title: Erop los intensifiëren. Over Taal, 2011, 50 (2), pp.38-39. &#x27E8;halshs-00668861&#x27E9;
text: Erop los intensifiëren
  Bert Cappelle
  
  To cite this version:
  Bert Cappelle. Erop los intensifiëren. Over Taal, 2011, 50 (2), pp.38-39. �halshs-00668861�
  
  HAL Id: halshs-00668861
  https://shs.hal.science/halshs-00668861
  Submitted on 10 Feb 2012
  
  HAL is a multi-disciplinary open access
  archive for the deposit and dissemination of scientific research documents, whether they are published or not. The documents may come from
  teaching and research institutions in France or
  abroad, or from public or private research centers.
  L’archive ouverte pluridisciplinaire HAL, est
  destinée au dépôt et à la diffusion de documents
  scientifiques de niveau recherche, publiés ou non,
  émanant des établissements d’enseignement et de
  recherche français ou étrangers, des laboratoires
  publics ou privés.
  [Idioom en co]
  Erop los intensifiëren
  Deel 1
  Bert Cappelle
  De Nederlandse taal barst van de mogelijkheden om werkwoorden te intensifiëren – of te
  intensiveren, voor wie dat liever hoort. Van wie heel erg stevig drinkt, kun je onder andere zeggen dat
  hij zuipt als een Tempelier, zuipt dat het een aard heeft, zich een stuk in de kraag zuipt, zich in een
  halve coma zuipt, tegen de klippen op zuipt of erop los zuipt. In dit eerste van twee delen gaan we
  grondig in op de gebruiksgrammatica van dergelijke opties.
   Hoe zit het bijvoorbeeld met de combineermogelijkheden tussen werkwoorden en stereotype alsversterkingen? Bepaalde van die intensifiërende toevoegingen worden soms specifiek met één
  bepaalde handeling gecombineerd: ...als een roos hoort bij slapen, ...als een dijker volgt steevast op
  eten en ...als een Turk volgt haast uitsluitend op roken/paffen/smoren. Andere versterkende
  vergelijkingen vind je dan weer bij een bredere waaier van handelingen: ...als een bootwerker komt
  zowel voor bij eten, drinken/zuipen als vloeken en ...als een ketter kun je laten volgen op
  drinken/zuipen, roken/paffen/smoren, vloeken en liegen. Nog ruimer inzetbaar zijn vergelijkingen als
  ...als (een) gek en ...als (een) bezeten(e), die je praktisch aan eender welk werkwoord kunt toevoegen
  om aan te duiden dat de handeling in kwestie gehaast of intens wordt verricht, zij het nu fietsen,
  koken, lezen, lopen, typen, studeren, werken of masturberen. Als (een) gek komt zelfs voor bij
  werkwoorden die geen levend subject hebben: het brandt/jeukt/regent/sneeuwt/waait als (een) gek.
  Er zijn ook eenkennige werkwoorden, die zich maar goed voelen bij één welbepaalde
  versterkende vergelijking: rondgaan combineert enkel met als een lopend vuurtje en sluiten kan
  alleen maar als een bus. Maar dit zijn dan ook vrijwel vaste uitdrukkingen, waarbij de als-bepaling
  moeilijk achterwege kan blijven. In De presentatie stond als een huis kun je evenmin als een huis
  weglaten en nog een steekhoudende zin overhouden. Sommige werkwoorden zijn heel wat minder
  kieskeurig: je kunt bijvoorbeeld niet enkel slapen als een roos, maar ook als een baby, een blok, een
  das, een marmot, of een os. Naast het plastische kloppen als een zwerende vinger heb je kloppen als
  een bus, wat eigenlijk ontstaan is als een verhaspeling met het zoëven vermelde sluiten als een bus.
   Bermerk trouwens dat de vergelijking met een pulserend lichaamsdeel natuurlijk helemaal
  niet opgaat als we zeggen van een bewering dat ze klopt als een zwerende vinger. Dergelijke
  ongerijmdheden treden wel vaker op, zoals de redactie van het ‘Woordenboek van Nederlandse
  intensiveringen’ vaststelt, zo ook bij onder meer zakken als een baksteen, wat enerzijds een voor de
  hand liggende vergelijking is, aangezien we allemaal weten dat bakstenen zwaar zijn:
  “Maar pas op! [Het woord] ‘zakken’ [heeft] meer betekenissen. Bij de ene betekenis werkt de
  vergelijking versterkend, maar bij de andere slaat-ie nergens op. Des te opmerkelijker is het
  dat we de [vergelijking] toch vaak tegenkomen in de ‘verkeerde’ betekenissen. [...] De
  baksteenvergelijking komt vaker voor met zakken in de betekenis ‘een examen niet halen’,
  dan ‘zinken’. Voorbeeld: Ik zou ook zakken als een baksteen als ik het examen opnieuw moest
  doen. Dat bakstenen geen examens doen is geen beletsel voor het algemeen gebruik van
  deze intensivering.”
  Andere voorbeelden zijn afgaan als een gieter – afgaan betekent letterlijk ‘ontlasting hebben’ – en
  roken als een schoorsteen. Van een schoorsteen gesproken, als die trekt als een lier dan loopt de
  vergelijking van krachtige luchttoevoer met een krachtig heisinstrument ook opzettelijk mank.
  Niet leuk of mooi meer
  Maken vergelijkingen altijd gebruik van een naamwoordgroep met een onbepaald lidwoord? Niet als
