title: J. Nazet, Les chapitres de chanoines séculiers en Hainaut du XIIe au début du XVe siècle
text: 566
  
  Recensies
  
  J. Nazet, Les chapitres de chanoines séculiers en Hainaut du Xlle au début du XVe siècle
  (Académie royale de Belgique, Classe des lettres. Collection in 8°, 3e série VII; [Brussel:]
  Académie royale de Belgique, 1993, 396 blz., ISBN 2 8031 0108 4).
   De grote verdienste van deze klassieke institutionele geschiedenis van acht Henegouwse
  collegiale kapittels van seculiere kanunniken ligt in het heuristisch werk verwezenlijkt door de
  auteur. Dit blijkt meteen uit het bronnenoverzicht in het inleidend hoofdstuk. Omwille van de
  talrijke verwoestingen van Henegouwse archieven door oorlogsverrichtingen in dit grensgebied
  tussen de Zuidelijke Nederlanden en Frankrijk in het ancien régime, maar ook door het
  brandbombardement van het rijksarchief te Bergen in 1940, is het een hele klus om het bewaard
  gebleven bronnenmateriaal bij elkaar te zoeken. Enkel het kapittel van O.-L.-Vrou w-de-la-Salle
  (later Saint-Géry) te Valenciennes is er beter aan toe met een fonds in de 'série G ' van de archives
  départementales du Nord te Rijsel. De zeven andere besproken instellingen zijn Saint-Vincent
  te Soignies, Saint-Quentin te Maubeuge, Saint-Pierre te Leuze (drie voormalige abdijen), de O.L.-Vrouwkapittels van Antoing en Condé-sur-Escaut (twee voormalige stichtingen voormonialen) en tenslotte de twee als seculiere kapittels gestichte Saint-Germain te Bergen en SainteMonégonde te Chimay. De kapittels voor vrouwen van Sainte-Waudru te Bergen en van SainteAldegonde te Maubeuge blijven om onduidelijke redenen buiten beschouwing, hoewel ze
  institutioneel uiterst nauwe banden hadden met de plaatselijke kapittels voor mannen. De
  termini van deze studie zijn de twaalfde eeuw enerzijds en de opvolging van Filips de Goede als
  graaf van Henegouwen in 1433 anderzijds. Om die reden komen het kapittel van Saint-Ursmer
  van Lobbes te Binche — pas naar die stad verhuisd in 1408/1409 — en dat van Saint-JeanBaptiste te Valenciennes — in 1141/1442 'hervormd' tot de orde van Arrouaise — niet ter
  sprake. De acht besproken instellingen zijn erg verschillend qua aantal leden: het grootste
  kapittel is dat van Soignies met dertig prebenden, het kleinste dat van Chimay met twaalf
  prebenden.
   De studie bestaat uit drie grote delen: één over de werking en het interne leven van de acht
  kapittels (met uitzondering van alle materiële aspecten behorend tot het temporeel beheer van
  deze instellingen), één over de functies van de kanunniken in de maatschappij en tenslotte één
  over hun relaties met de wereld van de leken. In de mate dat de bronnen het toelaten wordt er
  in het eerste deel voor elk kapittel ingegaan op alle institutionele aspecten: de gewone leden, de
  dignitarissen (proost en/of deken en thesaurier), de kerkelijke overheid (alle kapittels ressorteren onder de bisschop van Kamerijk, met uitzondering van Chimay in het bisdom Luik) en de
  patronen worden besproken. Ook de geestelijke taken en verplichtingen (onder andere liturgische) van de kanunniken als leden van een religieuze instelling of als pastores van gemeenschappen van kanunnikessen komen aan bod. Uit dit eerste deel moet vooral blijken dat de
  seculiere kanunniken in Henegouwen door meestal leke (behalve in Antoing, waar de abt van
  Lobbes patroon is) patronen/stichters aangesteld werden, waardoor de rol van de bisschop in de
  interne zaken tot een minimum werd herleid. In de twaalfde eeuw gebeurde de overgang van de
  vita communis, naar het leven in afzonderlijke wooneenheden, met de erbijhorende individuele
  prebendes en dito huizen en de talrijke mankementen aan de residentieverplichting; de cumuls
  waren talrijk, niet alleen door prebendes in andere kapittels, maar ook door werk in dienst van
  geestelijke en wereldlijke overheden en onderwijstaken aan de universiteiten. De secularisatie
  was voltooid in de dertiende eeuw. Elders in het boek wordt zelden het accent gelegd op
  chronologische evoluties en krijgen we de indruk dat er in de Henegouwse collegiale kapittels
  weinig veranderde tussen de twaalfde en de vijftiende eeuw. Hierbij moeten we er echter op
  wijzen dat de bronnenschaarste wellicht niet altijd een betere inzicht toelaat.
   Recensies
  
