title: „Activisme” en „passivisme”.
text: Bij de derde objectsvorm wordt de aanduiding door middel van -i
  met het werkwoord verbonden. Dit is weer het meest dramatische type
  van het voorkomende drietal. "Het object wordt (nu) als een plaats
  voorgesteld", verklaart Van der Tuuk (102). We kennen deze deixisvorm al (201). Het element -i is niets dan een bijvorm van di "te, in,
  bij, naar" enz. Voorbeelden van het intransitieve gebruik heeft men hier
  b.v. bij gebruikswijzen als:
  iets naar zijn eigen aard gebruiken mandaoni "aan iemand geneesmiddelen (daon) toedienen";
  mangalakkati "van iets de schil
  (lak kat) afdoen";
  zulk een houding aannemen, zich manindangi "bij iets staan, van iets
  zo voortbewegen
  getuige zijn" (tindang); manganakkohi "Iangs iets naar boven
  gaan" (nakkok).
  Ook de pluraliteit der handeling kan door het i-suffix worden weergegeven. De actie kan daarbij evengoed van de zijde van het subject
  worden beschouwd als van de kant van het object. Zo kan b.v. manakkoi
  "vele dingen stelen" betekenen, maar ook "stelen (van vele personen
  tesamen)".
  De hon-vorm van het batak komt met de ake-vorm van het javaans
  en de kan-vorm van het maleis overeen. "Het object.... is (nu)
  verwijderd", schrijft Van der Tuuk (104). De oorspronkelijke betekenis
  van hon is "naar". De intransitieve inslag blijkt zeer sprekend.
  zo worden; met het oog op iets mandjadihon "iets doen worden, in
  wording brengen"; 11w,modoppon
  zich zo houden
  "wegens iets slapen (op eieren
  broeden van een vogel)"; mangadoppon "zich met het gelaat
  naar iemand toekeeren".
  zich zo bewegen wegens iets
  11w,ngekatton "hinken (b.v. wegens
  een wond)".
   3. Bij de tar (ha)-vorm van de bataktalen kan de agens wel worden
  genoemd, maar ,,(diens) wil.... (blij ft steeds).... buiten het spel"
  
  =
  
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  230
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  (164). Zo ontstaat de nuance van de mogelijkheid, toevalligheid, onwillekeurigheid enz. ener handeling, die we van de overeenkomstige
  ke-vormen van het javaans en de ter-vormen van het maleis reeds
  kennen. Van der Tuuk stelt de tar(ha)-vormen als geheel onvervoegd
  voor. Is het toegevoegde pronomen echter van de derde persoon enkelvoud, dan wordt het gewone ibana "hij" vervangen door een aan de
  stam gesuffigeerd teken -sa, dat niets anders dan een verkorting van
  sada "één" schijnt te zijn. Indang ha-buwat-sa (tar-buwat-sa) "het kan
  niet door hem genomen worden". Men zou in dit laatste feit toch
  althans een begin van flectie kunnen zien.
  Het kenmerk van het "versterkte passief" (Meerwaldt) bestaat hierin, dat nu het half-transitieve prefix mang- bij de verbale stam behouden
  blijft, enkel in zijn passieve vorm, d.w.z. met p- als anlaut. De handeling
  wordt op deze wijze enigszins geïntensifieerd voorgesteld (vgl. de
  maleise per-vormen). Vandaar ook dat het "versterkte passief" véél
  vaker van het "eerste passief" (type 2) wordt afgeleid dan van het
  "tweede" of het "derde passief" (type 3 of 1). Bij deze laatste typen
  blijft de figuur van de agens immers zo vaag, dat hier nauwelijks iets
  te versterken valt. Sai dipan-dok do hata i tu ahu "herhaaldelijk werden
  die woorden (door hem) tot mij gezegd".
  b. Het "omzetten" van de z.g. substantief-constructie.
   De rechtstreekse toevoeging van de persoonselementen vóór aan de
  verbale stam is zonder twijfel de meest gewone methode, waarop in
  de westelijke indonesische talen een nieuw proclitisch systeem wordt
  geconstitueerd. Speciaal in de "centrale" ondergroep komt daarnaast
  echter nog een andere methode voor: het "omzetten" van de z.g.
  substantiefconstructie. Al het essentiële over dit punt is reeds vermeld
  door Dr. S. ]. Esser in zijn oriënterend artikel "Nogmaals de vervoegde
  vormen" 240). We behoeven daarom enkel enige kanttekeningen daarbij
  te maken van comparatief standpunt.
  Vooreerst wordt het uit de theoretische beschouwingen van hierboven (128 vv.) reeds duidelijk, waarom wij de substantiefconstructie,
  in tegenstelling met de gewone opvatting, van het begin af aan reeds
  240) Feestbundel van het Koninklijk Bataviaasch Genootschap van Kunsten en
  Wetenschappen, deel I (1929), 161 vvo
  
