title: Nationale parlementen in de Europese Unie
text: Ook de commissie voor Europese Zaken heeft een speciale rol binnen de Bundestag. De
  commissie is namelijk bevoegd om namens de Bundestag adviezen uit te brengen over
  
  194 Website Bundestag, Kontrolle der Regierung.
  195 Art. 45 Grondwet.
  196 Art. 45a Grondwet.
  197 Art. 45a Grondwet.
  198 Art. 45c Grondwet.
  199 R. Zippelius & T. Würtenberger, Deutsches Staatsrecht. Ein Studienbuch, München: Verlag C.H. Beck 2018,
  p. 407.
  200 Website Bundestag, Gremien zur Kontrolle.
  201 Website Bundestag, Gremien zur Kontrolle.
  191
  
  Nationale parlementen in de Europese Unie
  
  Europese conceptwetgevingsvoorstellen. Artikel 45 van de Grondwet bepaalt dat de
  Bundestag een commissie Europese Zaken moet instellen. Door deze bepaling is de
  Bundestag in elke kabinetsperiode verzekerd van een commissie voor Europese Zaken.202
  Artikel 23 lid 2 en 3 van de Grondwet bepaalt dan weer dat de Bundestag het recht heeft
  om mee te werken aan Europese aangelegenheden.203 Dit houdt in dat de federale regering
  haar standpunten dient te coördineren met de Bundestag (lees: de commissie Europese
  Zaken) alvorens zij een standpunt mag innemen op Europees niveau.
  De standpunten van de commissie gelden als standpunten van de gehele Bundestag.
   Het is niet nodig om deze eerst plenair vast te leggen. Op basis van artikel 45 van de
  Grondwet is het wel aan de plenaire Bundestag om te bepalen in hoeverre de commissie
  wordt gemachtigd om de Bundestag te vertegenwoordigen. Dit houdt in dat de commissie
  gemachtigd kan worden om de bevoegdheden die de Bundestag heeft ten aanzien van de
  regering op grond van artikel 23 van de Grondwet uit te oefenen evenals de bevoegdheden
  die de Bundestag heeft op grond van de Europese verdragen. De Bundestag is verplicht
  een commissie Europese Zaken in te stellen maar het machtigen van de commissie om
  namens de Bundestag te handelen is optioneel. Het Reglement van Orde van de Bundestag
  bepaalt dat de commissie ook zonder deze machtiging de rechten van de Bundestag kan
  uitoefenen, mits geen van de overige commissies hiertegen bezwaar maakt en het niet gaat
  om het gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid.204 Het doel van artikel 45
  Grondwet is om de Bundestag in staat te stellen een Stellungnahme te nemen ook wanneer
  er geen plenaire zittingen zijn.205 In de praktijk speelt artikel 45 Grondwet nauwelijks een
  rol, want de commissie maakt vrijwel geen gebruik van deze bevoegdheid.206
  De commissie voor Europese Zaken is de grootste commissie binnen de Bundestag. In
  deze commissie hebben namelijk niet alleen leden uit de Bundestag zitting maar ook
  veertien leden uit het Europees Parlement. Om dit in perspectief te plaatsen: omdat ook
  leden van het Europees Parlement zitting hebben in de commissie Europese Zaken kan
  het totale aantal leden ervan oplopen tot meer dan 50, waar andere commissies doorgaans
  25 tot 40 leden hebben. Deze leden van het Europees Parlement hebben het recht om deel
  te nemen aan het werk van de commissie. Dit houdt in dat ze kunnen voorstellen om
  bepaalde punten te bespreken, ze kunnen informatie verstrekken en hun standpunten
  
  202 P. Badura, Staatsrecht. Systematische Erläuterung des Grundgesetzes, München: Verlag C.H. Beck 2018,
  p. 645; R. Zippelius & T. Würtenberger, Deutsches Staatsrecht. Ein Studienbuch, München: Verlag C.H.
   Beck 2018, p. 407.
  203 T. Maunz & G. Dürig, Grundgesetz Kommentar, Band IV art. 23-53a, München: Verlag C.H. Beck 2009,
  art. 45, p. 1.
  204 Par. 93b (2) Reglement van Orde van de Bundestag.
  205 H. Schröder, ‘Die Mitwirkung des bundestages in EU-Angelegenheiten nach dem EUZbbG in der Praxis – ein
  Kurzkommentar’, Zeitschrift für Parlamentsfragen (ZParl) 2012, 2, p. 250-277, p. 273.
  206 Ibid., p. 273.
   192
  
  Hoofdstuk 4 Duitsland
  
  delen. De leden van het Europees Parlement hebben geen stemrecht in de commissie, dat
  recht is enkel voor de leden van de Bundestag.207
  Dit contact tussen leden van de commissie voor Europese Zaken van de Bundestag en
  leden van het Europees Parlement komt de informatievoorziening van de Bundestag ten
  goede. Daarnaast hebben leden van de commissie voor Europese Zaken ook zelfstandig
  contact met de verschillende Europese instituten, hetgeen wederom de informatievoorziening ten goede komt.208 Het aantal leden per fractie in de commissie hangt af van de grootte
  van de fractie in de Bundestag.209
  De speciale rol van de commissie voor Europese Zaken komt ook naar voren in het
  feit dat de commissie niet vergadert in de commissievergaderzalen van de Bundestag maar
  in haar eigen vergaderzaal, de zogenoemde Europazaal. Als overkoepelende commissie is
  de commissie primair verantwoordelijk voor alle vraagstukken met betrekking tot Europese
  integratie en andere zaken die de EU betreffen, mits deze niet onder de verantwoordelijkheid
  vallen van andere commissies.210 Daarbij moet onder andere gedacht worden aan institutionele hervormingen, verdragswijzigingen maar ook het Europees Semester en de Brexit.211
  Bij onderwerpen die tot de verantwoordelijkheid van andere commissies behoren, treedt
  de commissie voor Europese Zaken adviserend op.212 Net zoals de andere commissies
  binnen de Bundestag bereidt de commissie voor Europese Zaken de besluiten van de plenaire vergadering voor over voorstellen die aan de Bundestag zijn voorgelegd. Op basis
  van het ‘Selbstbefassungsrecht’ pakt de commissie met enige regelmaat ook zelfstandig
  Europese beleidskwesties op.213
  Het Reglement van Orde van de Bundestag bevat regelingen voor de behandeling van
  EU-documenten en de verdeling van EU-documenten door de commissie voor Europese
  Zaken. Paragraaf 93 van het Reglement legt de procedure vast voor het overdragen van
  documenten aan de verschillende commissies van de Bundestag.
   Paragraaf 93a bepaalt vervolgens dat EU-documenten worden getoetst op naleving van
  de beginselen van subsidiariteit en evenredigheid. Indien een commissie van plan is om
  een bezwaar in te dienen dan dient zij de commissie voor Europese Zaken hiervan op de
  
