godsvrede en samenwerking over partijgrenzen
  heen tijdens de bezetting) deden in het interbellum in de katholieke bladen geen stof
  meer opwaaien. Het gebruik van de niet-kerkelijke begrafenis was ingeburgerd.1735
  Meerdere keren werd in het sterfhuis of aan het graf van liberale ministers van staat
  ook het woord genomen door vertegenwoordigers van maçonnieke obediënties en
  loges.1736 Aan de woonst van Eugène Goblet d’Alviella werden op de externe rouwdecoratie zelfs de letters van de Opperraad (obediëntie voor hogere graden Schotse
  ritus) aangebracht. Rond de kist (met urne) nam Jean-Laurent Hasse in naam van
  deze obediëntie het woord om de graaf als vrijmetselaar te eren.1737
  D’Alviella koos als liberaal protestant net als Walthère-Frère-Orban voor de oorlog niet voor een burgerlijke uitvaart.  Hij liet in zijn testament uit 1921 weten dat
  hij akkoord ging met een protestantse dienst na de crematie met een predikant die
  zijn denkbeelden deelde.1738 James Hocart was in 1923 reeds overleden.1739 Arnold Rey
  was in Luik wel nog steeds erg actief als predikant in de protestantse kerk van Luik,
  erkend door de unie van evangelisch protestantse kerken in België. Rey hield er liberale (theologische) ideeën op na en kende Goblet d’Alviella meer dan 40 jaar. De familie vroeg dan ook aan Rey om het woord te nemen in Sint-Gillis om de plechtigheid
  een religieus kader te geven, wat niet in alle vrijzinnige kringen positief werd onthaald.1740 Rey zag zichzelf als een discipel van de Franse predikant Auguste Sabatier
  
  2023 Le suprême hommage.indd 284
  
  15/12/2022 10:47
  
  b e g r a f e n i s s e n a l s k e r k e l i j k e e n v r i j z i n n i g e m a n i f e s tat i e s
  
