title: M. Poncelet, L’invention des sciences coloniales belges, Paris, Éditions Karthala, 2008, 420 p.
text: Duijker heeft ook het werk van Révész opgepakt
  en verder gebracht. Révész vond wetenschappelijke
  scholing fundamenteel naast een degelijke voorbereiding op praktische toepassing van de wetenschappelijke bevindingen. Hij verdeelt de studie in
  twee fasen: drie jaar zuiver wetenschappelijk tot het
  kandidaatsexamen en twee jaar differentiatie naar het
  doctoraal. Nadat Duijker Révész was opgevolgd in
  1950 gaat hij door met het zoeken van een sluitende
  systematiek voor onderzoek en opleiding. In 1959 legt
  hij de basis van een systematiek die enkele decennia zal
  standhouden, althans in Nederland: een vijfjarige opleiding rond vijf kernvakken met een logische samenhang, namelijk Gedragsleer, Functieleer, Persoonlijkheidsleer, Ontwikkelingsleer en Methodeleer.
  Na de jaren vijftig weerspiegelt de groeiende belangstelling voor psychologie zich in groeiende aantallen studenten. Vanaf 1969 zijn er bij de UvA meer
  dan 1000 en in het jaar 2000 wordt het aantal van
  2000 studenten overschreden. Vanaf 1979 zijn vrouwelijke studenten in de meerderheid, vanaf 1989 zijn
  er tenminste tweemaal zoveel vrouwelijke als mannelijke eerstejaars.
  Voor zijn beschrijving van de jaren zeventig maakt
  Busato gebruik van de participerende observatie die
  toentertijd werd verricht door het faculteitsblad De
  Spiegeloog. Deze ‘krant’ blijkt naast haar informerende rol nu goud waard als leverancier van historisch materiaal, bijvoorbeeld over de ontwikkeling
  waarbij steeds meer druk kwam te liggen op het
  publiceren van onderzoeksresultaten ten einde de
  financiële bronnen veilig te stellen. Mellenbergh constateert namens een onderzoekscommissie in de jaren
  zeventig een cultuur van ‘veel onderzoek en weinig publicatie’. In de jaren tachtig beginnen de vaste medewerkers proefschriften af te leveren. De trend om een
  loopbaan te starten met een proefschrift zet in en
  sinds de jaren negentig is het aantal proefschriften
  sterk toegenomen.
   Na een interview met Frijda wiens hoofdwerk The
  Emotions internationaal het meest geciteerde werk uit
  de Nederlandse psychologie is, bestaat het laatste
  deel van Leve de psychologie! uit een interessante tour
  
  d’horizon langs de huidige onderzoeksgroepen. Twee
  initiatieven vallen met name op: Interapy bij klinische psychologie is een succesvol initiatief van Lange
  om cognitieve gedragstherapie via Internet aan te
  bieden; Acacia bij ontwikkelingspsychologie, een initiatief van Ridderinkhof, doet onderzoek naar adaptieve controle vanuit een cognitief, neurowetenschappelijk perspectief, vooral gericht op de oudere mens.
  Ook hier speelt het Internet een belangrijke rol: de bevindingen worden gepubliceerd op www.seniorlab.nl.
  Busato heeft het er niet over, maar zouden door Internet de eisen voor publicaties bijgesteld gaan worden?
  Frans Tegel (Zelfstandig adviseur bedrijfspsychologie)
  
