title: Le suprême hommage
text: Positivistische ideeën rond de herinnering voor toekomstige generaties waren aantrekkelijk voor Britse agnosten en atheïsten in Edwardiaans Engeland en hadden in
  Frankrijk een grote invloed op republikeinse staatslieden zoals Jules Ferry en Léon
  Gambetta.307 Comte hechtte binnen zijn ‘Religion de l’Humanité’ belang aan publieke
  standbeelden en begraafplaatsen om de weldaden van figuren blijvend te herinneren.
   Tijdens de Derde Republiek bereikte de praktijk van het oprichten van standbeelden
  op publieke plaatsen ter ere van figuren vanwege hun persoonlijke verdiensten, geïnspireerd door een liberaal humanisme en didactische geest eigen aan Comtes positivisme, haar hoogtepunt.308
  Naast het positivisme, dat metafysische speculatie over de onsterfelijke ziel en het
  hiernamaals overboord gooide, dook in Frankrijk het spiritualisme op als een belangrijk alternatief geloofssysteem voor het katholicisme, met Victor Cousin als invloedrijk liberaal ideoloog. Spiritualisten zetten de traditie van het 18e-eeuwse deïsme verder met een geloof in een God en een hiernamaals waar de onsterfelijke ziel voor het
  goede zou beloond worden. Dergelijk buitenkerkelijk spiritualisme had een belangrijke invloed op de Franse vrijmetselarij, zeker nadat de Kerk katholieken dwong de
  vrijmetselarij te verlaten.309 De 19e-eeuwse vrijmetselarij vrijwaarde een rituele dimensie binnen een moderniserende samenleving die als betekenisdrager voor levensbeschouwelijke visies niet zonder belang was. Vrijmetselaars hielden geen plechtigheden
  aan het graf zelf maar bedienden zich in de besloten werkplaatsen van rituelen om
  overleden vrijmetselaars te herdenken.310 In Frankrijk kwam het maçonnieke spiritualisme in de jaren 1850 en 1860 onder druk te staan met als eindresultaat het verwijderen van het geloof in God en de onsterfelijkheid van de ziel uit de statuten
  van het Grand Orient de France en het facultatief maken van de verwijzing naar de
  Architect van het Universum in de jaren 1870.311
  
  2023 Le suprême hommage.indd 59
  
  15/12/2022 10:46
  
  60
  
  le suprême hommage
  
  Laïcisering van funeraire cultuur tijdens de 19e-eeuwse ‘culture wars’
  In hoofdstuk 7 wordt dieper ingegaan op de laïcisering van het beheer van de stoffelijke resten in België tijdens de 19e eeuw. Gedurende de 19e eeuw legde de katholieke
  Kerk zich niet zomaar neer bij het verlies van haar cultureel monopolie en officieel
  statuut ten koste van de Staat. Tussen 1850 en 1920 vochten de katholieke Kerk en de
  burgerlijk-laïciserende Staat in grote delen van Europa een strijd uit om hegemonie
  met een hoogtepunt in de jaren 1870-1885.312 Deze conflicten waren ‘culture wars’ die
  vele aspecten van het dagelijks leven beïnvloedden.313 Twisten rond funeraire cultuur
  hadden hier geen onbelangrijke rol. De dood was immers een domein dat sterk werd
  beïnvloed door religie.  Hierdoor is het mogelijk om enkele krijtlijnen in dit Europese strijdtoneel te reconstrueren.
   Het keizerlijk decreet van 12 juni 1804, de basistekst voor de funeraire regelgeving
  in Frankrijk en vele omringende landen, voorzag in artikel 15 dat in gemeenten in
  het Franse Keizerrijk waar meerdere erediensten werden beoefend een begraafplaats
  buiten de bewoonde kern zou aangelegd worden voor elke cultus of één begraafplaats
  die voor de verschillende godsdiensten door muren en hagen in verschillende delen
  zou gescheiden worden met aparte ingangen (compartimentering). Het decreet trof
  geen schikking voor onkerkelijken (gedoopte vrijdenkers, atheïsten, onverschilligen
  die buiten de Kerk stierven) en diegenen die door de Kerk om canonieke redenen
  een christelijke begrafenis werden ontzegd (‘onwaardigen’).320 Onder het Ancien
  
  2023 Le suprême hommage.indd 60
  
  15/12/2022 10:46
  
  ‘l a m o r t d é ch r is t i a n isée ’ b i j ko n i n k l i j k e en p o l i t i ek e el i t e s
  
  61
  
  régime was het gebruikelijk theateracteurs, ongedoopte kinderen, zelfmoordenaars en
  publieke zondaars uit een gewijd kerkhof te weren. Het Rituale Romanum (1614) verbood het kerkelijk begraven in gewijde grond van ongedoopte kinderen en (gedoopte)
  zelfmoordenaars, duellisten, publieke zondaars en diegenen die verzaakten aan
  de jaarlijkse biecht en paascommunie en onberouwvol het leven lieten. Het strikt
  opvolgen van deze voorschriften, en het begraven van deze ‘onwaardigen’ en onkerkelijken in een afgescheiden gedeelte van de gewijde katholieke begraafplaatsen, zou
  in de 19e eeuw voor aanzienlijke controverse zorgen.321 Zowel wat betreft het regelen
  van het lijkenvervoer als het beheer van begraafplaatsen stelde de regelgeving uit het
  decreet van Napoleon uit 1804 een ambigue scheidingslijn tussen de bevoegdheden
  van Kerk en Staat. Dit zou noodgedwongen tot geschillen leiden. Twee administraties
  stonden immers in voor eenzelfde aangelegenheid.322
  Vanuit hygiënische drijfveren werden in de tweede helft van de 19e eeuw overal in
  Europa nieuwe gemeentelijke begraafplaatsen ingericht. Voor liberalen en antiklerikalen was dit een gelegenheid om de begraving af te dwingen in volgorde van overlijden, ongeacht de geloofsovertuiging, zodat onkerkelijken en ‘onwaardigen’ niet meer
  in de ‘trou des chiens’ zouden belanden en de burgerlijke macht hier volledig onafhankelijk werd. De Kerk aanvaardde dit niet en stond op de verdeling van de begraafplaatsen naar eredienst. ‘Promiscue’ begraving maakte het onmogelijk begraafplaatsen te wijden.
   In de Franse Derde Republiek werd de laïcisering van funeraire cultuur door de
  republikeinen doorgevoerd met verschillende wetten. In november 1881 werd een
  wet gestemd die de Franse begraafplaatsen neutraliseerde door de afschaffing van
  artikel 15 rond confessionele compartimentering uit het decreet van 1804. De wet
  rond gemeentelijke organisatie van 5 april 1884 preciseerde dat het verboden was om
  op begraafplaatsen een onderscheid te maken op basis van geloof en de omstandigheden van het overlijden. In 1887 stemde de republikeinse meerderheid een wet die
  het recht op een burgerlijke begrafenis verzekerde en in 1904 verloren de kerkfabrieken in Frankrijk hun controle op het lijkenvervoer.323 Ondanks al dit laïciserend
  legislatief werk bleef de confessionele indeling van begraafplaatsen in heel wat Franse
  gemeenten en steden behouden.324
  De ‘publicisation’ en laïcisering van funeraire cultuur in Portugal volgde een vergelijkbaar patroon. Nieuwe publieke, buitenstedelijke begraafplaatsen, opgericht
  rond het midden van de eeuw, werden nog steeds ingewijd door de Kerk. Ook in
  Portugal zorgde de problematiek van de teraardebestelling van onkerkelijken en nietkatholieken voor de nodige discussies en spanningen tussen Kerk en Staat.325 De
  overheid preciseerde in de loop van de jaren 1860-1870 meerdere malen dat publieke
  begraafplaatsen als laatste rustplaats dienden voor alle burgers, inclusief diegenen
  die om kerkrechtelijke redenen een katholieke teraardebestelling werden ontzegd. In
  1911 affirmeerde de wet op scheiding tussen Kerk en Staat en de grondwet van de
  
