title: Le pacifisme est-il une valeur universelle?
text: i / A / ï i T l i : Hi-HiX.iM\ï>AIWIv l*AK.\fc"*>.-\NT LL JKfDf
  
  ?iOW
  
  Henri' J.a f'mituine, ciii r.-in ile stichter* v.m liet Miintl.inciini
  (Cent .iris tlv l'Office Iiitcrnutinn.il tie llibïjoffr.iphîc.
  AtuncLirieum, IW$)
  
  Het lijkt echter of de pacifisten nu die universele dimensie van het pacifisme van La
  Fontaine en zijn tijdgenoten verlaten hebben. De Nobelprijswinnaar had een project
  >j Le pacifisme est-il une valeur
  om via internationale arbitrage de mondiale
  universelle?
  vrede te bewaren. Tegenwoordig wordt de
  Nobelprijs voor de Vrede toegekend aan verenigingen
  die het leed van oorlogsslachtof^
  Bert Bœckx,Amsab-Centrum Antwerpen
  fers verlichten, of aan personen die actief zijn
  op een specifiek terrein of op een welbepaalde lokatie. Waarom heeft de globale aanpak
  "Non-violence is a universal law acting
  afgedaan en heeft dit te maken met verschilunder all circumstances'"
  lende visies op het begrip vrede? Heeft vreMahatma Gandhi
  de wel een universele waarde? Gedurende
  twee dagen hebben historici, politicologen,
  sociologen, journalisten en vredesactivisten
  Zijn geweldloosheid en pacifisme wel zo'n
  universeel gegeven, zoals de pacifisten eind 19e,
  geprobeerd een antwoord te geven op deze
  begin 20e eeuw dachten? Deze hypothetische vraag en andere vragen. Naast verschillende cawas het uitgangspunt van het colloquium dat op 25
  sestudy's waren er panels over het begrip paen 26 november 1999 te Monsgeorganiseerd werd
  cifisme in verschillende culturen, religies en
  door het Mundaneum (in samenwerking met het
  politieke doctrines.
  SOMA en INFODOC-ULB).
   Infeite was de
  centrale vraagstelling misleidend, want kan
  De debatten werden voorafgegaan door een
  pacifisme wél een universele waarde zijn? Is het niet afbakening van de begrippen pacifisme, geeerder een middel om te komen tot vrede, die wel
  weldloosheid en gewetensbezwaren en een
  kan gezien worden als een universele waarde?
  schets van het historisch kader. Jacques SeH e t is niet toevallig dat het colloquium georganiseerd werd door het Mundaneum, dat
  in januari 2000 van de Unesco de titel M u seum van de Vrede kreeg. Eén van de stichters van het M u n d a n e u m , Henri La Fontaine, die in 1913 de Nobelprijs voor de Vrede
  kreeg, was onder meer als voorzitter van het
  Internationaal Bureau voor de Vrede een
  pleitbezorger voor de oprichting van de Volkenbond, en als jurist een protagonist in de
  strijd voor een meer menselijk internationaal recht. La Fontaine hoopte dat de bevordering van de kennis van de 'andere' en zijn
  cultuur, zou leiden tot 'de broederschap der
  volkeren en een universele vrede'.
  melin ('Institut d'Etudes Politiques') definieerde in zijn bijdrage de diverse begrippen. Hij wees op de diverse vormen (principieel, pragmatisch en pattriotisch) van pacifisme en op de verschillen tussen de 'enge'
  francofone en de 'universele' Angelsaksische
  interpretaties. In de tweede inleidende casestudy bracht Pierre Dhaled (ULB) een
  kort overzicht van de geschiedenis van het
  pacifisme van vóór de 20e eeuw.
   H e t zwaartepunt van het colloquium lag
  evenwel bij de diverse panels. In het eerste
  debat werd het verband tussen pacifisme,
  cultuur en godsdienst onderzocht. Aan de
  participanten werd gevraagd om kort de n o -
  
  TGSB 2000/1
  
  Pour ceux qui t'ont construit autour de leurs usines
  Des temples et des assommoirs
  Et qui ont fait pleurer devant le buffet vide
  Ta femme et vos petits sans pain,
  Pour ceux qui t'ont fait une âme de misère
  Restent seuls à vivre de toi
  Et pour que leurs grands coeurs ne soient point assombris
  Par les larmes de leur patrie,
  