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  231
  
  als een type van "flectie" zouden willen opvatten. Naar onze mening
  heeft men hier niets anders voor zich dan één der vele voorbeelden
  van possessieve flectie, die de indonesische taalgeschiedenis kent. De
  verbale betekenis wordt door de al dan niet verdubbelde stam weergegeven, of ook wel door een "nominale" afleiding daarvan; terwijl het
  possessieve teken als subjectsindex daarachter wordt gevoegd. Ook i;l
  dit geval dient men zich immers niet door de aard der europese vertaling te laten misleiden. Over de diepere structuur van de inheemse
  tekst zegt deze niets. "Nomen" en "verbum" staan elkaar in de indonesische talen veel meer na dan dat b.v. in het nederlands het geval is.
   Het substantief, en a fortiori het nomen verbale, dient in de archipeltalen vrij "motorisch" en "verbaal" te worden opgevat 241). Een
  rottinese constructie als nusa-a nalai-na nggafaka kan men b.v. vrij goed
  benaderen met "vanwege-het-hert loopt-het-daar-snel". Zet men "het
  hert zijn lopen is snel", zoals gewoonlijk geschiedt, dan doet men aan de
  inheemse structuur tekort.
  Het feit, dat er in verschillende talen naast de substantiefconstructie
  ook nog een andere vormingswijze staat, die puur proclitisch is en
  gewoonlijk bij uitsluiting als "verbaal" geldt, doet daaraan niets af.
  Integendeel! We weten juist uit de comparatie reeds, dat vrijwel alle
  indonesische talen meerdere flectietypen naast elkander bezitten. De
  wijze, waarop het verschijnsel der flectie in deze talen is ontstaan,
  bracht dit vrijwel onvermijdelijk met zich mede. Het verschil is alleen
  dat de uitgedrukte graad van dynamiek bij alle constructievormen niet
  gelijk is. Welnu, ook op dit punt vindt men hier, wat verwacht kon
  worden. Alle grammatici zijn het erover eens, dat de enclitischpossessieve flectie een lagere graad van "activiteit" uitdrukt dan de
  overeenkomstige proclitische vorm. De gewoonlijk gegeven regel luidt,
  dat het gebruik der substantiefconstructie alleen dan verplicht is, indien
  de nadruk niet zozeer valt op het verbale feit zèlf als wel op de omstandigheden waaronder dit plaats heeft. In het omgekeerde geval fungeert
  de "verbale" proclitische vorm. De overeenstemming tussen de verschillende talen op dit punt is opmerkelijk groot 242).
  241)
  
  N. Adriani, Spraakkunst der bare'e-taal 434.
  J. Jonker, Rottineesche Spraakkunst 445; -, Bimaneesche Spraakkunst
  321; L. Onvlee, Eenige soembasche vertellingen LXIX; J. H. Kern, Verspreide
  242)
  
