title: W. Steurs, Naissance d'une région. Aux origines de la mairie de Bois-le-Duc. Recherches sur le Brabant septentrional aux 12e et 13e siècles
text: Recensies
  
  83
  
  het licht. Een goed voorbeeld daarvan is de vertaling van de term 'godes monnes scale' in het
  tiende landrecht. Naar Algra's mening moet deze term vertaald worden als 'godsmans [i.e.
  priesters] knecht' en niet als knecht van een goede man, zoals tot nog toe werd aangenomen.
  Het is overigens raadzaam bij het lezen van dit boek een of meer van de tekstuitgaven, die in
  de Inleiding worden opgesomd, bij de hand te hebben. Op die manier kan men Algra's betoog
  optimaal volgen. Wie niet of niet zo vertrouwd is met de Oudfriese taal, zou gebruik kunnen
  maken van de tekstuitgaven van W. J. Buma en W. Ebel, genoemd op de pagina's 32 en 33. Deze
  bevatten namelijk mede een Duitse vertaling van de tekst en dat is wel eens handig, omdat Algra
  zelfde tekstgedeelten die hij aanhaalt lang niet altijd van een vertaling voorziet. Overigens moet
  men een eventueel gebrek aan kennis van het Oudfries beslist geen hinderpaal laten zijn om dit
  boek over de 17 keuren en 24 landrechten ter hand te nemen. Men zou anders een prachtige studie
  en vele verrassende inzichten op het terrein van de middeleeuwse rechtsontwikkeling in de
  Friese landen missen.
  B. S. Hempenius-van Dijk
  1 N. E. Algra, De tekstfiliatie van de 17 keuren en 24 landrechten, een voorbereidend
  onderzoek (Estrikken XXXIX; Groningen, 1966).
  2 J. R. G. Schuur, 'De Friese hoofdeling opnieuw bekeken', BMGN, CII (1987) 1-28; O.
  Vries, Het Heilige Roomse Rijk en de Friese vrijheid (Leeuwarden, 1987).
   W. Steurs, Naissance d'une région. Aux origines de la mairie de Bois-le-Duc. Recherches sur
  le Brabant septentrional aux 12e et 13e siècles (Dissertatie Vrije universiteit Brussel, 1988,
  Mémoire de la Classe des lettres, 3e série III; Brussel Académie royale de Belgique, Classe des
  lettres, 1993, 426 blz., Bfl600,-, ISBN 2 8031 0101 7).
  Tot voor kort was de vroeg-middeleeuwse geschiedenis van Noord-Brabant in nevelen gehuld.
  De zandgronden van de Kempen waren dun bevolkt en politiek gezien leek het gebied een
  vacuüm te zijn. Pas vanaf het eind van de twaalfde eeuw werd het grootste deel van de Kempen
  ingelijfd bij het hertogdom Brabant. De verschijning van het eerste deel van het Oorkondenboek
  Noord-Brabant in 1979 betekende dat de sterk verspreide diplomatische bronnen binnen
  handbereik kwamen. Met de uitgave van de paar relevante kronieken is men nog niet zo ver
  gevorderd. Vanaf de jaren zeventig werd met name in de streek ten zuidwesten van Eindhoven
  en in de binnenstad van 's-Hertogenbosch veel archeologisch bodemonderzoek verricht. Dit
  leidde tot een stroom van publikaties waaronder ik de drie delen van het Kempenprojekt en het
  door de Bossche stadsarcheoloog H. L. Janssen geredigeerde boek Van Bos tot Stad met name
  wil noemen.
  Ondertussen publiceerde de Waalse historicus W. Steurs enkele opmerkelijke artikelen onder
  meer over de door hertog Hendrik I (1190-1235) gestichte steden en vrijheden. Deze studies
  maakten deel uit van een groter project met als doel een reconstructie van de geschiedenis van
  oostelijk Noord-Brabant in de periode 1100-1300. In 1988 kon Willy Steurs zijn werk afronden
  met een promotie aan de Université libre de Bruxelles (promotor prof. dr. G. Despy). Het
  manuscript zoals het door de Academie werd uitgegeven is afgesloten in 1989, zodat enkele
  belangrijke studies die sedertdien van de pers kwamen niet konden worden meegenomen.
   Het vertrekpunt van Steurs is de streek Toxandrië zoals die eruit zag na de Frankische
  kolonisatie rond 700: een dunbevolkt gebied zonder echte kerkdorpen, bewoond door boeren en
  