  Ces mains qui tu serrais,
  Elles tiennent bien des fusils
  Des lances, des sabres,
  Elles manoeuvrent des canons,
  Des obusiers, des mitrailleuses,
  Contre toi;
  Et toi, toi aussi, tu as des mitrailleuses,
  Toi aussi tu as un bon fusil,
  Contre ton frère.
  Pour te bien enivrer de l'oubli de toi-même
  Pauvre, paysan, ouvrier,
  Avec le riche, avec le maître,
  Contre les dépouillés, contre les asservis,
  Contre ton frère, contre toi-même,
  Tu vas te battre, tu vas te battre!
  Va donc!
  Dans vos congrès vous vous serriez les mains,
  Camarades. Un seul sang coulait dans un seul corps.
  Berlin, londres, Paris, Vienne, Moscou, Bruxelles,
  Vous étiez là; le peuple entier des travailleurs
  Etait là; le vieux monde oppresseur et barbare
  Sentant déjà sur soi peser vos mains unies,
  Frémissait, entendant obscurément monter
  Sous ses iniquités et sous ses tyrannies
  Les voix de la justice et de la liberté,
  Hier.
  Constructeurs de cités, âmes libres et fïères,
  Coeurs francs, vous étiez là, frères d'armes, debout
  Et confondus devant un ennemi commun,
  Hier.
   Et aujourd'hui? Aujourd'hui comm hier
  Berlin, Londres, Paris, Vienne, Moscou, Bruxelles,
  Vous êtes là; le peuple entier des travailleurs
  Est là. Il est bien là, le peuple des esclaves,
  Le peuple des hâbleurs et des frères parjurés.
  Travaille, travailleur.
  Fondeur du Creusot, devant toi
  Il y a un fondeur d'Essen,
  Tue-le
  Mineur de Saxe, devant toi
  Il y a un docker de Brème,
  Tue et tue, tue-le, tuez-vous,
  Travaille, travailleur,
  Oh! Regarde tes mains.
  O pauvre, ouvrier, paysan,
  regarde tes lourdes mains noires,
  De tous tes yeux, usés, rougis,
  Regarde tes filles, leurs joues blêmes,
  Regarde tes fils, leurs bras maigres
  Regarde leurs coeurs avilis
  Et la vieille compagne, regarde son visage,
  Celui de vos vingt ans,
  Et son corps misérable, et son âme flétrie,
  Et ceci encor, devant toi,
  Regarde la fosse commune,
  Tes compagnons, tes père et mère...
  Et maintenant, et maintenant,
  Va te battre.
  Uittreksel uit Tu vas te battre... Gedicht van Marcel Martinet, 30 juli 1914
  (Contre la guerre'. Poèmes à réciter, Les éditions communistes, 1921)
  
  tie pacifisme binnen hun cultuur/godsdienst
  toe te lichten. De uiteenlopende interpretaties waren opmerkelijk. Jean-Philippe
  Schreiber (ULB) bekeek de joodse wereld.
  Binnen de joodse denkwereld neemt het
  pacifisme zeker geen belangrijke plaats in.
   De joodse traditie is eerder ambivalent en
  pragmatisch. Pacifisme wordt zeker niet gezien als een hogere waarde en oorlog is vaak
  de enige mogelijkheid om tot rechtvaardigheid te komen. Rechtvaardigheid is in die
  zin belangrijker dan vrede. Toch kent de
  joodse gemeenschap talrijke pacifisten, denk
  maar aan Alfred Fried, Louis Frank, Albert
  Einstein, of recent de 'Land for Freedom'beweging. Volgens Schreiber zijn zij echter
  marginaal binnen de joodse gemeenschap. In
  zijn tussenkomst over de Arabische wereld
  had Hossam Elkhadem (ULB) het vooral
  over de betekenis van het begrip jihad', volgens hem eerst een morele strijd die vervolgens een materiële dimensie kreeg. De jihad
  wordt in de interpretatie van het islamisme
  een vorm van agressie om de andere een
  mening op te dringen. Vervolgens besprak
  Jacques Scheuer (UCL) de pacifistische traditie binnen de Indische maatschappij. De
  boeddhistische traditie kent vooral de notie
  van geweldloosheid, ofwel 'de afwezigheid
  van de wil tot geweld'. Vooral het individuele aspect wordt benadrukt, met het zoeken
  van geweldloosheid in zichzelf. De hindoewereld kent een meer pragmatische visie. In
  deze kastemaatschappij heeft de hoogste kaste
  het recht, zelfs de plicht, om 'actief' tussen
  te komen om de vrede te bewaren. Gandhi
  heeft in het begin van de 20e eeuw deze twee
  stromingen (afwezigheid en tussenkomst)
  proberen te verenigen.
   Gezien de recente politieke ontwikkelingen
  in Oost-Europa en de Balkan werd met meer
  dan gewone aandacht uitgekeken naar de bij-
  
