title: De selectiviteit van blijvers. Een reconstructie van de sociale positie van Duitse migranten in Rotterdam (1870-1885)
text: Leo Lucassen
  
  DE SELECTIVITEIT VAN BLIJVERS
  Een reconstructie van de sociale positie van Duitse migranten in
  Rotterdam (1870-1885)1
  The selectivity of stayers: a reconstruction of the social position of German
  migrants in Rotterdam (1870-1885)
  Although Germans have been the most numerous immigrant group in the Netherlands since the seventeenth century, relatively little attention has been paid to their
  migration and integration patterns. This is especially true for the nineteenth century. In this paper I have used a selection of German migrants in the age of 15-29
  who arrived in the city of Rotterdam in the years 1870-1879 and who stayed for
  good. To measure their social position I have linked these migrants to nominal
  information in the tax registers of Rotterdam in 1885. Finally, these outcomes
  have been compared to the socio-economic position of all heads of households in
  Rotterdam. The conclusion is that the Germans who stayed are not only a favourable selection, but also that their socio-economic position on average was significantly higher than that of the indigenous population and that therefore they did
  not end up in the second segment of the double labour market.
  Op 23 april 1870 meldde de 29-jarige uit Pruisen afkomstige Bernard Slee
  zich bij het Rotterdamse gemeentehuis, alwaar hij werd ingeschreven in het
  bevolkingsregister van die stad.2 Hij verbleef waarschijnlijk al wat langer in
  Zuid-Holland of was eerder in Rotterdam geweest, want hij trouwde slechts
  
  1. Met dank aan Boudien de Vries en Kees Mandemakers voor hun waardevolle opmerkingen bij een eerdere versie.
  2. Historische Steekproef Nederlandse bevolking (hsn). Dataset project Determinanten van
  het Vestigingsproces van Immigranten en hun nakomelingen in Nederland (dvi), release
  DUC 1 G 1.04, midnr 304016. Voor meer informatie over de hsn, zie www.iisg.nl/~hsn..
   (14 mei 2004) Het betreft hier een van de tien databases die tot stand zijn gekomen in het
  kader van het door de auteur aan de Universiteit van Amsterdam geleide nwo-Pionierproject ‘De determinanten van het vestigingsproces van immigranten in Nederland,
  1860-1960’. Deze databases zijn gemaakt met behulp van de Historische Steekproef Nederland (hsn) en worden bewaard op het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis
  (iisg). Alle daarin opgenomen migranten hebben een eigen uniek persoonsnummer
  (midnr). Voor de achtergronden van het pionierproject raadplege men de website www.
  hum.uva.nl/pion-imm/ (14 mei 2004).
  tijdschrift voor sociale en economische geschiedenis 1 [2004] nr. 2 pp. 92-115
  
  De selectiviteit van blijvers
  
  enkele weken later met de in Wateringen geboren Catharina van der Lelij met
  wie hij aan de Zevenhuissteeg ging wonen. Na enkele verhuizingen belandde
  het echtpaar aan de Westzeedijk, waar Slee als melkverkoper en winkelier zijn
  brood verdiende. Hoe zijn zaken liepen, valt uit de informatie uit het bevolkingsregister niet goed op te maken. Het is duidelijk dat de Zevenhuissteeg
  en de Westzeedijk niet de fine fleur van de Maasstad herbergden, maar om
  meer zicht te krijgen op zijn maatschappelijke positie, is informatie over welstand noodzakelijk. In het geval van Rotterdam kunnen we daartoe de huurwaarderegisters gebruiken. Daaruit blijkt dat Slee het niet breed had. Met een
  vastgestelde huurwaarde van f 75,- en een aanslag van slechts vijf gulden was
  hij zo ongeveer de laagst aangeslagene van de meer dan 12.000 Rotterdamse
  hoofdbewoners die in de registers uit 1885 zijn opgenomen.3
  Met behulp van deze aanvullende gegevens is het mogelijk nauwkeuriger
  uitspraken te doen over de sociale positie van migranten (en niet migranten).
   Bovendien kunnen we de uitkomsten gebruiken om een bijdrage te leveren
  aan de theorievorming over de selectiviteit van migratie naar de stad, met
  name in de negentiende eeuw. Ruwweg kunnen we hierin twee richtingen
  onderscheiden. Aan de ene kant zijn er historici die dit proces interpreteren
  als een beweging van ontwortelde plattelanders die de grootste moeite hebben
  om het hoofd boven water te houden in de anonieme geürbaniseerde wereld.
  Te denken valt aan het werk van Chevalier over Parijs, Handlin over de Verenigde Staten en te onzent de nog steeds geciteerde studie van de sociologen
  Bouman en Bouman over binnenlandse migratie naar Rotterdam aan het
  einde van de negentiende eeuw.4 Daar tegenover staan historici die het selectieve karakter van deze migratie onderstrepen en betogen dat het juist de
  meer initiatiefrijken en geschoolden waren die naar de stad trokken en daar
  dank zij hun capaciteiten en netwerken al snel de weg omhoog vonden.5 Nu
  hoeven deze twee benaderingen elkaar niet uit te sluiten, zoals bijvoorbeeld
  William Sewell in zijn studie naar de sociale structuur van Marseille in de
  negentiende eeuw heeft betoogd.6 Waar het om gaat, aldus Sewell, is een systematisch onderscheid te maken tussen hen die zich definitief vestigden en
  
  3. Gemeentearchief Rotterdam (gar), Nieuw Stadsarchief (nsa), Financiën, inv. nr.
  443.01, deel 3035, folio 144.
  4. Louis Chevalier, Classes laborieuses et classes dangereuses à Paris, pendant la première moitié du XIX siècle (Parijs 1978); Oscar Handlin, The uprooted: the epic story of the great migrations
  that made the American people (Boston 1951) en P.J. Bouman en W.H. Bouman, De groei van
  de grote werkstad: een studie over de bevolking van Rotterdam (Assen 1952).
   5. Zie onder meer Stephan Thernstrom, The other Bostonians. Poverty and progress in the
  American metropolis, 1880-1970 (Cambridge Mass. 1973) en Leslie Page Moch, Moving Europeans. Migration in Western Europe since 1650 (Bloomington 2003).
  6. William H. Sewell, Structure and mobility. The men and women of Marseille, 1820-1870
  (Cambridge 1985). Zie ook Leo Lucassen en Wim Willems, ‘Lokale geschiedenis in beweging: een inleiding’, in: Tijdschrift voor Sociale Geschiedenis 26 (2000) nr. 1 237-244.
   »
  
  93
  
  94
  
  »
  
