title: Normen en vormen: Enkele fenomenologiese opmerkingen over de zede
text: Enkele fenomenologiese opmerkingen over de zede.
  In iedere godsdienst komt de mens in aanraking met een wereld
  die de zijne niet is. M et een wereld die veel voortreffeliker geacht
  wordt dan die wordt gezien. M et de wereld die gans anders is. Hoe
  zeer de gedachten ten aanzien van die wereld uiteenlopen, met haar
  wordt gerekend. Z ij is het die maar al te vaak het doen en laten van
  de mensen bepaalt.
  Die gans andere wereld openbaart macht. Is macht. Daarmede
  moet men voorzichtig zijn. Het is gevaarlik daarmee — zeker ondes­
  kundig — in aanraking te komen. Nog gevaarliker om tegen de macht
  in te gaan. M acht op onverantwoorde wijze los te maken brengt konsekwenties mee, die lang niet altijd zijn te overzien. Het is voor alles
  het beste, dat de macht haar normale gang gaat, dat de regelmatige
  orde der dingen niet wordt onderbroken. Hier openbaart zich iets van
  een normatief karakter van die gans andere wereld. Dit normatieve
  behoeft geen zedelike of redelike inhoud te hebben, al wil dit niet
  zeggen, dat de inhoud per se onzedelik of onredelik zou moeten zijn.
  De primitieve volken (natuurvolken) zien nu eenmaal de dingen
  anders dan wij. Z ij zijn steeds en overal op hun hoede voor het gans
  andere, dat in magies-religieuse zin gevaarlik is. Z ij beschouwen het
  als een kwestie van „to be or not to be" om in overeenstemming te leven
  met die andere wereld. W aarom , kunnen zij niet verklaren. M aar zij
  twijfelen niet aan de gevolgen die automaties voortvloeien uit het niet
  in harmonie leven met de andere wereld.
   SOEDERBLOM') acht het meest wezenlike van de religie niet het gods­
  geloof, maar het besef van een andere sfeer, het besef van een onder­
  scheid tussen heilig en profaan. Vandaar allerlei verrichtingen die ge­
  daan worden, allerlei bepalingen die gemaakt zijn om het verkeer tussen
  de mens en het gans andere mogelik te maken, altans te vergemakke'iken. Hoe deze verrichtingen hun ontstaan hebben gevonden, hoe deze
  óepalingen zijn tot stand gekomen, is uiteraard belangrijk. Toch is op
  deze vragen gemeenlik geen antwoord te geven. W el kunnen we konátateren, dat die verrichtingen en bepalingen er zijn.
  Er zijn nu eenmaal dingen die men doet, andere die men laat. Houdt
  *nen hiermee geen rekening en gaat men er achteloos aan voorbij dan
  brengt de macht, die haar gewone gang niet kan gaan, het leven in
  ' ) N . SOEDERBLOM, D a s W e rd e tt d e s Cotiesg^aM &eMS, L e ip z ig 1 9 1 6 , S . 1 9 3.
  T .S .- l
  
  g]
  