  207 P. Badura, Staatsrecht. Systematische Erläuterung des Grundgesetzes, München: Verlag C.H. Beck 2018,
  p. 647.
  208 A. Benz & J. Broschek, ‘Nationale Parlamente in der Europäischen Politik – Funktionen, Probleme und
  Lösungen’, Internationale Politikanalyse 2010, Friedrich-Ebert-Stiftung, p. 8.
  209 P. Badura, Staatsrecht. Systematische Erläuterung des Grundgesetzes, München: Verlag C.H. Beck 2018,
  p. 645; art. 45 Grondwet.
  210 A. Benz & J. Broschek, ‘Nationale Parlamente in der Europäischen Politik – Funktionen, Probleme und
  Lösungen’, Internationale Politikanalyse 2010, Friedrich-Ebert-Stiftung, p. 9.
  211 Deutscher Bundestag, Der Ausschuss für die Angelegenheiten der Europäischen Union, juli 2018, p. 6 en 9.
  212 A. Benz & J. Broschek, ‘Nationale Parlamente in der Europäischen Politik – Funktionen, Probleme und
  Lösungen’, Internationale Politikanalyse 2010, Friedrich-Ebert-Stiftung, p. 9.
  213 Deutscher Bundestag, Der Ausschuss für die Angelegenheiten der Europäischen Union, juli 2018, p. 6.
   193
  
  Nationale parlementen in de Europese Unie
  hoogte te stellen zodat deze in de gelegenheid wordt gesteld commentaar te geven.214 Ook
  kan de commissie voor Europese Zaken, indien zij om advies is gevraagd met betrekking
  tot een EU-document door een andere commissie, wijzigingen aanbrengen in de aanbeveling
  voor een besluit van die andere commissie.215
  De commissie voor Europese Zaken vormt een belangrijk onderdeel van het systeem
  om de federale overheid te controleren op Europese aangelegenheden. Zij heeft namelijk
  de nodige expertise om de activiteiten van de regering op EU-niveau effectief te volgen,
  iets wat andere commissies niet hebben. Daarnaast houdt zij als overkoepelende commissie
  toezicht op de inkomende EU-documenten en de verspreiding daarvan naar de verschillende
  andere commissies van de Bundestag. Zij adviseert de Bundestag over Europese aangelegenheden en kan zelfs in bepaalde gevallen de rechten van de Bundestag zelfstandig
  uitoefenen. Tot slot heeft de commissie een belangrijke taak in het filteren en verwerken
  van de grote hoeveelheid EU-documenten en -informatie die de Bundestag ontvangt.216
  In de zeventiende verkiezingsperiode (2009-2013) heeft de commissie voor Europese
  Zaken 93 vergaderingen gehouden waarvan er negentien niet-openbaar waren en 64
  (gedeeltelijk) openbaar.217 Van deze 93 vergaderingen hebben er drie in Brussel plaatsgevonden. Tijdens de zeventiende verkiezingsperiode heeft de commissie 1558 documenten
  behandeld die aan haar waren voorgelegd. Het werk van de commissie draaide met name
  om de uitdagingen van de economische en financiële crisis en de daarmee samenhangende
  hervormingen, de ontwikkeling van de Eurozone, de uitbreiding van de EU en het subsidiariteitsbeginsel en de betrokkenheid van de Bundestag bij Europese aangelegenheden.
   Daarnaast heeft de commissie de toetredingsonderhandelingen tussen de EU en Kroatië
  intensief begeleid.218
  Men kan stellen dat de commissie voor Europese Zaken met de bevoegdheid om voor
  de gehele Bundestag op te treden (hoewel deze weinig wordt gebruikt) én de deelnemende
  parlementariërs van het Europees Parlement, de interessantste commissie van de Bundestag
  is.
  Ook de Commissie voor Petities van het Volk heeft een bijzondere positie. Via deze vaste
  commissie kan het volk invloed uitoefenen op de regering. Volgens de Grondwet heeft
  iedereen het recht om een verzoek of klacht schriftelijk aan het parlement te richten.219 De
  bondspresident ontvangt de brieven van de burgers en stuurt ze door aan de Commissie
  
  214 Par. 93a (1) Reglement van Orde van de Bundestag.
  215 Par. 93b (7) Reglement van Orde van de Bundestag.
  216 H.T. Nguyen, An uneven balance? A legal analysis of power asymmetries between national parliaments in
  the EU, The Hague: Eleven International Publishing 2018, p. 109.
  217 Website archief Bundestag.
  218 Website archief Bundestag.
  219 Art. 17 Grondwet.
  194
  
  Hoofdstuk 4 Duitsland
  
  voor Petities van het Volk. Deze commissie heeft bijzondere rechten. Zo kan zij overheidsorganen vragen naar bepaalde documenten of om toegang tot hun systemen. De commissie
  heeft geen bevoegdheden tot het maken van richtlijnen of beleid maar uit de praktijk blijkt
  dat de aanbevelingen van de commissie grote invloed hebben.
   4.2.2.2
  Controlecommissies
  De controlecommissies zijn ook permanente commissies binnen de Bundestag maar hebben,
  zoals de naam al aangeeft, als hoofdtaak controle uitoefenen. Elke commissie controleert
  een bepaald beleidsterrein. Zo bestaat er een commissie die toeziet op douanecriminaliteit,
  een commissie die toeziet op georganiseerde criminaliteit en een commissie die toeziet op
  de naleving van de regelgeving voor wat betreft brief- en postgeheim evenals dergelijke
  geheimhouding binnen andere telecommunicatie. Deze controlecommissies kunnen de
  federale regering verzoeken informatie te verstrekken die zij nodig hebben van de overheidsdiensten. De regering is verplicht om de commissie informatie te verstrekken. Daarnaast moet zij ook toestaan dat de commissie bezoeken brengt aan de diensten en medewerkers van die diensten hoort.
   4.4.2.3
  Onderzoekcommissies
  In tegenstelling tot de voorgaande twee categorieën commissies worden onderzoekcommissies alleen ad hoc naar aanleiding van een actuele situatie ingesteld. Dit kan worden
  vergeleken met het Nederlandse parlementair enquêterecht. Het instellen van een onderzoekscommissie wordt gedaan wanneer minimaal 25 procent van de leden van de Bundestag
  hiermee instemt.220 Het is dus een recht van de parlementaire minderheid. Het wordt
  doorgaans gebruikt door de oppositie binnen de Bundestag.221 Een onderzoekcommissie
  heeft als taak om politieke en bureaucratische misstanden binnen de regering, de Bundestag
  of een regeringsperiode te onderzoeken en oplossingen aan te reiken. Om onderzoek te
  doen naar de misstanden heeft de commissie de mogelijkheid om getuigen en deskundigen
  (onder ede) te horen, dossiers in te zien en hulp in te roepen van rechtbanken en andere
  autoriteiten. Aan het einde van het onderzoek maakt de commissie een rapport op dat
  besproken zal worden tijdens een debat in de Bundestag. Het onderzoek is openbaar tenzij
  dit uitdrukkelijk wordt uitgesloten.222
  Het meeste onderzoek wordt gedaan naar onderwerpen die binnen de bevoegdheid
  van de federale regering liggen, waardoor onderzoekcommissies met name een middel
  zijn voor controle van de federale regering.223 Van de onderzoekcommissie moet de
  220 Art. 44 Grondwet.
  221 R. Zippelius & T. Würtenberger, Deutsches Staatsrecht. Ein Studienbuch, München: Verlag C.H. Beck 2018,
  p. 407-408.
  222 Art. 44 lid 1 Grondwet.
  223 Website Bundestag, Gremien zur Kontrolle.
   195
  
