title: Het Turkse diasporabeleid in Nederland. Over het perspectief van de Turks-Nederlandse gemeenschap en het Turkse diasporabeleid. Institute of International Relations ‘Clingendael’. 2023. &#x27E8;hal-04116460&#x27E9;
text: Als laatste valt er nog iets te zeggen over het monitoren van politieke tegenstanders in Europa. Net als bij voorgaande regeringen, vormde (en vormt) dit voor de AKP-regering een doelstelling in het Turkse diasporabeleid. Echter, na de poging tot een staatsgreep in 2016 is de definitie van „politieke tegenstander‟ fors verruimd. De geestelijk leider Fethullah Gülen werd verantwoordelijk gehouden voor de mislukte staatsgreep, en iedereen die ervan verdacht werd banden te hebben met zijn beweging, werd een doelwit – zowel binnen als buiten de Turkse landsgrenzen. De AKP gaat sindsdien een stap verder dan het „monitoren van‟, en verschillende rapporten suggereren dat de Turkse overheid leden van de eigen diaspora intimideert. De Duitse veiligheidsdienst stelde bijvoorbeeld in 43 Christopher Houtkamp en Kars de Bruijne, Whose Long Arm? Challenges to Understanding Turkish Diaspora Politics (Den Haag: Clingendael, februari 2021). 44 In dezelfde periode veranderde ook het buitenlands beleid van de Turkse regering. De focus ligt sindsdien meer op de Arabische wereld, de eigen islamitische identiteit en de versterking van het panislamistische gedachtengoed; waarbij Turkije zichzelf presenteert als beschermer van de moslims in de regio. De Turkse regering treedt assertiever op en zoekt sindsdien naar meer invloed in de regio, wat heeft geleid tot een toenemende betrokkenheid bij conflicten in de regio, zoals in Syrië en Irak, maar ook tot het bekoelen van de relatie met onder andere de Europese Unie. 45 Yavus Baydar, Turkey‟s people have acted to prevent an autocratic nightmare, The Guardian, juni 2015. 46
  
  Christopher
  
  Houtkamp en Kars de Bruijne
  
  , Whose Long Arm? Challenges to Understanding Turkish Diaspora Politics (Den Haag: Clingendael, februari 2021). 2018 dat het waarschijnlijk is dat de Turkse Nationale Inlichtingendienst (MIT) verschillende middelen inzet om leden van de Turkse diaspora in Duitsland te beïnvloeden en te controleren.47 In Nederland concludeerde de „Parlementaire ondervragingscommissie naar beïnvloeding uit onvrije landen‟ (POCOB) dat de invloed van de Turkse overheid leidt tot sociale druk en intimidatie in Nederland, onder meer door de monitoring van Turkse Nederlanders via Diyanet.48 47 Bundesministerium des Innern, für Bau and Heimat, Verfassungsschutzbericht 2018 (Berlin, 2018). 48 Tweede Kamer der Staten Generaal, Parlementaire ondervragingscommissie ongewenste b eïnvloeding uit onvrije landen (Den Haag 2020).
  
  21 Instrumenten van het Turkse diasporabeleid
  
  De verschuivingen in het Turkse diasporabeleid zoals die in de vorige sectie geanalyseerd werden, zijn ook terug te zien in de samenstelling van de gereedschapskist aan instrumenten die de Turkse staat hanteert. Tabel 2 geeft een overzicht van de voor Nederland meest relevante organisaties in termen van hun doelstellingen, activiteiten en effecten. Alle vermelde organisaties vinden hun oorsprong in de Turkse staat doordat deze ze heeft opgericht, ze financiert of ze er officieel deel van uitmaken. De twee historische instrumenten van het Turkse diasporabeleid – Diyanet en de vereniging van Kamers van Koophandel (TOBB) – zijn al decennia oud en reflecteren de oorspronkelijke religieuze en economische insteek van het Turkse diasporabeleid. Hierbij moet opgemerkt worden dat Diyanet de Soennitische Hanafi school onderschrijft, hetgeen een gematigde en liberale stroming in de Soenni Islam is.49 De overige vier instrumenten – het Presidency for Turks Abroad and Related Communities (YTB), de Yunus Emre Institutes (YEE), de Union of International Democrats (UID) en de denktank SETA in de periode 2000-2010 onder het bewind van de AKP opgericht. Ze staan meer ten dienste van een diasporabeleid dat zich – aanvullend op de religieus/economische oriëntatie van Diyanet/TOBB – richt op het promoten van een homogene Turkse identiteit, verbondenheid met de Turkse cultuur en loyaliteit aan de Turkse staat, inclusief diens assertieve buitenlandse politiek die een speciale rol en invloed voor Turkije voorziet in de gebieden van het voormalig Ottomaanse rijk. 49 Esposito, J., „Oxford History of Islam - Oxford Reference‟, 1999. De Hanafi school was ook de officiële religieuze doctrine van het Ottomaanse rijk. Tabel 2 Een samenvatting van de belangrijkste institutionele instrumenten van het diasporabeleid van de Turkse regering met relevantie voor Nederland50
  
  Instrument Doelstelling (1) Diyanet (1924) (verbonden met The Turkish Islamic Union (DİTİB) Zeker stellen dat een  Het opzetten en beheren van moskeeën via door de Turkse staat nationale vestigingen goedgekeurde en gema Het uitzenden van tigde versie van Sunni imams Islam breed toegankelijk  Het verspreiden is voor Turkse diaspora van een uniform gemeenschappen vrijdagsgebed  Preken worden mede gebruikt om Islamitische waarden en plichten stevig neer te zetten51  Meer radicale vormen van de Islam worden vermeden  In politiek gevoelige kwesties, kan het als verlengstuk van de staat opereren. (2) Presidency for Turks Abroad and Related Communities (YTB) (2010)  Voorzien in één dienstverlenend loket voor Turkse expats  Het promoten van een specifieke opvatting van de Turkse identiteit onder diaspora gemeenschappen (zie vorige sectie)  Tegengaan van Islamofobie gericht tegen diasporagemeenschappen  Een zekere stroomlijning van Turks diasporabeleid  Promotie van Turkse waarden (familie), identiteit (nationalistisch) en conceptie van Turk-zijn (en blijven) botst met nationale politiek en beleid in West-Europese landen als Duitsland en ook Nederland 50 Activiteiten (selectie)  Het behartigen van belangen van de Turkse diaspora, inclusief nadruk op gelijke behandeling  Het onderhouden van relaties met broedervolken  Het aantrekken van internationale studenten („Turkey scholarships‟52)  Het ontwikkelen van NGO capaciteit in diaspora landen (e.g. Youth Bridges, Young Leaders, juridische training) Effecten
  