  Wiel Kusters, Koolhaas’ dieren. Over de biologie van
  een schrijver (Nijmegen: Uitgeverij Vantilt 2008). 295
  pp., ISBN 978-94-6004-001-6. €19,95.
  De dierenverhalen van Anton Koolhaas, die verschenen gedurende de jaren vijftig, zestig en zeventig
  van de vorige eeuw, hebben alom bewondering gewekt. Bij herhaling hebben critici gewezen op de indringende, vaak ontroerende wijze waarop Koolhaas
  de lezer inzicht biedt in de rijke psyche van uiteenlopende, al dan niet werkelijk bestaande dieren. Bij
  het schrijven van deze ‘dierbiografieën’ zou Koolhaas
  zich uitvoerig hebben laten inspireren door vigerende
  opvattingen binnen de zogeheten ‘dierpsychologie’.
  Dat vormt het intrigerende (en tot op heden onbelicht
  gebleven) uitgangspunt van Koolhaas’ dieren van Wiel
  Kusters.
   In de eerste plaats beoogt Kusters de verhouding
  te onderzoeken tussen Koolhaas’ verhalen en contemporaine gedragsbiologische discussies. Daarbij
  benadrukt hij terecht niet het literaire universum
  van Koolhaas te willen toetsen aan datgene wat door
  de biologische (academische) gemeenschap voor
  ‘waar’ wordt aangehouden, maar juist in te willen
  zoomen op de wijze waarop in deze literaire teksten
  publieke discussies over diergedrag zijn verwerkt en
  getransformeerd. Want in literatuur kunnen wetenschappelijke (evenzogoed als filosofische of historische
  inzichten) met nieuwe betekenissen zijn opgeladen.
  Daarnaast belooft de auteur in te gaan op de wijze
  waarop ‘de biologie als wetenschap’ wordt gerepresenteerd (p. 8). In het bijzonder focust hij op de kritische wijze waarop de bioloog wordt verbeeld.
  Juist vanwege deze aandacht voor de verbintenissen tussen literatuur en wetenschap, lijkt Kusters’
  studie een duidelijk voorbeeld te zijn van wat Raf de
  Bont en Kaat Wils in een eerdere aflevering van dit
  
  242
  
  STUDIUM_4_2009:170 x 240 1-1
  
  15-01-2010
  
  13:21
  
  Pagina
  
  243
  
  Boekbesprekingen / Comptes Rendus
  tijdschrift een ‘ruimhartige wetenschapsgeschiedenis’
  hebben genoemd [vergelijk Studium 1 (2008)]. In
  ieder geval moet Kusters’ boek worden gewaardeerd
  tegen de achtergrond van het vitale, internationale
  onderzoeksgebied Literature and Science Studies,
  waarbinnen de dynamische, wederzijdse betrekkingen tussen literaire en wetenschappelijke teksten en
  vertogen centraal staan. Koolhaas’ dieren is wat dat
  betreft dus zeer actueel.
   Nadat Kusters zijn doelstellingen in een voorwoord heeft uiteengezet, probeert hij in het eerste, inleidende hoofdstuk het contemporaine debat over
  het begrip ‘instinct’ in kaart te brengen, om vervolgens Koolhaas’ verhalenbundel Poging tot instinct
  (1956) in relatie tot dat begrip te karakteriseren en te
  analyseren. In het bijzonder spitst hij zich toe op de
  bespreking van enkele (populair-)wetenschappelijke
  auteurs, die een sleutelrol zouden hebben gespeeld bij
  (wat Kusters noemt) een ‘paradigmawisseling’ binnen de dierpsychologie. Daarbij werd een sterk
  psychologisch georiënteerde benadering verwisseld
  voor een evolutiebiologisch perspectief. Werd diergedrag eerst vanuit onmiskenbare ‘intenties’ en een
  ‘bewustzijn’ verklaard, later redeneert men veelal op
  basis van meer objectief geachte categorieën als ‘instinct’ en ‘gedragspatronen’.
  Behalve dat de bespreking van deze (populair-)wetenschappelijke auteurs (Kusters noemt onder anderen Niko Tinbergen, Konrad Lorenz, en in hoofdstuk drie ook Jakob von Uexküll), verder had kunnen
  worden uitgewerkt, zodat de wetenschapshistorische
  achtergrond waartegen hij Koolhaas’ werk plaatst
  meer reliëf had gekregen, is de analyse van Poging tot
  instinct helaas nogal summier. Volgens de auteur appelleert Koolhaas’ bundel meer aan de traditionele,
  toentertijd reeds verouderde psychologische visie,
  dan aan de biologische; aldus de, in het geval van kennende, sprekende en vooral voelende dieren, enigszins
  voor de hand liggende conclusie. Hoewel Kusters wel
  benadrukt dat ‘de zaken […] wat ingewikkelder’ liggen
  (p. 19), wordt die vermoede complexiteit verder nauwelijks expliciet toegelicht. De belangrijkste doelstelling
  van Kusters’ boek, de interpretatie van Koolhaas’ werk
  in directe relatie tot contemporaine populair-wetenschappelijke discussies over diergedrag, komt daarmee
  niet volledig uit de verf.
   Ook in de hierop volgende hoofdstukken, waarin
  Kusters demonstreert dat Koolhaas ook in andere
  verhalenbundels biologische onderwerpen heeft gethematiseerd, worden de beloftes uit het voorwoord
  niet geheel ingelost. Kusters besteedt vele pagina’s aan
  de gedetailleerde bespreking van de inhoud van
  Koolhaas’ verhalen. Wanneer relaties worden gelegd
  