  2023 Le suprême hommage.indd 61
  
  15/12/2022 10:46
  
  62
  
  le suprême hommage
  
  Portugese Republiek het seculiere karakter van de publieke begraafplaatsen, hoewel
  van een volledige laïcisering ook in Portugal tot diep in de 20e eeuw, zeker in de rurale
  regio’s, nooit sprake is geweest.326
  In Spanje behield de Kerk net als in Portugal in de loop van de tweede helft van
  de 19e eeuw een stevige greep op begraafplaatsen, ook al legde de gemeentewet
  uit 1845 vast dat het onderhoud en de oprichting van begraafplaatsen ten laste van
  de gemeenten was. Zo behielden priesters de toegangssleutels en de centrale overheid
  erkende het religieuze karakter van begraafplaatsen. Bij conflicten tussen kerkelijke
  en gemeentelijke autoriteiten rond begrafenissen en begraafplaatsen kregen de kerkelijke machtsaanspraken bijna steeds de steun van de Spaanse regeringen.327 Met een
  wet uit 1855 regelde de regering de oprichting van aparte begraafplaatsen voor diegenen die buiten het katholieke geloof stierven. Enkel de gemeenten stonden voor deze
  begraafplaatsen in.  Deze werden afgescheiden van de katholieke begraafplaatsen.328
  Deze ‘burgerlijke begraafplaatsen’ kregen al snel een stigma opgekleefd, en ze verkeerden dikwijls in een slecht onderhouden staat. Pas met de oprichting van de Tweede
  Spaanse Republiek in 1931 werd met nieuwe wet- en regelgeving werk gemaakt van
  de officiële laïcisering van de Spaanse begraafplaatsen, 50 jaar na de wet die de Franse
  begraafplaatsen neutraliseerde.329
  Ook in Italië werden begraafplaatsen plekken waarrond strijd werd geleverd tussen seculiere en katholieke krachten. Italiaanse vrijdenkers en vrijmetselaars streden
  voor de laïcisering van Italiaanse begraafplaatsen, in het bijzonder te Rome, en de
  legalisering van crematie.330 Met de annexatie van de Pauselijke Staat in 1870 werd de
  begraafcultuur ook in Rome onderworpen aan nieuwe seculiere op Napoleontische
  leest geschroeide regelgeving, met de nodige spanningen met de vicaris-generaal van
  de Paus tot gevolg. De kerkelijke autoriteiten trachtten bijvoorbeeld te verhinderen
  dat op de begraafplaats van Verano te Rome voortaan ook secties werden voorzien
  voor andere religies. Wanneer vrijdenkers/atheïsten op deze stedelijke necropool in
  de Italiaanse hoofdstad werden begraven bracht dit tevens de nodige controverse
  teweeg. Pas in 1911 werd onder burgemeester Ernesto Nathan een officieel reglement
  uitgevaardigd voor de Verano-begraafplaats.331
  Inmiddels had de Italiaanse staat crematie wettelijk geregeld (1874, 1888) en waren
  er in Rome tussen 1883 en 1910 reeds meer dan 1500 crematies uitgevoerd, ondanks
  hevige tegenkanting van de Kerk.332 In 1883 was de vanuit de vrijmetselarij opgerichte
  Società per la Cremazione in Rome erin geslaagd om op de Verano-begraafplaats een
  crematorium te openen.  Ze diende daarbij heel wat tegenkanting vanuit het Romeinse
  schepencollege te overwinnen.333 In Victoriaans, grotendeels protestants Engeland
  verliep het proces van ‘publicisation’ en laïcisering van funeraire cultuur minder conflictueus dan in Frankrijk, Spanje, Portugal en Italië.334 Dit neemt niet weg dat ook
  de greep van de Anglicaanse Kerk op de ‘churchyards’ rond de parochiekerken in het
  laatste kwart van de eeuw op groeiend verzet stootte bij non-conformisten, in het
  
  2023 Le suprême hommage.indd 62
  
  15/12/2022 10:46
  
  ‘l a m o r t d é ch r is t i a n isée ’ b i j ko n i n k l i j k e en p o l i t i ek e el i t e s
  
  63
  
  bijzonder wanneer Anglicaanse geestelijken weigerden non-conformisten die niet
  volgens de Anglicaanse traditie waren gedoopt te begraven op hun kerkhoven.335 Pas
  met de Burial Act van 1900 werd een finaal einde gemaakt aan de geprivilegieerde
  positie van de Anglicaanse Kerk op rurale kerkhoven en begraafplaatsen.336
  De situatie in de Zuidelijke Nederlanden/België, onder Frans bewind toen
  Napoleon tussen 1803 en 1811 het funeraire landschap definitief hertekende, sloot
  aan bij de conflictueuze interactie tussen Kerk en Staat aangaande begraafplaatsen,
  zoals we deze zagen in Frankrijk, Spanje, Portugal en Italië. De Belgische grondwet
  liet ruimte voor een open conflict tussen Kerk en Staat rond elkaars invloedsfeer in
  verschillende maatschappelijke domeinen zoals het onderwijs en liefdadigheid.337
  In de tweede helft van de 19e eeuw was de ideologische eenheid onder de Belgische
  bourgeoisie voor lange tijd ver zoek in een politiek landschap vol publieke strijd en
  confrontatie tussen liberalen en katholieken rond de scheiding tussen Kerk en Staat,
  zowel in de gedrukte pers, in het parlement als op de straat.338 Door liberalen gedomineerde overheidsinstituties, antiklerikale politici en journalisten kwamen frontaal
  in confrontatie met de kerkelijke hiërarchie (met ultramontaanse bisschoppen)339,
  katholieke politici en de klerikale pers. De spanningen culmineerden in de eerste
  schoolstrijd vanaf 1879.340
  Tegen de achtergrond van deze bredere ‘cultuuroorlog’ zorgde ook in België het
  vraagstuk rond eigendom en indeling van begraafplaatsen voor hevige discussies
  en polarisering. De ‘kerkhovenkwestie’ zorgde voor een verhitting van het levensbeschouwelijke klimaat op het gemeentelijke en stedelijke vlak én in het parlement
  in de jaren 1860 en 1870.  Belgische liberalen en katholieken leken net als elders in
  katholiek Europa in en rond begraafplaatsen te vechten voor de toekomst van de Westerse beschaving.341 In klassieke en meer recente studies rond de positie van de Kerk in
  België vinden we verwijzingen en uitweidingen terug over de kerkhovenkwestie.342 In
  hoofdstuk 7 wordt een concreet comparatief overzicht geschetst van de situatie op de
  begraafplaatsen in de liberale stedelijke bastions.343
  
  Culturele (de)christianisering en laïcisering van funeraire cultuur
  tijdens het interbellum
  Wereldoorlog I wordt door vele historici gezien als een dramatische breuk in de
  culturele geschiedenis die traditionele zekerheden rond politiek, kunst en religie
  ondermijnde.344 De oorlog veroorzaakte een versnelling van de daling van het geloof
  in Engeland, hoewel de daling van kerkelijken al voor de oorlog op gang kwam.345
  Anglicaanse geestelijken konden de dood van zoveel jonge soldaten niet kaderen en
  de georganiseerde religie kreeg een hevige slag. Christelijke rituelen boden geen soelaas meer en er kwam een breuk met honderden jaren van christelijke ideeën rond
  