  Nationale parlementen in de Europese Unie
  
  enquêtecommissie worden onderscheiden. De laatste houdt zich bezig met complexe
  politieke vraagstukken. De Bundestag kan besluiten een dergelijke enquêtecommissie in
  te stellen ter voorbereiding op een complex besluit. De commissie doet onderzoek naar
  de materie en bereidt het besluit voor. Naast leden van de Bundestag kunnen ook externen,
  zoals wetenschappers en experts, zitting hebben.224
  
  4.5
  
  Duitsland en de Europese Unie
  
  De Europese integratie heeft binnen de federale staat van de Bondsrepubliek Duitsland
  enige veranderingen teweeggebracht met betrekking tot de Duitse Grondwet. Met het
  Verdrag van Maastricht is artikel 24 van de Duitse Grondwet gewijzigd. Dat artikel bepaalt
  tegenwoordig dat soevereine rechten kunnen worden overgedragen aan internationale
  organisaties (lees: de Europese Unie). Duitsland erkent daarmee dat Europees recht van
  een hogere rangorde kan zijn dan zijn nationale recht. Toch heeft het Bundesverfassungsgericht gedurende lange tijd de rangorde van Europees recht in Duitsland van voorbehouden
  voorzien. Volgens het Hof van Justitie van de Europese Unie prevaleert het EU-recht boven
  het nationale recht en werkt het EU-recht rechtstreeks door in de lidstaten. In 1992 stemden
  de Bundestag en de Bundesrat in met het Verdrag van Maastricht, waarna enkele Grondwetswijzigingen zijn doorgevoerd. Naast de wijziging van artikel 24 werd ook artikel 23
  opgenomen. Dit is een van de belangrijkste wijzigingen van de Grondwet met betrekking
  tot Europese aangelegenheden. Het oude artikel 23 was vervallen na de vereniging van
  Oost- en West-Duitsland door middel van het ‘Einigungsvertrag’.225
  Niet alleen Duitsland als geheel, maar ook de Länder, die een grote rol spelen binnen
  het staatsrechtelijk systeem aangezien Duitsland een federale staat is, hebben te maken
  gehad met de Europese integratie. De Europese Unie erkent alleen lidstaten als geheel en
  dus niet de individuele Länder. Het gevolg hiervan is dat de Länder weinig invloed kunnen
  uitoefenen op Europese wetgeving terwijl Europese wetgeving vaak op het niveau van de
  Länder moet worden uitgevoerd. Om de Länder enigszins tegemoet te komen worden zij
  op bepaalde onderwerpen vertegenwoordigd in de Raad van Ministers.226 Artikel 23 sub 6
  van de Grondwet bepaalt namelijk dat wanneer het gaat om de exclusieve wetgevende
  bevoegdheid van de Länder op het gebied van onderwijs, cultuur of omroep, de uitoefening
  van de rechten van de Bondsrepubliek Duitsland door de federale regering wordt overge-
  
  224 R. Zippelius & T. Würtenberger, Deutsches Staatsrecht. Ein Studienbuch, München: Verlag C.H. Beck 2018,
  p. 409.
   225 Ibid., p. 25.
  226 Art. 23 sub 6 Grundgesetz für die Bundesrepublik Deutschland; W. Heun, The Constitution of Germany.
  A contextual analysis (Constitutional Systems of the World), Oxford/Portland Oregon: Hart Publishing
  2011, p. 79-81.
  196
  
  Hoofdstuk 4 Duitsland
  
  dragen aan een door de Bundesrat aangewezen vertegenwoordiger van de Länder. De
  rechten worden dan uitgeoefend door de vertegenwoordiger met deelname van en in
  coördinatie met de federale regering.
  Naast de verschuiving van soevereine federale bevoegdheden naar internationale organisaties is de verschuiving van bevoegdheden van de Länder naar de federale staat een prominente ontwikkeling (geweest). Voor dit verlies worden de Länder gecompenseerd door
  een sterke rol van de Bundesrat in het wetgevingsproces.227 De Bundesrat vertegenwoordigt
  de Länder en is naast de direct gekozen Bundestag medewetgever.228 In 2006 vonden grote
  grondwettelijke hervormingen van het federalisme plaats waarvan kan worden gezegd dat
  het gaat om de meest verstrekkende wijzigingen van het Duitse federale systeem sinds
  1949. Het doel van de hervormingen was om bepaalde regelgevende bevoegdheden van
  de federale overheid weer onder te brengen bij de Länder en in ruil daarvoor de sterke rol
  van de Bundesrat in de wetgevingsprocedure te verminderen. Meer concreet werd het
  aantal goed te keuren wetten door de Bundesrat aanzienlijk verminderd; daarnaast werden
  de bevoegdheden van de Länder uitgebreid waardoor de Länder voortaan zelf konden
  beslissen over normen in zorginstellingen, uitvoering van straffen en sluitingstijden van
  winkels. De toelating tot en de uitgifte van diploma’s van universiteiten bleven een verantwoordelijkheid van de federale regering maar de Länder kregen de mogelijkheid om van
  de federale regels af te wijken met eigen wetten. Hetzelfde geldt voor milieubescherming.
   Ook dit is een verantwoordelijkheid van de federale regering maar de Länder kunnen
  wederom van federale regels afwijken via eigen wetten. Tot slot is bepaald dat de Länder
  zelf mochten beslissen over bepaalde aangelegenheden met betrekking tot ambtenaren,
  zoals het loon.229 In het algemeen zagen de hervormingen dus met name op de relatie tussen
  de federale overheid en de Länder, waarbij de Länder enerzijds iets meer bevoegdheden
  hebben gekregen maar anderzijds ook bevoegdheden hebben verloren, namelijk in het
  wetgevingsproces.
  In het tijdperk na de hervormingen kwamen de Länder erachter dat in Europa veel
  nieuwe wetgeving werd gemaakt waarop zij echter nauwelijks invloed konden uitoefenen.
  Op federaal niveau speelde Duitsland een rol in het Europese besluitvormingsproces via
  de Raad maar voor de Länder was op Europees niveau geen rol weggelegd. Om toch enige
  invloed uit te oefenen waren de Länder van mening dat de Bundesrat een rol zou moeten
  