  Leo Lucassen
  
  hen die slechts tijdelijk bleven. Aangezien de profielen van de blijvers en de
  tijdelijke migranten doorgaans sterk van elkaar verschillen, heeft het weinig
  zin om uitspraken te doen over ‘de’ migranten in een bepaalde stad. Het
  waren met name de passanten die terechtkwamen in het secundaire (of externe) segment van de (dubbele) arbeidsmarkt dat werd gekenmerkt door een
  lage beloning, onregelmatig werk en het ontbreken van perspectieven. De
  meeste blijvers daarentegen deden het door hun grotere human capital van
  meet af aan vaak zelfs beter dan autochtone stadsbewoners.7
  Toegepast op de migranten die in deze bijdrage centraal staan, namelijk
  Duitsers die in de jaren zeventig van de negentiende eeuw naar Rotterdam
  kwamen en zich definitief in Nederland vestigden, leidt dit tot de vraag hoe
  selectief de groep blijvers was en in hoeverre die zich gunstig van de autochtone Rotterdamse bevolking onderscheidde. Daarmee krijgen we tevens meer
  inzicht in het karakter van de Duitse immigratie naar Nederland in de negentiende eeuw. Wat voor soort migranten waren dat en welke kansen hadden zij
  om zich als buitenstaanders een plaats in Nederland te verwerven? Door ook
  te kijken naar de welstand van de overige Rotterdammers wordt tot slot een
  bijdrage geleverd aan onze kennis over de sociale stratificatie van de Maasstad
  aan het einde van de negentiende eeuw, waarmee het onderzoek goed past
  binnen de recente programmatische oproep van Pim Kooij en Paul van de
  Laar voor een betere integratie van stads- en migratiegeschiedenis.8
  
  Duitse migranten in Nederland
  Hoewel Duitsers vanaf het begin van de zeventiende eeuw tot begin jaren
  zeventig van de twintigste eeuw de grootste groep immigranten vormden in
  Nederland, is er relatief weinig studie verricht naar hun wedervaren in de
  Nederlandse samenleving.9 Hun migratie was, in tegenstelling tot die van de
  
  7. Sewell, Structure and mobility, 257, zie ook 210-212.
   8. Pim Kooij en Paul van de Laar, ‘Migratie en Nederlandse steden’, in: Tijdschrift voor Sociale Geschiedenis 26 (2000) no. 4 245-260. De reconstructie van Van Dijk laat op dit punt
  namelijk veel te wensen over, aangezien ook hij geen systematisch nominaal onderzoek
  naar de relatie tussen beroepstitels en welstand heeft gedaan.
  9. Voor de negentiende eeuw is daar recentelijk verandering in gekomen door de grondige
  studie van Marlou Schrover over Utrecht: Een kolonie van Duitsers. Groepsvorming onder Duitse
  immigranten in Utrecht in de negentiende eeuw (Amsterdam 2002). Voor de vroegmoderne
  periode vormen de volgende studies een uitzondering op de regel: Jan Lucassen, Naar de kusten van de Noordzee. Trekarbeid in Europees perspektief 1600-1900 (Gouda, 1984); Ronald Rommes, Oost, west, Utrecht best? Driehonderd jaar migratie en migranten in de stad Utrecht (begin
  16e-begin 19e eeuw) (Amsterdam 1998) en Erika Kuijpers, ‘Een zeventiende-eeuwse migrantenkerk. De lutheranen in Amsterdam’, in: Leo Lucassen (ed.), Amsterdammer worden. Migranten, hun organisaties en inburgering, 1600-2000 (Amsterdam: Amsterdam 2004) 39-59.
   De selectiviteit van blijvers
  
  plotselinge en massale komst van bekende vluchtelingen als de Zuid-Nederlanders en de Hugenoten in de zestiende en zeventiende eeuw, weinig spectaculair en kenmerkte zich door een continue stroom van arbeidsmigranten,
  van wie een deel zich permanent vestigde.10 Die geringe aandacht geldt zeker
  de negentiende eeuw, toen de migratie uit Duitsland, vooral na 1820, aanzien11
  lijk terugliep. De weinige studies beperken zich tot de bekende Duitse ondernemersgeslachten zoals de Brenninkmeijers en de Dreesmannen, die slechts
  een fractie uitmaakten van de totale groep.12 Ook de meeste recente bijdragen
  aan de positie van Duitsers in de negentiende eeuw zijn gewijd aan specifieke
  groepen, zowel aan de onder- als aan de bovenkant van de maatschappelijke
  ladder. Zo schreef Nelleke Manneke over Duitse prostituées in Rotterdam,
  terwijl Heinz Schmitz en Jan Bank het leven van de (katholieke) elite in respectievelijk Rotterdam en Amsterdam tot leven wekten.13
  Interessanter voor de in dit artikel aangesneden problematiek zijn analyses
  die een grotere aanspraak op representativiteit maken. Een van de eerste studies waarin algemenere uitspraken over Duitsers worden gedaan, is het proefschrift van Henk van Dijk over Rotterdam in de negentiende eeuw. Het beeld
  dat daarin van zowel binnen- als buitenlandse migranten naar voren komt,
  bevestigt het beeld van de dubbele arbeidsmarkt. Volgens Van Dijk is de sociale status van de immigranten over het algemeen genomen bijzonder laag.
  Het merendeel bestaat uit ongeschoolde arbeiders en er zouden erg weinig
  mensen tussen zitten die tot de middenklasse laat staan tot de elite gerekend
  
  10. Voor een recent kwantitatief overzicht van de vroegmoderne Nederlandse migratiegeschiedenis zie: Jan Lucassen, Immigranten in Holland 1600-1800. Een kwantitatieve benadering (working paper nr. 3 van het Centrum voor de Geschiedenis van Migranten, Amsterdam 2002).
   11. Jelle van Lottum, ‘Nieuwkomers in Nederland in de eerste helft van de negentiende
  eeuw’, in: Tijdschrift voor Sociale Geschiedenis 29 (2003) nr. 3 257-280; Harm Kaal en Jelle
  van Lottum, ‘Duitse warmoezeniers in Watergraafsmeer in de 18e en 19e eeuw’, in: Holland
  35 (2003) nr. 4 263-276. Zie ook Jan Lucassen, ‘Tijdelijke of permanente vestiging van Duitsers in Holland’, in: Holland 27 (1995) 254-262.
  12. Over de Duitse winkeliers zie recentelijk Hannelore Oberpenning, Migration und Fernhandel im Tödden-System: Wanderhändler aus dem nördlichen Münsterland im mittleren und
  nördlichen Europa des 18. und 19. Jahrhunderts (Osnabrück 1996) en Marlou Schrover, ‘Potverkopers, vijlenkappers, winkeliers en stukadoors. Nichevorming onder Duitse migranten
  in de negentiende-eeuwse stad Utrecht’, in: Tijdschrift voor Sociale Geschiedenis 26 (2000)
  nr. 4 281-305.
  13. Nelleke Manneke, ‘Reacties van Rotterdamse burgers op de migratie rond 1900’, in:
  Paul van de Laar e.a. (eds.), Vier eeuwen migratie. Bestemming Rotterdam (Rotterdam 1998)
  172-187; Heinz Schmitz, ‘Discriminatie of integratie van Duitsers in het negentiendeeeuwse Rotterdam? Een verkenning’, in: Paul van de Laar e.a. (eds.), Vier eeuwen migratie.
  Bestemming Rotterdam (Rotterdam, 1998) 124-145; Jan Bank, ‘De Duitse herkomst van een
  katholieke elite in Amsterdam’, in: Leo Lucassen (ed.), Amsterdammer worden. Migranten,
  hun organisaties en inburgering, 1600-2000 (Amsterdam 2004) 111-126.
  »
  
  95
  
  96
  
  »
  