  2023 Le suprême hommage.indd 63
  
  15/12/2022 10:46
  
  64
  
  le suprême hommage
  
  de goede dood en het eeuwige hiernamaals. Critici van de gebruikelijke christelijke
  begrafenisrituelen grepen dit klimaat van culturele ontworteling aan om voor crematie te pleiten. Zo hadden de leiders van de Kerk van Engeland geen pasklare antwoorden op de netelige vragen rond het zielenheil van de overleden soldaten en de rol van
  God in het wereldconflict.346 Na de Eerste Wereldoorlog maakte crematie in Engeland
  een opmars, ook al werd het door de Anglicaanse Kerk pas in 1944 officieel aanvaard,
  met in 1939 reeds 58 crematoria en een aandeel lijkverbranding van 4 procent.347
  Toch dienen we voorzichtig om te springen met de these van naoorlogse ‘dechristianisering’ van de dood, zeker op het continent maar ook in Engeland. In de materiële
  en spirituele naoorlogse dodencultus voor overleden soldaten zoals die in Frankrijk
  en Engeland verscheen, was nog steeds een belangrijke rol voor het christelijk geloof
  weggelegd. Tijdens de oorlog verschenen kruisbeelden en crucifixen op publieke
  plaatsen in Engeland en de oorlogservaring zorgde voor een brede vraag naar herdenkingsmissen, ook al was dit niet gebruikelijk binnen de Anglicaanse Kerk.348 Franse
  bisschoppen hadden dan weer een grote rol in de creatie van drie van de vier nationale militaire begraafplaatsen voor de gesneuvelden van Wereldoorlog I.  De band tussen nationale rouw en het christelijk geloof werd hierdoor meer dan ooit
  bevestigd.350 Ook na het overlijden van George V in 1936 vereenzelvigden de Britse
  hoge clerus, politici, journalisten en gelegenheidsdichters christelijke waarden met
  nationale waarden.351
  Ook voor wat betreft België dringt zich de vraag op of de ‘dechristianisering’/
  ontkerkelijking van de dood in de tussenoorlogse periode in brede middens definitief en volledig doorbrak. In de herdenkingscultus die rond Wereldoorlog I tot stand
  kwam in het interbellum waren ook in België God en Vaderland in elk geval nauw
  met elkaar verbonden. Recent onderzoek wees uit dat vooral in Vlaanderen, maar
  ook in Wallonië, heel wat religieuze symbolen en beelden (Christus aan het kruis,
  Heilig Hartbeelden, Piëta’s, engelen en heiligen) de monumenten ter ere van gesneuvelde soldaten en burgerslachtoffers sierden.352 Om een correct antwoord te formuleren op de vraag rond dechristianisering of christianisering van de dood in de tussenoorlogse periode dient net als voor de lange 19e eeuw een onderscheid gemaakt
  te worden tussen culturele secularisering en laïcisering. Voor een goed begrip van de
  wisselwerking tussen christianisering en laïcisering in het funeraire domein tijdens
  het interbellum is het belangrijk om hier kort een bredere context te schetsen voor
  wat betreft religieuze praktijken in België. Een ‘eclectisch christendom’, met dalende
  
  2023 Le suprême hommage.indd 64
  
  15/12/2022 10:46
  
  ‘l a m o r t d é ch r is t i a n isée ’ b i j ko n i n k l i j k e en p o l i t i ek e el i t e s
  
  65
  
  huwelijksvruchtbaarheid en dalende politieke macht van de katholieken, maakte
  immers opgang in de tussenoorlogse jaren.353
  Na de Eerste Wereldoorlog telden steden zoals Gent, Antwerpen, Brussel en Luik
  heel wat burgers die niet stemden voor de katholieke partij. Voor heel België schommelden het percentage stemmen op de katholieke partij in de jaren 1919-1939 rond
  de 35 procent.354 Daarnaast wees een dalende nataliteit erop dat de kerkelijke voorschriften rond huwelijk en seksualiteit niet meer zo strikt werden nageleefd. Tijdens
  het interbellum lag de vruchtbaarheid in België onder het vervangingsniveau.355
  De Belgische vrijmetselarij lag tijdens de tussenoorlogse jaren zoals elders onder vuur
  van extreemrechtse propaganda. In 1933 stelde het Grootoosten van België/Grand
  Orient de Belgique vast dat de aantallen inwijdingen het natuurlijk verlies aan leden
  door overlijden niet kon compenseren.  Wat was de grootorde van de praktijkcijfers tussen de beide wereldoorlogen? In
  enkele traditionele overzichten van de kerkelijkheid in België in het interbellum wordt
  gewezen op de dalende cijfers inzake het bijwonen van zondagsmissen, met evenwel grondige regionale verschillen tussen Vlaanderen, Wallonië en Brussel. Na 1920
  nam het aantal zondagsmisgangers zelfs met de helft af in Seraing.361 Andere historici
  
  2023 Le suprême hommage.indd 65
  
  15/12/2022 10:46
  
  66
  
  le suprême hommage
  
  leggen op basis van de schaarse beschikbare gegevens liever de nadruk op de stabiliteit
  en zelfs stijging van het aantal doopsels, kerkelijke huwelijken en communies om te
  benadrukken dat België ook in het interbellum een overwegend katholiek land bleef.
   Van alle Belgen doopte 98 procent hun kinderen in het interbellum en in het arbeidersbolwerk Seraing kende het aantal ongedoopte kinderen na de oorlog zelfs een
  opmerkelijke daling. Ook in Gent bleef het aantal niet-gedoopten in het interbellum
  ten opzichte van het totaal aantal geboorten bijna steeds onder de 2 procent. Ook het
  aantal louter burgerlijke huwelijken bleef in Gent relatief gering en schommelde rond
  de 5 procent. Geboorte en huwelijk werden voor het overgrote deel van de bevolking
  nog steeds omkaderd door de Kerk.362
  Het interbellum was dan ook een tijd van katholieke mobilisatie tegen culturele
  secularisering. Er werd op verschillende terreinen actief geprobeerd de positie van
  de Kerk te behouden of te herstellen. De dieptewerking van de Kerk (de impact van
  de Kerk op het dagelijks leven van gelovigen) beleefde in België in de tussenoorlogse
  jaren een hoogtepunt met promotiecampagnes voor een katholieke huis- en levensstijl.363 Daarnaast was er de pastorale zorg voor het in standhouden en zo mogelijk
  versterken van de sacramentele en kerkelijke praktijken in de bisdommen. Aartsbisschop Van Roey eiste van zijn parochiepriesters een grote beschikbaarheid voor het
  herinneren aan de zondagsplicht, het aanhoren van de biecht, het toedienen van het
  doopsel en het bevorderen van andere sacramenten. Er werd binnen de Katholieke
  Actie in de jaren 30 geen moeite gespaard opdat elke gedoopte zijn paasplicht zou
  vervullen. Dit miste zijn effect niet. De paascommunies bleven in de jaren 1930 in het
  aartsbisdom op peil en praktisch iedereen in het aartsbisdom liet zijn kinderen dopen.
   Toch was er een zekere verwaarlozing van de zondagsplicht in het aartsbisdom in het
  midden van de jaren 30 en in de grootstedelijke agglomeraties van Brussel en Antwerpen daalden de kerkelijke huwelijken en steeg het aantal echtscheidingen.364
  Wat betreft de scheiding tussen Kerk en Staat op het maatschappelijke niveau van
  secularisering (laïcisering) en de wil van de Kerk om in maatschappelijke domeinen
  waar religieuze belangen spelen haar principes en wil op te dringen, stelde de Kerk
  zich tussen de beide wereldoorlogen discreter op in haar publieke, politieke optreden. Toch bleven de aartsbisschoppen Mercier en Van Roey niet op de achtergrond op
  belangrijke momenten. Het publieke optreden van het episcopaat kon nog steeds voor
  incidenten zorgen.365 Jozef Van Roey, vicaris-generaal onder Mercier, werd in 1926
  benoemd als nieuwe aartsbisschop en stond gekend om zijn orthodoxe trouw aan het
  primaatschap van de paus en het hiërarchische gezag in de Kerk.366 In de onderhandeling en regeling van het huwelijk van de Zweedse, Lutheraanse prinses Astrid en de
  katholieke Hertog van Brabant (de latere Leopold III) in 1926 toonde Van Roey zich
  reeds bijzonder onverzettelijk wat betreft het belang van een louter katholiek ritueel.367
  Hij zag de Kerk vanuit een contrareformatische opvatting als een defensief bolwerk
  tegenover een ‘slechte’ moderniserende wereld.368
  
  2023 Le suprême hommage.indd 66
  
  15/12/2022 10:46
  
  Deel II
  ‘la mort bourgeoise’
  bij Belgische koninklijke
  en politieke elites,
  1830-1940
  