  Naast deze directe instrumenten spelen Turkse media een belangrijke rol in generieke beïnvloeding, zowel in Turkije als in het buitenland. Omdat ze niet direct of uitsluitend op diaspora gemeenschappen gericht zijn, vallen ze buiten het bereik van dit onderzoek. Wel is het vermeldenswaardig dat in Turkije opererende media vandaag de dag vrijwel allemaal onder een hoge mate van controle van de overheid staan. Vaak zijn media in handen van ondernemingen die directe banden hebben met de AKP. Censuur van nieuws dat de regering onwelgevallig is, werd daarnaast de laatste jaren ook strenger door het invoeren van verschillende wetten die onpartijdige journalistiek lastiger maken en door politisering van het judiciële apparaat ten gunste van de AKP. Zie: Tahiroğlu, M. (2022), Media in Turkey: Why It Matters and Challenges Ahead, POMED; Reporters without Borders, Türkiye, https://rsf.org/en/country-t%C3%BCrkiye. 51
  
  Voor
  
  de
  
  tekst van de meeste vrijdagpreken in Nederland van 2017 tot en met 2023, zie: https://diyanet.nl/cuma-hutbeleri/ (geraadpleegd 12 april 2023). 52
  
  Er worden elk jaar ongeveer 4,500 beurzen toegekend voor voltijdsstudies in Turkije. De meeste beurzen gaan naar studenten uit ontwikkelingslanden. Het programma dateert van 2012. Zie: Öktem, 2014. Instrument Doelstelling Activiteiten (selectie)
  
  Effecten (3) Association of Turkish Chambers of Commerce and Exchanges (TOBB) (1950), in het bijzonder diens Committee for Foreign Economic Relations (DEIK) (1986)53 Het wereldwijd adviseren en ondersteunen van Turkse ondernemers en bedrijvigheid als schakel tussen meer dan 200 KvK achtige Turkse vestigingen  Het geven van ondernemersadvies  Het voeren van een politieke lobby namens het Turkse bedrijfsleven  Het verlenen van arbitragediensten in commerciële geschillen  Het organiseren van relevante evenementen en studies Verbreding van mogelijkheden voor Turkse export en investeringen (4) Yunus Emre Institutes (YEE) (2009) Het promoten van de Turkse taal en cultuur, inclusief bijdragen aan de instandhouding van de Turkse cultuur in diasporagemeenschappen  Culturele diplomatie  Taalcursussen  Turkish summer school program  Cultural Diplomacy Academy  Young Academics Seminar Series  Een serieuze poging om jongeren in de Turkse diaspora gemeenschap bij Turkije betrokken te houden (5) Union of International Democrats (formerly Union of European Turkish Democrats (2004) Het bevorderen van de Turkse identiteit en het faciliteren van politieke activiteiten binnen de Turkse diaspora gemeenschap in nieuwe thuislanden  Organisatie van politieke bijeenkomsten diaspora  Het ondernemen van politieke lobby activiteiten in nieuwe thuislanden  Verschillende problematische politieke rallies met Minister President Erdoğan in Duitsland in o.a. 2014  Brisante campagne bezoeken Turkse politici in Nederland en Duitsland in 2017 (6) SETA (2006) (vestigingen in Berlijn en DC, niet in Nederland) Soft power uitoefenen door framing, ontwikkeling van narratief over Turkije en haar buitenlands beleid  Transnationale netwerk activiteiten, met name in de Balkan  Taalcursussen  Analytische ondersteuning en framing Turks buitenlands beleid  Beperkt tot dusver, maar met groeipotentieel  Verricht veel werk in opdracht van het Presidency for Turks Abroad and Related ommunities (YTB) Note: Aangezien bovengenoemde instrumenten ofwel deel uitmaken van het Turkse staatsapparatus ofwel hieruit voortkomen, spelen Turkse diplomatieke vertegenwoordigingen in Nederland logischerwijs een faciliterende of coordinerende rol ten aanzien van hun inzet als deel van hun takenpakket. Bronnen: zie 54. 53 Remittances
  
  zijn
  
  geen factor van betekeni
  
  s meer.
  
  Ze maakten in 2021 slechts 0,1% van het Turkse GDP uit. Zie: Wereldbank, „Personal Remittances as % of GDP Turkey‟, 2023. 54 Bronnen: Simavoryan, A., V. Atoyan, S. Simavoryan, „Role of Turkey‟s think tanks in the statediaspora relations: The case of SETA and ORSAM‟, Messenger of ASUE, 5 (65): 143-159, 2021; Yurtnaç, K., Turkey’s New Horizon: Turks Abroad and Related, Ankara: Turkish Ministry of Foreign Affairs, SAM papers no. 3, 2012; Aydin, Y., The New Turkish Diaspora Policy: Its Aims, Their Limits and the Challenges for Associations of People of Turkish Origin and Decision-Makers in Germany, Berlin: SWP, 2014; Öktem, K., Turkey’s new diaspora policy: The challenge of inclusivity, outreach and capacity, Istanbul: IPC, Sabanci University and Stiftung Mercator Initiative, 2014; Arkilic, A., 24 Het Turkse diaspor beleid in Nederland | el Rapport, April 2023
  
  Een belangrijke observatie is dat de accentverschuiving in het Turkse diasporabeleid – zoals terug valt te zien in haar institutionele structuur sinds ruwweg het begin van de jaren 2000 – volledig samenvalt met het bestuur van Turkije door de AKP. Naarmate het AKP-bewind aan het einde van de jaren 2000 minder pro-Europees, meer „neo-Ottomaans‟, i.e. het nastreven van grotere Turkse invloed in het gebied van het voormalig Ottomaanse rijk, en meer islamitisch wordt terwijl de Turkse regering ook een assertievere buitenlandseen veiligheidspolitiek begint te voeren, worden er navenant meer groepen Turken de facto buitengesloten of buitenspel gezet door de Turkse staat.55 Praktisch gezien gaat het om groepen wier intenties of identiteit niet stroken met gewenste karakteristieken van Turkse staatsburgers, in het bijzonder het Soenni moslim zijn, trouw zijn aan de Turkse staat (inclusief officiële opvattingen, posities en beleid) en het onderschrijven van een nationalistisch-homogene opvatting over Turk-zijn. Te denken valt aan groepen als Ko dische, Alevitische en Armeense gemeenschappen in Turkije – maar bijvoorbeeld ook aan „Atlanticisten‟ (e.g. binnen de Turkse strijdkrachten), Kemalisten en Gülenisten. Paradoxaal genoeg vereist de Turkse staat thuis dezelfde assimilatie die het onder Turkse diasporagemeenschappen wenst tegen te gaan. Dit levert evident spanningen op in Turkije die mede tot gevolg hebben dat de Turkse diaspora, toch al divers van samenstelling, polariseert en zich voor een deel van het diasporabeleid van Ankara afkeert.56 „E
  
  xplaining the evolution of Turkey‟s diaspora engagement policy: a holistic approach
  
  ‟, D
  
  iaspora
  
  Studies, 14(1), 1-21, 2021; Tweede Kamer (2020), op.cit.; Arkilic,
  
  A., Long-Distance Politics and Diaspora Youth: Analyzing Turkey’s Diaspora Engagement Policies Aimed at Post-Migrant Generations, Routledge International Handbook of Diaspora Diplomacy, 2021; Houtkamp and De Bruijne, Whose long arm? Challenges to understanding Turkish diaspora politics, The Hague: Clingendael, 2021. 55 Zie bijvoorbeeld: Aydin (2014), op.cit.; Arkilic (2020), op.cit. 56
  
  Ter illustratie kan het bezoek van Erdoğan aan Keulen in 2014 dienen, inclusief tegendemonstratie. Zie: Tagesschau, „https:Kritik an Besuch von Erdogan in Köln‟, 2014.
  