  gevaar. Daarom is het zaaK'van eigen veiligheid. J s het van betekenis
  voor het goede verloop van het ganse leven,^daï**al wat gedaan en
  gelaten moet worden presies geregeld is. Al die bepalingen, die het
  verkeer met de andere wereld regelen, zijn niet verklaarbaar. Z e zijn
  irrationeel van aard. Z elfs wanneer ze te verklaren zijn valt daar
  nimmer de nadruk op. Het verband met het gans andere is de hoofd­
  zaak. En dat is nimmer te verklaren, is in wezen irrationeel.
   Ook op een twede zaak moet de aandacht worden gevestigd. Al de
  bepalingen zijn niet enkel irrationeel, maar bezitten tevens een min of
  meer absoluut karakter. W anneer de bepalingen niet worden gehouden,
  de macht met andere woorden niet wordt in acht genomen, dan kunnen
  de gevolgen katastrofaal zijn. W eer de band met de wereld van het
  gans andere, waarover de mens niets te zeggen heeft.
  Irrationeel en absoluut is het karakter van macht. Overal waar
  macht zich openbaart maakt zij zich geldend. Alleen wanneer macht
  zich geldend maakt kan de mens zijn houding tegenover haar bepalen.
  De normen waarmee hij in zijn leven heeft te maken, waarnaar hij zijn
  leven heeft in te richten zijn in zekere zin bovennatuurlike grootheden,
  waarover de mens geen zeggenschap heeft, die hij als souverein aan­
  vaardt. Grootheden ook, die de mens tegenkomen om hem hun mach­
  tigheid te geven. Om hem in staat te stellen te leven in de wereld,
  waarin hij geplaatst is, waarvan hij ook deel uitmaakt. Daarom is het
  niet alleen voor de mens zelf, maar ook voor de ganse wereld rondom
  hem van de grootste betekenis, dat hij de normen die het gans andere
  stelt nauwkeurig in acht neemt.
   De macht openbaart zich niet overal en tegenover allen gelijk. Het
  geloof aan macht is toch empiries bepaald. Hieruit vloeit voort, dat de
  houding welke men aanneemt tegenover de macht lang niet overal en
  bij allen gelijk is. Aan de ene kant is dat het typiese van de macht, dat
  deze zich moet openbaren, werkzaam moet zijn, wil de mens er rekening
  mee houden; aan de andere kant is het voor de mens alleen dan noodzakelik te reageren, wanneer op de een of andere wijze de macht gekonstateerd wordt. Al het theoretiese is hier zoek. Voor het spekulatieve
  is er geen plaats. De ontmoeting tussen de mens en de macht is zeer
  konkreet.
  Nu staat de mens niet op zich zelf. Hij behoort tot een gemeen­
  schap. De gemeenschap, waarin hij leeft, waarmee hij één is. De
  gemeenschap zonder welke hij zijn leven niet kan denken. Dit heeft
  ten aanzien van het boven geschrevene konsekwenties. Niet langer is
  de openbaring van de macht tegenover de enkeling van de grootste
  betekenis, maar die tegenover de gemeenschap. Zo maakt het konkrete
  van de ontmoeting van de mens en de macht plaats voor het abstrakte;
  het onberekenbare van die ontmoeting voor datgene wat met grote
  zekerheid van te voren kan worden vastgesteld. Het gevolg is, dat ook
  
  82
  
  de reaktie vee! van haar spontaniteit verliest. W a t in een bepaalde
  situatie gedaan moet worden staat vast. Het is we! niet de enkeling
  die tot dit vaststellen gekomen is, maar de gemeenschap.
  De gemeenschap komt zo tot het aanvaarden van vaste gebruiken,
  van zekere gewoonten. Deze vormen het uitgangspunt voor de zede.
   De zede is oorspronkelik de enig geldende norm voor en in de gemeen­
  schap. Z ij is autoritair. Z ij verlangt niet alleen, dat ieder zich aan
  haar onderwerpt, maar zij staat niet toe, dat iemand zich aan haar ont­
  trekt. Het is vanzelfsprekend, het is voor de veiligheid van de gemeen­
  schap noodzakelik, dat geleefd wordt in overeenstemming met de zede.
  Z ij beheerst toch het gehele leven. Dat valt niet in vele stukjes uiteen,
  maar is een eenheid. De zede is in wezen religieus. Z ij bedoelt immers
  de juiste houding aan te geven tegenover de macht, die aan de ene kant
  moet geeerbiedigd worden, die aan de andere kant — bij overtreding —
  te duchten is.
   De zede is zo de rege! van het verkeer met de macht, die boven
  alles uitgaat. W e kunnen ook zeggen de kristalisering van het ontzag
  ( Scheu, awe) dat er zijn moet tegenover het bovenmagtige. Het ontzag
  krijgt in de zede vorm èn terwille van de macht die geeerbiedigd wil
  zijn èn ter wille van de mens die moet wezen, hoe hij zijn eerbied moet
  tonen. Ook hier is weer niet het belangrijkste, hoe het autoritaire, dat
  verplicht karakter van de zede is ontstaan — soms wordt gewezen op
  de voorvaderen die haar zouden hebben ingesteld, de voorouderen die
  juist omdat zij gestorven zijn meer macht bezitten dan de levenden —
  maar de autoriteit van de zede is te konstateren. Daaraan wordt ge­
  hoorzaamd. „Alzo doet men niet in Israel", wordt gezegd van daden,
  die verder „dwaas" worden genoemd. Daarbij is niet in de eerste plaats
  te denken q^n het overtreden van een wet, die uitmaakt wat gedaan of
  gelaten moet worden. Noch aan het ingaan tegen de ethiek, die de
  beginselen heeft vastgesteld waarnaar de handelingen van de mens
  beoordeeld kunnen worden. Evenmin aan het overtreden van een gebod
  van de godheid, die zijn wil aan de mens heeft opgelegd. Ook al kan
  de zede met genoemde grootheden te maken krijgen, er direkt door beinvloed worden, de zede is een ongeschreven wet, die veel getrouwer
  wordt gehoorzaamd dan welke andere ook. Z ij heeft in de loop der
  eeuwen allerlei elementen uit het gebied van het recht, van de zedelikheid, van de godsdienst in zich opgenomen, maar zij blijft haar eigen
  karakter behouden, haar eigen gezag uitoefenen.
   Binnen de bepaalde levenskring waar de zede geldt maakt zij het
  mogelijk in overeenstemming te leven met de macht, die in de gemeen­
  schap moet geeerbiedigd worden, waartegen men noch bewust noch
  onbewust in strijd mag komen, wil de macht niet uit haar spoor geraken.
  Daardoor wordt het leven der ganse gemeenschap in gevaar gebracht.
  Deze heeft zich dus zelf te beschermen tegen de enkeling, die daarmee
  