  2023 Le suprême hommage.indd 67
  
  15/12/2022 10:46
  
  2023 Le suprême hommage.indd 68
  
  15/12/2022 10:46
  
  3
  De familie en de geneesheer als
  nieuwe ankerpunten aan het
  ziek- en sterfbed
  Publiek-privaat karakter en representatie van het sterfbed
  Bij Belgische (politieke) elites verloor het sterven haar publiek karakter van weleer. In
  19e-eeuwse dagbladen werd in necrologische artikels vaak in detail uitgebreid bericht
  over de manier waarop een notabele het leven liet. Deze artikels werden vormgegeven
  door de idealen van de mooie en goede dood.369 Uit necrologische artikels en persoonlijke getuigenissen blijkt dat de katholieke en liberale burgerij en adel binnen de
  Belgische politieke elite grotendeels thuis stierf in de nabijheid van enkele naaste verwanten, al dan niet na het recentelijk ontvangen hebben van de laatste sacramenten
  van de lokale pastoor die nog aanwezig kon zijn. De variatie in het aantal aanwezigen
  en hun samenstelling was afhankelijk van de grootte en status van de familie en de
  aard van de ziekte.  Net zoals in Frankrijk werd in de dagbladen af en toe in romantische termen de aanwezigheid van familieleden benadrukt en koesterden zowel liberalen als katholieken de huiselijke privésfeer.370 Ook in de hoogste adellijke Belgische
  kringen werd het sterfbed geflankeerd door dichte familie en werd waarde gehecht
  aan affectie voor rechtmatige kinderen en een liefdevol huwelijk.371 In zijn testament
  uit 1871 bedankte prins Eugène de Ligne, de voornaamste aristocraat in het land, uitvoerig zijn vrouw voor het geluk dat ze hem had geschonken tijdens hun huwelijk.372
  De grootgrondbezittende adel kon zich op het sterfbed wel nog onderscheiden
  door de plaats van overlijden. Het was niet ongewoon dat Senaatsvoorzitters, behorend tot oude geslachten, tot in het interbellum stierven in kastelen in plattelandsgemeenten waar hun familie een lokale politieke machtspositie had verworven met
  de burgemeesterssjerp.373 Ook grootgrondbezittende edellieden die in de nationale
  politiek geen rol meer vervulden, stierven in de loop van de 19e eeuw meer dan eens
  in kastelen die ze hadden verkregen via erfenis of huwelijk.374 De hoge bourgeoisie
  leefde en stierf dan weer vaak in de hoofdstad in grote herenwoningen in de koninklijke wijk rond het Warandepark en de residentiële Leopoldswijk.375 De twee nationale politieke boegbeelden van de liberale bourgeoisie, Pierre-Théodore Verhaegen
  en Walthère Frère-Orban, stierven niet toevallig in statige herenhuizen in de
  
  2023 Le suprême hommage.indd 69
  
  15/12/2022 10:46
  
  70
  
  le suprême hommage
  
  Hertogstraat en de Miniemenstraat te Brussel.376 De hoge burgerij die haar vermogen haalde uit het bank- en industriewezen leek naarmate de 19e eeuw vorderde zich
  minder en minder te bekommeren om grootgrondbezit.377 Het beeld van de burgerij
  die stierf in de stad en de adel op het platteland dient evenwel genuanceerd te worden. De bourgeoisie deelde vaak het bestaan op tussen stad en platteland gezien het
  bezit van een landhuis en onroerend goed niet langer het voorrecht van de adel was.378
  Adolphe Dechamps en Jules Malou, kernfiguren uit de hoge katholieke burgerij, stierven in kastelen/buitenverblijven te Scailmont en Sint-Lambrechts-Woluwe.379 Ook
  liberale bourgeoisfiguren zoals Victor Tesch en Pierre-Théodore Verhaegen beschikten over buitenverblijven en aanzienlijke hoeveelheden grond.  Het sterfbed van een koning(in) of prins(es) behield in de 19e eeuw een speciaal
  en publiek karakter door de aanwezigheid van leden van de hofhouding, geneesheren
  en geestelijken en mogelijks ministers als getuigen. De ministers en Kamervoorzitters werden de ochtend van 11 december 1865 door de Hertog van Brabant direct
  gevraagd naar Laken te komen als getuige toen duidelijk was dat Leopold I stervende
  was. In Oostende werd 15 jaar voordien de lokale legercommandant gevraagd aanwezig te zijn als vertegenwoordiger van de overheid tijdens koningin Louise-Maries
  laatste momenten.384 Ook tijdens de laatste momenten van de Belgische prinsen
  Leopold en Boudewijn in 1869 en 1891 werden beide troonopvolgers niet enkel
  omringd door familieleden, maar ook door geneesheren en naaste hofdienaars. Bij
  Boudewijn was minister van Justitie Le Jeune aanwezig, ook al was diens aanwezigheid eerder toevallig.385
  Deze druk bevolkte sterfbedscènes werden in de 19e eeuw vaak vereeuwigd in
  genreschilderijen, lithografieën en gravures in geïllustreerde weekbladen.386 Dergelijke schilderijen, lithografieën en gravures zagen ook het levenslicht na de dood van
  Louise-Marie, Leopold I en kroonprins Leopold in 1850/1851, 1865/1866 en 1869.
  De schilders, fotografen en illustrators waren niet fysiek aanwezig tijdens de laatste
  
  2023 Le suprême hommage.indd 70
  
  15/12/2022 10:46
  
  d e fa m i l i e e n d e g e n e e s h e e r a l s n i e u w e a n k e r p u n t e n
  
  71
  
  momenten, maar ze reconstrueerden deze op basis van beeldmateriaal van de stoffelijke resten en beschrijvingen in de pers. Op de plaat ‘Derniers moments de S.M.
   Léopold Ier’ in het album (1866) van de hoffotograaf Louis-Joseph Ghémar zien we
  tal van ministers naast de familie en hofdienaars, in totaal meer dan 30 personen (zie
  illustratie 3.1). Ghémar maakte gebruik van geretoucheerde/overschilderde foto’s op
  doek om tot de opmerkelijke platen te komen voor zijn herdenkingsalbum en reconstrueerde de hele scène aan de hand van diverse foto’s van de aanwezige personaliteiten.387 Ook in lithografieën en gravures van Leopolds laatste momenten die in december 1865 verschenen, zien we tal van hoogwaardigheidsbekleders in officieel kostuum
  in de sterfkamer.388 Op Joseph Megancks genreschilderij van het doodsbed van
  Louise-Marie uit 1851 en lithografische prenten van hetzelfde tafereel zien we rond
  het sterfbed van de eerste koningin van België een tiental figuren opduiken.389 Ook de
  houtgravures van de laatste momenten van kroonprins Leopold die verschenen in het
  Franse L’Illustration en het Vlaamse geïllustreerde weekblad De Belgische Illustratie
  tonen naast de knielende ouders verschillende leden van de hofhouding (zie illustraties 3.2 en 3.5).390
  
  Illustratie 3.1.: ‘Laatste momenten van koning Leopold I’, plaat 4 uit Ghémar Frères, Funérailles de S.M.
   Léopold Ier. Roi des Belges et avènement de Léopold II au trône (Brussel, 1866) (Universiteitsbibliotheek
  Gent)
  
  2023 Le suprême hommage.indd 71
  
  15/12/2022 10:46
  
  72
  
  le suprême hommage
  
  Illustratie 3.2.: ‘Laatste momenten van kroonprins Leopold’, gravure uit L’Illustration, 30 januari 1869
  (Universiteitsbibliotheek Gent)
  
  De gravures van het sterfbed van kroonprins Leopold tonen ook twee zusters die de
  kleine prins in Laken verpleegden. In de pers werd in 1850 ook de verzorgende rol
  van jeugdvriendin Denise d’Hulst aan het ziek- en sterfbed van Marie-Louise uitvoerig beschreven.391 Ook uit persartikels waarin het overlijden van prominente Belgische staatsmannen werd beschreven in de tweede helft van de 19e eeuw, bleek de verzorgende rol van vrouwen aan het ziek- en sterfbed binnen ‘la mort bourgeoise’.392 Het
  verplegen en verzorgen van zieken werd in de 19e eeuw en nog geruime tijd erna aanzien als een natuurlijke taak voor de vrouwelijke familieleden en/of externe verpleegsters.393 Wat betreft de aanwezigheid van verpleegsters was in de Belgische ziekenverpleging, thuis bij de gegoede klassen en in de hospitalen voor de armen, lange tijd een
  grote rol voor katholieke religieuzen weggelegd. Zustercongregaties zoals de Jozefienen, de ‘Sœurs du Bon Secours’ en de Zwartzusters-Augustinessen legden zich toe
  op thuisverpleging, stervensbegeleiding, lijkentooi en dodenwake.394 Gegoede families deden beroep op religieuzen zoals Zwartzusters voor verpleging en begeleiding
  van ziekte en sterven vanwege de bedroevende kwaliteit en reputatie van de stedelijke
  hospitalen die gericht waren op armen.395 Zo werd aan het sterfbed van graaf Paul
  de Smet de Naeyer in 1913 en graaf Jules Greindl in 1917 ’s nachts gewaakt door een
  