  Leo Lucassen
  14
  
  kunnen worden. Het fundament van deze uitspraak is echter nogal wankel.
  Deze uitspraak die voor de periode tot 1880 lijkt te gelden is namelijk gebaseerd op een kleine steekproef van 650 personen uit de jaren 1853 en 1858,
  waarin het aantal Duitsers slechts drie bedraagt. Dit is een aantal waaraan, zo
  moge duidelijk zijn, bezwaarlijk conclusies kunnen worden verbonden.
   Van grotere waarde is het proefschrift van Ad Knotter over de Amsterdamse arbeidsmarkt in ruwweg dezelfde periode. Hij besteedt op diverse
  plaatsen in zijn boek aandacht aan de positie van immigranten, met name in
  de bouw en de nijverheid en onderscheidt daarbinnen twee vormen van segmentering. Ten eerste is er een verticaal segment, waarbij ondernemers in min
  of meer gesloten circuits of marktsegmenten hun personeel rekruteren uit
  bepaalde bevolkingsgroepen met een gemeenschappelijke achtergrond. Als
  voorbeelden noemt hij bakkers, bierbrouwers, suikerbakkers en kleermakers.
  Die beroepen werden gedomineerd door Duitse ondernemers die tot in de
  jaren zeventig van de negentiende eeuw bij voorkeur Duitse, al dan niet seizoenmatige, arbeiders rekruteerden. Daarnaast analyseert hij de werking van
  de horizontaal gesegmenteerde dubbele arbeidsmarkt. Vooral in het tijdperk
  van de revolutiebouw na 1870 maakten ondernemers graag gebruik van migranten (zowel Nederlandse als buitenlandse), omdat die bereid waren harder
  te werken en met minder loon en zekerheid genoegen te nemen.15
  Het probleem met Knotters analyse voor de vraagstelling in dit artikel is
  echter dat hij nauwelijks onderzoek op nominaal niveau heeft gedaan, en
  waar dat wel het geval is – zoals bij het vreemdelingenregister – zijn bronnen
  verre van representatief zijn.16 Op grond van zijn studie blijft dan ook onduidelijk in hoeverre immigranten in het algemeen en Duitsers in het bijzonder
  in het tweede (externe) segment terechtkwamen. Daarvoor is een systematisch en arbeidsintensief onderzoek op het microniveau van de migrant zelf
  noodzakelijk, waarbij vestigingscohorten worden onderscheiden en er wordt
  gedifferentieerd naar tijdelijke en permanente migranten.
  14. Henk van Dijk, Rotterdam, 1810-1880: aspecten van een stedelijke samenleving (Schiedam
  1976) 235 en 225.
  15. Ad Knotter, Economische transformatie en stedelijke arbeidsmarkt. Amsterdam in de tweede
  helft van de negentiende eeuw (Zwolle 1991) 16, 43-47, 100-102 en 241-242.
   16. Over het vreemdelingenregister zie: Leo Lucassen, ‘Het einde van een migratieregime:
  buitenlanders in Holland gedurende de 19e eeuw’, Holland 33 (2001) nr. 3 190-211 en Louk
  Pöckling en Marlou Schrover, ‘Registers van verstrekte en geweigerde reis- en verblijfpassen (1849-1923)’, in: Marlou Schrover (ed.), Bronnen betreffende de registratie van vreemdelingen in Nederland in de negentiende en twintigste eeuw (Den Haag 2002) 35-68. Knotter is overigens betrekkelijk vaag over zijn onderzoek in de vreemdelingenregisters. Met betrekking
  tot Duitse metselaars spreekt hij in noot 30 op p. 317 over ‘onderzoek in de politieregisters’
  en waar het gaat om de Duitse bakkers verwijst hij naar een steekproef uit het vreemdelingenregister van 1853 door: J. Burger en P. Berntsen, ‘De Duitse immigratie naar Amsterdam in de negentiende eeuw’, in: Ons Amsterdam 38 (1986) nr. 3 59-64.
  De selectiviteit van blijvers
  
  Tekening van het belastingkantoor aan de Hoogstraat in het voormalig oude vrouwenhuis, ca 1905.
   GA Rotterdam catalogusnr. XII 86/03
  
  Een studie waarin dat wèl wordt gedaan is die van Marlou Schrover over Duitsers in Utrecht in de periode 1850-1880. In haar boek heeft zij alle Duitsers
  (alsmede de overige vreemdelingen) uit het Utrechtse bevolkingsregister voor
  een periode van dertig jaar door het bevolkingsregister gevolgd. Haar studie is
  daarmee veruit de meest uitgebreide en systematische inventarisatie van
  Duitse nieuwkomers in een Nederlandse stad.17 Anders dan Knotter doet zij
  geen uitspraken over de werking van de dubbele arbeidsmarkt, maar richt
  zich in plaats daarvan op de door hem gesignaleerde verticale segmentering,
  die zij inbedt in de theorievorming over etnisch ondernemerschap en nichevorming. In het Utrechtse geval staan vooral de door Duitsers gedomineerde
  handel in steengoed, het maken of kappen van vijlen en het grootwinkelbedrijf, zoals de Winkel van Sinkel, in het centrum van de aandacht. Op grond
  van haar studie kunnen we dan ook geen indeling naar status of welstand van
  de Duitse immigranten reconstrueren.
  17. Schrover. Een kolonie van Duitsers.
  »
  
  97
  
  98
  
  »
  
  Leo Lucassen
  
  Duitsers in Rotterdam: het vestigingscohort 1870-1879
  Een combinatie van nominaal onderzoek naar Duitsers op grond van bevolkingsregister à la Schrover met hun positie op de maatschappelijke ladder,
  alsmede de veranderingen daarin, vinden we bij Henk Delger.18 Hij maakte
  daarvoor gebruik van een dataset die werd samengesteld in het kader van het
  nwo-pionieronderzoek ‘De determinanten van het vestigingsproces van immigranten in Nederland, 1860-1960’.19 Uitgangspunt vormen Duitsers die
  zich in de periode 1870-1879 in Rotterdam vestigden, toen tussen de 15 en 30
  jaar oud waren en vervolgens in Nederland zijn gebleven.20 Aangezien deze
  personen (alsmede een van hun kinderen en kleinkinderen) hun hele leven
  administratief gevolgd werden, was het mogelijk om hun sociale mobiliteit in
  kaart te brengen.
   De door Delger bestudeerde Duitsers wijken op een aantal punten af van
  die in andere studies. Omdat het een selectie van blijvers betreft, komen de
  door Manneke beschreven prostituées bijvoorbeeld niet in zijn dataset voor,
  aangezien die veelal maar tijdelijk bleven en een grote kans liepen door de
  Rotterdamse politie over de grens te worden gezet. Maar ook de reeds decennia in Rotterdam gevestigde Duitse elite ontbreekt, om de eenvoudige reden
  dat die reeds voor 1870 waren gearriveerd en de migranten uit Delgers onderzoek doorgaans aan het begin van hun loopbaan stonden. Door deze specifieke kenmerken is de in het pionieronderzoek geselecteerde groep Duitsers
  bovendien maar gedeeltelijk vergelijkbaar met die van Schrover, aangezien zij
  veel ruimere temporele en leeftijdscriteria heeft aangelegd en zich ook niet tot
  blijvers heeft beperkt.
  Om de sociale positie en de sociale mobiliteit van de Duitse migranten in
  Rotterdam in kaart te brengen, heeft Delger onder meer hun beroepsstructuur vergeleken met die van Rotterdam als geheel, waaruit onder meer blijkt
  dat – net als in Utrecht21 – de mannen en de vrouwen ondervertegenwoordigd
  zijn in de nijverheid en de mannen oververtegenwoordigd in de handel.
  18. Henk Delger, ‘Chancen in Rotterdam. Eine Untersuchung der sozialen Mobilität zweier
  deutscher Migrantengruppen (1870-1879 und 1920-1929)’, in: Angelika Eder (ed.), “Wir
  sind auch da!” Über das Leben von und mit Migranten in europäischen Grossstädten (Hamburg
  2003) 47-72.
  19. Zie noot 2.
  20. Uit het bevolkingsregister van Rotterdam werden alle Duitsers in de leeftijd van 15-29
  in een databestand opgenomen, circa 1200 in totaal. Hiervan bleken er uiteindelijk 222 te
  voldoen aan het criterium dat zij in Nederland bleven en voor nageslacht zorgden. Voor de
  Duitsers gaat het om: hsn, Dataset DVI , release duc1g1.04; duc1g2.04; duc1g3.04;
  duc2g1.04; duc2g2.04. (zie ook noot 2).
  21. Schrover, Een kolonie van Duitsers, 190.
   De selectiviteit van blijvers
  Tabel 1. Beroepsstructuur van Duitse migranten in Rotterdam (1870-79) ten opzichte
  
