title: A. Stengers-Limet, Une fiscalité particulière dans les anciens Pays-Bas. Les terres franches
text: RECENSIES
  
  A. Stengers-Limet, Une fiscalité particulière dans les anciens Pays-Bas. Les terres franches
  (Standen en Landen LXXXIV; Kortrijk-Heule: UGA, 1985,515 blz., Bfl750,-, ISBN 90 6768
  126 1).
  Tegen het einde van de achttiende eeuw waren er in West-Europa tal van gebiedjes waarvan de
  heren of bewoners een uitzonderingspositie ten opzichte van het hen omringende land pretendeerden. Zij claimden soevereiniteit, rijksonmiddellijkheid of minstens een aantal traditionele
  vrijheden en vrijdommen. Deze enclaves vond men veelal in grensgebieden waar machtige
  heren elkaar de suprematie betwistten. Napoleon en zijn revolutionaire voorgangers hebben er
  korte metten mee gemaakt. De nieuwe staatsvorming, gebaseerd op zogenaamde volkssoevereiniteit kon dergelijke excepties niet velen.
  De grensgebieden van de voormalige Zeventien Nederlanden waren rijk aan dergelijke 'vrije
  gebieden'. Mevrouw Stengers heeft er een intensieve studie van gemaakt, die haar oorsprong
  vindt in een licentiaatsverhandeling welke zij in 1943 aan de Universiteit van Luik heeft bewerkt
  — hoewel geen 'thèse' toch een levenswerk. In haar boek, dat pas vier jaar na verschijnen in
  handen van deze recensent kwam, wijdt mevrouw Stengers aandacht aan de terres franches die
  sinds ongeveer 1634 door de Spaanse administratie werden erkend. Het zijn er vele tientallen,
  waarvan de rechtstitels van apartheid nogal uiteenliepen: soevereiniteit, onafhankelijkheid ten
  opzichte van de Nederlanden, onafhankelijkheid maar erkenning van een leenband, en dergelijke meer. De daaruit voortvloeiende consequenties liepen uiteen. Soms claimde men een eigen,
  onafhankelijke jurisdictie of niet-toepasbaarheid van algemene plakkaten, dan weer koesterden
  enclaves het asielrecht. Maar vooral hamerde men graag op vrijdom van belastingen. Uit de
  middeleeuwen zijn al voorbeelden van erkenning van dergelijke exempties door heren en
  vorsten bekend.
   Dankzij een langdurig en onvoorstelbaar omvangrijk archief-onderzoek heeft schrijfster vele
  terres franches zelf teruggevonden. Zo heeft zij op grond van gemeenschappelijke kenmerken
  categorieën kunnen formuleren. Vele pretenties van immuniteiten blijken pas te zijn ontstaan
  tegenover de drukkende belastingpolitiek van Karel de Stoute en later van de Habsburgers, toen
  de Zuidelijke Nederlanden een strijdtoneel waren (en bleven). Pas in het begin van de
  zeventiende eeuw komen de, erkende, enclaves administratief aan het licht als de Spaanse
  financiële autoriteiten een gemeenschappelijke ontvanger aanstellen. De terres franches, die
  immers niet in de gewestelijke Staten vertegenwoordigd waren, droegen bijgevolg niet mee in
  de beden. Zij moesten zich echter laten welgevallen dat zij rechtstreeks werden aangeslagen
  door de centrale regering, met name als het ging om inkwartieringen en andere oorlogslasten.
  Zoals de titel van haar boek aangeeft, heeft mevrouw Stengers de fiscaliteit als uitgangspunt
  van haar studie gekozen. De meeste aandacht besteedt zij dan ook aan de werkwijze van de
  fiscale administratie voor de terres franches en van de individuele ontvangers, zowel tijdens het
  Spaanse als tijdens het Oostenrijkse bewind. Schrijfster signaleert het verdwijnen van enclaves
  — bijvoorbeeld in streken die aan Frankrijk werden afgestaan — en zij geeft beknopte sociaaleconomische schetsen van de overblijvende terre s franches. Een gedetailleerde index (479-515)
  en een uitslaande kaart maken identificatie en oriëntatie binnen deze doorwrochte studie
  optimaal mogelijk.
  A. H. Huussen jr.
  429
  