  227 D. Thym, ‘Parliamentary Control of EU decision-making in Germany’, in: O. Tans, C. Zoethout & J. Peters
  (eds.), National Parliaments and European Democracy: A Bottom-up Approach to European Constitutionalism,
  Groningen: Europa Law Publishing 2007, p. 51.
  228 A.W. Heringa, Constitutions Compared. An Introduction to Comparative Constitutional Law, Antwerpen:
  Intersentia 2016, p. 78-79.
  229 F.W. Scharpf, Föderalismusreform. Kein Ausweg aus der Politikverflechtungsfalle?, Frankfurt/New York:
  Campus Verlag GmbH 2009, p. 106-110.
  197
  
  Nationale parlementen in de Europese Unie
  
  krijgen in Europese aangelegenheden. Hiertoe werd in 1989 een Grondwetswijziging
  aangenomen en werd artikel 23 geïntroduceerd.230 Artikel 23 is de basis voor parlementaire
  invloed op Europese besluitvorming. Bij de totstandkoming van het Verdrag van Lissabon
  gaf het Bundesverfassungsgericht een oordeel over dat verdrag.
   Het hof gaf in zijn ‘Lissabon-Urteil’ weliswaar aan dat het verdrag niet in strijd was
  met de Duitse Grondwet maar legde wel op dat de rechten van de Bundestag en Bundesrat
  met betrekking tot Europese aangelegenheden eerst moesten worden vastgelegd alvorens
  Duitsland het Verdrag van Lissabon mocht ratificeren.231 Hieruit zijn de volgende drie
  wetten voortgekomen: Gesetz über die Zusammenarbeit von Bundesregierung und Deutschem
  Bundestag in Angelegenheiten der Europäischen Union (EUZBBG) (Wet op de samenwerking
  tussen de federale regering en de Duitse Bondsdag in Europese Unie-aangelegenheden);
  Gesetz über die Wahrnehmung der Integrationsverantwortung des Bundestages und des
  Bundesrates in Angelegenheiten der Europäischen Union (IntVG) (Wet op de Verantwoordelijkheid voor de Integratie van de Bondsdag en de Bondsraad in Europese Unie-aangelegenheden); Gesetz über die Zusammenarbeit von Bund und Ländern in Angelegenheiten
  der Europäischen Union (EUZBLG) (Wet op de Samenwerking tussen de Federatie en de
  Landen in Europese Unie-aangelegenheden).
  In deze wetten wordt artikel 23 van de Grondwet uitgewerkt. Dat artikel 23 wordt uitgewerkt in ‘gewone’ wetten heeft ermee te maken dat voor het wijzigen van een gewone
  wet de gewone wetgevingsprocedure gevolgd kan worden terwijl voor het wijzigen van de
  Grondwet een twee derde meerderheid nodig is in zowel de Bundestag als de Bundesrat.
  In de volgende paragrafen zal artikel 23 van de Grondwet meer in detail worden besproken
  evenals de wetten waarin artikel 23 is uitgewerkt.
   4.5.1
  
  Artikel 23 Grundgesetz für die Bundesrepublik Deutschland
  
  Zoals al eerder aangegeven wordt in de Duitse Grondwet, in tegenstelling tot de Nederlandse
  Grondwet, naar de Europese Unie verwezen. Dat wordt onder andere gedaan in artikel 50
  van de Grondwet, waarin staat dat de Länder via de Bundesrat een rol spelen in de aangelegenheden met betrekking tot de Europese Unie. Artikel 23 van de Grondwet is hét artikel
  met betrekking tot de Europese Unie. In dit artikel is opgenomen hoe de Bundesrat en de
  Bundestag een rol kunnen spelen in Europese aangelegenheden. Artikel 23 zal hieronder
  per lid worden behandeld.
  230 P. Badura, Staatsrecht. Systematische Erläuterung des Grundgesetzes, München: Verlag C.H. Beck 2018,
  p. 64-65.
  231 C. Hofmann, ‘Die Lissabon-Begleitgesetze’, in: M. Arbeiter, W. Bühring, H. Stihl, S. Schwab & R. Höche,
  Die Zukunft aktiv gestalten II, Herbolzheim: Centaurus Verlag & Media 2012, p. 53.
   198
  