  drage van Olivier Gillet (ULB) over de orthodoxe wereld. Gillet gaf eerst een overzicht van de orthodoxie vóór en na 1989. De
  orthodoxie, altijd al autonoom, onafhankelijk, confederalistisch en nationalistisch van
  aard, wordt sinds 1989 gezien als de belichaming van de etnische realiteit. De orthodoxe
  kerk neemt als beschermer van de nationale
  identiteit een politieke rol op. Ze kiest voor
  de logica van de confrontatie en in die zin is
  het nationalisme een belangrijke waarde, en
  niet het pacifisme.
  Zeker in het debat achteraf werd duidelijk
  dat de diverse religies en culturen op zijn
  minst een eigen interpretatie geven aan het
  begrip pacifisme. Deze lijn werd doorgetrokken in het tweede panel (pacifisme en politieke doctrine), dat echter onthoofd werd
  door het afzeggen van drie sprekers. H e t katholicisme, opvallend afwezig in het eerste
  panel, werd besproken door Luc Vandeweyer
  (KUL). Hij had het over de rol van het pacifisme binnen de katholieke wereld vanaf de
  Franse Revolutie tot nu en kwam tot de vaststelling dat vooral na het tweede Vaticaans
  concilie meer katholieken actief worden in
  pacifistische bewegingen. Stéphane Vandezegel (ULB) besprak vervolgens de libertairen. Voor de libertairen is oorlog iets dat intrinsiek verbonden is met de Staat. Ze zijn
  gekant tegen het leger en dus vooral antimilitarist. In feite hebben de libertairen geen
  probleem met geweld en is er dus ook geen
  sprake van een pacifistische ingesteldheid.
   Vervolgens besprakjean Pestiaux (UCL) de
  houding van Marx en de marxisten tegenover oorlog en pacifisme. Geweld is voor
  Marx ontegenzeglijk verbonden met de klassestrijd en oorlog komt voort uit de sociaaleconomische structuren. In de volgende bijdrage bracht Pierre Galand een filosofische
  
  TGSB 2000/1
  
  analyse van het pacifisme en de vredesbeweging. Pierre Galand, actief bij Oxfam-België
  en bij h e t C N A P D ( ' C o m i t é n a t i o n a l
  d'action pour la paix et le développement')
  had het als derdewereld- en vredesactivist
  vooral over de band tussen het pacifisme en
  de derdewereldbeweging.
  De eerste, goed gevulde dag van het colloquium werd afgesloten met een panelgesprek
  over media en pacifisme. Muriel H a n o t
  (UCL) constateerde dat vrede minder m e diageniek is dan oorlog. Vrede is een abstract
  gegeven dat slechts op specifieke ogenblikken geconcretiseerd wordt en dan op de
  voorgrond verschijnt zoals bijvoorbeeld bij
  de uitreiking van de Nobelprijs of tijdens
  vredesonderhandelingen. Pierre Arcq ('Maison de la Paix' Charleroi, MIR-IRG) besprak
  de evolutie in de media van het beeld van de
  gewetensbezwaarde en de burgerdienst, een
  evolutie die gekenmerkt wordt door golfbewegingen die vaak de internationale politieke ontwikkelingen volgen. Christophe
  Lamfalussy was als journalist voor La Libre
  Belgique in Belgrado gedurende de bombardementen op Servië. Vanuit die aangrijpende ervaring gaf hij op het colloquium een
  reflectie over de rol van de journalist in oorlogen en conflicten.
   Vanaf dan beheerste de oorlog in Kosovo het
  debat. De volgende spreker, Michel Colion,
  (Solidair en auteur van Les médiasonges du Golfe) sprak over de volgens hem gemanipuleerde berichtgeving over de onderhandelingen
  van Rambouillet die het pad zouden geëffend hebben voor de NAVO-aanvallen. O o k
  de N G O ' s zouden de NAVO-oorlogsretoriek gevolgd hebben en zo mee de oorlog
  gelegitimeerd hebben. Het debat dat voortvloeide uit de stellingen van Collon was op
  z'n minst geanimeerd te noemen, waarbij de
  