  83
  
  geen rekening houdt. Eventueel de enkeling, die zich niet wil onder­
  werpen aan de zede buiten de gemeenschap te stellen. De zwaarste
  straf welke een mens kan overkomen. Deze toch betekent geheel buiten
  de stroom van macht te staan die aan de gemeenschap leven geeft, maar
  tevens overgeleverd te zijn aan dezelfde macht die vernietigt al degenen
  die maken, dat de levenstroom voor de gemeenschap hokt. Die macht
  kan de mens niet verklaren, maar des te beter ervaren. Hij kan die
  macht niet regelen, maar heeft er des te meer mee te rekenen. Hij moet
  er zich voor hoeden, maar kan haar ook niet missen.
  Z o staat de zede niet op zich zelf. Z ij is geen norm in zich zelf.
   Z ij ontleent haar bestaan aan het stelling nemen tegenover het gans
  andere, aan het eerbiedigen van de macht die zich doet gelden. Dit
  alles wordt uitgemaakt door de gemeenschap, die juist door die macht
  krachtig is. Geladen met macht. In wezen heilig. Men kan er zich ook
  niet vrijwillig aan onttrekken. Dat zou betekenen een loochenen van de
  macht, die men niet missen kan. O f een zich bewust blootstellen aan de
  macht, waartegen men zich niet verdedigen kan. Het bestaan en de
  veiligheid van de mens zijn er ten nauwste mee gemoeid. „Z o volstrekt
  is de samenhang" zegt GROENBECH „dat de enkeling op zich zelf in het
  geheel niet bestaan kan, dat hij, zo spoedig de band iets losschiet, neer­
  zinkt als het meest hulpeloze schepsel".*) Neerzinkt uit de gemeenschap
  waardoor hij alleen komt te staan, neerzinkt uit de sfeer van de macht
  waardoor hij zonder steun staat op alle kritieke ogenblikken van het
  leven. Neerzinkt in de volstrekte eenzaamheid, vol onzekerheid en
  angst, wanneer hij in aanraking komt met de wereld van het gans
  andere.
  Aan de zede vast te houden uit ontzag voor de andere wereld of uit
  het bewustzijn niet naast of buiten de gemeenschap te mo^en geraken
  is in wezen presies hetzelfde. Het is een religieuse aangelegenheid. Het
  innemen van de juiste houding tegenover de macht.
  Uit het vasthouden aan allerlei gebruiken is aan de ene kant de zede
  ontstaan, aan de andere kant, wanneer de zede eenmaal is ontstaan,
  onbewust en onopzettelik gevormd door de arbeid van vele geslachten,
  komt zij tot uiting in vaste vormen, waaraan men nu eenmaal met grote
  nauwkeurigheid vasthoudt.
   Deze vormen, m.a.w. de zede in haar
  uitingen, zijn allerminst uiterlikheden. Deze vormen zijn positief of
  negatief geladen. Z ijn ook heilig. W anneer deze op de juiste wijze
  verricht worden dan komt dit ten goede aan de ganse gemeenschap.
  W orden ze veronachtzaamd, dan loopt de gehele gemeenschap kans om
  geschaad te worden. De vormen zijn het, die de macht ten gunste of
  ten ongunste van de gemeenschap kunnen laten werken. CHANTEPtE
  DE LA SA U SSA YE heeft opgemerkt, dat de vormen niet denkbaar zijn
  G e site e rd door G. VAX DER LEEUW, iw!e!diM<y ío í de Godsdtewsi<yesc7Mede/tis, H a a rle m 1924, M. 152.
  84
  