  567
  
  In het tweede deel worden de maatschappelijke functies van de Henegouwse kanunniken
  belicht. Uit het onderzoek naar het parochiale werk van de kanunniken blijkt dat zij veel belang
  hechtten aan dit aspect van de zielzorg, hoewel dit door hun regel niet als een verplichting was
  opgelegd. Het financieel voordeel is hier blijkbaar een doorslaggevend argument geweest; er is
  immers weinig compatibiliteit tussen de liturgische plichten van de kanunnik en de parochiale
  dienst. Meestal deden de kanunniken zelfde dienst niet, maar stelden een plebaan aan. Dit had
  een hierarchisatie van de parochiale clerus tot gevolg, waarbij de kanunniken aan de top stonden
  en er problemen rezen in verband met de verdeling van de parochiale inkomsten. Bij dit
  hoofdstuk is ons opgevallen dat de werken van Walter Simons over de bedelorden wel vermeld
  worden (239, noot 71 ), maar toch niet in de bibliografie geciteerd zijn. Op het gebied van de
  welzijnszorg blijkt de belangstelling van de Henegouwse kanunniken, voor zover de bronnen
  toelaten een duidelijke kijk op de zaak te verwerven, allesbehalve groot. Enkel bij de dreiging
  inkomsten te derven of als de mogelijkheid opduikt om er nieuwe te innen wordt de hospitalitasplichl in overweging genomen. Het excuus van de 'absence de nécessité', zoals op pagina 261
  door de auteur geponeerd lijkt ons iets te gemakkelijk. Er moet wellicht eerder verondersteld
  worden (zoals 262) dat de (hervormde) reguliere kanunniken deze taak naar behoren op zich
  hadden genomen. Over de rol van de Henegouwse kanunniken in het onderwijs op lokaal niveau
  en over de rechten van de kapittels op de scholen geven de bewaarde bronnen geen behoorlijke
  informatie. Enkel voor Bergen en Valenciennes zijn we wat beter ingelicht en blijkt dat in
  Bergen de 'grote school ' samen door Saint-Germain en de stadsmagistraat werd beheerd, terwijl
  er in Valenciennes twee scholen waren, de éne stond onder toezicht van de reguliere kanunniken
  van Arrouaise, de andere van het grafelijke kapittel van O.-L.-Vrouw-de-la-Salle.
   In het derde deel worden de relaties van de verschillende kapittels met de graaf van
  Henegouwen, de lokale heren en de andere lekenmachthebbers onderzocht. Wat de betrekkingen met de graaf betreft zijn die het meest intens waar de vorst patroon of voogd is. Dit laatste
  is het geval voor de twee kapittels die onder controle van kanunnikessengemeenschappen staan
  (Maubeuge en Bergen). Het door Boudewijn VI in 1192/1195 gestichte kapittel van Valenciennes had volgens de auteur de beste relaties met het Henegouwse vorstenhuis. Jammer genoeg
  gaat hij helemaal niet in op de rol die dit kapittel in de Henegouwse kanselarij en in de uitbouw
  van de grafelijke administratie heeft gespeeld. Ons lijkt het veelbetekenend dat in de stad waar
  een kapittel (Saint-Jean-Baptiste) in 1141/1142 overgegaan was tot de reguliere orde van
  Arrouaise, een halve eeuw later door de graaf een nieuw kapittel werd gesticht dat van meet af
  aan seculier was. Het hoofdstuk over de betrekkingen van de kapittels van Antoing en Condé
  met de lokale heren bevat heel wat interessante gegevens over de praktijk van het begrip
  'heerlijkheid' en vooral over de juridische betekenis ervan. Voor Leuze daarentegen zijn de
  bronnen te schaars, terwijl voor Chimay wordt verwezen naar publikaties van Georges Despy
  en Claire Billen. De hoofdstukken over de betrekkingen met andere leken dan de vorst en de
  lokale heren vallen nogal mager uit; die relaties situeren zich immers voornaamlijk op het vlak
  van het temporeel van de kapittels, wat in dit boek bewust buiten beschouwing is gelaten. Enkel
  de casus Soignies wordt wat vollediger uitgewerkt, blijkbaar op basis van een eerdere studie van
  de auteur. De bronnen laten trouwens volgens hem niet toe de machtsverhoudingen tussen de
  kapittels en de verschillende stedelijke of rurale gemeenschappen met de nodige nauwkeurigheid na te gaan. In dit hoofdstuk wordt op pagina 341 (noten 13,14en 16) de naam van mevrouw
  Maarschalkerweerd ongelukkigerwijze vervormd; in de bibliografie wordt haar naam echter
  correct gespeld.
   Deze degelijke institutionele studie vult zeker een leemte op in de historiografie van de
  seculiere geestelijkheid en men kan slechts hopen dat dergelijke studies voor andere vorstendommen van de Nederlanden in de nabije toekomst zullen gepubliceerd worden. Een equivalent
  