  tussen de literaire werken en het vigerende populairwetenschappelijke vertoog, wordt er slechts en passant op de functie en betekenis van de getraceerde
  overeenkomsten ingegaan.
  Kusters wijst overigens niet alleen op intertekstuele relaties met populair-wetenschappelijke geschriften, maar laat ook zien dat Koolhaas’ werk aansluit bij de opvattingen van de filosoof Henri
  Bergson. Deze relaties worden helaas slechts in enkele
  pagina’s afgehandeld, waarbij nauwelijks recht wordt
  gedaan aan de complexiteit van Bergsons werk en amper wordt gesproken over de vele wetenschappelijke
  commentaren die het werk van Bergson inmiddels
  heeft uitgelokt. De gesuggereerde betrekkingen tussen
  Bergsons evolutiebegrip en de verhalen van Koolhaas
  – die op zich genomen legitiem en intrigerend zijn –
  blijven hierdoor oppervlakkig en tamelijk willekeurig.
  Voor de interpretatie van Koolhaas’ Corsetten voor
  een libel (1970), doet Kusters bovendien een beroep
  op een literaire intertekst, namelijk The lives of animals (1999) van de beroemde Zuid-Afrikaanse auteur
  John M. Coetzee. Wat nu precies de motivatie is van
  deze in feite anachronistische vergelijking, waarmee
  Kusters kennelijk wil demonstreren dat ook de roman van Coetzee deelneemt aan hetzelfde publieke
  debat over diergedrag (maar dan dertig jaar later),
  wordt impliciet gelaten.
   Doordat Kusters zijn breed uitwaaierende analyses, die zijn gelardeerd met niet nader gedefinieerde
  begrippen zoals ‘vitalisme’ en ‘evolutie’, tot slot niet
  heeft ingebed in actuele literatuur- en cultuurwetenschappelijke discussies over de functie en betekenis van literaire representaties van wetenschap in
  het publieke domein (één vluchtige verwijzing naar
  het werk van Gillian Beer op p. 190 daargelaten),
  blijven ze, naar mijn mening, erg schetsmatig en
  vrijblijvend. En dat is jammer. Daarom acht ik de
  studie Koolhaas’ dieren, die voor de interpretatie van
  het oeuvre van Koolhaas zonder meer van grote betekenis is, voor die ‘ruimhartige wetenschapsgeschiedenis’ minder waardevol dan het voorwoord
  lijkt te beloven. Hoewel Kusters de lezer opdraagt de
  studie nadrukkelijk als ‘interpretatief commentaar’ te
  lezen, eerder ‘essayerend’ dan ‘systematisch’ van aard,
  vrees ik dat hij juist daardoor zijn doelstellingen niet
  heeft waargemaakt.
  Willemijn van der Linden
  (Vrije Universiteit Amsterdam)
  
  243.
  