  zonder religieuse achtergrond. Het zijn dus allerminst „maar ' vormen,
  veeleer machtigheden welke het ganse leven, maatschappelik en reli­
  gieus, ordenen; zekerheden die ervoor zorgen, dat het leven zijn normale
  loop heeft. Zolang men dan ook bewust was van de macht, waarvoor
  men zich in acht had te nemen, waren de vormen zinvol. W aren het
  „tekenen", dat men vol ontzag stond tegenover de macht waarmede men
  rekening hield.
  Reeds wezen wij erop, dat juist op de kritiese ogenblikken bepaalde
  vormen behoren in acht genomen te worden. Bij geboorte, doop, huwelik, begrafenis komen zij het sterkst naar voren. De vormen waarin
  het maatschappelik en geestelik leven zich uit, geven een eenvormigheid
  aan de ganse gemeenschap. Ieder behoort zich op dezelfde wijze d i.
   op de juiste wijze te gedragen. Dit geldt zowel de daden die gedaan
  als de woorden die gesproken worden. Dit betekent geenzins, dat er
  geen verschil zou zijn in innerlike gevoelens. Alleen men uit ze op
  geijkte wijze. Evenmin mag gekonkludeerd worden, dat er geen persoonlike overtuiging zou bestaan. Alleen men laat zijn overtuiging
  horen in vastgestelde formules. In de gemeenschap begeert men niet
  op te vallen. De nivellering welke zulk een houding met zich mee­
  brengt gaat ten koste van degene die boven de middelmaat uitsteekt
  (leidt het boven de maat uitgaan niet gemakkelik naar de hubris, dus
  naar de ondergang), maar brengt tevens met zich mee, dat degene die
  minder kapasiteiten heeft een volwaardige plaats in de gemeenschap
  kan innemen. Iets wat uit religieus oogpunt gezien van geweldige be­
  tekenis is. Het gaat bij alles om de gemeenschap. In de gemeenschap
  behoeft men niets anders te doen dan wat behoort, behoeft men nimmer
  zijn eigen mening te zeggen, enkel het oordeel van de gemeenschap te
  laten horen.
  Zolang de band met de zede als levensnorm, met de macht die alles
  beheerst, aanwezig is, zijn de vormen van waarde. Zodra deze band
  verslapt, losser wordt, verdwijnt, wordt het karakter van de vormen
  anders.
   W anneer VAN DEN B E R G de zede omschrijft met „dat wat altijd, door
  allen, hier zo gedaan is en behoort gedaan te worden"^) dan is daar wel
  het een en ander tegen te zeggen. Z elf geeft hij de zwakke punten van
  deze definitie aan, maar het verwondert me, dat hij in deze definitie
  niets laat horen over het verband met de macht, die aan het behoren
  gezag geeft. W e zouden ook kunnen zeggen, dat VAN DEN B E R G weer­
  geeft wat zede is in een tijd, waarin van de band met de macht niet
  meer bewust geweten wordt, waarin het meer gaat om de gemeenschap
  dan om de macht, waarvoor men ontzag heeft. Daarmede is ook het
  karakter van de gemeenschap gewijzigd. Het proses der sekularisatie is
  3)
  P. W . J.
  A s s e n z. j. , M. 75.
  VAN DEN BER G , H e i K a r a k t e r d e r P?aiie?aMdssawtewieV!W<7,
  