  25
  
  De wisselwerking tussen de diaspora en Turks diasporabeleid
  
  Een belangrijke factor die zowel de ontvankelijkheid van de Turks-Nederlandse gemeenschap voor het diasporabeleid van de Turkse staat als de potentiële gevoeligheid van dit beleid beïnvloedt, is de mate waarin de Turks-Nederlandse gemeenschap zich geaccepteerd, gewaardeerd en opgenomen voelt in haar nieuwe thuisland. Met andere woorden, in hoeverre staat de Nederlandse samenleving open voor het volwaardig accepteren van een nieuwe groep in haar midden? Enerzijds is het aannemelijk dat diegenen binnen de Turks-Nederlandse diasporagemeenschap die zich onvoldoende welkom voelen in Nederland, meer (kunnen gaan) hechten aan hun Turkse en/of religieuze identiteit en daarmee ook meer ontvankelijk zijn voor het diasporabeleid van de Turkse regering. Dit dan met uitzondering van groepen in de diaspora die in Turkije politiek of anderszins buitengesloten zijn geraakt zoals besproken in de voorgaande secties. Anderzijds is het mogelijk dat diasporabeleid een positief welkom en een goede integratie in de weg staan. Een verkenning van bestaand onderzoek naar de mate van welkom en integratie van de Turkse diaspora gemeenschap in Nederland levert geen eenduidig beeld op. Hoffman et al. (2020) stellen dat: “The Turkish and Turkish-Kurdish diaspora feels at home in Europe overall, its members expressing high levels of satisfaction with their living circumstances and general contentment with host nations‟ integration policies.” Daarentegen gaven Huijnk et al. (2015)57 slechts vijf jaar eerder aan dat Turks-Nederlandse jongeren: “veelvuldig uitdrukking geven aan hun gevoel dat ze in interactie met die dominante samenleving en in ing met niet-Turkse leeftijdsgenoten anders en vaak minderwaardig worden behandeld. Ze ervaren niet bij de Nederlandse samenleving te mogen horen en „nooit genoeg Nederlander te zijn‟.” Huijnk (2018)58 voegt hier een paar jaar later aan toe dat: “Het vertrouwen in de regering en de politie is onder alle moslimgroepen [in Nederland] niet groot. Ook delen zij de perceptie van een niet al te positief en soms vijandig maatschappelijk klimaat. Dit uit zich bij een deel van hen in 57 Huijnk, W., J. Dagevos, M. Gijsberts en I. Andriessen, „Werelden van verschil‟, 2015. 58 Huijnk, W., „De religieuze beleving van moslims in Nederland‟, 2018. 26 Het Turkse in Nederland gevoelens van uitsluiting, een gebrek aan ervaren acceptatie en ervaringen van discriminatie.” Tot slot geven de zeven sociale klassen en hun profiel in de recente studie van Vrooman et al. (2023)59 naar ongelijkheid in Nederland te denken daar de onderste sociale klassen – onzekere werkenden en het precariaat – voor respectievelijk 31% en 35% bestaan uit inwoners met een niet-Westerse herkomst. De combinatie van bovenstaande onderzoeken wekt de indruk dat de materiële basis van bestaan voor de Turks-Nederlandse diasporagemeenschap redelijk op orde is, maar dat de mate van acceptatie en de kwaliteit van vooruitzichten te wensen overlaat. Dit geldt vanzelfsprekend niet voor de gehele gemeenschap. Wel sluit een dergelijke indruk goed aan bij meer generieke trends – die niet in het onderzoek belicht worden, maar wel al geruime tijd in Nederland spelen – zoals de toename van Islamofobie en een kritische houding ten opzichte van nietWesterse inwoners met name van Arabische herkomst. Het volgende hoofdstuk reflecteert op de enquêteresultaten en neemt zowel de vraag onder de loep hoe de Turks-Nederlandse gemeenschap diverse elementen van het Turkse diasporabeleid waardeert, alsook hoe ze het integratiebeleid van de Nederlandse overheid ervaart. 59 Vrooman, C., J. Boelhouwer, J. Idema en A. van den Torre, „Eigentijdse ongelijkheid‟, 2023. 27
  
  Het perspectief van de TurksNederlandse gemeenschap: resultaten van het enquêteonderzoek
  
  De Turks-Nederlandse gemeenschap is met 431.000 mensen één van de grootste migrantengemeenschappen in Nederland.60 Zij is veelvuldig onderwerp van academisch onderzoek, vooral onder migratie- en integratiewetenschappers. De impact van het Turkse diasporabeleid op de Turks-Nederlandse gemeenschap is tot dusver echter een onderbelicht thema dat nog niet op kwantitatieve wijze is onderzocht. Dit hoofdstuk zal trachten in deze leemte te voorzien, via survey-onderzoek dat is uitgezet onder meer dan 1000 Nederlanders van Turkse afkomst. 61 Zij zijn zorgvuldig gesampled zodat de steekproef representatief is voor de Turks-Nederlandse gemeenschap. De interviews zijn telefonisch afgenomen tussen januari en februari 2023. Dat betekent dat een deel van de respondenten is geïnterviewd vóór de aardbevingen die Turkije begin februari hebben getroffen, en eveneens voordat de Nation Alliance CHP-leider Kemal Kılıçdaroğlu als presidentskandidaat naar voren heeft geschoven. In de enquêteresultaten worden drie hoofdvragen beantwoord: 1. Hoe divers is de Turks-Nederlandse gemeenschap wat betreft politieke voorkeur, identificatie met Turkije en religiositeit? 2. Hoe denken de Nederlanders van Turkse afkomst over het Nederlandse beleid ten aanzien van „hun‟ gemeenschap? 3. Hoe denken de Nederlanders van Turkse afkomst over het Turkse diaspora beleid? In het licht van de verkiezingen op 14 mei 2023 spelen de onderlinge politieke scheidslijnen tussen de Nederlanders van Turkse afkomst een hoofdrol in de analyse. In het vervolg van het hoofdstuk worden de meest opvallende bevindingen besproken. 60 CBS, „hoeveel inwoners hebben een herkomst buiten Nederland‟, 2023. 61 De onderzoekers zijn Joachim Schulte van survey-bureau Data4U erkentelijk voor zijn rol in de data-verzameling. De Turks-Nederlandse diaspora is zeer divers wat betreft politieke voorkeur en identificatie met Turkije, maar eenvormiger inzake religiositeit Nederlanders met een Turkse achtergrond zijn zeer divers op een aantal sleutelkenmerken.62 Wat betreft politieke voorkeur zijn er duidelijke scheidslijnen: 44% van de Nederlanders van Turkse afkomst zegt niet te gaan stemmen in de Turkse verkiezingen, 30% stemt op president Erdoğan, 15% op een kandidaat van de Nation Alliance,63 en 12% stelt het niet te weten, of op een kandidaat te stemmen die tot geen van beide politieke blokken behoort (zie figuur 2). Het lijkt erop dat een groot deel van de Nederlanders van Turkse afkomst überhaupt niet gaat stemmen voor de verkiezingen in Turkije. Van de respondenten die zeggen wél te gaan stemmen, stelt 52% te stemmen op president Erdoğan, en 27% op een kandidaat van de Nation Alliance.
  