  Geschriften V, 7; VIII, 262 enz.
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  232
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
   Het tweede punt waarop, naar het ons voorkomt, de comparatieve
  beschouwing meer licht kan brengen in de huidige situatie, betreft de
  oorzaak waardoor de substantief constructie later in een aantal centrale
  talen is "omgezet". Men heeft hierin o.i. niets anders te zien dan een
  herhaling van wat ook bij het "gewone)) enclitische flectietype is geschied. Ook daar kwam het overwicht op de duur op de prefixplaats te
  liggen. Het bewijs voor deze opvatting ligt in het feit, dat als persoonsteken vóóraan de stam niet langer het possessieve element optreedt, dat
  tot nu toe als zodanig heeft dienst gedaan, maar het corresponderende
  verbale subjectselement. Uit het "possessieve" flectietype groeit m.a.w.
  op deze wijze een "passieve" flectievorm, hetgeen typologisch beschouwd, een zéér grote stap vooruit betekent. Het merkwaardige is nu
  echter bij dit alles, dat aan de andere kant het oude nominale afleidingselement eveneens bewaard blij ft in de nieuwe constructie. Zo ontstaat
  als geheel een typische dubbel- of overgangsvorm. We kennen dit type
  al uit een groot aantal voorgaande gevallen. De taal houdt enerzijds
  a.h.w. nog aan de oude gewoonten vast, terwijl ze anderzijds tot een
  nieuwe stijl overgaat (166). Dr. S. J. Esser heeft dus inderdaad volkomen terecht op dergelijke typische constructies de aandacht gevestigd.
  Ze bewijzen duidelijk, hoe langzaam en geleidelijk de archipeltalen zich,
  althans in de latere phasen, op het punt der flectie hebben ontwikkeld.
  Zo heeft men b.v. bare'e risaa pa-dika-moe "waar heb je het gelegd?"
  (-moe possessief), maar risaa noe-pa-dika (van 1na-dika; noe-verbaal) ;
  impia pa-rata-moe papamoe "wanneer heb je je vader aangetroffen?"
  maar impia noe-pa-rata papamoe (van ma-rata). Mori ndio koa meloeloe
  i-lako a nsala "slechts hollende was zijn gaan"; van l-oem-ako, nomen
  verbale lako; i- verbaal; "hij holde maar over den weg".
   Tenslotte verklaart de bredere vergelijking misschien ook nog, waarom de substantiefconstructie juist in de centrale indonesische talen
  thuis is. In de westelijke talen zijn de enclitische vormen in de latere
  phasen der verbale ontwikkeling reeds goeddeels verdwenen; in een
  taal als het maleis is daarvan in de contemporaine periode b.v. niets
  meer te bekennen (223). In de centrale talen echter werkte de oude
  nominale tweedeling met haar min of meer gelijke verdeling van de
  aandacht zowel over de prefixplaats als over de suffixplaats nog na.
  En zo hield men hier tot op zekere hoogte nog aan de enclise vast, al
  ziet men reeds duidelijk hoe de proclise bezig is zich daaruit en daarnaast te ontwikkelen.
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  233
  