  85
  
  begonnen. Het doe! der gemeenschap is niet langer een bewaren en
  versterken van de gemeenschappelike macht, die in wezen religieus is,
  maar — willen we dezelfde definitie handhaven — een bewaren en
  versterken van de gemeenschappelike macht, die een profaan karakter
  heeft gekregen, die om zuiver praktiese doeleinden niet gemist kan
  worden.
  De zede, die een normatief karakter droeg, ontleend aan de macht,
  krijgt een formeel karakter, ontleend aan de gebruiken. W e kunnen het
  ook zo zeggen: In de loop der tijden verliest de norm het van de vorm.
   Misschien is het beter het positief te zeggen. De vorm krijgt grotere
  plaats dan de norm. Dit brengt met zich mee, dat de norm haar machtgeladenheid gaat verliezen, die haar eens kenmerkte. Het religieuse
  wordt aangetast, begint af te brokkelen. Niet in een ogenblik. Niet
  overal in dezelfde mate. Nimmer radikaal. Steeds blijven norm en
  vorm grootheden, die nimmer presies te scheiden zijn. W aar eens de
  norm van beslissende invloed was, was ook de vorm aanwezig om aan
  de norm uitdrukking te geven. W a a r de vorm een grotere plaats gaat
  innemen, daar is niettemin iets van de norm aanwezig. Iets van het
  irrationele, van het absolute van de norm blijft aan de vorm hangen.
  Lang nadat het normatieve karakter van de zede is losgelaten,
  houdt men aan de vormen vast. Deze waarborgen steeds weer de
  juiste levenshouding. De zede wordt traditie en heeft als zodanig
  lange tijd de uitwendige vormen van het gehele leven beheerst. Men
  doet iets omdat het altijd gedaan is en altijd goed geweest is. Dat dit
  een sterke macht in de gemeenschap is, behoeft niet nader te worden
  geadstrueerd. Dat al de vormen, ook al hebben ze hun oorspronkelike
  zin verloren, nochtans een zekere steun geven aan de enkeling in zijn
  optreden naar buiten, evenmin.
  Bovendien heeft het vasthouden aan de traditie een praktiese zijde.
  In de gemeenschap helpt men elkaar, wanneer dit nodig is. En dat
  zonder enige beloning. Men kan eventueel op wederkerige hulp rekenen.
  Deze praktiese voordelen maken het begerenswaard om tot de gemeen­
  schap te behoren, maken het zelfs noodzakelik. Niemand kan het op
  zich zelf staan zich veroorloven. Allerlei gebruiken werden er op de
  koop toe bijgenomen. De achtergrond daarvan kende men reeds lang
  niet meer. Men interesseerde zich ook niet voor hun werkelike waarden.
   Het werden lege vormen, die men aanhield terwille van de gemeenschap,
  waaraan men zich niet kon noch wilde onttrekken. Dat vasthouden aan
  de vormen is verstard tot een zuiver formalisme. Het gaat alleen maar
  meer om de vormen. Men kan nooit weten waarvoor het goed is. Een
  laatste reminissens aan de „gevaarlike" macht. W anneer daarenboven
  gemerkt wordt, dat de gemeenschap niet meer dat effekt sorteert, dat
  er steeds van verwacht is, waarom dan nog voor alles aan de gemeen­
  schap vastgehouden? W aarom die dode vormen in ere gehouden?
  