  Hoofdstuk 4 Duitsland
  
  ‘(1) Zur Verwirklichung eines vereinten Europas wirkt die Bundesrepublik
  Deutschland bei der Entwicklung der Europäischen Union mit, die demokratischen, rechtsstaatlichen, sozialen und föderativen Grundsätzen und dem
  Grundsatz der Subsidiarität verpflichtet ist und einen diesem Grundgesetz im
  wesentlichen vergleichbaren Grundrechtsschutz gewährleistet. Der Bund kann
  hierzu durch Gesetz mit Zustimmung des Bundesrates Hoheitsrechte übertragen. Für die Begründung der Europäischen Union sowie für Änderungen ihrer
  vertraglichen Grundlagen und vergleichbare Regelungen, durch die dieses
  Grundgesetz seinem Inhalt nach geändert oder ergänzt wird oder solche
  Änderungen oder Ergänzungen ermöglicht werden, gilt Artikel 79 Abs. 2 und
  3.’
  Dit eerste lid van artikel 23 bepaalt dat de Bondsrepubliek Duitsland zal meewerken aan
  de realisatie van de Europese Unie die democratisch, rechtstatelijk, sociaal zal zijn en op
  federale grondslagen zal rusten. Daarnaast dient de Europese Unie gebonden te zijn aan
  het beginsel van subsidiariteit en dient zij grondrechten te beschermen op hetzelfde niveau
  als in de Grondwet van Duitsland. Indien hiervan sprake is, mag Duitsland bevoegdheden
  overdragen aan de Europese Unie, met toestemming van de Bundesrat, indien voor die
  overdracht een Zustimmungsgesetze nodig is. Wanneer hiervoor de Grondwet gewijzigd
  dient te worden moet artikel 79 lid 2 en lid 3 in acht worden genomen, met andere woorden,
  dan dient de ‘normale’ procedure voor het wijzigen van de Grondwet te worden gevolgd.
   ‘1a. Der Bundestag und der Bundesrat haben das Recht, wegen Verstoßes eines
  Gesetzgebungsakts der Europäischen Union gegen das Subsidiaritätsprinzip
  vor dem Gerichtshof der Europäischen Union Klage zu erheben. Der Bundestag
  ist hierzu auf Antrag eines Viertels seiner Mitglieder verpflichtet. Durch Gesetz,
  das der Zustimmung des Bundesrates bedarf, können für die Wahrnehmung
  der Rechte, die dem Bundestag und dem Bundesrat in den vertraglichen
  Grundlagen der Europäischen Union eingeräumt sind, Ausnahmen von Artikel 42 Abs. 2 Satz 1 und Artikel 52 Abs. 3 Satz 1 zugelassen werden.’
  In 2008 is lid 1a toegevoegd aan artikel 23. Dit heeft te maken met de totstandkoming van
  het Verdrag van Lissabon. Lid 1a geeft de Bundestag en de Bundesrat de mogelijkheid om
  een klacht in te dienen bij het Hof van Justitie van de Europese Unie wanneer een wetgevingsbesluit van de Europese Unie in strijd is met het beginsel van subsidiariteit. Wanneer
  een kwart van de leden van de Bundestag hierom verzoekt, is de Bundestag verplicht een
  
  199
  
  Nationale parlementen in de Europese Unie
  klacht in te dienen.232 Paragraaf 12 lid 2 IntVG bepaalt dat de Bundesrat in het Reglement
  van Orde kan bepalen hoe de Bundesrat een besluit tot het indienen van een klacht dient
  te nemen. In het Reglement van Orde is hierover geen specifieke bepaling opgenomen.
   Dat betekent dat op basis van artikel 52 lid 3 van de Grondwet een dergelijk besluit met
  steun van minimaal de meerderheid genomen dient te worden. Paragraaf 28 lid 1 van het
  Reglement van Orde voegt daar wel aan toe dat een besluit pas genomen mag worden
  indien de meerderheid van de stemmen vertegenwoordigd is. Artikel 8 van Protocol nr. 2
  betreffende de toepassing van de beginselen van subsidiariteit en evenredigheid geeft deze
  bevoegdheid inzake een beroep dat wordt ingesteld door ‘een lidstaat, of door een lidstaat
  overeenkomstig zijn rechtsorde wordt toegezonden namens zijn nationaal parlement of
  een Kamer van dat parlement’.233
  ‘2. In Angelegenheiten der Europäischen Union wirken der Bundestag und
  durch den Bundesrat die Länder mit. Die Bundesregierung hat den Bundestag
  und den Bundesrat umfassend und zum frühestmöglichen Zeitpunkt zu
  unterrichten.’
  Dat ook de Länder een rol in de Europese Unie spelen, en wel via de Bundesrat, wordt
  verder vermeld in artikel 50 van de Grondwet. Zowel de Bundestag als de Bundesrat wordt
  door de regering, en daartoe behoort ook de vertegenwoordiging van de regering in
  Brussel, zo vroeg mogelijk én zo uitgebreid mogelijk geïnformeerd. Deze plicht van de
  regering wordt verder uitgewerkt in paragraaf 13 van IntVG en paragraaf 3 lid 1 van
  EUZBBG. De laatste paragraaf voegt toe dat de regering de Bundestag voortdurend dient
  te informeren. Zodra de regering relevante (officiële en inofficiële) informatie krijgt, hoort
  zij dit met de Bundestag en Bundesrat te delen.234 Zoals eerder aangegeven, is, volgens het
  Bundesverfassungsgericht, de kern van de informatieplicht dat de Bundestag in een vroeg
  stadium effectief invloed kan uitoefenen op het besluitvormingsproces van de regering.
   Alleen wanneer de Bundestag voldoende informatie krijgt, kan hij invloed uitoefenen. Het
  is niet de bedoeling dat de Bundestag alleen informatie ontvangt maar er verder niets mee
  kan doen. Het Bundesverfassungsgericht geeft aan dat de Bundestag op basis van de
  informatie de voor- en nadelen moet kunnen bespreken en een eigen standpunt moet
  
  232 L.F.M. Besselink, P.P.T. Bovend’Eert, J.L.W. Broeksteeg & R. de Lange, Het Staatsrecht van 7 Europese
  landen, Deventer: Kluwer 2018, p. 72.
  233 Art. 8 eerste alinea Protocol nr. 2 betreffende de toepassing van de beginselen van subsidiariteit en evenredigheid.
  234 R. Zippelius & T. Würtenberger, Deutsches Staatsrecht. Ein Studienbuch, München: Verlag C.H. Beck 2018,
  p. 399-400.
   200
  
