title: H. Bost, Un 'intellectuel' avant la lettre. Le journaliste Pierre Bayle (1647-1706). L'actualité religieuse dans les Nouvelles de la République des lettres (1684-1687)
text: 92
  
  Recensies
  
  lezer kan de draagwijdte daarvan vermoeden. De uitweidingen over het bij uitstek stoïsche
  karakter van de brieven overtuigen ook niet werkelijk. Grote lof verdient echter de vertaling, die
  werkelijk even meeslepend is als het origineel. Goldsteen heeft het wijze besluit genomen de
  lange zinnen van het humanistenlatijn in kortere op te breken. Hij heeft het juiste evenwicht
  gevonden tussen trouw aan de Latijnse tekst en modern Nederlands, al schrijft hij ergens
  'pestvirus' waar het neutralere 'pestverwekker' misschien meer op zijn plaats zou zijn geweest.
  Editie en vertaling vormen een boek dat tot in lengte van jaren gezaghebbend zal blijven.
  M. E. H. N. Mout
  
  H. Bost, Un 'intellectuel' avant la lettre. Le journaliste Pierre Bayle (1647-1706). L'actualité
  religieuse dans les Nouvelles de la République des lettres (1684-1687) (Dissertatie Université
  Montpellier III1991, Études de l'Institut Pierre Bayle, Nimègue XXIII (SIB XXIII); Amsterdam-Maarssen: APA-Holland university press, 1994, xi + 584 blz., ƒ 150,-, ISBN 90 302 1033
  8).
  Van maart 1684 tot februari 1687 redigeerde Pierre Bayle 36 afleveringen van zijn Nouvelles.
  Elk nummer bevatte een tiental recensieartikelen en een zogenaamde catalogue met korte
  mededelingen over andere publikaties. Het tijdschrift werd grotendeels door Bayle zelf gevuld
  in de hem kenmerkende ironische, afstandelijke maar nooit respectloze kritische stijl. Het was
  een enorm succes, want hier werd wel het vanaf 1665 verschijnende maar in de jaren tachtig in
  moeilijkheden verkerende Journal des sçavans nagevolgd maar op een geheel eigen wijze.
   Bayle en zijn uitgever Henry Desbordes te Amsterdam hadden kennelijk een goed gevoel voor
  de markt gehad en Bayle schreef in een hoog tempo over hem door geïnteresseerden toegezonden boeken. EenJcwart van de uitgekomen publikaties wist hij aldus te behandelen. Tevens
  werden enkele necrologieën en.eeahuwelijksaankondiging opgenomen. Zijn opzet-van onpartijdigheid, voorzichtige formuleringen en respect voor de lezer hadden tot resultaat dat het
  tijdschrift ondanks verboden van de Franse overheid tot diep in dat land doordrong. Hij kreeg
  dan ook vele brieven, waaronder niet van de genngsten als Etienne le Moyne en Jean le Clerc
  met hun mening wat wel en wat niet met het tijdschrift te doen. De laatste begon dan ook in 1686
  met zijn eigen Bibliothèque universelle et historique. Bayle wilde een groot publiek bereiken
  door niet te technisch te schrijven en het Latijn te vertalen. Hij dacht zelfs aan vrouwen die het
  geschrevene zouden lezen. Zijn behandeling van katholieke onderwerpen bracht bij aanhangers
  van die confessie wel wrevel teweeg omdat hij het vanzelfsprekende van hun wereldbeeld
  aantastte, maar ook zij zagen zijn mening spoedig als gezaghebbend. Jammer genoeg weten wij
  vrijwel niets over oplage, prijs en aantal abonnementen van het tijdschrift en gezien het aantal
  herdrukken is het bijzonder moeilijk aan de hand van traditioneel bibliotheekonderzoek vast te
  stellen wat de verspreiding is geweest.
   Dit boek van de theoloog Hubert Bost bevat de voorpublikatie aangepaste versie van zijn thèse
  aan de universiteit van Montpellier, die in stencilvorm de voor Frankrijk bekende omvang had
  van 1432 bladzijden. Er zijn nog taaie gedeelten gebleven en herhalingen ontbreken niet, maar
  het is een degelijk werk geworden. Alvorens nu verder in te gaan op deze duidelijk uit de school
  van de grand old lady van de Baylestudies, Elisabeth Labrousse, stammende studie moet het
  belangrijkste gedeelte ervan apart worden genoemd. De Nouvelles worden namelijk geheel open
  gelegd dooreen index op de in die periodiek behandelde auteurs (243-341) en ook een register
  op titels van besproken werken maakt de materie veel gemakkelijker te benaderen (344-561 ).
  Recensies
  