  van de totale beroepsbevolking (1889)
  Duitsers (1870-79) in %
  Nijverheid
  Handel
  Verkeer
  Vrije ber.
  Huiselijke ber.
   Rest
  N=
  
  totale beroepsbevolking (1889) in %
  
  M
  
  V
  
  M
  
  27
  35
  25
  5
  6
  2
  252
  
  4
  3
  4
  25
  60
  2
  91
  
  44
  16
  23
  7
  1
  10
  55.333
  
  V
  
  28
  13
  4
  3
  48
  4
  20.492
  
  Bron: Delger, ‘Chancen’, p. 59.22
  
  Vervolgens heeft Delger getracht op grond van beroepstitels de verdeling van
  de (hoofdzakelijk mannelijke) Duitsers over de sociale structuur te reconstrueren, alsmede de inter- en intra-generationele mobiliteit te meten. Hij is daarbij uitgegaan van de indeling in zes statusklassen van Giele en Van Oenen.23
  Op grond van deze beroepsclassificatie valt voorzichtig te concluderen dat de
  Duitse immigranten niet in groten getale in de onderste lagen van de Rotterdamse samenleving terecht zijn gekomen. Zeker eenderde kan tot de (lagere
  en hogere) middenstand worden gerekend, terwijl het aandeel van ongeschoolde arbeiders met 16 procent aan de lage kant is. Tot slot constateert
  Delger op grond van beroepsveranderingen dat de meeste migranten gedurende hun leven in Rotterdam een sociale stijging doormaakten.24
  Een nadeel van de door Delger gebruikte methode is evenwel dat zijn analyse van de sociale positie en mobiliteit alleen is gebaseerd op de in de bevolkingsregisters vermelde beroepstitels, iets wat vooral bij de onder Duitsers veel
  voorkomende beroepen als koopman en winkelier aanzienlijke interpretatieproblemen oplevert. Bovendien laat zijn indeling zich moeilijk vergelijken met
  die van de Rotterdamse bevolking als geheel, aangezien de historici die zich
  daarmee hebben beziggehouden, zoals Van Dijk en Visscher, niet de indeling
  25
  van Giele en Van Oenen hebben gebruikt. In plaats daarvan zijn zij uitgegaan
  
  22. Nota bene dat in tabel 2 op p. 59 van Delger, ‘Chancen’ een fout is geslopen. ‘Handwerk’
  dient gelezen te worden als handel en ‘Handel’ als verkeer.
   23. Jacques Giele en Jan van Oenen, ‘De sociale structuur van de Nederlandse samenleving
  rond 1850’, in: Mededelingenblad. Orgaan van de Nederlandse vereniging tot beoefening van
  sociale geschiedenis 45 (1974) 2-32.
  24. Delger, ‘Chancen in Rotterdam’, 62.
  25. Van Dijk, Rotterdam, 132-133; Henk Visscher, Rotterdammers op de trappen der historie:
  een onderzoek naar de sociale mobiliteit van gezinshoofden in Rotterdam rond 1880 (Rotterdam
  1997). Hoewel beiden een indeling in vijf klassen gebruiken, wijken de criteria enigszins af.
  »
  
  99
  
  100 »
  
  Leo Lucassen
  26
  
  van een classificatie die is gerelateerd aan de hoogte van de huurwaarde. Door
  het koppelen van de beroepstitels van de door Delger geanalyseerde migranten
  aan de huurwaarde kan dus een brug worden geslagen tussen zijn bevindingen
  en die van Van Dijk en Visscher, en daarmee tussen de sociale positie van
  Duitse immigranten en die van de Rotterdamse bevolking. Voor het bouwen
  van die brug worden in dit artikel de door Delger gebruikte beroepstitels op
  nominaal niveau aangevuld met informatie uit de huurwaarderegisters.
   Sociale stratificatie en huurwaarderegisters
  Het voorbeeld van Bernard Slee illustreert dat het lastig is om in te schatten
  wat een beroepstitel nu precies voorstelde. Sinds de jaren zeventig vormt dit
  probleem een bekend topos in de sociale geschiedenis.27 Natuurlijk, de uitersten, zoals advocaat en los werkman laten weinig aan de verbeelding over,
  hoewel je ook daar voor verassingen kunt komen te staan. De status en het inkomen dat aan de meeste beroepstitels was verbonden kunnen echter slechts
  bij benadering worden vastgesteld. Vooral veel voorkomende beroepen als
  koopman, winkelier, maar ook kantoorbediende, timmerman en metselaar
  laten veel onduidelijkheid bestaan waar het gaat om de concrete sociale en
  economische positie. Teneinde meer aan de weet te komen over de welstand
  van de door ons geselecteerde Duitse migranten, heb ik daarom de kohieren
  van de plaatselijke directe belastingen, ook wel huurwaarderegisters, gebruikt.28 Het betreft hier een weeldebelasting op uiterlijke tekenen van welstand, waarbij de huurwaarde van het bewoonde pand, ongeacht of de hoofdbewoner eigenaar was of huurder, als belangrijkste grondslag gold. Daarnaast
  werd ook gekeken naar het aantal dienstboden en paarden. In deze registers is
  niet alleen opgetekend hoe hoog de huurwaarde was, maar ook hoeveel de
  hoofden van huishoudens, bijna altijd mannen, uiteindelijke dienden te beta-
  