  Hoofdstuk 4 Duitsland
  kunnen opstellen.235 Deze invloed van de Bundestag is van belang omdat Europese wetgeving bindend is voor Duitsland en voorrang kan hebben op Duits recht.236
  Naast deze informatievoorziening door de regering houdt dit artikellid ook een recht
  in van de Bundestag en de Bundesrat. Om een rol te spelen in de EU hebben de Bundestag
  en Bundesrat het recht om een standpunt in te nemen (‘Stellungnahme’) en dit kenbaar
  te maken aan de regering. Dit recht kan worden ingezet bij elke Europese aangelegenheid
  zoals bijvoorbeeld een mededeling of groen- of witboek. Het standpunt van de Bundestag
  is echter niet bindend voor de regering.237
  ‘3. Die Bundesregierung gibt dem Bundestag Gelegenheit zur Stellungnahme
  vor ihrer Mitwirkung an Rechtsetzungsakten der Europäischen Union. Die
  Bundesregierung berücksichtigt die Stellungnahme des Bundestages bei den
  Verhandlungen. Das Nähere regelt ein Gesetz.’
  Met die informatie die de regering verplicht is te geven op grond van lid 3 kan de Bundestag
  een standpunt innemen over nieuwe Europese wetgeving. In tegenstelling tot het tweede
  lid gaat het hier alleen om Europese wetgeving (Rechtsetzungsakten). Het begrip ‘Rechtsetzungakt’ moet in de ruimste zin van het woord worden opgevat. Het standpunt van de
  Bundestag wordt door de regering in acht genomen voorafgaand aan onderhandelingen
  op Europees niveau, maar bindt de regering juridisch niet. Wanneer de regering echter
  besluit het standpunt van de Bundestag niet mee te nemen in de onderhandelingen zal zij
  dit moeten motiveren. Wanneer de Bundestag een Stellungnahme inneemt, dient de
  regering op Europees niveau een zogenoemd parlementair voorbehoud (Parlamentsvorbehalt) te plaatsen.238 Voordat er in de Raad over het wetgevingsvoorstel gestemd wordt,
  dient de Duitse regering eerst te onderhandelen met de Bundestag. Wanneer het echter
  gaat over de terreinen buitenlands beleid en integratiebeleid is de voorgaande procedure
  niet nodig en mag de regering afwijken van de standpunten van de Bundestag en de uiteindelijke beslissing nemen. Hierover dient de regering de Bundestag schriftelijk te informeren.239 Dit parlementair voorbehoud wordt verder uitgewerkt in paragrafen 8 en 9 EUZBBG.
   Zoals eerder besproken, is, om deze bevoegdheid van de Bundestag te behartigen, op
  grond van artikel 45 van de Grondwet een Kamercommissie voor Europese Zaken opgericht.
  235 BVerfG 19 juni 2012 – 2 BvE 4/11, r.o. 107.
  236 L. Michael & M. Morlok, Staatsorganisationsrecht, Baden-Baden: Nomos Verlagsgesellschaft 2017, p. 256257.
  237 Uit correspondentie met mw. M. Swanson van de afdeling ‘Referat PE 5 Europa-Dokumentation’ van de
  Bundestag via e-mail d.d. 1 november 2018.
  238 Par. 9 lid 4 EUZBBG; Deutscher Bundestag 17. Wahlperiode, Drucksache 17/14601, 30 augustus 2013,
  p. 26.
  239 Website Bundestag, Mitwirkungsrechte.
  201
  
  Nationale parlementen in de Europese Unie
  
  Deze commissie kan door de Bundestag gemachtigd worden om de bevoegdheid uit artikel 23 uit te oefenen.240 De derde zin uit dit lid – ‘Das Nähere regelt ein Gesetz’ – ziet op
  de Gesetz über die Zusammenarbeit von Bundesregierung und Deutschem Bundestag in
  Angelegenheiten der Europäischen Union (EUZBBG), die in een van de volgende paragrafen
  zal worden behandeld.
   ‘4. Der Bundesrat ist an der Willensbildung des Bundes zu beteiligen, soweit
  er an einer entsprechenden innerstaatlichen Maßnahme mitzuwirken hätte
  oder soweit die Länder innerstaatlich zuständig wären.’
  Lid 4 tot en met 6 hebben betrekking op de Bundesrat. Lid 4 bepaalt dat de regering de
  Bundesrat bij besluitvorming moet betrekken wanneer de besluitvorming betrekking heeft
  op de Länder. Er moet dan sprake zijn van een van de volgende twee situaties. Wanneer
  de belangen van de Länder in het geding zijn en als het gaat om een exclusieve wetgevingsbevoegdheid van de federale overheid – denk bijvoorbeeld aan onderwerpen op het gebied
  van milieurecht of een gedeelde bevoegdheid van de federale overheid en de Länder – dient
  de federale overheid het standpunt van de Bundesrat in acht te nemen als de belangen van
  de Lander in het geding zijn.241 Dit kan vergeleken worden met het recht van de Bundestag
  om zijn standpunt kenbaar te maken aan de federale regering waarbij de regering dit in
  acht moet nemen. Beide rechten, dus die van de Bundestag en de Bundesrat, zijn juridisch
  gelijk. Ze zijn beide niet juridisch af te dwingen maar wanneer de federale regering de
  standpunten van een van beide Kamers niet in overweging neemt, kunnen politieke consequenties volgen.242 Wanneer het gaat over een terrein waarop uitsluitend de Länder
  wetgeving kunnen maken, dan dient het standpunt van de Bundesrat leidend te zijn. Met
  andere woorden, in de laatste situatie weegt het standpunt van de Bundesrat zwaarder dan
  in de eerste situatie. Op grond van artikel 52 lid 3a van de Grondwet is de Bundesrat
  bevoegd een zogenoemde ‘Europakammer’ (Europakamer) in te stellen die de bevoegdheden
  van de Bundesrat voor wat betreft een Europese aangelegenheid kan uitoefenen. De
  besluiten van deze Europakammer gelden dan als besluiten van de Bundesrat. Dit wordt
  met name gedaan wanneer er met spoed een besluit genomen moet worden. De Europa-
  
  240 L. Michael & M. Morlok, Staatsorganisationsrecht, Baden-Baden: Nomos Verlagsgesellschaft 2017, p. 257.
   241 D. Thym, ‘Parliamentary Control of EU decision-making in Germany’, in: O. Tans, C. Zoethout & J. Peters
  (eds.), National Parliaments and European Democracy: A Bottom-up Approach to European Constitutionalism,
  Groningen: Europa Law Publishing 2007, p. 66.
  242 Niet zozeer vanuit de Bundesrat omdat er geen vertrouwensregel bestaat tussen de federale regering en de
  Bundesrat.
   202
  