  86
  
  Zo werden oude vormen weggeworpen. Daardoor al te vaak niets
  overgehouden om aan het leven vorm te geven. Geen enkele regel is
  overgehouden waarnaar men het leven kan inrichten. Stijlloos leeft
  men verder. Het gemis aan eigen overtuiging en verantwoordelikheid,
  in de beschermende en beschermde gemeenschap wel niet ongevaarlik
  maar toch niet zonder meer leidend tot noodlottige ontsporingen, kan
  nu katastrofaal worden. De gemeenschap oefent toch — soms haast
  onopgemerkt, dan weer met harde hand — opzicht en tucht uit over
  allen die tot haar behoren. Al mogen de maatstaven waarnaar men
  oordeelt niet helemaal, misschien zelfs helemaal niet beantwoorden aan
  bijbelse normen, zij zijn in de diepste grond uitingen van verontwaardi­
  ging over datgene wat niet behoort te gebeuren. Zo bedoelen ze niet
  alleen de gemeenschap te beschermen, maar ook de overtreder van een
  vergrijp af te houden.
  Het geraken buiten de aloude gemeenschap, het terecht komen in
  een omgeving waarin geen algemeen geldende levensnormen te vinden
  zijn, waarin zelfs geen vormen die het leven binnen bepaalde perken
  houden aanwezig zijn, betekent vrijheid, maar tevens persoonlike ver­
  antwoordelikheid welke nauweliks gekend wordt; betekent een meer in
  aanraking komen met de grote wereld rondom, maar ook een eenzaam­
  heid welke nagenoeg onbekend was.
   Deze problemen worden in de grote stad gevoeld. Niet dat daar
  alle zede, elke traditie, iedere stijl zoek is — ook in een stad worden
  gemeenschappen aangetroffen waarin een buitenstaander niet spoedig
  wordt opgenomen — maar zij hebben een andere instelling. De ver­
  bondenheid met de macht, met het gans andere komt in de stad niet zo
  sterk naar voren als op het platteland. Z ij die in de stad komen wonen,
  zoeken aansluiting bij anderen, verlangen naar iets als een gemeenschap
  die zij verlaten hebben. Z e vinden altijd wel plaats in een organisatie,
  die een zuiver materialistiese belangengemeenschap is. Missen hier
  echter — misschien wel onbewust — wat de oude gemeenschap bood,
  nl. de dragende kracht voor het gehele leven, ver uitgaande boven de
  zuiver materiele belangen.
  Dusdanige organisaties stuwen het leven in één richting ten koste
  van de eenheid van het leven, die all egebieden omvat. Z ij laten gee.n
  plaats over voor het gans andere. Het geestelik leven, dat in de oude
  gemeenschap een eigen plaats had in het geheel, wordt hier tot een
  persoonlike zaak verklaard of naar de binnenkamer verwezen. Z o dan
  de weg naar de kerk al gevonden wordt — een zuiver persoonlike
  daad dus — wordt er een aanklacht gehoord. De kerk is geen gemeen­
  schap. Dit niet opgevat in de zin van gemeenschap der heiligen, maar
  als gemeenschap die in staat zou moeten zijn het losgeslagen leven van
  de enkeling steun en vastheid te geven. De kerk is geen gemeenschap,
  d.w.z. de kerk is niet in staat op ieder terrein, voor een ieder te zorgen.
  87
  
  Daarmee is de aversie tegen al wat zich van de gemeenschap scheidt,
  tegen de sekte opgeheven, het zich los maken van de gemeenschap
  heeft altans zijn onbestaanbaar karakter verloren.
   D e sekte maakt zich niet in de eerste plaats los van de kerk, maar
  van de gemeenschap, die niet meer de eenheid weet te bewaren tussen
  de verschillende terreinen des levens. Het is haar te doen om het
  religieuse heil, waaraan de „neutraal' geworden wereld geen aandacht
  meer schenkt, op eigen manier te verkrijgen. Daarbij komt ook de persoonlike overtuiging meer naar voren. D at is een reden waarom de
  sekte nimmer de massa zal trekken. M aar tevens een der moeilikheden
  voor de kerk, die nog maar al te vaak beschouwd wordt als een gemeen­
  schap, waarbij men zich kan aansluiten met een „minimum van persoon­
  lijke geloofsovertuiging en persoonlijke deelname aan het kerkelijke
  leven." Men wil ergens bij horen. Men kan de gemeenschap niet
  missen. Vandaar dat dikwels mensen die nimmer de kerk bezoeken,
  haar met grote felheid kunnen verdedigen tegenover anderen, die van
  haar kwaad spreken of naar een andere kerk overgaan. Onwust vaak
  ligt daarachter de gedachte, dat de gemeenschap niet geschaad mag
  worden, de gemeenschap waarmee de voorstelling van het heilige ver­
  bonden is. Hoe vaag die voorstelling van het heilige mag zijn, het besef
  is aanwezig van iets dat niet grijpbaar is, laat staan begrepen kan
  worden, het besef van het gans andere.
   Religieus gezien is dat van grote waarde. Zolang er nog een plaats
  is waar men de schoenen van de voeten moet doen, zolang het heilige
  zijn fassinerende invloed uitoefent, is de godsdienst nog geen afgedane
  zaak. Het numineuse in al zijn onbegrepenheid heeft ook voor de
  moderne massa-mens groter aanrakingskracht dan alle rationalistiese
  pogingen om datgene wat in wezen onverklaarbaar is te verklaren en
  op dusdanige manier aannemelik te maken. Groter aantrekkingskracht
  ook dan het moralisme, dat vaak leidt tot een zich meer, een zich beter
  voelen dan anderen, wat juist de zede nimmer heeft willen doen.
  W e spraken van de macht van de zede. Z o groot is deze macht,
  dat het voor de enkeling een haast bovenmenselike taak is om tegen de
  gemeenschap in zijn overtuiging op een persoonlike wijze te openbaren.
  Ook de macht van de vormen was zo groot, dat men zelfs in het allerpersoonlikste daarvoor had te buigen.
  In de maatschappij, waarin nagenoeg geen vormen meer gevonden
  worden, waarin van normen nauweliks meer sprake is, is het echter
  voor de enkeling een nog zwaardere taak zichzelf te handhaven, zijn
  overtuiging te behouden.
   De gemeenschap kan niet worden gemist, ondanks het zware
  stempel, dat zij dikwels zet op degenen die tot haar behoren. De
  gemeenschap wordt gewaardeerd, wanneer het blijkt, dat de enkeling
  in zijn alleen-zijn weinig vermag. De gemeenschap houdt haar
  