  285
  
  die zocht naar een verzoening tussen religieus geloof en rationalisme, een verzoening
  tussen christendom en filosofisch deïsme. Net als Sabatier onderwierp hij religie aan
  psychologie en geschiedenis. Bij de stoffelijke resten van Goblet d’Alviella eerde Rey
  ‘la religion de la vérité’.1741
  Burgerlijke begrafenissen van socialistische leiders verloren na de oorlog volledig hun antiklerikale connotatie van weleer. De jonge Émile Vandervelde deelde in
  de begindagen van de BWP nog volmondig het antiklerikalisme dat eigen was aan
  de socialistische beweging in België.1742 Vandervelde zou al snel zijn antiklerikalisme
  temperen vanuit electorale overwegingen en was bij zijn overlijden in 1938 een gerespecteerd staatsman geworden die ondanks zijn ouderdom, en de generatiekloof binnen de partijtop, vasthield aan de politieke macht. In de beschrijving door Le Peuple
  van het defilé voor de stoffelijke resten van Vandervelde werd selectief stilgestaan bij
  eerbetoon van gelovigen, geestelijken, het Leger des Heils en een delegatie van het
  Algemeen Christelijk Werkersverbond met voorzitter Hendrik Heyman.  Zo kon de unanieme rouw die levensbeschouwelijke verschillen oversteeg benadrukt worden.1743 De
  katholieke pers berichtte bijzonder respectvol over Vanderveldes uitvaart en maakte
  slechts indirect en discreet melding van haar louter wereldlijk karakter.1744 Toen de
  Gentse socialistische leider Edward Anseele burgerlijk werd begraven, was van diens
  antiklerikale vuur aan de graven van leden van de socialistische vrijdenkersbond in
  Gent in de jaren 1880 (zie hoger) geen sprake meer. In Vooruit werd zelfs expliciet
  ontkend dat Anseele ooit de Kerk of de clerus had aangevallen in antiklerikale contesterende zin.1745
  Dit betekende niet dat het aantal burgerlijke begrafenissen immens steeg. In de
  jaren 1930 toonde Van Roey zich ten aanzien van Rome niet bezorgd over het aantal
  burgerlijke begrafenissen in zijn diocees.1746 Aan de vooravond van Wereldoorlog I
  was 5 procent van het totaal aantal begrafenissen in Gent niet-kerkelijk. In 1951 was
  dat aantal opgelopen tot 11 procent. In het interbellum werden burgerlijke begrafenissen in Gent ondanks de beduidende stijging dus geen massafenomeen, net zoals het
  aantal louter burgerlijke huwelijken voor de Tweede Wereldoorlog ook beperkt bleef
  tot rond de 5 procent. Tot aan de vooravond van Wereldoorlog II bleef het katholicisme op het platteland zelfs zo goed als volledig intact. Van niet-kerkelijke begrafenissen op het platteland was ook in het interbellum nog bijna geen sprake. Er deden
  zich in de jaren 1920 nog steeds incidenten voor bij burgerlijke begrafenissen op het
  Oost-Vlaamse platteland.  In een periode van het ‘rijke Roomse leven’ met een verbreding van de katholieke zuil
  was er ondanks de verdere laïcisering van funeraire cultuur via de crematiewet dus
  geen sprake van een massale culturele secularisering van funeraire praktijken.
   Ondanks de katholieke partij meer dan ooit kampte met verdeeldheid en dissidentie groeiden enkele begrafenissen van katholieke staatsmannen, of missen voor hun
  zielenheil, uit tot belangrijke kerkelijke en katholieke manifestaties. Voor de intransigente oude katholieke leider Charles Woeste was na de oorlog geen plaats meer in
  de regering van nationale unie die noodzakelijk was voor de wederopbouw van het
  land. Desondanks koesterde kardinaal Mercier, die minder vertrouwen had in de
  nieuwe katholieke leider Henri Jaspar, de eenvoud en het levensbeschouwelijke vuur
  van Woeste bij diens dood in april 1922.1752 Mercier nam de laatste gebeden voor zijn
  rekening op de plechtige requiemmis ter ere van de conservatieve staatsman in Elsene
  na de sobere uitvaart. De dienst werd in Le Vingtième Siècle beschreven als ‘une manifestation impressionante du pays catholique’. De hele parlementaire rechterzijde was
  aanwezig in de Sint-Bonifatiuskerk, net als verscheidene regeringsministers en de
  nuntius.1753
  De uitvaart van Mercier werd in 1926 pas echt een gemediatiseerd katholiek
  massa-evenement. In het tot een grote rouwkapel omgebouwde Noordstation
  van Brussel wachtten de aartsbisschoppen-kardinalen van Parijs en Westminster,
  Louis-Ernest Dubois en Francis Bourne, de bisschoppen van Cambrai, Arras, Verdun
  en Amiens en het Belgische episcopaat de trein op die de stoffelijke resten van
  Mercier vanuit Mechelen vervoerde.1754 In de lijkstoet die passeerde langs de Kruidtuin, de Koningsstraat en het Congresplein liepen heel wat reguliere en seculiere geestelijken en kanunniken van de kapittels mee. De opeenvolging van deze geestelijken
  werd uitgebreid gefotografeerd (zie illustratie 4.27). De dienst in Sint-Goedele was
  van een ongeziene praal (zie illustratie 4.38). De Sint-Michiels en Sint-Goedelekerk
  en de lijkstoet in de Koningsstraat werd zelfs vanuit een vliegtuig gefotografeerd.1755
  De dag nadien vonden de lijkplechtigheden in Mechelen plaats. In de stoet naar de
  kathedraal liepen de bisschoppen van Cambrai, Arras en Verdun samen met seminaristen, parochiepriesters, superieuren van religieuze ordes, kanunniken, de Belgische bisschoppen, maar ook een delegatie van de Association Catholique de la Jeunesse
  Belge met haar stichter Louis Picard. Deze vereniging gaf de Katholieke Actie in België
  gestalte met de steun van Mercier.  De aartsbisschoppen Dubois en Bourne, de bisschoppen van Luik en Namen en nuntius Micara zongen de vijfvoudige absouten aan
  
  2023 Le suprême hommage.indd 286
  
  15/12/2022 10:47
  
  b e g r a f e n i s s e n a l s k e r k e l i j k e e n v r i j z i n n i g e m a n i f e s tat i e s
  