  ze op een hoog besmettelijke ziekte betrekking hebben: als de neten, als de pest, als de pieten, als de
  tering, als de tyfus, als de ziekte, allemaal vergelijkingen die gemeen hebben, om het met het
  ‘Woordenboek van Nederlandse intensiveringen’ te zeggen, “dat ze zijn ontleend aan
  (onaangename) verschijnselen die zich oorspronkelijk met grote snelheid verspreidden”. Deze
  versterkingen werken trouwens net zo goed bij adjectieven (zo corrupt als de neten) als bij
  werkwoorden (liegen en bedriegen als de pest).
   Een handeling kan ook kracht worden bijgezet met een conventionele dat-bijzin: ...dat het
  een aard heeft en ...dat het een (lieve) lust is. De veel minder gebruikelijke toevoeging ...dat het een
  lieve deugd is kunnen we gerust als een malapropisme afdoen. Opmerkelijk genoeg dulden deze datzinnen geen graadaanduiding (meestal zo gevolgd door een bijwoord), in tegenstelling tot productief
  gevormde toevoegingen, waar zo’n ‘zo-bepaling’ wel nodig is: vergelijk Hij krijst dat het een aard
  heeft met het op het web gevonden voorbeeld Hij krijst zo hard dat de bronchiën bijna tegen zijn
  voortanden klotsen. Een graadaanduiding in de hoofdzin kan dan weer wel bij het understatement
  ...dat het niet leuk/mooi meer (of niet meer leuk/mooi) is, maar dit is geen vereiste. Vergelijk de
  volgende internetvoorbeelden:
  Mijn hond ligt zo hard te snurken dat het niet leuk meer is.
  KBC heeft de voorbije jaren leningen gegeven aan Oost-Europeanen dat het niet mooi meer
  was.
  Leuk om te zien is dat Vlamingen, in tegenstelling tot Nederlanders, de varianten met mooi verkiezen
  boven die met leuk. Dit leert me althans een simpele vergelijking van het aantal treffers van elke
  variant op Google.nl en Google.be.
   Lust en object
  Sommige van de net gegeven voorbeelden laten nog een ander verschil vermoeden met zowel
  idiomatische vergelijkingen als ...dat het een (lieve) lust is en ...dat het een aard heeft. Deze laatste
  dulden niet enkel geen graadaanduiding, maar ze willen ook liever niet dat het werkwoord een
  lijdend voorwerp bij zich neemt. Bijvoorbeeld roken als een schoorsteen is een gangbaar idioom,
  maar zo fanatiek roken als een schoorsteen heeft iets onidiomatisch en klinkt absurd, net als
  sigaretten roken als een schoorsteen. Zo ook is drinken dat het een aard heeft volkomen
  aanvaardbaar (als talige constructie toch), maar niet zo hard drinken dat het een aard heeft of pinten
  drinken dat het een aard heeft. We vinden dan ook zinnen waarbij een werkwoord dat normaal altijd
  een object heeft, toch onovergankelijk (zonder object dus) gebruikt wordt als het wordt versterkt
  door dat-zinnen van graadaanduidend gevolg met aard of lust. Het is alsof je op de handeling zelf in
  haar algemeenheid focust, los van de specifieke personen of zaken waar ze op gericht is. Volgende
  voorbeelden komen opnieuw van het internet:
  Daihatsu misleidt dat het een aard heeft.
  Vol overgave stortte het comité zich op de tafels en rook, bevoelde en keurde dat het een
  lieve lust was.
  Het gaat hier wel niet om een onwrikbare grammaticale regel, zoals blijkt uit de volgende
  authentieke voorbeelden met objecten, hoewel je ook hier een zekere abstractie hebt van de
  handeling:
  Daags na Kopenhagen verspillen we elektriciteit en benzine dat het een aard heeft, voor
  overbodige kerstverlichting en plichtmatig familiebezoek.
  Architect Ferdinand Dierkens mengde allerlei stijlen en hanteerde nieuwe technieken dat het
  een lieve lust was.
   Andere dat-toevoegingen, die je ook meestal na een onovergankelijk (gebruikt) werkwoord aantreft,
  zijn de overdrijving ...dat de stukken eraf vliegen en veel minder courante varianten hiervan met
  brokken of vonken. Die versterkingen zijn combineerbaar met eender welke handeling: dansen, lezen,
  liegen, spelen, trainen, voetballen, vrijen, noem maar op. Verder is er ...dat horen en zien (je)
  vergaan, vooral in combinatie met lawaaierige handelingen, zoals bakkeleien, brullen, janken, kijven,
  krijsen, liegen, toeteren, enzovoort. Minder gebruikelijk zijn ...dat het geen naam heeft en ...dat het
  niet op kan (zoals in de authentieke vondst uitgaan en opdoen [!] dat het niet opkan) . En tenslotte is
  er nog ...dat het kraakt, wat enkel voorkomt na het werkwoord vriezen, hoewel ik via het internet
  deze fijne variatie aantrof:
  Herinnering: ons eerste bed. we vreeën dat het kraakte.
  Of je ook de stenen uit de grond kunt vrijen, lijkt me bijzonder twijfelachtig en alleszins niet
  comfortabel. Maar constructies met een ‘vals voorwerp’ komen de volgende keer aan bod.
  Bron:
  Woordenboek van Nederlandse intensiveringen: www.onderwoorden.nl
  Bert Cappelle is postdoc aan de Hogeschool Gent en docent aan de Vrije Universiteit Brussel.
  e-mail: bert.cappelle@hogent.be.
  