  26. Die resulteert in vijf klassen: 1) ‘lower class’ (geen huurwaarde); 2) ‘tussen lower en
  middle class’ (huurwaarde lager dan f 100,-); 3) ‘middle class’ (huurwaarde tussen f 100,en f 300,-); 4) ‘tussen middle en upper class’ (huurwaarde tussen f 500,- en f 1000,-); en
  5) ‘upper class’ (meer dan f 1000,-): Van Dijk, Rotterdam, 132-133.
   27. Zie onder meer Giele en Van Oenen, ‘De sociale structuur’; Jan Lucassen en Theo van
  Tijn, ‘Nogmaals sociale stratificatie’, in: Tijdschrift voor Sociale Geschiedenis 2 (1976) 74-91;
  Boudien de Vries, Electoraat en elite. Sociale structuur en sociale mobiliteit in Amsterdam 18501895 (Amsterdam 1986). Voor Rotterdam zie recentelijk Thimo de Nijs, In veilige haven. Het
  familieleven van de Rotterdamse gegoede burgerij 1815-1890 (Nijmegen 2001) bijlage 2. Nieuwe
  benaderingen vinden we bij: Marco H.D. van Leeuwen, Ineke Maas en Andrew Miles,
  HISCO : historical international standard classification of occupations (Leuven 2002) en Ineke
  Maas en Marco van Leeuwen, ‘Industrialization and intergenerational mobility in Sweden’,
  in: Acta Sociologica: Scandinavian Review of Sociology 45 (2002) nr. 3 179-194.
  28. gar, nsa, Financiën, 443.01.
  De selectiviteit van blijvers
  29
  
  len. Ik heb daarbij gekozen voor het jaar 1885/1886, omdat de meeste onderzoekspersonen zich toen enigszins gevestigd hadden en de belangrijkste
  startproblemen hadden overwonnen.
   Om de positie van de Duitsers te kunnen vergelijken met die van de totale
  Rotterdamse bevolking is in de huurwaarderegisters niet alleen informatie
  over de geselecteerde Duitse migranten verzameld, maar daarnaast ook van
  alle 12.190 in 1885/1886 in de huurwaarderegisters opgetekende hoofdbewoners. Daardoor krijgen we inzicht in de variatie in huurwaarde tussen en binnen straten en kan tevens een vergelijking worden gemaakt met de totale Rotterdamse bevolking. Het opsporen van personen in deze registers is niet eenvoudig. De Rotterdamse registers zijn namelijk niet op naam, maar op straat
  geordend. Bovendien zijn die straten niet alfabetisch, maar min of meer per
  wijk geordend, zoals veel bevolkingsregisters, zonder enigerlei vorm van indexering.30 Verder komen veel straten en huisnummers niet voor, omdat de
  som van alle grondslagen te laag was (de ondergrens was f 100,-). En als het
  adres al gevonden werd, bleek de gezochte Duitse migrant lang niet altijd de
  hoofdbewoner. We weten in dat geval alleen iets over de huurwaarde van het
  pand waarin hij of zij op dat moment (in)woonde, de aanslag en het beroep
  van de hoofdbewoner. Een tweede probleem was, dat lang niet alle onderzoekspersonen in 1885/1886 in Rotterdam woonden en een aantal van hen op
  een schip verbleef, waardoor zij niet konden worden aangeslagen. Uiteindelijk bleven er 172 Duitse migranten (65 procent mannen en 35 procent vrouwen) over die daadwerkelijk in de analyse konden worden betrokken. Dat van
  sommige onderzoekspersonen meerdere adressen in de berekeningen zijn
  betrokken, hangt samen met de vele verhuisbewegingen in die periode.31
  Vooral als de gezochte persoon geen hoofdbewoner was, en in de jaren 1885/
  1886 op meerdere adressen stond ingeschreven, zijn meerdere inschrijvingen per persoon mogelijk. Zij die wel als hoofdbewoner staan vermeld, komen
  maar een keer voor. Tot slot zij vermeld dat aangezien het beroep van vrouwen, zeker als ze getrouwd waren, doorgaans niet werd vermeld en zij slechts
  bij uitzondering als hoofdbewoner in de belastingbronnen voorkomen in die
  gevallen gezocht is op de naam van hun echtgenoot.
   29. Voor een goede introductie tot deze bron zie De Vries, Electoraat en elite, 154-157 en
  165-166.
  30. Bovendien bleek dat veel adressen naderhand aan het einde van twee van de drie registerdelen (3033 en 3035) werden toegevoegd waarbij iedere systematiek ontbreekt Dit bemoeilijkt het zoeken aanzienlijk zodat uiteindelijk is besloten deze chaotische informatie
  (straat, nummer, huurwaarde) in een aparte database op te nemen om het zoeken te vergemakkelijken.
  31. Zie hierover recentelijk: Jan Kok, Kees Mandemakers en Henk Wals, ‘“Toen scharrelde
  ze met haar zoodje naar een derde-achterkamer.” Verhuizen als bestaansstrategie. Amsterdam 1890-1940’, in: Tijdschrift voor Sociale Geschiedenis 29 (2003) nr. 3 333-360.
   » 101
  
  102 »
  
  Leo Lucassen
  
  De Rotterdamse sociale ladder
  Als we willen weten welke plaats de door ons geselecteerde Duitse migranten
  innamen binnen de Rotterdamse welstandspiramide, moeten we de Duitsers
  vergelijken met de andere Rotterdammers. In afwachting van de resultaten
  van het onderzoek naar in Rotterdam geborenen,32 hebben we de huurwaarderegisters over het jaar 1885/1886 als uitgangspunt genomen. Bovendien is
  gebruik gemaakt van het onderzoek naar de sociale stratificatie van Van Dijk,
  Visscher en De Nijs. Kijken we meer in detail naar de ‘aangeslagen’ Duitse
  migranten, en zetten we hen af tegen het totaal der aangeslagenen, dan ontvouwt zich het volgende beeld:
  Tabel 2. Relatieve verdeling over de aanslag in de plaatselijke directe belasting van Duitse
  
  immigranten en Rotterdammers (1885/1886)
  Aanslag (gld)
  
  teruggevonden Duitse migranten
  %
  
  alle aangeslagen Rotterdammers
  %
  
  100-200
  
  25
  
  42
  
  201-300
  
  16
  
  19
  
  301-400
  
  19
  
  12
  
  401-500
  
  6
  
  8
  
  501-750
  
  12
  
  9
  
  751-1000
  
  12
  
  5
  
  1000-2000
  
  8
  
  5
  
  2000-3000
  
  2
  
  0,6
  
  >3000
  
  -
  
  0,3
  
  Totaal
  
  100
  
  100
  
  N=
  
  49
  
  12.190
  
  Bron: gar, nsa, Financiën, 443.01, inv. nr. 3033-3035; en 4051-4052 en hsn dataset DVI ,
  release duc1g1.04
  
  Hoewel de absolute aantallen van de teruggevonden Duitse migranten klein,
  is het verschil met de Rotterdammers opvallend genoeg en kunnen we concluderen dat zij het over het geheel genomen beter deden dan de rest van de
  Rotterdammers. Met name in de laagste klasse is het aandeel van Rotterdammers als geheel bijna twee keer zo groot als dat van de Duitsers, die op hun
  beurt weer veel beter vertegenwoordigd zijn in de hoogste regionen, met uitzondering van de puisant rijke bovenlaag van veertig hoofden van gezinnen,
  onder wie bekende Rotterdamse families als Chabot, Mees, Van Ommeren en
  
  32. Uitgevoerd door Marijke van der Woude aan het Internationaal instituut voor Sociale
  Geschiedenis (iisg) in Amsterdam.
   De selectiviteit van blijvers
  33
  