  Figuur 2 Op wie gaat u stemmen bij de volgende Turkse presidentsverkiezingen?
  
  Weet niet 9% HDP Anders 1% 2% Nation Alliance 15% Nietstemmers 44% Recep Tayyip Erdoğan (AKP) 30% 62
  
  De grote mate van diversiteit binnen de Turks-Nederlandse gemeenschap blijkt ook uit eerder onderzoek, zie Kenniscentrum Integratie en Samenleving (KIS), „Verhoudingen tussen TurkseNederlandse groeperingen‟, 2019. 63 De enquête is afgenomen voordat Kemal Kılıçdaroğlu als presidentskandidaat is benoemd voor de Nation Alliance. De respondenten konden kiezen uit een aantal mogelijke oppositiekandidaten evenals de huidige president Erdoğan. De aanhang van de oppositiekandidaten is voor de analyse samengevoegd. De volledige vraagstelling is te vinden in het variabelenoverzicht. Voelen Nederlanders van Turkse afkomst zich verbonden met Turkije en/of Nederland? Een meerderheid van 64% zegt zich te identificeren met Turkije. De Erdoğan(84%) en Nation Alliance-stemmers (72%) voelen de sterkste band met het land, terwijl een groot gedeelte van de niet-stemmers (49%) stelt zich er nauwelijks mee te identificeren (zie figuur 3).
  
  Figuur 3 Identificatie met Turkije x stemgedrag Turkse verkiezingen
  
  Recep Tayyip Erdoğan (AKP) Nation Alliance Weet niet Niet-stemmers Totaal 0% 10% Wel Figuur
  
  4
  
  20% 30% 40% Neutraal 50% 60% 70% 80% 90% 100% 80% 90% 100% Niet Identificatie met Nederland x stemgedrag Turkse verkiezingen Niet-stemmers Nation Alliance Weet niet Recep Tayyip Erdoğan (AKP) Totaal 0% 10% Wel 20% 30% 40% Neutraal 50% 60% 70%
  
  Niet Identificatie met Turkije betekent niet noodzakelijkerwijs dat men geen band voelt met Nederland. 58% van de respondenten zegt zich met Nederland verbonden te voelen. Stemmers op president Erdoğan voelen zich relatief minder verbonden met ons land (48%) dan Nation Alliance- (62%) en niet-stemmers (65%) (zie figuur 4). 36% van de Nederlanders van Turkse afkomst identificeert zich zowel met Nederland als met Turkije, tegenover 20% die slechts een band voelt met één van beide landen (10.3% met Turkije, 9.1% met Nederland) (zie tabel 3). Een aanzienlijk deel van de respondenten lijkt zich dus thuis te voelen in 30 Turkse diaspor in Nederland beide culturele identiteiten, en voelt zich niet genoodzaakt te kiezen. Er is wel een duidelijk verband tussen leeftijd en identificatie met de twee landen: hoe jonger men is, hoe kleiner de kans dat men zich identificeert met Turkije (zie tabel 4). Tabel 3 Identificatie met Turkije x Identificatie met Nederland Identificatie metTurkije Identificatie met Nederland niet neutraal wel 1,8% 1,2% 9,1% neutraal 1,3% 10,5% 12,2% wel 10,3% 17,3% 36,3% niet Tabel 4 Identificatie met Turkije x Leeftijd Identificatie metTurkije Leeftijd 18-34 35-49 50-64 65+ niet 57,5% 22,5% 13,3% 6,7% neutraal 48,5% 29,3% 15,9% 6,3% wel 27,8% 33,3% 28,8% 10,1%
  
  Wanneer we echter vragen hoe mensen zichzelf primair identificeren, dan blijkt dat velen zich voornamelijk Turks voelen: dat geldt voor 60% van de respondenten. 14% ziet zichzelf vooral als Europees, 12% als gemixt en slechts 5% als Nederlands (zie figuur 5).
  
  Figuur 5 Wat beschouwt u als uw primaire identiteit?
  
  Weet niet Anders 1% Nederlands 3% 5% Koerdisch 5% Europees 14% Gemengde identiteit 12% Turks 60% 31
  
  Religiositeit Religie is belangrijk voor de Turks-Nederlandse gemeenschap. 73% van de respondenten omschrijft zichzelf als Soennitisch, 12% als Aleviet en slechts 4% als atheïstisch (zie figuur 6). Een ruime 70% stelt daarbij dat religie zeer belangrijk is in hun leven (zie figuur 7). Figuur 6 Hoe zou u uw religieuze overtuiging omschrijven? Weet niet Soefistisch 2% Sjiitisch <1% Protestants <1% 1% Atheïstisch Agnostisch 4% <1% Anders 6% Alevitisch 12% Soennitisch 73% Figuur
  
  7
  
  Hoe belangrijk is religie in uw leven? Recep Tayyip Erdoğan (AKP) Weet niet Nation Alliance Niet-stemmers Totaal 0% 10% Wel 20% 30% 40% Neutraal Niet 32 50% 60% 70% 80% 90% 100%
  
  De drie politieke blokken in Nederland (Erdoğan-, Nation Alliance- en niet-stemmers) zijn op basis van de hierboven behandelde kernmerken duidelijk verschillend. De kenmerken per kiezersgroep laten zich als volgt samenvatten: o Erdoğan-stemmers zijn overwegend religieus, ouder en hebben een sterke band met Turkije (84%) en minder met Nederland (48%) o Nation Alliance-stemmers zijn minder religieus dan de Erdoğanstemmers, zijn iets jonger en hebben een sterke band met Turkije (72%) én met Nederland (62%) o Niet-stemmers zijn minder religieus, overwegend jong en hebben een minder sterke band met Turkije (50%), maar wél met Nederland (65%).
  