  287
  
  Illustratie 7.4.: De lijkdienst van kardinaal Mercier in de Sint-Romboutskathedraal in Mechelen, 1926
  (Stadsarchief Brussel)
  
  de katafalk in de kathedraal van Mechelen (zie illustratie 7.4).1756 Hoge buitenlandse
  geestelijken die meeliepen in de lijkstoeten in Brussel en Mechelen, zoals nuntius
  Micara en de rector van het Institut Catholique de Paris Alfred Baudrillart, waren
  bijzonder onder de indruk van Merciers staatsbegrafenis. Ze vergeleken deze met de
  Blijde Intrede van Albert in Brussel in 1918 en het defilé van de geallieerde legers
  onder de Arc de Triomphe in Parijs in 1919.1757
  Geestelijken spanden zich ook in om rond de stoffelijke resten van koning Albert
  en koningin Astrid, of tijdens speciale requiemmissen, de band tussen troon en altaar
  publiekelijk te manifesteren. Alberts stoffelijk overschot in Laken werd de dag na het
  ongeval meteen bezocht door de nuntius Micara, Van Roey en de hofaalmoezenier
  Jules de Trannoy om te bidden bij het lijk.1758 Marie-Albert Van der Cruyssen, oorlogsheld en prior van de abdij van Orval, verzorgde op eigen vraag de laatste zegening van het lijk van Albert voor de kist definitief werd gesloten. Van der Cruyssen
  bleef bij de kist gedurende de nacht.  Hij bood zijn diensten opnieuw aan na Astrids
  tragische overlijden.1759 Na het vroegtijdige overlijden van Albert en Astrid vroeg het
  episcopaat om de doodsklokken in alle kerken elke avond te luiden tot de dag van de
  
  2023 Le suprême hommage.indd 287
  
  15/12/2022 10:47
  
  288
  
  le suprême hommage
  
  uitvaart en op de eerste vrije dag in alle kerken plechtige diensten voor het zielenheil
  van de koning en de koningin te houden.1760 Het Jeugdverbond voor Katholieke Actie,
  een overkoepelend orgaan van diverse Vlaamse jeugdbewegingen in het kader van de
  Katholieke Actie, riep al haar afdelingen en leden op de plechtige rouwdiensten voor
  Albert in de verschillende bisdommen bij te wonen.1761
  Leuven was in 1924 en 1937 het decor van de begrafenissen van de christendemocratische en Vlaamsgezinde leiders Joris Helleputte, wegbereider van de katholieke
  zuil, en Prosper Poullet, gewezen voorzitter van de Katholieke Unie die inmiddels was
  omgevormd tot het Blok der Katholieken. De lijkstoeten door de straten van de universiteitsstad naar de kerk, en van de kerk naar het kerkhof van de abdij van het Park te
  Heverlee, werden indrukwekkende manifestaties van de bloeiende katholieke zuil met
  de standsorganisaties. De standsorganisaties zouden na Merciers overlijden onder
  Van Roey langzaam tot een compromis komen met de Katholieke Actie rond politieke
  en sociale actie, zo bleek ook uit de oprichting door de bisschoppen van het overkoepelend Jeugdverbond voor Katholieke Actie in 1928.1762 De corporatist Helleputte
  was de stichter-voorzitter van de Boerenbond en de Volksbond in 1890-1891 en tussen
  1897 en 1912 was hij voorzitter van het Davidsfonds. De Volksbond werd in 1921 vervangen door het Algemeen Christelijk Werkersverbond. De Boerenbond ontwikkelde
  zich in de jaren 1920 tot een alomvattende organisatie voor boeren en landarbeiders
  met een sterke positie in de verschillende Vlaamse provincies. Ook het Davidsfonds
  stond bij het overlijden van Helleputte aan de vooravond van een nieuwe bloei.1763
  In de lijkredes in het sterfhuis werd de bloei van het Davidsfonds en de Boerenbond
  door Arthur Boon en de geestelijke Eduard Luytgaerens in verband gebracht met
  Helleputtes inzet. Helleputtes kist werd gedragen door bedienden van de Boerenbond
  en de Volksbank, de door Helleputte opgerichte krediet-coöperatieve, en werd gevolgd
  door de officiële delegaties van de Boerenbond, de Volksbond, het Davidsfonds en de
  door Helleputte opgerichte Leuvense Gilde van Ambachten en Neringen. 