  Hoofdstuk 4 Duitsland
  
  kammer kan pas een besluit nemen wanneer minimaal de meerderheid van de stemmen
  vertegenwoordigd is.243
  ‘5. Soweit in einem Bereich ausschließlicher Zuständigkeiten des Bundes Interessen der Länder berührt sind oder soweit im übrigen der Bund das Recht zur
  Gesetzgebung hat, berücksichtigt die Bundesregierung die Stellungnahme des
  Bundesrates. Wenn im Schwerpunkt Gesetzgebungsbefugnisse der Länder, die
  Einrichtung ihrer Behörden oder ihre Verwaltungsverfahren betroffen sind,
  ist bei der Willensbildung des Bundes insoweit die Auffassung des Bundesrates
  maßgeblich zu berücksichtigen; dabei ist die gesamtstaatliche Verantwortung
  des Bundes zu wahren. In Angelegenheiten, die zu Ausgabenerhöhungen oder
  Einnahmeminderungen für den Bund führen können, ist die Zustimmung der
  Bundesregierung erforderlich.’
  De positie van de Länder is versterkt door lid 5. Dit lid geeft aan dat wanneer de belangen
  van de Länder worden geraakt door een exclusieve wetgevingsbevoegdheid van de federale
  overheid of wanneer er sprake is van een andere wetgevende bevoegdheid van de federale
  overheid, de federale regering het standpunt van de Bundesrat zal meenemen in de
  besluitvorming, hetgeen ook in het vorige lid staat vermeld. Het vijfde lid voegt daaraan
  toe dat wanneer de wetgevende bevoegdheid van de Länder, de overheidsstructuur van de
  Länder of de bestuurlijke procedures binnen de Länder in het geding zijn, het standpunt
  van de Bundesrat van zeer groot belang is bij de bepaling van het standpunt van de federale
  overheid. Daarbij moet de federale overheid het standpunt van de Bundesrat afwegen tegen
  de verantwoordelijkheden van de gehele federatie. De federale regering kan alleen van het
  standpunt van de Bundesrat afwijken wanneer het gaat om de verantwoordelijkheid voor
  de federatie als geheel (die gesamtstaatliche Verantwortung des Bundes zu wahren).244
  Wanneer het gaat om situaties waarbij de uitgaven van de federatie stijgen of de inkomsten
  afnemen, dan is weliswaar het standpunt van de Bundesrat leidend maar dient de federale
  regering hiermee in te stemmen. In dat geval moeten de Bundesrat en de federale regering
  dus samenwerken.245
  
  243 R. Schmidt, Staatsorganisationsrecht: sowie Grundzüge des Verfassungsprozessrechts und des EU-rechts,
  Hannover: Druckhaus Pinkvoss GmbH 2018, p. 263.
   244 D. Thym, ‘Parliamentary Control of EU decision-making in Germany’, in: O. Tans, C. Zoethout & J. Peters
  (eds.), National Parliaments and European Democracy: A Bottom-up Approach to European Constitutionalism,
  Groningen: Europa Law Publishing 2007, p. 66.
  245 T. Maunz & G. Dürig, Grundgesetz Kommentar, Band IV art. 23-53a, München: Verlag C.H. Beck 2014,
  art. 23, Rn. 162.
  203
  
  Nationale parlementen in de Europese Unie
  
  Met betrekking tot de leden 4 en 5 het volgende. De betrokkenheid van de Länder via de
  Bundesrat in Europese aangelegenheden is in de volgende drie fases opgebouwd. Ten
  eerste is er de informatieplicht van de regering om de Bundesrat op een zo vroeg mogelijk
  tijdstip uitputtend te informeren. De (inzet van de) bevoegdheden van de Bundesrat (hangt)
  hangen hier namelijk van af. Ten tweede volgt de betrokkenheid van de Bundesrat bij de
  besluitvorming van de federale regering. De Bundesrat wordt op grond van artikel 23 lid 4
  Grondwet betrokken bij de besluitvorming en wordt daarom in de gelegenheid gesteld
  zijn standpunten over te brengen. Als derde dient het standpunt van de Bundesrat te
  worden meegenomen in de besluitvorming. Dat houdt in eerste instantie in dat ervan
  kennisgenomen wordt en dat erover gedebatteerd wordt. Het betekent niet dat de regering
  aan het standpunt gebonden is.
   In geval van lid 5 tweede zin wordt het standpunt van de Bundesrat door de federale
  regering als leidend genomen (maßgeblich zu berücksichtigen).246 Wat maßgeblich berücksichtigen precies betekent, wordt niet in de Grondwet uitgewerkt. Paragraaf 5 tweede lid
  Gesetz über die Zusammenarbeit von Bund und Ländern in Angelegenheiten der
  Europäischen Union (EUZZBLG) kan meer duidelijkheid bieden. ‘Stimmt die Auffassung
  der Bundesregierung nicht mit der Stellungnahme des Bundesrates überein, ist ein Einvernehmen anzustreben’, met andere woorden, wanneer de standpunten van de Bundesrat
  en de regering niet overeenkomen, dan dient overeenstemming te worden bewerkstelligd.
  Wanneer deze niet wordt bereikt, dan kan de Bundesrat een nieuw standpunt innemen
  dan wel bij zijn standpunt blijven. Wanneer dit gebeurt met een twee derde meerderheid
  van de stemmen, dan geeft paragraaf 5 lid 2 vijfde zin EUZBLG aan dat het standpunt van
  de Bundesrat bindend is voor de federale regering. Dit geldt ook voor de besluiten inzake
  het buitenlands, defensie- en integratiebeleid.247
  ‘6. Wenn im Schwerpunkt ausschließliche Gesetzgebungsbefugnisse der Länder
  auf den Gebieten der schulischen Bildung, der Kultur oder des Rundfunks
  betroffen sind, wird die Wahrnehmung der Rechte, die der Bundesrepublik
  Deutschland als Mitgliedstaat der Europäischen Union zustehen, vom Bund
  auf einen vom Bundesrat benannten Vertreter der Länder übertragen. Die
  Wahrnehmung der Rechte erfolgt unter Beteiligung und in Abstimmung mit
  der Bundesregierung; dabei ist die gesamtstaatliche Verantwortung des Bundes
  zu wahren.’
  
  246 Ch. Degenhart, Staatsrecht I. Staatsorganistionsrecht. Mit Bezügen zum Europarecht, Heidelberg: C.F.
  Müller GmbH 2017, p. 295.
  247 Ibid., p. 296.
   204
  
  Hoofdstuk 4 Duitsland
  
  Het zesde lid van artikel 23 geeft aan dat wanneer het gaat om de exclusieve wetgevende
  bevoegdheid van de Länder met betrekking tot ‘Hausgut’ (de Duitse verzamelnaam voor
  de onderwerpen onderwijs, cultuur, radio- en tv-uitzendingen) een vertegenwoordiger
  van de Länder de bevoegdheden van de bondsrepubliek als lid van de Europese Unie zal
  uitoefenen. Deze vertegenwoordiger wordt door de Bundesrat aangewezen en zal dan
  deelnemen aan de beraadslaging van de Raad van de Europese Unie. Het optreden van de
  vertegenwoordiger vindt plaats in overleg met en met medewerking van de federale regering
  om zo de belangen van de gehele staat te waarborgen. De betekenis van dit lid is beperkt
  aangezien de genoemde bevoegdheden niet behoren tot de exclusieve of gedeelde
  bevoegdheden van de Europese Unie. De EU kan de lidstaten alleen ondersteunen of
  aanvullen of coördinerend optreden bij de uitoefening van haar bevoegdheden in deze
  onderwerpen.248
  ‘7. Das Nähere zu den Absätzen 4 bis 6 regelt ein Gesetz, das der Zustimmung
  des Bundesrates bedarf.’
  Nadere uitwerking van de leden 4 tot en met 6 wordt geregeld bij wet. Het gaat dan om
  de wetten EUZBLG, EUZBBG en IntVG, die hierna worden behandeld.
   4.5.2
  