  c. De ontwikkeling van het casussysteem.
  We hebben tot nu toe nog enkel de verbale zijde van de ontwikkeling
  der westelijke indonesische talen gezien. Wat is er nu in de nominale
  sector, dat daaraan beantwoordt? Over de genitief in deze talen is hierboven reeds kort gesproken (59 v., 156 v.). Wat kan nu echter van de
  nominatief en de accusatief worden gezegd, de naamvallen dus die
  meer speciaal met het verbum in verband staan?
  Veel valt hier niet te melden, evenmin als in het overeenkomstige
  geval bij de oostelijke talen (59 v.). Het voornaamste feit is zeker weer,
  dat ook in het westen de pronomina op dit punt in snelheid en volledigheid van ontwikkeling duidelijk de nomina vóór zijn. Hoe zich daarin
  opnieuw op zeer karakteristieke wijze het "personale" karakter der
  gehele indonesische verbale ontwikkeling reflecteert, is hierboven reeds
  uitgelegd (191).
   De gewone manier in de indonesische talen om de nominatief en de
  accusatief bij de nomina van elkander te differentiëren bestaat enkel
  in een nuancering van de woordorde. Meestal staat het subject vóór het
  praedicaat, maar het object daarachter. In gevallen van bijzondere
  emphase ontstaan natuurlijk speciale constructies 243). Sporen van postpositie bij het subject, ook buiten de speciale emphase, vindt men b.v.
  in het bimanees en het nias. Men heeft hier naar alle waarschijnlijkheid
  een zeer oude methode van rangschikking voor zich. Het subject der
  indonesische talen heeft zich ontwikkeld uit een genitivische bepaling,
  die oorspronkelijk achter het nomen regens stond. In de genoemde
  talen is dezelfde rangorde nu blijkbaar ook bij het subject nog bewaard
  gebleven. Bima na-Zambo-era enz.) nahu ba doü "een mensch slaat
  mij"; nias manga nina "die Mutter isst".
  Hoe de woordorde in de verder ontwikkelde talen ten dele berust
  op een beginsel van incorporatie, waarbij het indirecte object als nauwer
  verbonden met het werkwoord voor de dag komt dan het directe object,
  hebben we bij de bespreking van het javaans en het maleis reeds gezien
  (218, 224). In het algemeen trouwens valt het op bij de westelijke
  indonesische talen, dat de datief-kategorie zich hier sneller en krachtiger
  243) Over de subjects- en de objectscategorieën van het nufoor is hierboven
  reeds gesproken (90). Voor het tontemboan (philippijnse groep) zie N. AdrianiM. L. Adriani, geb. Gunning, Hoofdstukken uit de spraakkunst van het tontemboansch; 's Hage 1908, 192, 189.
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  234
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
   begint af te tekenen dan de accusatiefkategorie (bare'e, fordata, jamdena). Het is natuurlijk de typische structuur van het passieve werkwoord, die zich hier verraadt. De accusatief krijgt pas verder vorm in
  de talen, waar de "activistische" trekken scherper worden.
  Een enkel woord moge hier tenslotte nog gewijd worden aan het
  casussysteem van het nias. Sundermann heeft dit stelsel min of meer
  als een unicum in de indonesische talenwereld voorgesteld. In zoverre
  is dit inderdaad juist, als hetzelfde stelsel nergens elders op geheel
  dezelfde wijze in de contemporaine talen terugkeert 244). Bij de
  reconstructie komt het echter overal onmiddellijk voor de dag als de
  oervorm, waaruit de huidige stelsels zijn ontstaan 245). En in die zin
  moet dit stelsel dus eens zéér verspreid zijn geweest. Men staat hier
  immers voor niets dan een tegenstelling tussen een status absolutus
  ("reine Form") en een status constructus ("veränderte Form"), zoals
  die hierboven in onze algemene beschouwingen zijn gekarakteriseerd
  (93 v.). De latere ontwikkeling heeft de oorspronkelijke verhoudingen
  in dit opzicht slechts licht gewijzigd.
  Zo staat het gepostponeerde subject in het nias b.v. steeds in de
  genasaleerde ("veränderte") vorm. Valt er echter meer nadruk op het
  subject, wordt m.a.w. de actie meer dramatisch-dynamisch gezien, en
  krijgt het subject in dezelfde mate scherper vorm, dan wordt dit onmiddellijk vóór het praedicaat geplaatst, en wel in de ongenasaleerde vorm.
  Juist op dezelfde wijze staat ook het gepostponeerde object hier in de
  regel in de genasaleerde vorm. Abölö n-angi "der Wind ist stark"
  maar ama mofanö "der Vater geht weg"; kaoni n-amagu "rufe meinen
  Vater".
  C.
  De PhiUppijnse talen.
   Aangezien het bij de huidige stand van het materiaal niet mogelijk
  is een enigszins dieper gaande comparatieve beschouwing te geven
  over de philippijnse groep als geheel, willen we althans het verbale
  
  244) R. Sundermann, Niassische Sprachlehre, 's Rage 1913; 16-18, 57 v.,
  94-96, 101 v. A. Lafeber, VergelUkende klankleer van het niasisch, 's Rage
  1922, 39-59.
  245) S. J. Esser, Klank- en vormleer van het morisch I, 241.
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  235
  
  stelsel der minahassische talen nagaan, waarvoor de gegevens wel
  toegankelijk zijn 246).
  Globaal genomen, vertoont het werkwoord der minahassische talen
  juist dezelfde grondtrekken als dat van de talen van Sumatra en Java.
  Alleen is de "schaal" van het systeem op Celebes iets meer beperkt.
  Kende men in de meer westelijk gelegen talen drie "graden" of vormen
  tontemboan
  
  vervoegd
  
  niet-vervoegd
  
  sangirees
  
  bolaang mongondow
  
  ti .............
  t i- ............ (1 mo-i- ........ )
  
  2 .......... -an
  
  2 (i-) . .. -00 (-en)
  
  2 .......... -a,n
  
  3 .......... -en
  
  3 i- ............
  3 .......... -en
  
  4 (ma-) n- ......
  4n- . ............
  4 (mo-) n- ......
   "Passief"
  
