title: V. Hazebrouck-Souche, Spiritualité, sainteté et patriotisme. Glorification du Brabant dans l'oeuvre hagiographique de Jean Gielemans (1427-1487)
text: WEBRECENSIE BEHORENDE BIJ BMGN 124:2 (2009)
  
  Hazebrouck-Souche, V., Spiritualité, sainteté et patriotisme. Glorification du
  Brabant dans l'oeuvre hagiographique de Jean Gielemans (1427-1487)
  (Hagiologia. Études sur la sainteté en occident 6; Turnhout: Brepols, 2007,
  560 + [16] blz., €85,-, ISBN 978 2 503 52617 1).
  In de reeks ‘Hagiologia. Études sur la sainteté en occident - Studies on
  Western Sainthood’ verscheen in 2007 een bijdrage van de hand van Véronique
  Hazebrouck-Souche over de Brabantse hagiograaf en geschiedschrijver Johannes Gielemans (1427-1487). In een tijdsbestek van nauwelijks twintig jaar
  compileerde deze regulier kanunnik uit het Rooklooster nabij Brussel een
  viertal hagiografische werken, elk bestaande uit meerdere delen, waarin de
  levens en daden van duizenden, voornamelijk Brabantse, heilige mannen en
  vrouwen bijeengebracht zijn. Hiernaast verzamelde en verenigde Gielemans
  ook tal van andere (historische) teksten die voor de vroomheidsgeschiedenis en
  de monastieke geschiedenis van de laatmiddeleeuwse Nederlanden van groot
  belang zijn. In Spiritualité, sainteté et patriotisme beschrijft HazebrouckSouche op zeer grondige wijze het religieuze en hagiografische discours van
  deze veelzijdige Brabander.
  Het boek is opgebouwd uit drie delen, waarin de auteur in verschillende
  hoofdstukken achtereenvolgens ingaat op de hagiograaf Gielemans, de constructie van een Brabantse heilige identiteit (terra beata brabantiae) en de
  positie van Gielemans tussen mystiek en Moderne Devotie. Deze laatmiddeleeuwse religieuze beweging heeft in de Zuidelijke Nederlanden, en voornamelijk in het hertogdom Brabant, vanaf het begin van de vijftiende eeuw en
  versterkt vanaf ongeveer 1450, geleid tot de stichting van nieuwe gemeenschappen, maar vooral tot de opname en beïnvloeding van reeds bestaande kloosters.
   Gielemans moet gezien worden als een representant van deze nieuwe religieuze
  geïnspireerdheid, maar zoals de auteur terecht concludeert, blijft hij op literair
  vlak sterk vasthouden aan een ouder cultureel repertoire. In het eerste
  (inleidende) deel van haar studie schetst Hazebrouck-Souche op heldere wijze
  niet alleen het beeld van de hagiograaf Gielemans, maar worden tevens zijn
  vier belangrijkste werken achtereenvolgens kort beschreven en getypeerd. Dat
  dit geen sinecure is, blijkt wel uit de grote omvang van vooral het Sanctilogium
  (meer dan duizend folios verdeeld over vier banden).
  In het tweede deel behandelt de auteur de wijze waarop Gielemans notie
  geeft van een sterk ontwikkeld regionaal natiebesef. Hierin speelt de figuur van
  Karel de Grote een centrale rol, niet alleen als belichaming van het ideaalbeeld
  van de christelijke held, maar ook als verpersoonlijking van een tijd van vrede
  en voorspoed. Hazebrouck-Souche laat aan de hand van verschillende
  voorbeelden zien hoe bij Johannes Gielemans een Brabants patriottisme
  verweven raakte met een hagiografisch discours. Ze ondersteunt haar betoog
  met verschillende grafieken en tabellen, die jammer genoeg alleen niet altijd
  even verhelderend werken, zeker omdat het voor de lezer moeilijk is na te
  gaan waar de verschillende percentages op gebaseerd zijn. Een andere kritische
  opmerking bij dit deel is dat de auteur gemakkelijk voorbij gaat aan de
  WEBPUBLICATIE
  