  Povel. Overigens bevond zich ook onder deze ‘happy few’ op zijn minst één
  Duitse migrant, en wel de bekende winkelier J.W. Bahlmann,34 eigenaar van
  een grote zaak aan de Hoogstraat (nummer 360), die destijds de paradeplaats
  vormde voor de Rotterdamse elite.35 Met een aanslag van f 4250,- hoefde hij
  36
  slechts zeven stadgenoten voor zich te dulden. In tegenstelling tot de Duitse
  migranten die in ons onderzoek centraal staan, was Bahlmann, die zijn eerste
  winkel aan de Hoogstraat in 1831 opende, net als andere welgestelde Duitse
  Rotterdammers, zoals de families Kröner, Schöffer en Bunge, al veel eerder
  naar de Maasstad gekomen.37
  De door ons geselecteerde Duitsers ontbreken in de top-veertig van rijkste
  Rotterdammers, maar niet in de groep die daar direct op volgt. Veruit de rijkste van hen was de in 1857 te Drohne (Pruissen) geboren Friedrich Oehlschläger.38 Hij arriveerde in 1872 in Rotterdam waar hij als kelner ging werken. Dertien jaar later bleek zijn ster aanzienlijk gerezen. Niet alleen was hij
  toen opgeklommen tot hoteleigenaar, maar hij bleek bovendien een aardig
  fortuin te hebben vergaard.39 De huurwaarde van zijn hotel aan de Hoogstraat
  327 werd vastgesteld op f 2900,- en er werkten maar liefst vier inwonende
  dienstbodes. De uiteindelijke aanslag bedroeg f 716,-,40 waarmee hij de tweeënveertigste plaats op de Rotterdamse sociale ladder bezette. Op aanzienlijke
  afstand, maar nog steeds met een respectabele welstand volgde de tien jaar
  oudere koopman Friedrich Horstmann, geboren in het zuidelijk gelegen
  Mannheim en getrouwd met de Duitse Emilie Weise. Horstmann is een typische vertegenwoordiger van wat we het ‘Rijn migratiesysteem’ kunnen noemen. Zo waren de meeste Duitse migranten in Rotterdam geboren in het
  stroomgebied van de Rijn, wat samenhangt met de transitofunctie van deze
  havenstad voor het Duitse achterland.41 De huurwaarde van zijn pand aan
  de Eendrachtsweg 29 was weliswaar bijna de helft lager dan dat van Oehl-
  
  33. Voor een fraaie analyse van de Rotterdamse elite in deze periode zie De Nijs, In veilige
  haven.
   34. Lucassen, ‘Het einde van een migratieregime’, en Schrover, Een kolonie van Duitsers, 56.
  35. De Nijs, In veilige haven, 57.
  36. Daarnaast waren er een viertal panden waarvan de aanslag boven de f 6000,- lag, te
  weten het stationsgebouw, de Diergaarde en enkele sociëteiten.
  37. Schmitz, ‘Discriminatie of integratie van Duitsers’ , 129.
  38. Hij trouwde in 1889 met de in Rotterdam geboren Dirkje Emmerik.
  39. Overigens stond hij in 1885 nog steeds als ‘kelner’ vermeld in het bevolkingsregister:
  hsn dataset DVI , release duc1g1.04.
  40. gar, nsa, Financiën, 443.01, inv. nr. 3034, folio 127. De hoogste aanslag in 1885
  bedroeg f 879,-.
  41. Delger, ‘Chancen in Rotterdam’; Clé Lesger, Leo Lucassen en Marlou Schrover, ‘Is
  there life outside the migrant network? German immigrants in xixth century Netherlands
  and the need for a more balanced migration typology’, in: Annales de Démographie Historique
  (2002) nr. 2, 29-50.
  » 103
  
  104 »
  
  Leo Lucassen
  
  schläger, maar nog altijd goed voor een plaats bij de hoogst aangeslagen twee
  procent van de Rotterdamse gezinshoofden. Weer een trede lager op de huurwaardeladder vinden we Johann Anton Kemper, in hetzelfde jaar geboren
  als Horstmann en getrouwd met de in Rotterdam geboren Maria van Belle.
  Kemper was, sinds 1877, winkelier met een pand aan de Hoogstraat.
   In de laagste huurwaardeklassen treffen we eveneens handelaren en winkeliers aan, maar daarnaast ook ambachtslieden, zoals schoenmakers, slagers
  en een enkele winkelbediende en muzikant. Bij hen valt onder meer op dat ze
  veel meer verhuizen dan de welgestelde Duitsers. Een goed voorbeeld is
  August Egener uit Wesel. Deze pianist kwam in 1876 op 24-jarige leeftijd naar
  Rotterdam en trouwde daar binnen het jaar met de uit Heidelberg afkomstige
  Alida van Dam. In tien jaar tijd versleet hij bijna evenzoveel adressen, waarmee zijn lokale mobiliteit grote gelijkenis vertoont met die van de lagere
  sociale klassen.42
  Aan de onderkant van de welstandspiramide, althans voor zover die zichtbaar wordt in de belastingbronnen, komen we uit bij de aan het begin van dit
  artikel genoemde Bernard Slee. Het vermoeden dat het niet om een geslaagde
  zakenman ging wordt bevestigd, maar door de informatie uit de huurwaarderegisters krijgen we een veel preciezer beeld. Slee blijkt maar met de hakken
  over de huurwaardesloot te zijn gekomen. Deze melkboer, die in de huurwaarderegisters als ‘winkelier’ wordt aangeduid, bevond zich aan de absolute
  ondergrens van de in Rotterdam aangeslagenen. Daar waar Oehlschläger 716
  gulden moest neertellen, hoefde Slee slechts vijf gulden op te hoesten.43
  
  Duitse migranten en de sociale structuur van Rotterdam
  Nu we aannemelijk hebben gemaakt dat binnen de in Rotterdam ‘aangeslagenen’ de Duitse onderzoekspersonen naar verhouding een duurder pand bewoonden, en waarschijnlijk dus een hogere sociale status genoten dan andere
  aangeslagen Rotterdamse ingezetenen, wordt het tijd ook de rest van de Duitsers in de analyse te betrekken. In het navolgende wil ik nagaan of de groep
  migranten het in haar geheel maatschappelijk beter of slechter deed dan de
  Rotterdamse bevolking als geheel in het midden van de jaren tachtig. Daartoe
  wordt ten eerste getracht vast te stellen welk deel de adressen in de huurwaarderegisters uitmaakten van de totale woningvoorraad. Het antwoord op
  deze vraag lijkt op het eerste gezicht tamelijk eenvoudig. We kennen immers
  het totaal aantal aangeslagen adressen (12.190) en op grond van de volkstellingen weten we ongeveer hoeveel woningen Rotterdam in het midden van de
  
  42. Zie ook Kok, Mandemakers en Wals, ‘Toen scharrelde ze met haar zoodje’.
   43. gar, nsa Financiën, 443.01, inv. nr. 3035, folio 144.
  De selectiviteit van blijvers
  