  "Actief"
  
  van subject (substantiefconstructie ; "passief" ; "actief") en even zoveel
  "graden" van object (suffixloze verbinding; -ake( n ) type ; -i-type), in
  het tontemboan, het sangirees, het bolaang mongondow heeft men er
  daarvan telkens slechts twee. De traditie der oude nominale tweedeling
  met haar suffigering der inalienabile tekens moet in de Minahassa wel
  sterk hebben nagewerkt, zoals ook geheel met de geographische positie
  overeenkomt. Vandaar dat hier het enclitisch-possessieve flectietype
  naar verhouding veel sterker is vertegenwoordigd dan het proclitische
  type, dat elders in de Archipel overal voor de dag komt in de tweede
  phase der taalontwikkeling.
  Juist omdat de minahassische talen de persoonstekens ook enkel
  suffigeren, kon hier verder moeilijk een tegenstelling ontstaan tussen
  de z.g. substantief-constructie en de "passieve" flectie. De twee lagere
  graden van subject zijn op deze wijze als vanzelf in elkander gevloeid.
  246) N. Adriani, Sangireesche Spraakkunst, Leiden 1893; - en M. L. Adriani,
  geb. Gunning, Hoofdstukken uit de spraakkunst van het tontemboansch, '5 Hage
  1908; W. Dunnebier, De voornaamwoorden in het bolaang mongondowsch, BLTV
  72 (1916); - Spraakkunst van het bolaang mongondowsch BTLV 85 (1929), 297
  VV., 524 vv.; 86 (1930), 42 VVo
  
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  236
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  De tabel toont dit duidelijk, Karakteristiek in dit verband is ook, dat de
  pure (pre ) nasalering bij het "actief", die men in het westen kent
  (javaans) tegenover de gelijktijdige voorvoeging van een prefix me-,
  nta- (maleis, bataktalen), op Celebes zonder beslissend onderscheid
  naast deze voorkomt. De laatste regeling is blijkbaar ouder en méér
  oorspronkelijk dan de tweede.
   Het meest opvallende punt van verschil tussen de minahassische talen
  en die van Sumatra en Java is zonder twijfel, dat de gradatie van het
  object, die in het westen bij het "actief" tot uitdrukking komt, op
  Celebes even exclusief aan het "passief" is gebonden. Wat zich in het
  westen bij de hogere actiegraden voordoet, heeft zich m.a.w. op het
  meer centraal gelegen terrein bij de lagere graden afgespeeld. Men zal
  ook daarin dus wel weer een zeker retardatie-verschijnsel mogen zien,
  dat zeker zeer goed in het beeld der algemene indonesische ontwikkeling
  past. Bij de gesuffigeerde tekens vormt de vocaal het essentiële deel,
  de toegevoegde nasaal is enkel een verbindingselement.
  De oudste tegenstelling in het objectsysteem is blijkbaar die tussen
  het -an- en het -en ( on) -type. Een blik op de tabel leert dit onmiddellijk.
   Het tontemboan heeft de oorspronkelijke toestand het meest zuiver
  bewaard. In het sangirees is secundair het onderscheid tussen -an (-a~)
  en -en (-e~) weer opgeheven. De keuze tussen beide suffixen hangt
  thans enkel van de welluidendheid af. Nu is a in de minahassische talen
  een bekend loeaal-deiktisch element. Het treedt elders in de taal nog op
  om de localis, de datief of zelfs de ablatief weer te geven. Het is dus wel
  duidelijk, dat men bij de -an vorm juist zulk een "indirect" objectstype
  voor zich heeft, als op Java en Sumatra resp. door -ake(n), -kan, -hon
  werd uitgedrukt. Het is de middengraad van aanschouwelijkheid, die
  daarmede in de taal zijn aanduiding vindt. Het -en (on)-type daarentegen
  duidt op de hoogste graad van aanschouwelijkheid, het "directe" objectstype dat we hierboven reeds bij het -i-type hebben leren kennen. Dat
  de termen "direct" en "indirect" in dit verband niet naar de structuur
  van het actief-energetische verbale type verstaan dienen te worden,
  blijkt duidelijk uit het feit dat in de taal door achtervoeging van -an,
  resp. -en ( on) ook regelmatig zuiver nominale vormen kunnen worden
  afgeleid. De verbale dynamiek komt hier dus slechts tot op zekere
  hoogte tot uitdrukking.
  Ook bij de nominale afleidingen blijft overigens het typische gradatieverschil tussen -an en -en(on), dat we hebben geconstateerd, nog van
  