  Figuur 8 Leeftijd x stemgedrag Turkse verkiezingen
  
  Nation Alliance Recep Tayyip Erdoğan (AKP) Niet-stemmers Weet niet Totaal 0% 10% 18-34 20% 30% 40% 35-49 50% 50-64 60% 70% 80% 90% 100% 65+
  
  Organisaties die Nederlanders van Turkse afkomst vertegenwoordigen in Nederland worden niet gezien als representatief voor de gehele gemeenschap Een van de manieren waarop de Nederlandse overheid contact zoekt en onderhoudt met Nederlanders met een Turkse achtergrond, is door regelmatig in gesprek te gaan met Turks-Nederlandse koepelorganisaties. Het is de vraag in hoeverre dergelijke organisaties een goede vertegenwoordiging zijn van de zeer diverse Turks-Nederlandse gemeenschap.64 De meeste respondenten 64 Deskundigen hebben eerder kritische kanttekeningen geplaatst bij de representativiteit van de Turks-Nederlandse organisaties: Trouw, „Of de Kamer met de juiste en praat, wordt bij voorbaat betwist‟, 2016. beantwoorden deze vraag met een overtuigend „nee‟: slechts 27% stelt dat de organisaties een goede afspiegeling vormen van de gemeenschap als geheel (47% zegt van niet, 26% is neutraal) (zie figuur 9). Met name de Nation Allianceen de niet-stemmers voelen zich niet door de organisaties vertegenwoordigd, terwijl de AKP-stemmers zeer verdeeld zijn over deze kwestie.
  
  Figuur 9 De Turks-Nederlandse organisaties vormen een goede afspiegeling van de Turks-Nederlandse gemeenschap Recep Tayyip Erdoğan (AKP) Weet niet Niet-ste
  
  mmers Nation Alliance Totaal 0% 10% Eens 20% 30% 40% Neutraal 50% 60% 70% 80% 90% 100% Oneens
  
  Wanneer de respondenten vervolgens wordt gevraagd of andere organisaties (die overigens niet allemaal een gesprekspartner zijn van de Nederlandse overheid) een belangrijke rol spelen in hun leven, zijn de resultaten glashelder (tabel 5). Diyanet, het Turkse „presidium voor Godsdienstzaken‟, waaronder een groot deel van de Turkse moskeeën binnen en buiten Turkije valt, is de enige organisatie die tot op zekere hoogte een rol speelt in het leven van de respondenten, terwijl alle andere organisaties zeer laag scoren. Diyanet is, niet verrassend, het belangrijkst voor respondenten die veel waarden hechten aan hun religie, en voor Erdoğan-stemmers (die zoals we eerder hebben gezien ook overwegend religieus zijn). Hizmet, gelieerd aan de Gülen-beweging, scoort met een gemiddelde score van 0,27 uit 10 opvallend laag, wat zou betekenen dat voor vrijwel geen enkele respondent de organisatie een belangrijke rol speelt in zijn/haar leven. De beweging is na de couppoging in 2016 onder druk komen te staan, vooral binnen maar zeker ook buiten Turkije. In Nederland zijn Gülenisten destijds bedreigd en geïntimideerd door andere Nederlanders van Turkse afkomst. Het exacte aantal Gülenisten in Nederland is moeilijk te becijferen vanwege de losse structuur van de beweging. De vraag die men zich gezien dit resultaat kan stellen is of de Gülen-beweging nooit prominent is geweest, of ze daadwerkelijk significant is
  
  Tabel 5 Gemiddeld belang van Turkse organisaties voor Turks-Nederlandse diaspora (schaal 0-10) HTIB (Hollanda Türkiyeli İşçiler Birliği) YTB (Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluğu) SCIN (Stichting Islamitisch Centrum Nederland) Diyanet Yunus Emre Milli Görüş Hizmet (Gülen) TFN (Turkse Federatie Nederland) Nation Alliance 4,08 1,69 1,40 0,22 1,03 2,68 1,49 1,18 Recep Tayyip Erdoğan (AKP) 7,63 3,57 4,13 0,42 2,55 1,95 2,54 3,39 Niet stemmers 4,18 1,23 1,93 0,23 1,18 1,74 1,40 1,37 Weet niet 5,40 1,95 2,16 0,15 1,44 1,76 1,43 1,43 Totaal 5,29 2,06 2,54 0,27 1,61 2,00 1,76 1,97
  
  Relatieve onverschilligheid ten aanzien van het Nederlands beleid, verdeeldheid over mogelijke nieuwe beleidsinitiatieven
  
  De Turks-Nederlandse deelnemers aan dit onderzoek zijn gematigd tevreden over de betrokkenheid van de Nederlandse overheid bij „hun‟ gemeenschap. 22% beoordeelt de betrokkenheid als negatief, 42% is positief en 36% is neutraal. In mene zin is een duidelijke meerderheid hetzij tevreden, hetzij onverschillig. De drie politieke blokken zijn met rond de 40% ongeveer even positief over de Nederlandse betrokkenheid (zie figuur 10).
  
  Figuur 10 Ik ervaar de betrokkenheid van de Nederlandse overheid bij de TurksNederlandse gemeenschap als: Weet niet Recep Tayyip Erdoğan (AKP) Niet-stemmers Nation Alliance Totaal 0% 10% Positief 20% 30% 40% Neutraal 35 50% Negatief 60% 70% 80% 90% 100%
  
  Er lijkt dus in den brede geen grote onvrede te bestaan over de Nederlandse overheid. Op specifieke thema‟s zijn Nederlanders van Turkse afkomst echter kritischer. Zo vindt bijna 50% dat Nederland te weinig doet om de discriminatie van Nederlanders met een Turkse achtergrond tegen te gaan, tegenover 30% die vindt dat er wél genoeg gebeurt. De Erdoğan-stemmer (55%) uit de meeste kritiek, maar ook een groot deel van de Nation Alliance- (44%) en niet-stemmers (47%) uit onvrede over het Nederlands anti-discriminatie beleid (zie figuur 11). Figuur 11 De Nederlandse overheid doet genoeg om discriminatie van Turks-Nederlandse burgers te bestrijden
  
  Nation Alliance Weet niet Niet-stemmers Recep Tayyip Erdoğan (AKP) Totaal 0% 10% Eens 20% 30% 40% Neutraal 50% 60% 70% 80% 90% 100% Oneens
  
  Hoe denken Nederland
  
  ers
  
  van Turkse afkomst over
  
  het campagneverbod in Nederland?
  