  RECENSIES
  
  D. G. Shomette, R. D. Haslach, Raid on America. The Dutch Naval Campaign of 1672-1674
  (Studies in Maritime History; Columbia: University of South Carolina Press, 1988, xiii + 386
  blz., $32.95, ISBN 0 87249 565 5).
   Sedert de lagere school is menig Nederlander ermee bekend dat New York vroeger Nieuw
  Amsterdam heeft geheten. Daarmee houdt meestal de kennis op. De Engelsen veroverden in
  1665 de nederzetting aan de Hudson en behielden haar bij de vrede van Breda in 1667. Weinig
  bekend is evenwel dat een klein eskader oorlogsschepen uit Zeeland en Amsterdam in 1673 deze
  verovering ongedaan heeft gemaakt en New York omdoopte in Nieuw Oranje. Het duurde
  slechts kort, want in de Republiek bestond maar weinig interesse voor deze matig renderende
  bezitting (hooguit ƒ40.000,-, per jaar). Bij de vredesonderhandelingen in februari 1674, die de
  derde Engelse oorlog zouden afsluiten, werd Nieuw Nederland zonder aarzeling opgegeven. Er
  was ook weinig tijd geweest om de herovering militair te consolideren. Het bericht had de
  Republiek pas in het late najaar van 1673 bereikt en was voor iedereen een complete verrassing
  geweest. Het enige oorlogsschip dat uiteindelijk naar de Hudson vertrok, had de vredesbepalingen aan boord en de instructie Nieuw Oranje te ontruimen, hetgeen in november 1674 gebeurde.
  Een kortstondige periode van Nederlands machtsvertoon in Noord-Amerika. Het was ook de
  laatste maal dat het gebeurde. Maar het was in feite een niet gepland machtsvertoon. Twee
  eskadertjes oorlogsschepen waren onafhankelijk van elkaar uit de Republiek in december 1672
  vertrokken: het een uit Amsterdam onder leiding van Jacob Binckes, het ander uit Zeeland onder
  Cornelis Evertsen (de Duivel). Binckes zou na een konvooireis naar Cadiz op jacht gaan naar
  Engelse en Franse buit in het Caraïbisch zeegebied. Evertsen had nog ambitieuzer instructies:
  het verschalken van de Engelse Oostindische retourvloot bij het verversingseiland St. Helena.
   Indien dit niet lukte moest hij de toestand bij Suriname en Cayenne opnemen en buit zoeken op
  een tocht van West-Indië naar de visgronden bij Newfoundland. Een herovering van New York
  stond bij geen van beide commandanten in de instructie vermeld.
  Evertsen kwam zelfs niet aan het begin van uitvoering van de plannen bij St. Helena toe. Tot
  groot misnoegen van zijn Zeeuwse opdrachtgevers, die hun vrijwel lege kas met buitgeld wilden
  vullen. Al bij de Kaap Verdische eilanden passeerde hem een veel sterker Engels eskader, op
  weg naar hetzelfde doel en het gemunt hebbend op de retourvloot van de VOC. Wellicht iets te
  lichtvaardig schakelde Evertsen op het Westindisch alternatief over. Cayenne kon niet veroverd
  worden, Suriname was nog in Zeeuwse handen en vervolgens op rooftocht bij de Bovenwindse
  eilanden ontmoette hij de schepen van Binckes. Er werd besloten verder gezamenlijk te
  opereren; het commando zou van week tot week rouleren. Op het westelijk halfrond was zo een
  scheepsmacht van betekenis ontstaan, één waarop de tegenstanders niet waren voorbereid. In
  de Engelse koloniën op de oostkust van Amerika veroorzaakte zij grote paniek.
  De onbekendheid in hun eigen land van de activiteiten van Binckes en Evertsen en de drang
  de gevolgen ervan in de Engelse koloniën te willen uitzoeken, waren voor de twee Amerikanen
  Shomette (verbonden aan de Library of Congress en auteur van boeken over zeerovers en
  scheepswrakken in Amerikaanse wateren) en Haslach (tot voor kort werkzaam bij de Nederlandse ambassade in Washington en auteur van Nishi, no kaze hare, de Nederlands-Indische
  Inlichtingendienst tegen Japan) de drijfveren te zamen het boek Raid on America te schrijven.
   En met een goed resultaat. Zij slaagden erin een prettig leesbaar en goed gedocumenteerd boek
  te maken. Zij werden daarbij wel geholpen door het feit dat de Zeeuwse archivist C. de Waard
  in 1928 als deel 30 van de Werken van de Linschoten-Vereeniging liet verschijnen: De
  Zeeuwsche expeditie naar de West onder Cornelis Evertsen den Jonge 1672-1674. De Waard
  430.
  