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
   237
  
  kracht, althans in bepaalde gevallen. Bij -an is de relatie met het grondwoord duidelijk minder nauw dan bij -en(on). Zo doen b.v. in het
  tontemboan zowel -an als -en dienst om namen van ziekten, gebreken
  enz. te vormen. Bij -an worden op deze wijze echter slechts "uitwendige verschijnselen" genoemd, die "bij wijze van spreken, wel (weer
  van den persoon) afgenomen (zouden kunnen) worden". Maar bij de
  en-vormen is het gebrek "eene eigenschap" geworden. Sala'ag-en
  "sproetig"; keter-en "krachtig, van sterkte voorzien", maar emung-an
  "met een krop of struma-gezwel (emung) " ; letok-an "met vleeschkwabben (zooals de billen van een aap)" 247).
  Doen de beide enclitische "passieve" typen van de minahassische
  talen op allerlei punten denken aan overeenkomstige feiten uit het
  javaans, maleis enz., het proclitische i-type stelt een relatief-eigen en
  zelfstandige vorming voor. Ook dit type is weer het scherpst ontwikkeld in het tontemboan. Adriani spreekt hier van een "instrumentaal
  passief" (188). Inderdaad is daarmede één van de meest sprekende
  functies van de i-vorm getekend. Men vindt b.v. een hele reeks constructies als em pena ro'na i-patitj(e)-ku "een pen kunnen daarmeeschrijft-het-door-mij" = een pen waarmede ik kan schrijven. Naast
  de instrumentale functie staan er echter nog verscheidene andere (196).
  Het is daarom misschien het beste te zeggen, dat het i-type een zekere
  algemene comitatieve functie heeft. Het geeft weer, dat er een zekere
  speciale betrekking bestaat tussen het werkwoord en de daarop volgende
  adstructie. Van welke aard deze betrekking precies is, hangt echter
  geheel af van het zinsverband. De taal drukt dit verder niet zelf uit.
   Men kent iets dergelijks in de indonesische taalgeschiedenis reeds uit
  de ontwikkeling van de z.g. possessieve flectie (128 vv.). Het verschil
  is alleen, dat wat zich daar tussen het subject en het werkwoord heeft
  afgespeeld, hier plaats heeft tussen het werkwoord en het object. Bij de
  andere, zojuist besproken objectsvormen van het tontemboan is de taalvorm zonder twijfel veel meer expliciet.
  Men zal daarom ook wel niet mistasten, wanneer men de i-vorm
  enkel houdt voor de laagste objectsgraad van het drietal, dat deze taal
  op dit punt kent. Men heeft b.v. i-tow(e)-na-mai m baja se kaju-kaju
  "daarginds-kwam-het-op-vanwege-hem bij-alle-gewassen" = hij deed
  alle gewassen opkomen (localis ) ; em pisO'W iitu i-ema' -na tumbalan "bij247) N. Adriani-M. L. Adriani, geb. Gunning, Hoofdstukken 219, 230.
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  238
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  dat-mes daarvoor-maakte-het-door-hem een-handvat" = voor dat mes
  maakte hij een handvat (datief); ra'itja kailekan i Pokol sapa n
  i-panuwu' -na "niet wist de-gebrekkige wat daar-aldoor-werd-gezegdvanwege-hem (n.l. den andere)" = de gebrekkige wist niet wat (de
  ander) aldoor zeide (accusatief); mai i-pawekar alesarera "zij-kwamen-het-daar-neerleggen op-hun-erf" = zij kwamen het neerleggen
  op hun erf (directief).
  Een tweede sterk indicium voor de vrij lage graad van object, die in
  de minahassische talen door de i-vorm wordt weergegeven, is nog dat
  zich juist hier allerlei verschijnselen voordoen die aan de "actieve"
  constructie herinneren. Men weet, waarop het onderscheid tussen het
  "actief" en het "passief" in de indonesische talen berust. Het voornaamste punt is, dat de zinsstructuur in het eerste geval vooral op het
  logische subject is gebouwd, maar in het tweede op het logische object.
   De i-vorm was nu echter het minst uitgesproken type van object; en
  zo was hier naar verhouding de tegenstand tegen het invoeren van het
  omgekeerde constructietype ook het geringst. Het is dus weer
  het gewone en volkomen begrijpelijke verschijnsel uit de taalontwikkeling dat we hier opmerken: De nieuwe kategorieën groeien dáár uit
  de oude pendanten, waar de verwantschap van nature reeds het grootst
  is, resp. waar zij de minste belemmering ondervinden.
  ma(n)· ....
  »
  