  Over een recent aspect van het Nederlands beleid is men verdeeld. De Nederlandse regering heeft in 2019 besloten dat drie maanden voor verkiezingen in het buitenland geen buitenlandse hoogwaardigheidsbekleders uit het betreffende land in Nederland campagne mogen voeren. Turkse politici mogen dus voor de Turkse verkiezingen van 14 mei 2023 vanaf medio februari niet naar Nederland afreizen om het diaspora-electoraat te mobiliseren. 40% van de Nederlanders van Turkse afkomst is het oneens met deze maatregel, terwijl 44% de maatregel wél steunt. Vanuit de drie politieke blokken wordt zeer verschillend tegen het campagneverbod aangekeken. De Erdoğan-stemmers (62% tegen, 26% voor) zijn duidelijke tegenstanders, terwijl de Nation Alliance(22% tegen, 58% voor) en niet-stemmers (35% tegen en 49% voor) het verbod vooral verwelkomen (zie figuur 12). Gezien de waarschijnlijke stemverhoudingen in Nederland (traditioneel brengen Nederlanders van Turkse afkomst die naar de stembus gaan in meerderheid hun stem uit op de AKP/president Erdoğan) is dat niet verrassend: de oppositie heeft er baat bij wanneer de AKP en president Erdoğan minder makkelijk hun electoraat in Nederland kunnen mobiliseren. Figuur 12 Het is goed dat de Nederlandse overheid buitenlandse overheidsfunctionarissen een paar maanden voor nationale verkiezingen in het buitenland verbiedt om in Nederland campagne te vo
  
  eren
  
  Nation Alliance
  
  Weet niet Niet-stemmers Recep Tayyip Erdoğan (AKP) Totaal 0% 10% Eens 20% 30% 40% Neutraal 50% 60% 70% 80% 90% 100% Oneens
  
  Het antwoord op het Turkse diasporabeleid? De Nederlandse overheid zoekt naar mogelijkheden om een goed antwoord te bieden op een aantal onderdelen van het Turkse diasporabeleid. Twee groepen organisaties spelen daarbij een hoofdrol: de weekendscholen, waar Nederlandse kinderen van Turkse afkomst les krijgen over de Turkse taal en cultuur, en de Turkse moskeeën die grotendeels aangestuurd worden vanuit Diyanet of de Milli Görüş-beweging. Een grote meerderheid binnen de TurksNederlandse gemeenschap is tegen het verbieden van buitenlandse financiering van weekendscholen (67% oneens 18% eens). Erdoğan-stemmers zijn de grootste tegenstanders (77%), maar ook de Nation Alliance- (61%) en niet-stemmers (63%) pleiten tégen een verbod (zie figuur 13). Buitenlandse financiering van moskeeën kan echter op minder onverdeelde steun rekenen. Een meerderheid van 52% is tegen een verbod op buitenlandse financiering van moskeeën, tegenover 30% die het er wél mee eens is. De Erdoğan-stemmers, die zoals eerder geconstateerd de nauwste banden onderhouden met Diyanet, zijn duidelijke tegenstanders (74% oneens, 13% eens). Nation Alliance-stemmers zijn de grootste voorstanders (32% oneens, 48% eens), en de niet-stemmers zijn verdeeld (43% oneens, 35% eens) (zie figuur 14). De Nederlandse regering, bij monde van minister Dennis Wiersma, pleitte in november 2022 ervoor om weekendscholen onder verscherpt toezicht van de onderwijsinspectie te plaatsen, zodat de overheid sneller kan ingrijpen als er „anti-integratieve‟, „anti-democratische‟ en anti-rechtstatelijke‟ overtuigingen aan kinderen worden doorgegeven.65 Het voorstel richt zich op alle soorten 65 NOS, „Kabinet wil toezicht op weekendscholen: „Gevaar voor parallelle samenlevingen‟‟, 2022. Het Turkse diasporabeleid in Nederland
  
  informele scholen Het kabinet lijkt steun te krijgen van een krappe meerderheid van de Turks-Nederlandse bevolking: 52% vindt dat de Nederlandse overheid moet ingrijpen bij organisaties, als daar ondemocratische waarden worden gedoceerd aan kinderen (25% oneens). Nation Alliance-stemmers steunen deze maatregel met een duidelijke meerderheid (62%), maar ook een groot deel van de Erdoğanen niet-stemmers (beide 49%) toont zich positief over dit beleidsinitiatief (zie figuur 15). Figuur 13
  
  Nederland
  
  zou
  
  buitenlandse financiering
  
  van moskeeën moeten verbieden
  
  Nation Alliance Niet-stemmers Weet niet Recep Tayyip Erdoğan (AKP) Totaal 0% 10% Eens
  
  Figuur 14
  
  20% 30% 40% Neutraal 50% 60% 70% 80% 90% 100% Oneens Nederland zou buitenlandse financiering van weekendscholen moeten verbieden Nation Alliance Niet-stemmers Weet niet Recep Tayyip Erdoğan (AKP) Totaal 0% 10% Eens 20% 30% 40% Neutraal 50% Oneens 38 60% 70% 80% 90% 100%
  
  Het se diasporabeleid in Nederland | Clingendael Rapport, April 2023
  
  Figuur
  
  15 Nederland zou in staat
  
  
  
  moeten zijn in te
  
  
  
  grijpen bij 
  
  organisaties
  
  waar Nederlandse
  
  kinderen waarden leren die niet corresponderen met democratische
  
  
  
  waarden (zoals: vrijheid van meningsuiting, acceptatie van homosexualiteit, vrijheid
  
  van religie) Nation Alliance Weet niet Niet
  
  -
  
  stemmers Recep
  
  Tayyip
  
  
  
  Erdoğan
  
  (AKP)
  
  To
  
  taal 0% 10% Eens 20% 30% 40% Neutr
  
  a
  
  al 50%
  
  60% 70% 80% 90%
  
  100%
  
  Oneens De hierboven besproken maatregelen zouden dus verdeelde reacties oproepen binnen de Turks-Nederlandse gemeenschap. Een andere, mogelijke, manier om het Turkse diasporabeleid de wind uit de zeilen te nemen is door een levensvatbaar alternatief aan te bieden door de Nederlandse overheid voor de door Turkije gefinancierde instituten in Nederland. De Nederlandse overheid zou bijvoorbeeld een imam-opleiding kunnen financieren die los staat van organisaties als Diyanet en Milli Görüş (een initiatief dat overigens eerder is genomen en o.a. vanwege gebrek aan belangstelling van studenten is stopgezet), of het Turks als keuzetaal aanbieden in het reguliere Nederlandse schoolsysteem in de hoop dat Nederlandse kinderen met een Turkse achtergrond daardoor minder behoefte hebben om les te volgen aan de weekendscholen. Beide mogelijke maatregelen krijgen geen onverdeelde steun. 42% van de respondenten vindt dat Nederland een imam-opleiding moet financieren, tegenover 35% die daar tegen is (zie figuur 16). Het aanbieden van Turks als keuzetaal in het Nederlands onderwijs krijgt iets meer steun (56% eens, 29% oneens) (zie figuur 17).
  