  84
  
  Recensies
  
  met enkele grote landgoederen die het bezit waren van ver weg gelegen abdijen zoals Echternach
  en St. Truiden. Als eindpunt van de studie fungeerde de stichting kort voor 1200 van de stad
  's-Hertogenbosch. Deze stad zou al spoedig de hoofdstad worden van een grote administratieve
  eenheid die de naam kreeg van meierij van 's-Hertogenbosch. De ontwikkeling die tussen beide
  momenten in ligt plaatst Steurs onder de noemer van economische groei: aanvankelijk in een
  rustig, vanaf ca. 1100 in een versneld tempo. De natuurlijke bossen bestaande uit eiken, beuken
  en berken werden gerooid om plaats te maken voor boerenbedrijven. Overigens was Toxandrië
  al voor 1100 bepaald geen geïsoleerd gebied: vanuit het Rijnland werd aardewerk van een betere
  kwaliteit geïmporteerd en handelswegen die de abdijen in het zuiden verbonden met de delta
  doorsneden de streek. De Dommel en zijn zijrivieren, allen noord-zuid gericht, waren bevaarbaar en kwamen in de buurt van het latere 's-Hertogenbosch bijeen. In Vught opereerde in het
  begin van de elfde eeuw een muntatelier en er werd tol geheven van passerende schepen.
   De versnelling die in de twaalfde eeuw plaatsvond viel samen met de stichting van norbertijner
  en cisterciënzerabdijen als Floreffe-Postel, Berne, Averbode en Tongerlo. Steurs toont op
  overtuigende wijze aan dat het oude verhaal dat de monniken de barre heide ontgonnen en het
  land in cultuur brachten niet klopt. De nieuwe kloosters handelden tamelijk rationeel door
  cultuurland op te kopen of anderszins te verwerven van de lokale adellijke geslachten. Door
  erfdelingen was dit bezit vaak sterk versnipperd waardoor een behoorlijke bedrijfsvoering
  moeilijk was geworden. Een enkele keer zetten de monniken ontginningen op, maar veel vaker
  reorganiseerden zij het landbouwbedrijf door nieuwe centra op te richten. Overigens gingen de
  oude benedictijnerabdijen niet bij de pakken neerzitten. In het midden van de twaalfde eeuw
  baatte de abdij van St. Truiden zijn hof te Alem (aan de Maas bij Lith) ten dele nog in eigen
  beheer uit. Abt Willem van Ryckel breidde dit oude bezit nog uit door aangrenzende percelen
  land op te kopen.
  In de twaalfde eeuw kwam ook de lokale adel op. Zij noemden zich naar het dorp waar zij hun
  kasteel hadden. Geslachten als Van Herlaar, Van Heeze, Van Tilburg, Van Helmond enz.
  slaagden erin de boerenbevolking van zich afhankelijk te maken. Voogdijen over kerkelijk bezit
  waren eveneens zeer profijtelijk. Het kwam echter niet tot endogene staatsvorming. De graven
  van Rode (= St. Oedenrode) waren rond 1200 al een eind op weg, maar het was een man van
  buiten de regio, hertog Hendrik I van Brabant, die tussen 1195 en 1235 het grootste deel van de
  Kempen aan zijn gezag wist te onderwerpen. De lokale adel werd goeddeels uitgeschakeld. Veel
  families verdwenen zelfs helemaal van het toneel.
   De hertog voerde ook een economische politiek: door her en der nabij bestaande nederzettingen
  nieuwe steden te stichten gaf hij de ontluikende markteconomie een steuntje in de rug. Het
  toenemende agrarische surplus kon daar worden verhandeld. Op deze wijze ontstonden steden
  als Oisterwijk, Eindhoven en Helmond. Niet alle stichtingen hadden overigens succes: zo bleven
  Oerle en St. Oedenrode agrarische nederzettingen. Een schot in de roos was 's-Hertogenbosch
  dat ook economisch het gunstigst gelegen was. Al in de twaalfde eeuw nam de druk op de
  zogenaamde woeste gronden zo sterk toe dat boeren en grootgrondbezitters met elkaar in
  conflict raakten over de gebruiksrechten. Na 1300 zou de sterk toegenomen bevolking en zijn
  activiteiten het kwetsbare milieu van de zandgronden zo zwaar gaan belasten dat er een nieuw
  probleem ontstond. Her en der ging het zand stuiven. Een dorp als Loon op Zand werd om deze
  reden rond 1400 zelfs verplaatst. De economische opbloei werd in eerste instantie veroorzaakt
  door een toename van de agrarische produktie. Langs de Maas werd haver verbouwd, de
  zandgronden leverden rogge. De schoenmakersgilden in Helmond en 's-Hertogenbosch verwerkten de huiden van het vee. De abdijen legden zich, naar het lijkt, toe op de produktie van
  wol die was bestemd voor de opkomende textielindustrie. Ik acht het daarnaast waarschijnlijk
  