  88
  
  waarde. M aar dan ook de vormen, die ordenend en richtinggevend
  werken. Mogelik, dat in deze de oude vormen, die nog n ie t^ e rgeten zijn, een bepaalde plaats kunnen innemen. W an t al wil men
  het woord van PRO F. W . J. AALDERS „vormen zijn normen" niet ge­
  heel voor zijn rekening nemen, de vormen wijzen in elk geval heen
  naar een norm. Daarom kunnen wij geen genoegen nemen met vormen
  zonder meer, al was het alleen maar om het onpersoonlike dat hen
  steeds kenmerkt. W ij zullen de strijd moeten blijven voeren voor
  een persoonlike houding, niet enkel tegenover het heilige, maar bovenal
  tegenover D E Heilige. Een striijd, die zo oud is als het Christendom.
  Schiedam, Juni 1949.
  L. J. C A Z E M IE R.
  D IE G R O N D S T E E N L E G G IN G V A N D IE T W E E D E T E M P E L.
  1.
  D :e proMeern.
  In die boek van die profesieë van Haggai lees ons dat in die tweede
  jaar van koning Darius, die sesde maand, d.i. einde Augustus 520 v.C.,
  die tempel wat in 586 deur die Babiloniërs in brand gesteek was (II Kon.
   2 5 :9 ) nog woes of in puin gelê het (Hagg. 1 :4 , 9). Dit was die van
  God gegewe taak van Haggai om sy volks- en landgenote deur bevel
  en belofte aan te vuur om die Godshuis te herbou. Daardie werk word
  genoem: bou, d.i. herbou van die huis van die HERE (1 :2,8), die werk
  doen (1 :1 4 ), steen op steen lê (2:15), grondves ( 2 :1 8 , Hebr. /issacf,
  Afr. Bybelvert. „fondament lê"). Ons kry hier die indruk dat daar nog
  niks gedoen is aan die herstel van die heiligdom i.n die sewetien jare
  sedert die aankoms van die terugkerende ballinge in 537 nie.')
  In die boek van die profesieë van Sagaria is daar twee perikope
  wat oor die tempelbou handel, H. 4 :6 b -1 0 a en H. 8 :9 -1 3 . Die eersgenoemde gedeelte is 'n onderbreking van die vyfde naggesig, dié van die
  ') Die vertrek uit Babei het waarskynlik in die voorjaar, om streej^ April
  plaasgevind, die aankoms in Palestina in die najaar, begin Oktober. R. T ÍIT T E L ,
  GescTttchfe des VoMces /sraeí, III, 2, 1929, § 43, 8, 51, 5.
  89.
  