  Eendrachtsweg, gezien vanuit het zuiden, 1905. Op nr.29 woonde de Duitse koopman Fr. Horstmann.
  GA Rotterdam catalogusnr. PKB 1983-1107
  
  jaren tachtig telde, namelijk circa 17.000, met een gemiddeld aantal inwoners
  44
  van 10,29. Dit zou betekenen dat een kleine 5.000 woningen (29 procent)
  niet werden aangeslagen, omdat deze de grens van f 100,- niet haalden.
  Aangezien veel woningen echter door meerdere gezinnen (en hoofdbewoners) werden bewoond, gaat een dergelijke redenering niet op. Zo maakte in
  1889 éénkamerwoningen bijna 30 procent van het totaal aantal woningen uit
  in de grote steden.45 Bovendien moet de bewoningsgraad van veel armoedige
  woningen bijzonder hoog zijn geweest. Zo telde Theo van Tijn in zijn dissertatie over Amsterdam omstreeks het midden van de negentiende eeuw 52.410
  woningen, waarvan er 28.603 (55 procent) waren vrijgesteld van de personele
  belasting omdat hun huurwaarde minder dan f 67,- per jaar bedroeg. Deze
  woningen telden echter veel meer inwoners dan de rest. Vooral de joodse wijken waren overbevolkt. Het beroerdst er aan toe waren de zogenaamde forten,
  geheel uitgewoonde oude huizen die een labyrint van hokken herbergden
  waarin tal van paupergezinnen huisden. Beruchte voorbeeld waren het Pastorshuis aan de Passeerdersgracht, waar in 1866 tweeëndertig gezinnen
  
  44. Berekend op grond van de Volkstellingen van 1879 en 1889.
  45. N.L. Prak, ‘Klein behuisd. De wooncultuur van arbeiders in de 19e eeuw’, in: P. Klep
  (ed.), Wonen in het verleden, 17e-20e eeuw (Amsterdam 1987) 249-285.
   » 105
  
  106 »
  
  Leo Lucassen
  46
  
  woonden en het ‘fort van Sjako’ aan de Elandsgracht 20. Deze situatie werd
  voor de minder gegoeden in de jaren zestig en zeventig eerder slechter dan
  beter.47
  Ook uit het door Van Dijk en Visscher verrichte onderzoek naar de sociale
  structuur in Rotterdam blijkt dat het aantal huizen geen goed uitgangspunt
  vormen voor een reconstructie van de sociale structuur. Zo berekende Van
  Dijk op grond van een steekproef onder gezinshoofden dat in 1879 maar liefst
  87 procent van hen tot de onderste sociale lagen behoorde. Deze woonden in
  panden met een belastinggrondslag die minder dan f 100,- bedroeg.48 Als we
  er van uitgaan dat dat aandeel in de jaren tachtig niet dramatisch is veranderd,
  dan zou dit betekenen dat de 12.190 gezinshoofden die in 1885 een pand
  bewoonden met een minimale huurwaarde van f 100,- hooguit 13 procent van
  de totale bevolking vertegenwoordigden. Visscher, die eveneens een steekproef van gezinshoofden nam, kwam voor het jaar 1880 uit op 75 procent voor
  de onderste twee sociale lagen, waarbij hij de grens bij een belastinggrondslag
  van f 120,- legde. Iedereen onder die grens rekent hij tot de ‘ongeschoolden’
  en ‘kleine neringdoenden’. De oorzaak voor dit verschil is gelegen in het feit
  dat Visscher niet de in het bevolkingsregister vermelde beroepstitels als belangrijkste uitgangspunt heeft genomen, zoals Van Dijk, maar in een groot
  aantal gevallen – net als in dit artikel – belastinggegevens heeft achterhaald,
  die in een beter onderbouwde indeling resulteerde.49 De conservatieve schatting van Visscher, die bovendien in de tijd veel dichter bij onze peildatum ligt,
  is dan ook te prefereren boven die van Van Dijk.
   Een andere manier om de sociale structuur te reconstrueren, is om de
  betaalde personele belasting als uitgangspunt te nemen. Volgens De Vries,
  die een vergelijking maakte tussen Amsterdam en Rotterdam, betaalde in
  1879 87,3 procent van de Rotterdamse hoofden van huisgezinnen minder dan
  f 20,- per jaar.50 Koppelen we dit gegeven aan onze analyse van de huurwaarderegisters (waarvan de uiteindelijke aanslag gelijk stond aan de personele
  belasting), dan krijgen we een aardig beeld. Wanneer we berekenen welk deel
  van de aangeslagenen méér dan die f 20,- betaalde, dan komen we uit op 8438
  hoofden van huisgezinnen. Deze vormen 69 procent van alle aangeslagenen
  en derhalve 13 procent van de bevolking. De 12.190 personen die voorkomen
  in de huurwaarderegisters zouden dus circa 18 van de bevolking uitmaken.
  Daarmee komen we ongeveer uit in het midden van de schattingen door Van
  Dijk (13 procent) en Visscher (25 procent).
  46. Theo van Tijn, Twintig jaren Amsterdam. De maatschappelijke ontwikkeling van de hoofdstad van de jaren ’50 der vorige eeuw tot 187 (Amsterdam, 1965) 115-116.
  47. Ibid., 281-282.
  48. Van Dijk, Rotterdam, 132-135.
  49. Visscher, Rotterdammers op de trappen der historie, 52-55.
  50. De Vries, Electoraat en elite, 31.
  De selectiviteit van blijvers
  
  Deze schatting, die ook in de recente studie van De Nijs wordt aangehouden, laat zien dat Rotterdam vergeleken met andere steden een bijzonder ongelijke sociale structuur kende, met een zeer brede basis, een relatief kleine middengroep en een bijzonder kleine top.51 Zetten we de Duitse migranten af tegen
  alle in Rotterdamse aangeslagen gezinshoofden, dan blijkt dat hun maatschappelijke positie significant beter was dan die van de autochtonen (tabel 3).
   Tabel 3. Verdeling van Rotterdammers en Duitse immigranten naar betaalde plaatselijke
  
  directe belasting in 1885 52
  Alle
  Rotterdammers
  
  Duitsers
  
  Wonend in een pand waarvoor meer dan f 100,betaald moest worden
  
  18 procent
  
  28 procent
  
  Niet voorkomend in de registers als hoofdbewoner
  
  82 procent
  
  72 procent
  
  187.535
  
  172
  
  N=
  
  Hoewel het verschil tussen de Duitsers en de Rotterdammers statistisch significant is, vormt de vergelijkbaarheid van de twee populaties een (potentieel)
  probleem. Zo is het waarschijnlijk dat de Duitsers over het geheel genomen
  jonger waren dan de Rotterdammers die in de huurwaarderegisters worden
  vermeld. Deze selectie zal echter eerder in hun nadeel dan in hun voordeel
  werken, aangezien de Duitsers nog niet aan de top van hun carrière zaten. Het
  ligt daarom voor de hand te veronderstellen, dat wanneer we het leeftijdscriterium ook op de Rotterdammers zouden toepassen (wat gezien de aard van de
  belastingbron, waarin geen leeftijd wordt genoemd, bijzonder tijdrovend zou
  zijn) het verschil eerder groter dan kleiner wordt.
  De sociale positie van Duitse migranten
  Het viel te verwachten dat van de 172 Duitsers lang niet iedereen kon worden
  teruggevonden in de huurwaarderegisters. Er werd immers slechts een minderheid van de Rotterdammers aangeslagen Bovendien vermelden de registers alleen de hoofdbewoner van een adres en ontbreken inwonenden. Naast
  de 28 procent van de migranten die we in de huurwaarderegisters konden traceren, was er een aanzienlijk deel (40 procent) dat niet als hoofdbewoner was
  opgetekend, maar die wèl op een adres woonden dat in de registers voorkwam. Van de rest (32 procent) ontbreekt zelfs het adres in de belastingbron.
  51. De Nijs, In veilige haven, 59.
  52. Significant op 0,1 procentsniveau (chi-kwadraat is 10,76).
   » 107
  
  108 »
  