  2023 Le suprême hommage.indd 72
  
  15/12/2022 10:46
  
  d e fa m i l i e e n d e g e n e e s h e e r a l s n i e u w e a n k e r p u n t e n
  
  73
  
  zuster.396 Ook aan het ziek- en sterfbed van de koninklijke familie doken religieuzen
  op. Niet enkel prins Leopold maar ook Leopold II, koningin Marie-Henriette en prins
  Boudewijn werden in de periode 1890-1910 tijdens hun laatste ziekte verzorgd door
  zusters. Op vraag van haar geneesheren werd Marie-Henriette in Spa in 1902 medisch
  verzorgd door een zuster van het lokale St-Charleshospitaal waar de Dochters van het
  Heilige Kruis actief waren.  Zusters van deze congregatie zorgden voor de opmaak en
  zelfs de kisting van de stoffelijke resten van de koningin.397
  Wanneer in de pers via medische bulletins of andere mededelingen duidelijk werd
  dat een publiek figuur die nog een hoge politieke en maatschappelijke functie vervulde
  op sterven lag, verdween de privésfeer rond het sterfbed. De intimiteit van familie en
  gezin tijdens de laatste uren werd dan doorbroken door bezoek van prominenten uit
  de politiek. Net als bij de politieke elite van de Derde Republiek in Frankrijk werd
  het bezoek van een publiek figuur op zijn ziek- en sterfbed gezien als een politieke
  en sociale verplichting die werd becommentarieerd in de pers. Toch bleef de toegang
  tot de zieke of stervende vaak beperkt tot de hoogste politieke en koninklijke kringen
  en de dichte familie.398 Zo werd secretaris-generaal van Buitenlandse Zaken Auguste
  Lambermont in 1905 in comateuze toestand nog bezocht door prins Albert en stierf
  hij uiteindelijk in nabijheid van drie familieleden en verscheidene politieke collega’s
  zoals Senaatsvoorzitter de Mérode-Westerloo, minister van Buitenlandse Zaken de
  Favereau, kabinetschef Van der Elst en directeur-generaal van Buitenlandse Zaken
  Arendt.399 Toen regeringsleider Jules de Trooz enkele jaren later op sterven lag in de
  Wetstraat, ontving ook hij het bezoek van verscheidene ministers uit zijn regering en
  andere collega’s.400
  Aartsbisschop Mercier ontving in het Sint-Jan en Elisabethinstituut van de Gasthuiszusters-Augustinessen, opgericht door de congregatie in de jaren 1850 als privéziekenhuis, prominenten zoals nuntius Micara, de oude Britse Anglo-katholiek
  Charles Wood (Lord Halifax) die speciaal uit Londen afreisde en koning Albert
  en koningin Elisabeth. De internationaal gelauwerde Mercier had het nieuws rond
  zijn operatie publiek gemaakt waardoor zijn ziekte ook buiten de landsgrenzen met
  argusogen werd gevolgd. Hij werd in volle doodstrijd nog bezocht door minister
  Rolin-Jaequemyns en in de straat van het ziekenhuis wachtte een nieuwsgierige
  menigte burgers en journalisten.401 Het bezoek van iemand uit de koninklijke familie aan het ziekbed van een prominent politicus genoot in het bijzonder de aandacht
  van de pers.  Toen koning Albert een ziekenbezoek aan Mercier bracht, waren buiten
  het ziekenhuis niet toevallig enkele journalisten en fotografen aanwezig.402 Brussels
  burgemeester Adolphe Max werd kort voor hij stierf in zijn woning nog bezocht door
  koningin Elisabeth en minister van staat Henri Jaspar genoot de eer het bezoek te ontvangen van Leopold III aan zijn ziekenhuisbed.403
  Nog veel meer dan het ziek- en sterfbed van prominente staatsmannen en religieuze en politieke leiders werd de doodsstrijd van leden van de koninklijke familie
  
  2023 Le suprême hommage.indd 73
  
  15/12/2022 10:46
  
  74
  
  le suprême hommage
  
  een publiek gegeven door medische bulletins in de pers. Een koninklijk en prinselijk
  ziek- en sterfbed kreeg buiten de familiale kring een nationale en soms zelfs internationale weerklank. Zo werd vijf dagen voor het overlijden van koningin Louise-Marie
  het Belgisch diplomatiek korps officieel op de hoogte gebracht van de precaire toestand van de koningin.404 Controle vanuit het hof en de regering wat betreft de informatie rond ziekte en aftakeling van een vorst of prins was essentieel voor het beheersen
  van de gevoeligheden die zich steeds stellen rond de legitimatie en het voortbestaan
  van de monarchie bij ziekte van een prominent lid van de familie. Het volk mocht niet
  nodeloos verontrust worden maar diende wel voorbereid te zijn wanneer een overlijden onvermijdbaar leek.405 Het Belgische koningshuis communiceerde dan ook vaak
  erg spaarzaam over de ziekte van de hoofden en telgen van de Coburg-dynastie en pas
  op een moment dat het overlijden onafwendbaar leek.406
  Vooral wanneer het om de ziekte en overlijden van een vorst of diens opvolger ging,
  was er enige spanning tussen publieke en private sfeer. In 1865 was de Hertog van Brabant beducht voor het bekend maken van de toestand van zijn vader gezien dit de positie van het Belgische koningshuis ten aanzien van het buitenland zou verzwakken. In
  de maand voor het overlijden van Leopold I werd nog expliciet geprobeerd het nieuws
  voor het volk te verbergen.407 In 1868-1869 waren hoge diplomatieke kringen en gewone
  burgers in binnen- en buitenland dan weer maandenlang voorbereid op de dood van de
  jonge kroonprins Leopold omdat het nieuws rond de ernstige toestand van de kleine
  prins reeds kort na het begin van de ziekte langs officiële kanalen werd verspreid.408
  Wat betreft de snelheid van de verspreiding van het nieuws van een prinselijk of
  koninklijk overlijden kwamen er immense veranderingen in de 19e eeuw.  Het bekabelen van de wereld met telegraafdraden en het oprichten van persagentschappen
  om het nieuws door te geven aan kranten en overheden zorgde in de tweede helft
  van de 19e eeuw voor een enorme versnelling in de overdracht van informatie binnen
  en over landsgrenzen heen.409 In 1850 bereikte het nieuws rond het overlijden van
  Louise-Marie Parijs even snel als Brussel door de mogelijkheden van de elektrische
  telegraaf.410 Bij het overlijden van Leopold I zond de Hertog van Brabant meteen telegrammen naar verwante en niet verwante koningen en koninginnen in Europa.411
  Hierdoor schreven buitenlandse prinsen met goede banden met het Belgische hof,
  zoals prins Albert van Saksen-Coburg en Gotha (prins-gemaal van het Verenigd
  Koninkrijk) en Friedrich van Pruisen, reeds op de dag van Leopolds overlijden rouwbrieven naar de Hertog van Brabant.412 Ook vanuit het Vaticaan ontvingen de nuntius
  en Belgische regering reeds op de dag van het overlijden een rouwtelegram.413 In 1865
  was er nog geen sprake van een trans-Atlantische telegraafkabel. Hoewel de consuls
  van het Mexicaanse Keizerrijk, met als vorstenpaar Maximiliaan en Charlotte, in Londen en Firenze het nieuws van de dood van Leopold reeds op 11 en 12 december vernamen, diende Leopolds dochter Charlotte in Mexico de komst van de stoomboot met
  Europees nieuws af te wachten.  Zij werd pas een viertal weken na Leopolds heengaan
  