  discussie tussen de voor- en tegenstanders
  van de NAVO-interventie, zowel op het podium als in het auditorium, een levendig slot
  betekende van een overigens interessante en
  gevarieerde eerste colloquiumdag.
  Tijdens de tweede colloquiumdag lag de
  klemtoon vooral op de individuele casestudy's en bijdragen, gevolgd door een afsluitend rondetafelgesprek over de actualiteit.
   De dag werd aangevat met een interessante
  vergelijking tussen de Waalse en de Vlaamse
  beweging. Volgens Alain Collignon (SOMA)
  maakte het pacifisme nooit deel uit van de
  ideologische bagage van het Waalse nationalisme. Hij sprak dan ook van 'une non-histoire'. Etienne Van Neygen (KUL, VUB) probeerde een antwoord te geven op de vraag
  hoe anti-militaristisch en pacifistisch was de
  Vlaamse beweging? Er moet een onderscheid
  gemaakt worden tussen pacifisme en antimilitarisme. H e t anti-militarisme van de
  Vlaamse beweging heeft diepe wortels en
  heeft oprechte anti-militaristische personen
  en bewegingen voortgebracht. Voor velen
  was het echter eerst en vooral een politiek
  strijdmiddel tegen België. Van pacifisme in
  de strikte zin was er pas sprake na W O I , en
  dan nog in beperkte mate bij een aantal figuren in de Vereniging voor Oud-strijders
  (VOS), het IJzerbedevaartcomité en de pacifistische jeugdbewegingen. Toch heeft de
  vredesthematiek in de Vlaamse beweging altijd al voor spanning gezorgd en zouden veel
  anti-militaristische en pacifistische figuren
  en organisaties in de collaboratie terechtkomen. N a W O U bleef de militaristische traditie nog doorwerken. Pas vanaf de late jaren
  '60 zou de Vlaamse beweging heraanknopen
  bij haar anti-militaristische wortels en bij de
  tussenoorlogse aanzet tot pacifisme en net
  als toen zijn er voor- en tegenstanders van
  
  TGSB 2000/1
  
  dit pacifistische profiel.
   Alain Kapper (ULB) vatte zijn licentiaatsverhandeling samen, waarin hij een vergelijking maakt tussen de anti-Vietnamoorlogcomités en de comités die actief waren tegen
  de Golfoorlog. Hij schetste het ontstaan en
  de werking van deze comités. Suzanne Lecocq en Daniel Lefebvre, beiden medewerkers van het Mundaneum, bespraken vanuit
  hun inventarisatie van de archieven van Henri
  La Fontaine, het pacifisme in diens leven en
  werk. La Fontaine was zeker geen idealistische dromer. Integendeel, hij hoopte via onderhandelingen en internationale arbitrage
  een duurzame vrede te bereiken. Catherine
  Denis (Centre de droit international ULB)
  sloot in haar bijdrage over conflictbeheersing en geschillenregeling via een gepaste,
  permanente en universele internationale jurisdictie, aan bij het werk van La Fontaine.
  Het is onmiskenbaar zo dat de internationale arbitrage de laatste vijftig jaar een sterke
  vooruitgang geboekt heeft, door bijvoorbeeld
  de oprichting van internationale gerechtshoven en het groeiende belang van internationale instellingen. Toch moeten we ons niet
  teveel illusies maken, want in de praktijk zijn
  staten niet zo geneigd om een deeltje van hun
  soevereiniteit op te geven.
  lonië. Vóór de jaren '70 was het pacifisme in
  België vooral gesitueerd in het Franstalig
  landsgedeelte, met als belangrijke exponent
  de 'Union Belge pour la Défense de la Paix'.
  Vanaf de jaren '70 ligt het zwaartepunt van de
  vredesbeweging in Vlaanderen. Tijdens de
  anti-rakettenbetogingen van de jaren '80 waren de Vlamingen duidelijk in de meerderheid. Coolsaet gaf hiervoor geen sluitende
  verklaring, maar wees op het belang van de
  Wereldwinkels, die samen met Elcker-Ik
  zorgden voor een organisatorische onderbouw, structuur en rekruteringsbasis.
   De tweedaagse werd beëindigd met een slotwoord van Jean-François Füeg, directeur van
  het Mundaneum. Hij kon terugblikken op
  een interessant en gevarieerd colloquium. Er
  werd vertrokken van de centrale vraag "Heeft
  het pacifisme een universele waarde?" waarop het antwoord duidelijk neen was. De
  multidisciplinaire aanpak waarbij historici,
  juristen, politicologen, sociologen, godsdienstwetenschappers, journalisten en vredesactivisten elkaar ontmoetten in rondetafelgesprekken en debatten aangevuld met
  casestudy's, was zeker en vast succesvol.
  Het colloquium werd afgesloten met een
  laatste rondetafelgesprek over de actualiteit
  met 'acteurs de terrain'. De diplomaat Tony
  Hollants Van Loocke had voor dit debat afgezegd. Wel aanwezig waren Rik Coolsaet
  (RUG), Josy Dubié (Ecolo) en Paul Hermant (Causes Communes). Dubié en Hermant spraken vooral over hun persoonlijke
  ervaringen binnen de pacifistische beweging.
  Rik Coolsaet gaf een overzicht van het pacifisme in België sinds WOU. Interessant was
  zijn vergelijking tussen Vlaanderen en Wal-
  
  TGSB 2000/1.
  