  568
  
  Recensies
  
  van het Monasiicon belge voorde seculiere kapittels is een dringende noodzaak. Nazet heeft met
  zijn bijdrage over Henegouwen een belangrijke stap in de goede richting gezet.
  Thérèse de Hemptinne
  
  R. Meens, Het tripartite boeteboek. Overlevering en betekenis van vroegmiddeleeuwse biechtvoorschriften (met editie en vertaling van vier tripartita) (Dissertatie Nijmegen 1994, Middeleeuwse studies en bronnen XLI; Hilversum: Verloren, 1994, 581 blz., ISBN 90 6550 261 0).
  Dit proefschrift is een waardevolle, maar moeilijk toegankelijke studie over teksten die vanaf
  het begin van de achtste eeuw tot in de twaalfde eeuw in bepaalde gedeelten van Latijnschristelijk Europa een belangrijke invloed hebben uitgeoefend. Fundamenteel is in dezen het
  samenstel geweest van elementen uit de Ierse, Angelsaksische en Frankische kerkelijke
  boetpraxis: op die trits is het begrip 'tripartite' gestoeld. Die osmose heeft zich in eerste instantie
  in het noorden van het huidige Frankrijk voorgedaan — kerngebied van het Frankische rijk—
  waama het daaruit voortgevloeide soort boeteboeken met name in Zuidduitse streken ingang
  vond, waarvandaan zij in Italië bekend werden; ook in Spanje is van 'tripartite' invloed sprake
  geweest, zij het in mindere mate en vooral in een latere fase dan in de genoemde streken: Spanje
  kende een eigen traditie.
   Meens beschrijft consciëntieus het relatiepatroon waarvan ook de vier bij uitstek door hem
  behandelde tripartite boeteboeken het resultaat zijn geweest. Die teksten worden uitgebreid naar
  herkomst, aard en hoedanigheid geanalyseerd. Meens heeft de tekst van die vierpaenitentialia
  in zijn boek opgenomen (drie van de vier zijn door hemzelf verzorgde tekstuitgaven, de vierde
  is gebaseerd op een bestaande uitgave) en deze vergezeld doen gaan van een Nederlandse
  vertaling, een prestatie die niet voldoende kan worden gewaardeerd.
  Het betreft achtereenvolgens het Paenitentiale Sangallense tripartitum (73-104: analyse; 326353: tekst en vertaling)—als tekst tegen het einde van de achtste eeuw in Noordfranse contreien
  ontstaan en voorts in Zuid-Duitsland geredigeerd (het gebruikte handschrift stamt uit het tweede
  kwart van de negende eeuw) —, het Paenitentiale Vindobonense B ( 105-137: analyse; 354-433:
  tekst en vertaling)—tekst en handschrift, wellicht een autograaf, waarschijnlijk in Salzburg (of
  mogelijk in Freising) vervaardigd in het laatste kwart van de achtste eeuw —, het Paenitentiale
  Capitula Iudiciorum conform de uitgave van H. J. Schmitz, Die Bussbücher und das kanonische
  Bussverfahren (Düsseldorf, 1898; herdruk Graz, 1958) 217-251 (138-176: analyse; 434-485:
  tekst en vertaling) - als tekst wellicht ook in Noordfranse contreien ontstaan in de tweede helft
  van de achtste eeuw — en het Paenitentiale Parisiense compositum ( 177-219): analyse; 486550: tekst en vertaling) — verreweg de jongste tekst, ergens in Noord-Frankrijk geschreven in
  het tweede of derde kwart van de elfde eeuw en duidelijk bestemd voor praktisch gebruik in de
  zielzorg.
   Onder andere aan de hand van de omvang en van gebruikskenmerken van de door hem
  geraadpleegde 106 handschriften met ' tripartite' boeteboeken maakt de auteur duidelijk dat die
  boeteboeken een actuele gebruikswaarde hebben gehad, met name voor de zielzorg, maar ook,
  zij het in beperkte mate, voor kerkrechtelijke en onderwijskundige doeleinden. Daarmee toont
  de auteur aan dat de conclusies van de Duitse historicus Dieter Harmening, die beweerde dat de
  boeteboeken in geen enkele relatie stonden tot de actuele godsdienstige praktijk, onhoudbaar
  zijn (267; vgl. 305).
  Meens' stelling dat de betreffende teksten vooral in de zielzorg werden gebruikt, strookt met.
  