  2023 Le suprême hommage.indd 74
  
  15/12/2022 10:46
  
  d e fa m i l i e e n d e g e n e e s h e e r a l s n i e u w e a n k e r p u n t e n
  
  75
  
  op de hoogte gebracht van de dood van haar vader.414 Het internationaal telegraafsysteem maakte snelle vorderingen na 1865 en tegen 1885 stond Europa in contact
  met steden over heel de wereld.415 Het nieuws van Leopolds overlijden bereikte Australië in 1866 pas twee maanden na zijn heengaan.416 In 1891 daarentegen verscheen
  in de pers in Melbourne reeds op 26 januari 1891 een telegram uit Londen met het
  nieuws van het overlijden van prins Boudewijn op 23 januari.417 In diezelfde stad verspreidden zich ook al snel geruchten rond de toedracht van Boudewijns overlijden.418
  Wanneer het volk niet was voorbereid bij een abrupt overlijden kwam er ruimte
  voor een niet-officieel discours van geruchten die ontregelend werkten en de reputatie van het koningshuis konden beschadigen.419 Met de ontwikkeling van de moderne
  krant die nieuws drukte van over heel de wereld kregen geruchten een publiek forum
  in de tweede helft van de 19e eeuw en raakten ze razendsnel verspreid over de landsgrenzen heen. Dit kon uiteindelijk leiden tot een mediaschandaal rond de ware
  toedracht van het overlijden.420 Dit was het geval direct na het overlijden van prins
  Boudewijn in 1891.  In de buitenlandse pers werd gespeculeerd over een gewelddadige
  dood van de Belgische prins, tot ongenoegen van de Belgische pers.421
  Met het gebruik van het medium van de radio na de Eerste Wereldoorlog kwam
  het nieuws van een koninklijk overlijden met ongeziene snelheid rechtstreeks in vele
  huiskamers met de ontwikkeling van het gesproken nieuws in België sinds 1924.422 De
  zondagochtend nadat koning Albert verongelukte in Marche-les-Dames, toen geen
  kranten verschenen, lichtte een speciaal gesproken dagblad van het Nationaal Instituut voor Radio-Omroep (NIR), waarmee de Staat de Belgische radio via een monopolie uitbaatte, op de Vlaamse en Franse golflengten reeds de omstandigheden van het
  ongeluk toe.423 De radio-omroep zorgde ervoor dat het nieuws zich met een ongeziene
  snelheid over het land en de wereld verspreidde.424 In Groot-Brittannië zond de BBC
  al snel een speciale radioboodschap uit.425 Amerikanen aanhoorden in 1935 op de dag
  dat koningin Astrid in Zwitserland (in een andere tijdszone) verongelukte een speciale
  rede van de Amerikaanse ambassadeur vanuit Brussel voor de National Broadcasting
  Company. Het nieuws van Astrids ongeval dondermiddag bereikte meteen de wereld
  door een telegram vanuit Zwitserland dat direct werd opgepikt door de radio.426
  
  De eerste twee Belgische koningen en koninginnen op hun sterfbed:
  van moeizame naar mislukte toenadering tot een gemediatiseerde
  ‘mort bourgeoise’
  In dit stuk kijken we in hoeverre het sterfbed van Leopold I en Leopold II en hun
  echtgenotes voldeed aan ‘la mort bourgeoise’: een sterfbed gekenmerkt door dichte
  familie met een sentimenteel afscheid. Maakten de nieuwe gevoeligheden rond familie
  en rouwcultuur ook het Belgische koninklijke sterfbed in de 19e en vroege 20e eeuw
  
  2023 Le suprême hommage.indd 75
  
  15/12/2022 10:46
  
  76
  
  le suprême hommage
  
  tot een moment van burgerlijke familiemoraal? Trad er een duidelijk verschil op met
  de oude traditie van het grote barokceremonieel waar de familie aan het koninklijke
  sterfbed slechts een beperkte rol had in een strak geregisseerd theatraal publiek ritueel?427 Hoe werden de laatste momenten van de koning(inn)en via woord en beeld
  door derden voorgesteld in tijden van uitbreidende druktechnieken en grafische cultuur?
  Door de steeds groter wordende kloof tussen ambt en figuur wensten 19e-eeuwse
  vorsten een privaat, verborgen en sober leven te leiden zoals andere burgers, binnen
  een sober paleis of in afgelegen zomerresidenties. Aan de grondslag van deze vlucht
  naar het private leven lag de uit de Verlichting voortvloeiende opvatting dat alle burgers gelijk zijn, en dus ook de vorst.  Uit de persoonlijke correspondentie van Louise-Marie en Leopold blijkt dat beiden
  getroffen werden door intens verdriet en steun vonden bij elkaar. In de koningsgezinde pers verschenen berichten over emotionele taferelen in het kasteel van
  Laken.435 Toch werd het gezinsleven van Leopold I en Louise-Marie nooit de huiselijke
  
  2023 Le suprême hommage.indd 76
  
  15/12/2022 10:46
  
  d e fa m i l i e e n d e g e n e e s h e e r a l s n i e u w e a n k e r p u n t e n
  
  77
  
  familiemonarchie die prins-gemaal Albert en koningin Victoria bereikten in Londen.
   Leopolds affaire met de Brusselse Arcadie Claret leidde tot karikaturen en satirische
  teksten in de jaren 1840 en in de weken voor Louise-Maries overlijden zorgde de
  publieke aanwezigheid van Claret in de straten van Brussel voor onrust bij de naaste
  medewerkers van Leopold I en zelfs binnen de regering.436 Leopolds ontrouw werd
  niet verborgen gehouden voor de Brusselse burgerij. Gezien de populariteit van
  Louise-Marie, getroffen door tuberculose, werd in de zomer van 1850 door zowel
  Edward Conway, adviseur van de koning en secretaris van de koningin, regeringsleider Rogier als de nuntius Gonella gevreesd dat met de dood van de koningin de
  strenge publieke opinie zich tegen koning Leopold zou kunnen keren.437
  Zo ver kwam het niet. Leopold I en Louise-Marie wisselden tijdens de laatste
  momenten van de koningin oprechte gevoelens van genegenheid uit en waren beiden begaan met het ideaal van de mooie en romantische dood in nabijheid van de
  dichte verwanten. Hoewel uit een medisch verslag geweten is dat Louise-Marie helse
  pijnen leed en met symptomen kampte die men vandaag de dag als afstotelijk zou
  ervaren, werd dit door haar en Leopold I niet zo aangevoeld.438 Louise-Marie wenste
  in de armen van haar echtgenoot te sterven. Ze riep alle leden van haar familie bij zich
  voor een emotioneel afscheid in volle bewustzijn, inclusief alle Orléans-telgen (haar
  broers, zus en moeder) die in Oostende (ietwat tegen de zin van Leopold) waren verzameld.439 Louise-Marie wenste vooral met Leopold samen te zijn en had met de vorst
  een uur voor haar dood nog een lang onderhoud over hun kinderen. 440 Desondanks
  zonderde de koning zich bewust af van zijn kinderen in de nasleep van het overlijden
  van de koningin.  Hij toonde zich afstandelijke en kil tegenover zijn opvolger, de jonge
  Hertog van Brabant.441
  Wanneer Leopold I een tiental jaren later zelf ziek viel, was de relatie met zijn twee
  zonen niet verbeterd.442 Het contact tussen de zieke en verbitterde Leopold I en de
  Hertog van Brabant en de Graaf van Vlaanderen (prins Philippe) was erg krampachtig en indirect.443 Toen Leopold op sterven lag in het kasteel van Laken in december 1865 kon niemand van zijn kinderen hem bezoeken zonder zijn goedkeuring en
  wens.444 Dit viel de Graaf van Vlaanderen, de Hertog van Brabant en de Hertogin van
  Brabant zwaar en leidde tot ongenoegen en ongeloof bij zowel zijn naaste medewerkers
  Conway en Van Praet als binnen de liberale regering.445 Net als in 1850 werd de regering daarenboven geconfronteerd met roddels in de Brusselse straten rond de zieke
  monarch die enkel Claret en zijn onwettige kinderen zou ontvangen en zijn rechtmatige familie afstootte.446 In de nacht van 8 op 9 december weigerde Leopold I nog
  steeds zijn zoon en opvolger te ontvangen.447 Uiteindelijk bezweek Leopold I onder
  de druk van zijn omgeving om aan een voorbeeldige ‘mort bourgeoise’ te voldoen. Er
  werd, in de woorden van Conway, ‘un fin lugubre’ vermeden door de daadkracht van
  zijn katholieke schoondochter.448 De Hertogin van Brabant, prinses Marie-Henriette,
  praatte op haar schoonvader in en liet zijn zonen en kleinkinderen rond het bed
  