  "Actief"
  
  ~
  
  "Passief"
  
  ::6bj:'~
  
  ) : .. __ en:
  I·........ • ...
  !' .....:-:=.•;
  
  ~
  
  «
  
  Zo staat het kenmerkende teken i- in al de minahassische talen vóór
  de stam, juist dus op de plaats waar ook de actieve exponent pleegt te
  staan. In het bolaang mongondow wordt het actieve element mo- soms
  zelfs regelrecht aan de passieve i- gekoppeld; en wel speciaal in die
  gevallen waar wordt uitgedrukt "dat iemand bijgeval, bij ongeluk
  overkomt wat het grondwoord zegt", of ook wel "dat een subject
  toevallig} onverwachts} onopzettelijk geraakt in den toestand die door
  
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  239
  
  het grondwoord wordt te kennen gegeven" 248). De nasaal blij ft in
  dergelijke gevallen echter steeds weg. We hebben dit betekenistype
  ook in het javaans, maleis etc. reeds ontmoet. En ook daar nam dit een
  zekere tussenpositie tussen de "passieve" en de "actieve" constructies
  in (221, 225 v.); mo-i-pintoed "komen te struikelen"; no-i-tala'-koe
  ,,( dat) is door mij bij ongeluk verkeerd gedaan, door mij in zijn foutieven toestand geraakt (onopzettelijk) ".
   In het sangirees is het "passieve" i-type zelfs a.h.w. in tweeën gesplitst. De ene helft (type 3) wordt gewoon vervoegd, zoals dit ook in
  de verwante talen bij het "passief" de gewoonte is; maar de andere
  helft (type 1) kent géén vervoeging, evenmin als het blijkbaar nauwverwante "actief" die kent 249).
  Hoe ook in de moderne europese talen een oorspronkelijk comitatieve
  constructie secundair gemakkelijk allerlei instrumentale en andere
  casus functies kan gaan uitdrukken, ziet men vooral bij het engelse with.
  Cut it with a knife (instrumentalis) . He has great influence with the
  House (localis). I disagree with you (ablatief). It rests with you to
  decide (datief). The next move is urith you (datief). To meet with a
  person, a word, an obstacle (accusatief). To bear (do, put uP) with one
  (accusatief). Nederlands De minister sprak nog met een enkel woord
  over de indische kwestie (accusatief). Met grote letters schrijven
  (accusatief). De deugniet heeft met de zweep gekregen, maar Frans
  Le vaurien a reçu le fouet (accusatief). De kwajongen heeft de hond
  met stenen gegooid maar Le gamin a jeté des pierres au chien (accusatief). Bent U bekend met de straten van Parijs? maar Connaissezvous les rues de Paris't (accusatief). Latijn [atinä linguä loquor (accusatief). Sed tantum dic verbo et sanabitur anima mea (liturgische taal,
  curiaalstijl ; accusatief). Grieks wd6'}'wt ûnû" (ook w~ en6ç ûnû,,);
  Herodotus 2, 15; 53; acc.).
  Voor de verhouding der -an-, -en- en i-typen in het tontemboan zie
  verder Adriani, Hoofdstukken, op. cito 192, 196 V.V., 228 (met vele
  voorbeelden).
  Wat de verspreiding der conjugatie aangaat, zij verder nog slechts
  aangetekend, dat zowel in het tontemboan als in het bolaang mongondow
  alle personen de toevoeging van subjectstekens kennen. In het sangirees
  komt dit echter enkel in het singulare voor (type 2 en 3).
   248) W. Dunnebier, Spraakkunst van het bolaang mongondowsch, BTLV 85
  (1929), 401.
  249) N. Adriani, Sangireesche Spraakkunst 189 v., 191 V.
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0.
  