  Leo Lucassen
  
  Tabel 4. Beroepen en aanslag in de plaatselijke directe belasting van teruggevonden (mannelijke) Duitse
  
  migranten(1885/6)
  Beroepssector
  
  Aantal
  
  Aanslag (gemiddeld)
  
  Aanslag (mediaan)
  
  537
  
  405
  
  556
  
  263
  
  Handel
  Winkelier
  
  9
  
  Koopman
  
  6
  
  Kantoorbediende
  
  4
  
  Reiziger
  
  3
  
  Boekhouder
  
  1
  
  Melkverkoper
  
  1
  
  Subtotaal
  
  24 (49 procent)
  
  Verkeer
  Artiest/muzikant/kapelmeester
  
  2
  
  Schipper/zeeman
  
  2
  
  Expediteur
  
  2
  
  Gezagvoerder
  
  1
  
  Onderpikeur
  
  1
  
  Kelner
  
  1
  
  Subtotaal
  
  9 (18 procent)
  
  Nijverheid
  (brood/banket)bakker
  
  2
  
  Kleermaker
  
  1
  
  Schoenmaker
  
  1
  
  Schrijnwerker
  
  1
  
  Restaurateur
  
  1
  
  Bierbrouwer
  
  1
  
  Pianomaker
  
  1
  
  Porseleinschilder
  
  1
  
  Restaurateur
  
  1
  
  Suikerraffinadeursknecht
  
  1
  
  Los werkman
  
  1
  
  subtotaal
  
  12 (24 procent)
  
  498
  
  350
  
  Vrije beroepen
  
  1 (2 procent)
  
  140
  
  140
  
  Fotograaf
  
  1
  
  Geen
  
  3 (6 procent)
  
  492
  
  575
  
  Totaal
  
  49
  
  521
  
  375
  
  Bron: zie tabel 2.
  De selectiviteit van blijvers
  
  Teneinde meer zicht te krijgen op de sociale positie van de gehele Duitse
  onderzoekspopulatie, is om te beginnen van de teruggevonden Duitsers de
  beroepsstratificatie en de bijbehorende huurwaarde gereconstrueerd, waarbij
  zij aangetekend dat het vrijwel uitsluitend om mannen gaat, aangezien Duitse
  vrouwen vrijwel nooit als hoofdbewoner figureerden.
   De meesten van hen waren mannen in de sector handel, werkzaam als
  winkelier, koopman of kantoorbediende (tabel 4). Vergeleken met de sectorale verdeling van alle mannelijke Duitsers in tabel 1, valt op dat het aandeel
  van winkeliers en kooplieden aanzienlijk groter was. Nu hoeft dit op zich niet
  te verbazen, aangezien de winkel van winkeliers meetelde voor de bepaling
  van de huurwaardebepaling en zij in relatie tot hun welstand méér belasting
  betaalden dan bijvoorbeeld ambachtslieden. Hun relatief gunstige positie
  hoeft derhalve niet hun reële inkomenssituatie te weerspiegelen.53 Daar staat
  echter tegenover dat de huurwaarde van de door de Duitse winkeliers bewoonde panden ruim boven het gemiddelde lag van de – toch al kleine – groep
  Rotterdammers die überhaupt werden aangeslagen (zie tabel 2). Het betreft
  hier dus zeker niet overwegend marginale winkeliers. Een belangrijkere constatering, die hier nauw mee samenhangt, is dat de welstand van alle in de
  personele belasting aangeslagen Duitsers aanzienlijk hoger was dan die van
  Rotterdammers. Van de laatsten was zowel de gemiddelde aanslag (f 381,-) als
  de mediaan (f 250,-) significant lager dan die van de Duitse nieuwkomers.54
  De tweede groep Duitsers over wier sociale positie we, zij het in afgeleide
  zin, iets kunnen zeggen, is de 40 procent van wie wel het adres werd aangetroffen, maar met een andere hoofdbewoner. Dit kan betekenen dat een
  Duitse migrant daar wel (in)woonde, ofwel dat hij of zij op het moment van de
  vaststelling van de huurwaarde nog niet was gearriveerd, dan wel alweer vertrokken. De beroepsverdeling van deze hoofdbewoners (kostbazen van de
  Duitse nieuwkomers) wijkt niet sterk af van de gevonden Duitse hoofden van
  huishoudens: ook hier domineren de sectoren handel en verkeer. Wel valt op
  dat binnen de sector verkeer het aantal tappers en logementhouders veel groter is, wat ongetwijfeld is gerelateerd aan hun rol in de commerciële kamerverhuur.
   Informatie over deze kostbazen is in tweeërlei opzicht interessant voor
  onze kennis over de migratie van Duitsers in de negentiende eeuw. Ten eerste
  kan het ons iets leren over de wijze waarop de migratie naar Rotterdam was
  gestructureerd. Zo weten we op grond van onderzoek van Marlou Schrover
  over Utrecht dat veel Duitsers in die stad vaak persoonlijke banden hadden
  met de personen bij wie zij inwoonden. Het ging veelal om familie of om
  
  53. De Vries, Electoraat en elite, 154-155.
  54. Het gemiddelde en de mediaan zijn berekend op grond van alle 12.190 aangeslagen
  Rotterdammers in 1885/6.
  » 109
  
  110
  
  »
  
  Leo Lucassen
  
  Tabel 5. Beroepen en aanslag in de plaatselijke directe belasting van de teruggevonden adressen van
  
  Duitse migranten zonder dat deze als hoofdbewoner was geregistreerd (1885/6)
  Beroepssector
  
  aantal
  
  aanslag (gemiddeld)
  
  aanslag (mediaan)
  
  2855
  5
  3
  2
  1
  39 (43 procent)
  
  196
  
  150
  
  1957
  2
  2
  2
  1
  26 (29 procent)
  
  252
  
  225
  
  5
  3
  3
  2
  2
  1
  1
  1
  1
  19 (21 procent)
  
  221
  
  155
  
  2
  1
  1
  1
  1
  6 ( 7 procent)
  91
  
  190
  261
  
  200
  165
  
  Handel
  Winkelier
  Kantoorbediende
  Koopman
  Handelsagent 56
  Bediende
  Subtotaal
  Verkeer
  Tapper/stalhouder/ koffiehuishouder
  Schippersknecht/stoker
  Bevrachter/graanmeter
  Muziekmeester/dansmeester
  Kok
  Subtotaal
  Nijverheid
  Barbier(ster)58
  Timmerman
  Ingenieur/fabrikant
  (Spek)slager
  Smid/balansenmaker
  Bakker
  Mandenmaker
  Schoenmaker
  Los werkman
  Subtotaal
  Rest
  Onderwijzer
  Advocaat
  Rijkstelegrafist
  gep. oi ambtenaar
  Tuinier
  Subtotaal
  Totaal59
  Bron: zie tabel 2.
  55. Van wie vier vrouwen (winkelierster).
  56. Boekhouder en commissionair.
  57. Van wie één vrouw (tapster).
  58. Drie barbiers, een barbierster en een beestensnijder.
  59. Dit aantal is inclusief hoofdbewoners van meerdere (twee tot vier) adressen waarop bepaalde Duitse migranten in 1886 stonden ingeschreven. Vandaar dat het aantal hoger is
  dan de 69 Duitse onderzoekspersonen (40% van 172) van wie het adres werd teruggevonden.
  