  2023 Le suprême hommage.indd 77
  
  15/12/2022 10:46
  
  78
  
  le suprême hommage
  
  verzamelen, net als Conway en Van Praet. De prenten die van het doodsbed verschenen
  en de verslagen in de pers lieten uitschijnen dat er van een emotioneel afscheid van
  familieleden sprake was, zoals bij zijn neef prins Albert van Saksen-Coburg en Gotha
  enkele jaren eerder. De stervende Leopold was zich op het einde nog van weinig
  bewust en was niet meer in staat met zijn oudste zoon te praten. Hij herkende ook zijn
  naaste medewerker Van Praet niet meer.449
  Leopold I en Louise-Marie slaagden er op hun sterfbed dus in om het ideaal
  van de huiselijke liefdevolle familie rond het sterfbed hoog te houden. Daar was
  Louise-Marie in 1850 zelf verantwoordelijk voor. Bij Leopold I was er wat dwang
  uit zijn omgeving voor nodig.  De zenuwachtigheid bij de hofmedewerkers en de
  regeringsministers rond de reputatie van de monarchie wanneer Louise-Marie en
  Leopold I stervende waren, geeft aan hoe de nieuwe zichtbaarheid van koninklijke
  families in de 19e eeuw, en in het bijzonder tijdens de laatste uren van koning(inn)en,
  het gevaar met zich meebracht dat ook hun zwakkere eigenschappen meer kenbaar werden. De Saksen-Coburgs stonden in de schijnwerpers van de dagbladen.450 Zo snakte
  het volk volgens L’Indépendance Belge de dag na Louise-Maries overlijden naar details
  over haar laatste uren.451 Niettemin bleven de problemen rond het sterfbed van LouiseMarie en Leopold grotendeels binnenskamers. De pers kon in 1850 en 1865 zonder
  veel moeite het huwelijk tussen Leopold en Louise-Marie, net als de laatste momenten van beiden, met de nodige romantiek voorstellen aan het lezerspubliek, enkele
  vertekeningen en onwaarheden incluis. Er was dan ook nog geen sprake van een
  goed georganiseerde oppositiepers die via artikels rond het koninklijk privéleven de
  monarchie trachtte te ondermijnen.452
  Speciale herdenkingsalbums, soms voorzien van illustraties, en artikels in zowel
  katholieke als liberale persbladen beschreven de laatste momenten van Louise-Marie
  met veel details. Er werd veel aandacht bestaand aan de aanwezige familie en betekenisvolle laatste woorden. Binnen een romantisch en burgerlijk kader werd het overlijden van de eerste koningin der Belgen in termen van schoonheid beschreven.453 De
  liberale en katholieke dagbladen verspreidden 15 jaar later ook het vertekende beeld
  van Leopold die sereen zijn laatste momenten beleefde, zonder doodstrijd, in aanwezigheid van zijn familie.454 Toen Louise-Marie en Leopold stierven, beschikte België in tegenstelling tot Frankrijk nog niet over algemene nieuwsmagazines voor een
  gegoed publiek die zich richtten op illustraties van gebeurtenissen uit de actualiteit.455
  Het was dan ook de Franse geïllustreerde pers die in de jaren 1850-1870 met houtgravures het snelst beeldmateriaal in grote oplages leverde van de laatste momenten
  van leden van de Belgische koninklijke familie.  In de 19e-eeuwse geïllustreerde Franse
  pers waren geromantiseerde afbeeldingen van koninklijke doodsbedden niet ongewoon.456 Een week na het overlijden van Louise-Marie, Leopold I en prins Leopold
  verschenen houtgravures van de doodsbedden in het Franse L’Illustration en Le Monde
  Illustré, gebaseerd op tekeningen en foto’s van Belgische illustrators en fotografen
  
  2023 Le suprême hommage.indd 78
  
  15/12/2022 10:46
  
  d e fa m i l i e e n d e g e n e e s h e e r a l s n i e u w e a n k e r p u n t e n
  
  79
  
  Illustratie 3.3.: ‘Laatste momenten van koningin Louise-Marie’, gravure (Stéphane Pannemaker naar tekening van H. Hendrickx) uit L’Illustration, 19 oktober 1850 (Universiteitsbibliotheek Gent)
  
  Illustratie 3.4.: ‘Laatste momenten van koning Leopold I’, gebaseerd op documenten geleverd door Louis Ghémar, gravure (Gustave Janet) uit Le Monde Illustré, 23 december 1865
  (Universiteitsbibliotheek Gent)
  
  2023 Le suprême hommage.indd 79
  
  15/12/2022 10:46
  
  80
  
  le suprême hommage
  
  (zie illustraties 3.2, 3.3 en 3.4).457 De tekening van de laatste momenten van Louise-Marie
  door de Belgische illustrator Henri Hendrickx werd door de getalenteerde graveur van
  L’Illustration, Stéphane Pannemaker, gegraveerd (zie illustratie 3.3).458 Door de opkomst van de fotografie werden niet veel later foto’s via houtgravure gekopieerd waardoor meer gedetailleerde illustraties mogelijk werden. Zo werd Ghémars foto van de
  zopas overleden prins Leopold in L’Illustration met een opmerkelijk oog voor detail
  gereproduceerd (zie illustratie 4.2).459 In Antwerpen verscheen sinds 1868 een geïllustreerd weekblad dat niet langer hoofdzakelijk gewijd was aan literatuur en kunst: De
  Belgische Illustratie. Het blad stond onder redactie van journalist en schrijver August
  Snieders en bood enkele duizenden Vlaamse lezers in 1869, weliswaar met een aanzienlijke vertraging van meer dan twee maanden, een gravure van het sterfbed van
  prins Leopold (zie illustratie 3.5).460
  
  Illustratie 3.5.: ‘Sterfbed van kroonprins Leopold’, gravure uit De Belgische Illustratie, 1e jaargang, nr. 22
  (1869) (Stadsarchief Brussel)
  
  Zowel in de beschrijvende teksten als in de illustraties die verschenen in Le Monde
  Illustré en L’Illustration werd de nadruk gelegd op de snikkende familie rond het
  sterfbed als centrale enscenering, met de geknielde Leopold I en de geknielde Hertog
  en Hertogin van Brabant die zich rond het sterfbed van hun echtgenote/vader/kind
  schaarden (zie illustraties 3.2, 3.3 en 3.4). De koningin, koning en kroonprins stierven
  in de gravures sereen in de armen van hun familie zonder doodstrijd, met ook hofdienaars, ministers, geneesheren en geestelijken als getuigen.  Reeds bij zijn eedaflegging in 1865 wenste Leopold II zich niet te conformeren aan
  het beeld van het traditionele gezin verenigd rond de troon. Hij wilde zijn echtgenote
  niet naast hem bij de intrede en de eedaflegging in het parlement, tot verwondering
  van de regering.464 Aanvankelijk kon het beeld van een gelukkig koninklijk voorbeeldgezin nog worden hooggehouden. Dit zien we in de detailrijke beschrijvingen in dagbladen van de emotionele reactie en vaderlijke gevoelens van Leopold II aan het sterfbed van zijn zoon in 1869 en de illustraties die hieromtrent verschenen (zie illustratie
  3.5).465 Vanaf 1885 werd Leopold II het onderwerp van een schandaaldiscours in de
  socialistische pers waarbij zijn ontucht in het vizier werd genomen. Rond de eeuwwisseling werd hij het onderwerp van internationale persaandacht voor zijn vermeende
  affaire met de danseres Cléo de Mérode uit Parijs (zie illustratie 5.1). Daarnaast leefde
  de eigenzinnige vorst in de late 19e eeuw in openlijke onmin met zijn dochters Louise
  en Stéphanie, die zich losrukten van de rampzalige dynastieke huwelijkspolitiek die
  hun vader hen oplegde.466 Marie-Henriette trok zich als koningin, verbitterd door het
  familiale leed, in 1895 definitief terug in het kuuroord Spa. Leopold II trok zich weinig of niets aan van zijn populariteit en maakte van zijn familieleven een puinhoop, en
  dit op een moment dat de Belgische Werkliedenpartij met een radicaal, republikeins
  karakter en ondersteund door de goedkope bladen Vooruit en Le Peuple het Belgische
  politieke landschap kwam vervoegen.
   Koningin Marie-Henriette stierf in haar villa te Spa na een slepende ziekte in de
  armen van een verplegend zuster in 1902.467 Familie was niet te vinden in de wijde
  omtrek van Spa tijdens de laatste maanden, weken en dagen.468 Enkele buiten- en
  