  Gesetz über die Zusammenarbeit von Bundesregierung und Deutschem
  Bundestag in Angelegenheiten der Europäischen Union
  
  Het Gesetz über die Zusammenarbeit von Bundesregierung und Deutschem Bundestag in
  Angelegenheiten der Europäischen Union (EUZBBG) (Wet op de samenwerking tussen de
  federale regering en de Duitse Bondsdag in Europese Unie-aangelegenheden) bestond al
  voordat het Bundesverfassungsgericht het Lissabon-Urteil gaf. De oorspronkelijke EUZBBG
  stamt uit 1993 en regelde de rol van de Bundestag in Europese aangelegenheden via een
  overeenkomst tussen de Bundestag en de federale overheid. Het Bundesverfassungsgericht
  gaf echter in zijn Lissabon-Urteil aan dat de inhoud van de EUZBBG niet concreet en
  duidelijk genoeg was. Een en ander moest dus gewijzigd worden.249 De huidige wet werkt
  de plicht van de federale regering uit artikel 23 lid 2 tweede volzin van de Grondwet om
  de Bundestag te informeren met betrekking tot Europese aangelegenheden verder uit.
  Daarnaast wordt het derde lid van artikel 23 van de Grondwet, het recht van de Bundestag
  om een standpunt in te nemen voor wat betreft Europese aangelegenheden, geconcretiseerd.
  248 Art. 6 VWEU.
  249 C. Hofmann, ‘Die Lissabon-Begleitgesetze’, in: M. Arbeiter, W. Bühring, H. Stihl, S. Schwab & R. Höche,
  Die Zukunft aktiv gestalten II, Herbolzheim: Centaurus Verlag & Media 2012, p. 70.
   205
  
  Nationale parlementen in de Europese Unie
  
  Ook geeft de wet een weergave van de documenten die de federale regering aan de
  Bundestag moet sturen.250
  Zoals eerder in paragraaf 4.4.2.1 is aangegeven, is de Bundestag verplicht bepaalde
  Kamercommissies in te stellen. De Kamercommissie voor aangelegenheden van de Europese
  Unie is er hier een van. Paragraaf 2 EUZBBG geeft dit aan en regelt daarbij dat de
  Kamercommissie door de Bundestag gemandateerd kan worden een standpunt in te nemen
  voor de Bundestag. Ook de andere bevoegdheden die de Bundestag toekomen met
  betrekking tot de Europese Unie kunnen aan de commissie gemandateerd worden.
   Op grond van Paragraaf 3 EUZBBG is de federale regering verplicht de Bundestag
  uitgebreid, zo vroeg mogelijk, continu en het liefst schriftelijk te informeren over Europese
  aangelegenheden. Het gaat dan met name om wetgevingsvoorstellen voor richtlijnen en
  verordeningen. Dit wordt in beginsel schriftelijk gedaan door de relevante (Europese)
  documenten en de eventuele eigen rapporten aan de Bundestag te zenden. Indien nodig
  wordt de Bundestag ook mondeling geïnformeerd waarbij deze mondelinge informatievoorziening met name supplementair en verhelderend van aard moet zijn. Uiteindelijk is
  het doel dat de Bundestag in debat gaat over de ontvangen informatie. Gezien de
  bewoordingen van de paragraaf heeft de federale regering de plicht om de Bundestag te
  informeren en mag zij geen informatie achterhouden, ook niet de (Raads)documenten
  over politiële en justitiële samenwerking binnen de Europese Unie. Het gaat met name
  om de documenten die gewisseld en opgesteld worden in het wetgevingsproces, de discussies
  binnen de organen van de Europese Unie, het standpunt van het Europees Parlement, de
  Europese Commissie, de andere lidstaten van de EU en tot slot de besluiten die in en tussen
  de organen zijn genomen. Hetzelfde geldt voor de documenten van de organen die voorbereidend werk verrichten en de documenten van werkgroepen.251
  Paragrafen 4 tot en met 7 EUZBBG geven een uitgebreider overzicht van de documenten
  en rapportages die de federale overheid aan de Bundestag dient te sturen. Naast deze
  algemene regel over alle documenten met betrekking tot Europese aangelegenheden bestaat
  ook het reeds genoemde artikel 23 van de Grondwet dat ziet op de documenten binnen
  het Europese wetgevingsproces. In paragraaf 5 EUZBBG staat de verplichting voor de
  federale regering om gedetailleerdere informatie over het onderhandelingsproces binnen
  de Raad en de onderhandelingen tussen de EU-organen aan de Bundestag te geven.
   Wanneer de federale regering (wetgevings)documenten aan de Bundestag stuurt, is zij
  verplicht binnen vijf dagen na het toezenden van de documenten een samenvatting van
  de inhoud en het doel van het voorstel, de toepasselijke wetgevingsprocedure en de datum
  waarop het voorstel in de Raad zal worden behandeld, aan de Bundestag te sturen. Daar
  hoort ook bij dat de federale regering de Bundestag informeert over haar eigen standpunt,
  
  250 Par. 4 EUZBBG.
  251 Par. 3 lid 2 EUZBBG.
  206
  
  Hoofdstuk 4 Duitsland
  
  haar positie in de onderhandelingen, de consequenties van het voorstel voor Duitsland,
  of het voorstel in overeenstemming is met het subsidiariteitsbeginsel en alle andere relevante
  informatie. Ook een overzicht van de standpunten van andere lidstaten wordt met de
  Bundestag gedeeld. Het doel van deze informatieplicht ligt in de betrokkenheid van het
  parlement bij Europese besluitvorming. Wanneer de Bundestag tijdig wordt geïnformeerd,
  dat wil zeggen, zodra een nieuw commissievoorstel wordt gepubliceerd of zolang de
  onderhandelingen nog gaande zijn, kan de Bundestag nog invloed uitoefenen op het
  voorstel. Daarbij is het noodzakelijk dat de Bundestag alle informatie krijgt, dus niet alleen
  het commissievoorstel maar ook alle informatie over de onderhandelingen en informatie
  die tijdens de onderhandelingen wordt gebruikt.
  