  93
  
  De hierboven gegeven bijzonderheden over het tijdschrift komen voor in het eerste deel waar
  ook een levensschets en een waardering van Bayles ideeën op het gebied van de religie zijn
  opgenomen. Daaruit blijkt dat hij ondanks zijn hooggestemde idealen over de gemeenschappelijke republiek der letteren telkens bij actuele kwesties, maar ook bij die uit het verleden, de
  tegenstellingen binnen het katholicisme belangrijker vond en meer aandacht schonk dan die
  binnen de gereformeerde wereld. De meeste ruimte kregen echter de interconfessionele
  controverses. Zijn opvattingen over de juiste geschiedschrijving aan de hand van geschreven
  bronnen hadden als uitwerking dat hij meende dat na de gebeurtenissen een soort officiële versie
  van de toedracht door onpartijdige historici tot stand moest en kon worden gebracht. Bayle is
  in de formulering van Bost zeker niet zonder meer een woordvoerder van de Refuge maar een
  bijna religieuze zoeker naarde waarheid en naar het ondanks alle tegenstellingen handhaven van
  de dialoog in de republiek der letteren.
   Na deze hooggestemde karakterisering volgt een merkwaardig hoofdstuk over de Nouvelles in
  verband met de crise uit het werk van Hazard. Hier worden in 1994 nog eens de beperkingen
  van de stelling uit diens beroemde, zestig jaar oude boek onder de aandacht van de lezer
  gebracht, een lezer die zich afvraagt of dat in Frankrijk nog niet genoeg is geschied? Na een nogal
  omslachtig stuk waarin de lijnen van de Nouvelles naar de beroemde Dictionnaire uit 1697
  worden doorgetrokken eindigt de auteur met een wonderlijk concluderend gedeelte. Dat hij als
  theoloog in de denkbeelden van Bayle een getuigenis op de weg van attitude réformée naar
  mentalité protestante wil zien is, hoe weinig historisch ook, nog begrijpelijk. Maar waarom hij
  daarna de arme man tot archetype van een intellectueel, althans volgens Bosts eigen, anachronistische definitie, wil maken, een operatie waarbij zelfs de positie van Voltaire en Sartre (vooral
  de naam van de laatste zou Bayle doen gruwen) te hulp wordt geroepen, is voor deze historicus
  een idee dat alleen nog binnen de périphérique kan ontstaan. Zijn boek blijft niettemin vooral
  door de documentatie over de Nouvelles bijzonder nuttig.
  E. O. G. Haitsma Mulier
  
  J. C. M. Pennings, Th. H. P. M. Thomassen, ed., Archieven van Nederlandse gezanten en consuls
  tot 1813, I, Overgedragen archieven van gezanten en consuls in de christelijke wereld
  ('s-Gravenhage: Algemeen rijksarchief, eerste afdeling, 1994,433 blz., ƒ45,-, ISBN 90 800916
  18).
  De legatie- en consulaatsarchieven van vóór 1813 hebben een lange lijdensweg achter de rug.
   Die begon al in de tijd zelf. Veel gezanten en consuls leverden na afloop van hun missie de
  bescheiden niet in, maar namen ze mee naar huis of lieten ze achter, zodat het meeste aan
  vernietiging ten prooi viel. Na allerlei omzwervingen in de Bataafse en Franse tijd kwam het
  restant op het ministerie van buitenlandse zaken terecht, dat het in 1854/1857 overdroeg aan het
  algemeen rijksarchief. Andere legatie- en consulaatsarchieven volgden de decennia erna. In de
  jaren 1897-1901 werd een voorlopige inventaris vervaardigd, die werd aangevuld en bijgewerkt. W. A. Fasel, N. M. Japikse en O. Schutte trachtten in de jaren 1950 en 1960 tot een betere
  beschrijving te komen, doch hun werk bleef onvolledig en liet veel te wensen over. Tenslotte
  hebben Th. H. P. M. Thomassen en J. C. M. Pennings vanaf 1979 met steun van diverse
  medewerkers de legatie- en consulaatsarchieven, die bij alle pogingen tot inventarisatie nog
  meer in de war waren geraakt, ten onrechte waren aangevuld met talloze stukken uit particuliere
  archieven en archieven die ter griffie waren gedeponeerd en met 1795 als scheidslijn in tweeën.
  