  2023 Le suprême hommage.indd 81
  
  15/12/2022 10:46
  
  82
  
  le suprême hommage
  
  binnenlandse bladen interpreteerden het eenzame einde van de koningin als een
  openlijk vertoon van gespannen familierelaties. Belangrijke Belgische dagbladen
  probeerden meteen de kritiek op de straat in te dijken en namen het koningshuis
  in bescherming.469 Ook nuntius di Belmonte, die de koningin goed kende, poogde
  aan de staatssecretaris in het Vaticaan uit te leggen hoe het moeilijke karakter van
  Marie-Henriette, die geen bezoek wenste te ontvangen, mede verantwoordelijk was
  voor haar eenzame dood.470 De socialistische pers probeerde de onmin bij het gewone
  volk rond het eenzame overlijden net aan te wakkeren. De dagbladen in eigendom
  van de socialistische partij hanteerden aan beide kanten van de taalgrens, als tegenreactie op de verbloemende berichtgeving in de katholieke, liberale en neutrale dagpers, een retoriek waarin de hypocrisie van zowel de vorstelijke voorbeeldfunctie
  inzake burgerlijke gezinsmoraal als de bredere corrumpering van de bourgeoisie aan
  de kaak werd gesteld.471
  Leopold II weigerde ook nog eens zijn dochter prinses Stéphanie te spreken toen
  hij aankwam in Spa. Stéphanie was in 1900 zonder zijn toestemming met een gewone
  Hongaarse edelman getrouwd. Leopold II trad enkel de rouwkapel binnen wanneer
  zijn dochter weer was vertrokken. Dit incident lokte een waar internationaal gemediatiseerd schandaal uit tegen de achtergrond van nieuwe op sensatie gerichte perspraktijken, vergelijkbaar met de tabloid-stijl in enkele Britse dagbladen rond koningin
  Victoria’s overlijden het jaar voordien.472 Technologische vooruitgang in druktechnieken, dalende productiekosten, ontwikkeling van de telecommunicatie, stijgend alfabetisering en uitbreiding van het stemrecht voor mannen creëerden rond de eeuwwisseling de voorwaarden waarbinnen goedkope massakranten en tabloid-journalistiek
  zich konden ontwikkelen. Journalisten brachten in Spa en Brussel aan hun redacties
  verslag uit van wat ze hadden gezien of hadden vernomen via de telegraaf en telefoonverbindingen.  Hierdoor ontving de Belgische regering van haar diplomatiek korps al
  snel scherpe buitenlandse persstukken over het gedrag van Leopold II.473 In eigen land
  gebruikte vooral Le Peuple schreeuwerige titels en sensatiebeluste reportages, op zoek
  naar ‘human interest’-verhalen in het tragische levensverloop van Leopolds verstoten dochters.474 De nuntius merkte verbouwereerd op dat deze familiale spanningen
  normaal gezien besloten bleven binnen de paleismuren maar met het overlijden van
  de koningin publiekelijk kenbaar werden, met een strenge publieke opinie en pers tot
  gevolg.475
  Uiteindelijk kwam er vanuit de regering en het hof een officiële communicatie voor
  de Belgische pers en buitenlandse diplomaten om de positie van Leopold II te verdedigen.476 Achter de schermen evolueerde de relatie tussen de vorst en zijn dochters de
  weken en maanden volgend op Marie-Henriettes overlijden tot een ongezien dieptepunt. Leopold II schreef in januari 1903 een testament (dat later werd vervangen door
  een ander testament) waarin hij zijn dochters Stéphanie en Louise verbood aanwezig te zijn op zijn uitvaart: ‘Elles m’ont fait du chagrin toute ma vie et je ne veux pas
  
  2023 Le suprême hommage.indd 82
  
  15/12/2022 10:46
  
  d e fa m i l i e e n d e g e n e e s h e e r a l s n i e u w e a n k e r p u n t e n
  
  83
  
  qu’après ma mort elles se présentent (...) pour y verser des larmes hypocrites’.477 Daarnaast probeerde Stéphanie tevergeefs Paus Leo XIII te overtuigen haar vader openlijk
  terecht te wijzen alvorens gerechtelijke stappen tegen Leopold te ondernemen om een
  groter aandeel van de erfenis van haar moeder in handen te krijgen.478
  Politici blikten na de oorlog in hun memoires terug op de jaren 1907-1909 als een
  periode waarin Leopold II het onderwerp van spot was met zijn langdurige afwezigheid in het land.479 Gezien de omstandigheden hoeft het niet te verbazen dat ook
  Leopold II in 1909 stierf zonder familie aan zijn zijde. De zieke vorst verbleef en
  stierf in het simpele paviljoen der Palmbomen, naast de gelijknamige serre, in Laken,
  waar hij zich eind 1909 had geïnstalleerd. Hij onderging er op 14 december een chirurgische operatie.  Voor de operatie ontving Leopold nog regeringsleider François
  Schollaert en trof hij schikkingen voor zijn nalatenschap met Auguste Goffinet.480 Om
  alle emoties te vermijden ontving hij op raad van zijn geneesheren niemand na de
  operatie, ook niet zijn familie.481 Gezien de nieuwe journalistieke massacultuur net als
  in 1902 werd bepaald door reportages en feitelijke opvolging, eerder dan de abstracte
  persreflecties uit de vorige eeuw, bleven reporters van de belangrijkste Brusselse dagbladen overnachten aan de ingang van het kasteel van Laken om de toestand van de
  vorst op te volgen en getuigen te ondervragen.482 Leopold II vond nog de kracht om
  direct na de operatie de wet op persoonlijke dienstplicht na snelle goedkeuring in de
  Senaat te tekenen.483 Leopold II stierf ’s nachts in aanwezigheid van een verzorgende
  zuster en zijn twee geneesheren van liberale signatuur, Antoine Depage en Jules Thiriar, zonder familie aan zijn zijde.484 Leopold werd tijdens zijn ziekte wel steeds bijgestaan door zijn levensgezellin, de tot barones verheven Caroline Delacroix. Met deze
  jonge Française had hij nog een morganatisch huwelijk afgesloten vooraleer hij op
  eigen vraag de laatste sacramenten ontving van de deken van Laken.485
  Het doorbreken van de koninklijke ‘mystiek’ ging in 1909 nog verder dan bij het
  overlijden van Marie-Henriette. Geruchten over Leopolds huwelijk met Delacroix
  bepaalden de berichtgeving in kranten zoals Het Laatste Nieuws, waarvan de oplage
  in de vroege 20e schommelde rond 60 000 exemplaren. Een journalist van Le Soir, het
  neutrale dagblad dat aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog een oplage van
  bijna 180 000 exemplaren bereikte, viel zelfs de deken van Laken lastig met vragen
  rond de huwelijkskwestie.486 De socialistische pers maakte in haar kritiek op Leopold
  II dankbaar gebruik van het beeld van de vereenzaamde, hardvochtige vorst die in de
  armen van de barones stierf en zijn dochters weigerde te ontvangen.487 De Belgische
  journalist-redacteur Gérard Harry becommentarieerde ‘à titre documentaire’ voor het
  Franse L’Illustration gereproduceerde foto’s van de twee jonge kinderen van Leopold
  II en Delacroix, die uitgesloten waren van de Belgische troon. 