  Figuur 16 Nederland zou een opleiding voor buitenlandse imams moeten financieren, onafhankelijk van organisaties uit Turkije (zoals Diyanet, Milli Görüs) Recep Tayyip Erdoğan (AKP) Niet-stemmers Weet niet Nation Alliance Totaal 0% 10% Eens 20% 30% 40% Neutraal 50% 60% 70% 80% 90% 100% Oneens Figuur 17 Turks zou een keuzevak voor jongeren in het reguliere Nederlandse schoolsysteem moeten zijn Weet niet Recep Tayyip Erdoğan (AKP) Nation Alliance Niet-stemmers Totaal 0% 10% Eens 20% 30% 40% Neutraal 50% 60% 70% 80% 90% 100% Oneens
  
  De Nederlanders van Turkse afkomst zijn verdeeld over de wenselijkheid van het Turkse diasporabeleid
  
  De Nederlanders met een Turkse achtergrond waarderen de betrokkenheid van Turkije bij hun gemeenschap op een verschillende manier. 36% is positief over de rol die Turkije speelt, terwijl 30% negatief is. De verschillen per politiek blok zijn zeer groot: de Erdoğan-stemmers zijn met 61% het meest positief, terwijl de Nation Alliance- (19% positief) en niet-stemmers (26% positief) duidelijk veel kritischer kijken naar het Turkse diasporabeleid (zie figuur 18). Een kwart van de Nederlanders van Turkse afkomst voelt zich zelfs onveilig vanwege de Turkse invloed in Nederland, en ook hier is er een duidelijke splitsing tussen de Erdoğan-stemmers (75% voelt zich wél veilig) en de andere twee blokken (Nation Alliance 38%, niet-stemmers 42% voelt zich wél veilig) (zie figuur 19). 40 Nederland Figuur 18 Ik ervaar de betrokkenheid van Turkije bij de Turks-Nederlandse gemeenschap als: Recep Tay
  
  yip
  
  
  
  Erdoğan (AKP
  
  )
  
  Weet niet Niet-stemmers Nation Alliance Totaal 0% 10% Positief Figuur 19 20% 30% 40% Neutraal 50% 60% 70% 80% 90% 100% Negatief Door de betrokkenheid van Turkije bij de Turks-Nederlandse gemeenschap voel ik mij onveilig Niet-stemmers Nation Alliance Weet niet Recep Tayyip Erdoğan (AKP) Totaal 0% 10% Eens 20% 30% 40% Neutraal 50% 60% 70% 80% 90% 100% Oneens
  
  Een deel voelt zich onveilig, velen wensen meer bescherming door de Nederlandse overheid Een aanzienlijk deel van de respondenten (43%) zou graag zien dat de Nederlandse overheid Nederlanders met een Turkse achtergrond beter beschermt tegen ongewenste inmenging en intimidatie vanuit Turkije. Er is opmerkelijk genoeg nauwelijks verdeeldheid te zien tussen de politieke blokken: ook een groot deel van de Erdoğan-stemmers pleit voor een actieve beschermende rol van de Nederlandse overheid, terwijl zij zich minder onveilig voelen dan de respondenten in de andere twee politieke blokken. Het is niet ondenkbaar dat het onveilige gevoel dat een deel van de Nederlanders van Turkse afkomst ervaart vanwege het Turkse diasporabeleid hen noopt zich terughoudender op te stellen in het politieke debat over Turkije. Angst zou kunnen leiden tot zelfcensuur. Dit mechanisme gaat deels op: een derde van de Nederlanders van Turkse afkomst stelt namelijk zich niet comfortabel te voelen om in het openbaar over Turkse politiek te spreken (49% voelt zich wél comfortabel genoeg). Interessant genoeg is er geen verschil tussen de drie politieke blokken. De Erdoğan-stemmers voelen zich nauwelijks méér op hun gemak dan de respondenten uit de andere twee politieke blokken (zie figuur 20). Het is overigens mogelijk dat de eersten vooral beducht zijn voor de reacties die hun politieke opvattingen in Nederland, dus niet in Turkije, kunnen oproepen.
  
  Figuur 20 Ik voel me op mijn gemak om mijn mening over de Turkse politiek in het openbaar te uiten Recep Tayyip Erdoğan (
  
  AKP
  
  )
  
  We
  
  et
  
  niet
  
  Nation
  
  Alliance
  
  Niet
  
  -stemmers To
  
  taal 0% 10% Eens 20% 30% 40% Neutraal 50% 60% 70% 80% 90% 100% Oneens
  
  W
  
  él
  
  de weekendscholen, kritisch
  
  er
  
  over buitenlands ge
  
  financierde
  
  moskeeën
  
  De Nederlanders van Turkse afkomst zijn dus in het algemeen verdeeld over de betrokkenheid van Turkije bij de diasporagemeenschap. Wanneer we echter vragen naar hun opvattingen over specifieke beleidsonderdelen zien we wel meerderheidsopvattingen en duidelijke signalen. Zo is een stevige meerderheid van 65% blij dat Turkije helpt bij de organisatie van weekendscholen in Nederland (zie figuur 21). 49% van de respondenten is daarentegen van mening dat moskeeën in Nederland niet zouden moeten worden geleid door buitenlandse imams (tegenover 32% die daar geen probleem mee heeft) (zie figuur 22). Figuur 21 Ik ben blij dat Turkije helpt met het organiseren van weekendscholen in Nederland, waar Turks-Nederlandse kinderen de Turkse taal kunnen leren Recep Tayyip Erdoğan (AKP) Weet niet Nation Alliance Niet-stemmers Totaal 
  
  0%
  
  10%
  
  Een
  
  s
  
  20% 30% 40% Neutraal 50% 60% 70%
  
  80%
  
  90%
  
  100% Oneens
  
  Figuur 22 Het is
  
  goed dat
  
  Turkse moskeeën in Nederland geleid worden door buitenlandse imams Recep Tayyip Erdoğan (AKP)
  
  Weet
  
  niet Niet-stemmers
  
  Nation Alliance Totaal 0% 10% Eens 20% 30% 40% Neutraal 50% 60% 70% 80% 90% 100% Oneens
  