  Recensies
  
  85
  
  dat er tot 1300 nog veel timmerhout uit de meierij kwam. Oorkonden van rond 1300 maken
  gewag van bossen bij Udenhout en Oirschot.
  Wat nog wat vaag blijft is de ontwikkeling van de occupatie. De kaartjes van Steurs zijn
  grotendeels gebaseerd op topografische kaarten uit de vroege negentiende eeuw. In de periode
  1300-1800 is er echter zeer veel aan het Oost-Brabantse landschap veranderd. Een belangrijke
  bron voor dit onderzoek zijn de vele cijnsboeken, zowel van de hertog als van lokale heren.
   Hoewel Steurs zich alle moeite geeft om de resultaten, — voor zover gepubliceerd! — van het
  archeologisch onderzoek te verwerken, is en blijft hij toch op de eerste plaats een diplomatisch
  georiënteerd historicus. Zijn analyses van oorkonden kenmerken zich door scherpzinnigheid en
  eruditie. Een goed voorbeeld zijn de twee, twaalfde-eeuwse oorkonden die handelen over de
  stichting van de priorij van Postel (nabij Reusel, thans België, provincie Antwerpen). De lokale
  geschiedschrijving komt er bij hem n iet al te best van af en ook de bewerker van het al genoemde
  oorkondenboek, H. P. H. Camps, wordt op enkele punten gecorrigeerd. Via de oorkonden komt
  Steurs, ook al was dat waarschijnlijk niet zijn bedoeling, terecht bij de relatief goed bewaarde
  archieven van kloosters en andere grootgrondbezitters. Zo kan gemakkelijk de indruk ontstaan
  dat het grootgrondbezit overheersend was en dat alle boeren onderhorig waren aan een heer of
  een abt. Er waren echter ook allodiale grondbezitters, maar zij vallen in de bronnen nauwelijks
  op. Nog niet gepubliceerd onderzoek uitgevoerd door K. Leenders in westelijk Noord-Brabant
  heeft echter al aangetoond dat de kleine, allodiale boerenbedrijven daar belangrijk zijn geweest.
  Het boek van Willy Steurs is geen grande thèse geworden. De compositie is tamelijk brokkelig
  met een groot aantal hoofdstukjes over diverse plaatsen in de meierij. De analyse van de
  ontwikkelingen in Vught en St. Michielsgestel steunt op verouderde literatuur en had in relatie
  gebracht moeten worden met de vroegste geschiedenis van 's-Hertogenbosch. Buiten kijf staat
  echter dat de auteur een staaltje van groot vakmanschap afleverde waar we al lang op zaten te
  wachten. De uitgebreide annotatie bevat een schat aan informatie en er is een kader gegeven dat
  ook lokale historici de goede weg wijst.
   A. C. M. Kappelhof
  
  J.G. Kruisheer,ed.,Oorkondenboek van Holland en Zeeland tot 1299, II, 1222 tot 1256 (AssenMaastricht: Van Gorcum, 1986, xix + 805 blz., ƒ290,-, ISBN 90 232 2171 0; J. G. Kruisheer,
  Oorkondenboek van Holland en Zeeland tot 1299, III, 1256 tot 1278 (Assen-Maastricht: Van
  Gorcum, 1992, xviii + 975 blz., ƒ298,-, ISBN 90 232 2692 5).
  Twintig jaar geleden besprak ik in dit tijdschrift (LXXXIX ( 1974) 288-291 ) het eerste deel van
  het Oorkondenboek. van Holland en Zeeland, het erudiete opus van de inmiddels overleden A.
  C. F. Koch. In het publikatiejaar 1970 echter had Koch, door andere taken overmand, reeds de
  fakkel doorgegeven aan Jaap G. Kruisheer, ongetwijfeld de voortreffelijkste diplomatist in
  Nederland, en dus de aangewezen auteur voor deze prestigieuze editie. Ik had het voorrecht bij
  herhaling met hem de degens te mogen kruisen over fundamentele punten van diplomatische
  methode waarover we het roerend oneens waren, met een heilige overtuiging die gekruid was
  met zoveel uitroeptekens wederzijds dat de verblufte toeschouwers niet opmerkten dat we het
  over de meeste punten wel eens waren. Ik bewaar aan deze polemieken de beste herinnering
  omdat mijn medespeler zo elegant eruditie aan fair play wist te koppelen.
  Kruisheer presteerde het om binnen redelijke termijnen twee statige banden te produceren, die
  56 jaar overspannen en 1400 oorkonden bevatten, in 1800 dichtbedrukte bladzijden. Dit laatste.
  