  Afsluitende observaties over de enquête
  
  De Turks-Nederlands gemeenschap is verdeeld in een aantal blokken, waarbij politieke voorkeuren een belangrijke rol lijken te spelen. Die diversiteit van perspectieven blijkt ook uit hun uiteenlopende opvattingen over politiek en beleid. Stemmers op de huidige president Erdoğan denken over zowel het Nederlandse als het Turkse beleid op veel terreinen duidelijk anders dan mensen uit de andere twee politieke blokken. Er zijn echter ook duidelijke overeenkomsten tussen de drie groepen. Zo is een groot deel van de respondenten uit alle politieke groepen kritisch ten aanzien van het antidiscriminatiebeleid van de Nederlandse overheid. Dat houdt een zeker risico in: het is immers goed voorstelbaar dat Nederlanders met een Turkse achtergrond zich ontvankelijker zullen tonen voor het Turkse diasporabeleid wanneer zij zich gediscrimineerd voelen en de Nederlandse regering in hun ogen in gebreke blijft. De oplossing voor deze en andere mogelijke problemen moet niet per definitie gezocht worden door nauwer contact te zoeken met de Turks-Nederlandse organisaties: zij hebben immers blijkens de resultaten slechts een beperkte achterban, en vertegenwoordigen maar een klein deel van de gemeenschap. De enige organisatie die (zij het beperkt) relevant lijkt te zijn voor de Nederlanders van Turkse afkomst is Diyanet. De Nederlanders van Turkse afkomst binnen het gehele politieke spectrum zijn in meerderheid tegen een verbod op buitenlandse financiering van weekendscholen. Tegelijkertijd zou een krappe meerderheid een versterkte status van het Turks als moderne vreemde taal in het Nederlands onderwijs verwelkomen. De door Turkije gesteunde dan wel beheerde moskeeën kunnen op meer kritiek rekenen: slechts een krappe meerderheid is tegen een verbod op buitenlandse financiering van moskeeën. Een groot deel ziet het liefst dat Nederland een imam-opleiding zonder medewerking van Turkse organisaties financiert. Voorts spreekt een vrijwel even groot deel binnen de drie politieke blokken het verlangen uit dat de Nederlandse overheid Nederlanders van Turkse afkomst beter beschermt tegen intimidatie vanuit Turkije. Dat is een opvallend resultaat, aangezien de Erdoğan-stemmers te kennen geven zich aanzienlijk minder geïntimideerd te voelen dan de andere twee groepen. Hoe is vervolgens de impact van het Turkse diasporabeleid te duiden op basis van deze gegevens? Het antwoord daarop is niet eenduidig, hetgeen te verklaren is vanuit de pluriformiteit van de Turks-Nederlandse gemeenschap. Met andere woorden: houdingen ten opzichte van het Turkse diasporabeleid hangen sterk samen met de politieke voorkeuren van de groepen binnen de Turks-Nederlandse gemeenschap. Dit laat onverlet dat er een aantal gedeelde hoofdlijnen zijn: men is in gelijke mate tevreden over de Nederlandse betrokkenheid bij de gemeenschap maar maakt zich zorgen over het antidiscriminatiebeleid van de Nederlandse overheid, hecht waarde aan het bestaan van Turkse weekendscholen, en grote delen binnen alle politieke blokken verlangen betere bescherming van de Nederlandse overheid tegen de invloed van Turkije op de gemeenschap.
  
  44 Tot besluit
  
  Dit onderzoek verduidelijkt een aantal belangrijke elementen van de relatie tussen de Turkse overheid, de Turkse diasporagemeenschap in Nederland en de Nederlandse overheid. Om te beginnen blijkt dat het Turkse diasporabeleid, i.e. beleid vanuit Ankara dat gericht is op directe beïnvloeding van een specifieke doelgroep – in casu Nederlanders van Turkse afkomst – van karakter is veranderd in de periode 2000-2010 (het eerste decennium van AKP-bestuur van Turkije). De nadruk in het diasporabeleid kantelde van economische en religieuze accenten naar meer politieke framing ten dienste van Turkije als trots vaderland en regionale grootmacht in het algemeen, alsook naar meer politieke mobilisatie ten gunste van de AKP in het bijzonder. De gestaag toegenomen verwevenheid tussen de AKP en het bestuur van de Turkse staat heeft ervoor gezorgd dat een reeks nieuwe instrumenten van het diasporabeleid vanaf de periode 20002010 zowel nationalistische (bijvoorbeeld vaderlandsliefde in stand houden) als partijpolitieke doelen is gaan nastreven (bijvoorbeeld stemmen werven). Qua thematiek en insteek liggen deze doelen gevoeliger in Nederland dan remittances en goedgekeurde vrijdagsgeb door een gematigde organisatie als Diyanet. Daarnaast blijkt dat de Turkse diasporagemeenschap in Nederland electoraal in een paar grote blokken verdeeld is die onderling gepolitiseerd zijn. Het grote aantal Nederlanders van Turkse afkomst dat niet gaat stemmen bij de Turkse verkiezingen valt met name op: deze groep is overwegend jong en heeft een lossere band met Turkije dan stemmers op president Erdoğan of de Nation Alliance. Het Turkse diasporabeleid resoneert derhalve slechts onder een deel van de Turkse gemeenschap in Nederland. De Turkse diasporagemeenschap heeft desalniettemin twee grove gemene delers: ten eerste het belang dat haar verschillende segmenten hechten aan het behouden van hun Turkse wortels, wat niet per se synoniem staat aan de Turkse staat en, ten tweede, het belang van religie in het dagelijks leven (voor oudere generaties geldt dit sterker dan voor jongere generaties). Tot slot blijkt het Nederlandse beleid ten aanzien van de Turkse diaspora gemeenschap verschillend gewaardeerd te worden door segmenten van die gemeenschap en deels gestoeld te zijn op samenwerking met organisaties die niet persé representatief zijn voor de gemeenschap. Het onderzoek laat ook een aantal belangrijke vragen onbeantwoord. Ten eerste in hoeverre de Turkse verkiezingen het diasporabeleid zullen beïnvloeden in het geval dat winst voor de Nation Alliance zou leiden tot een minder assertieve framing van Turkije als regionale mogendheid. Deze vraag zal in het vervolg op dit rapport later in 2023 ter hand genomen worden. Een andere vraag die onbeantwoord blijft, is hoe de maatschappelijke betrokkenheid en integratie van de Turkse diasporagemeenschap in Nederland beter geborgd kan worden zonder eenvormig beleid te voeren of assimilatie te verwachten. Als er een aangrijpingspunt voor beleid uit de enquête naar voren komt, dan zijn het de sociaaleconomische verwachtingen van de groep Nederlanders van Turkse afkomst die niet gaan stemmen, en derhalve minder sterk deel uitmaken van politieke polarisatie in Turkije en in de diasporagemeenschap. Effectief beleid dient waarschijnlijk divers te zijn qua doelstellingen en instrumenten in reflectie van de gepolitiseerde blokken waaruit de diaspora bestaat, en toch in overleg met de gemeenschap vorm te krijgen. Hierbij hoort de kanttekening dat de huidige zelforganisatie niet representatief lijkt te zijn voor de gemeenschap als geheel en daarom niet adequaat is als basis voor dergelijke consultatie. Tot slot blijft de vraag onbeantwoord in hoeverre de Nederlandse overheid moet ingrijpen om eventuele schadelijke neveneffecten van het Turkse diasporabeleid aan banden te leggen. Het is niet evident dat interventie überhaupt nodig is en nog minder dat er een pasklare oplossing bestaat. De onderzoeksresultaten laten zien dat het wel evident is dat een eenzijdige focus op meer regulerende maatregelen, zoals bijvoorbeeld het verbieden van buitenlandse financiering van weekendscholen, tot weerstand en mogelijk vervreemding zal leiden van delen van de Turkse diaspora gemeenschap. Sommigen segmenten zullen dan ontvankelijker worden voor het Turkse diasporabeleid. Betere monitoring, maatwerk qua eventuele interventies en betere bescherming in geval van intimidatie en dreiging lijken op basis van de onderzoeksgegevens meer voor de hand te liggen.
  
  46 References Advies, R. (2017). Wat zijn dat nou voor clubs? Praktijkonderzoek naar SICN. ISN (Diyanet), Milli Görüş, en Hizmet (Gülen).