  1
  
  WEBRECENSIE BEHORENDE BIJ BMGN 124:2 (2009)
  ontstaansgeschiedenis van de hagiografische teksten en er bijvoorbeeld geen
  aandacht is voor ‘re-écritureproblematiek’.
   In het laatste deel van deze studie zet de auteur de al eerder genoemde
  duale positie van Gielemans tussen een oudere traditie aan de ene kant en de
  Moderne Devotie aan de andere kant verder in de verf. In het oeuvre van
  Johannes Gielemans zien we een aantal tradities samenkomen; namelijk een
  ouder hagiografisch discours, een mystieke traditie die teruggaat op de
  Groenendaler mysticus Jan van Ruusbroec (1293-1381) en een sterk christocentrisch gerichte spiritualiteit van de Moderne Devotie. Hoewel de auteur er
  goed in geslaagd is deze ogenschijnlijk tegengestelde krachten in het werk van
  Gielemans uiteen te zetten, zijn er een aantal kritische kanttekeningen te
  plaatsen bij dit derde deel. Het eerste punt wordt door de auteur in feite zelf
  reeds onderkent, wanneer zij op bladzijde 417 opmerkt dat het moeilijk is om
  de invloed van de spiritualiteit van de Moderne Devotie precies aan te geven.
   Immers de aan de Moderne Devotie toegeschreven thema’s die terug zijn te
  vinden in de werken van Gielemans zijn karakteristiek voor de gehele late
  'middeleeuwen en zeker niet alleen specifiek voor de spiritualiteit van deze
  religieuze beweging. Een tweede opmerking ligt in het verlengde hiervan,
  namelijk het feit dat de auteur de mystieke traditie geworteld in de Zuidelijke
  Nederlanden en de noordelijk georiënteerde Moderne Devotie als twee aparte,
  afgescheiden entiteiten en stromingen lijkt te beschouwen die weliswaar deels
  samenkomen in het werk van Gielemans, maar desalniettemin gescheiden
  werelden zijn. Recent onderzoek heeft nu juist, specifiek voor de Moderne
  Devotie, aangetoond dat er alleen al binnen deze beweging meerdere groepsculturen zijn ontstaan in de loop van de vijftiende eeuw en dat we niet van dé
  Moderne Devotie meer kunnen spreken. Een derde vraag die na het lezen van
  dit deel opkwam, is naar het functioneren van de teksten van Gielemans in de
  praktijk van de dagelijkse geloofsbeleving binnen de gemeenschappen waarin
  de handschriften zijn overgeleverd. Dit is lijkt mij van belang om vooral te
  kunnen bepalen in hoeverre Gielemans’ teksten zoals Hazebrouck-Souche stelt
  ook daadwerkelijk (voor latere generaties) identiteitsvormend gewerkt hebben.
   Ten slotte nog enkele meer stilistische opmerkingen. De tekst is vlot
  geschreven en daardoor zeker ook voor een breder wetenschappelijk publiek
  toegankelijk. Een kritiekpunt is dat de auteur zichzelf op verschillende plaatsen
  onnodig herhaalt, hetgeen de leesbaarheid niet altijd vergemakkelijkt. Het is
  zeer prettig dat in de lopende tekst consequent een vertaling is opgenomen van
  de Latijnse tekstfragmenten. Hazebrouck-Souche besluit haar boek over
  Gielemans met enkele uitgebreide bijlagen. In de eerste bijlage wordt de
  handschriftelijke context van de besproken werken verder uit de doeken
  gedaan, waarbij er ook, en dat is prijzenswaardig, aandacht is voor codicologische kenmerken. Dit zorgt voor een uitstekende ontsluiting van het omvangrijke bronnencorpus. Bovendien laat het de grote kennis van en affiniteit met
  het bronnenmateriaal zien. De kleurrijke afbeeldingen die volgen op de bijlagen
  illustreren het rijke karakter van de teksten van Gielemans.
  De studie van Hazebrouck-Souche opent vele nieuwe onderzoeksperspectieven naar de laatmiddeleeuwse vroomheid in het algemeen en het hagiografische discours binnen de Moderne Devotie in het bijzonder. Zoals de auteur
  2
  
  WEBPUBLICATIE
  
  WEBRECENSIE BEHORENDE BIJ BMGN 124:2 (2009)
  in de inleiding zelf terecht opmerkt, verdient een dusdanig monument als het
  omvangrijke oeuvre van Johannes Gielemans een kritische editie waarin alle
  facetten van dit zeer rijke corpus teksten worden blootgelegd.
  Bas Diemel, Universiteit Gent
  
  WEBPUBLICATIE
  
  3
  
  WEBRECENSIE BEHORENDE BIJ BMGN 124:2 (2009)
  
  Jonge, K. de, Ottenheym, K.A. (eds.), Unity and Discontinuity. Architectural Relations between the Southern and Northern Low Countries 1530-1700
  (Architectura moderna 5, Turnhout: Brepols, 2007, viii + 428 blz., €89,-,
  ISBN 978 2 503 51366 9); Tussenbroek, G. van, The Architectural Network
  of the Van Neurenberg Family in the Low Countries (1480-1640)
  (Oorspronkelijk dissertatie Utrecht 2001, Architectura moderna 4; Turnhout: Brepols, 2006, ix + 250 blz., €75,-, ISBN 2 503 51847 8).
   Nederland en België kennen geen gezamenlijke architectuurgeschiedschrijving. Sinds 1830 is de geschiedenis van de bouwkunst in de beide Lage Landen
  voornamelijk afzonderlijk geschreven. Nadat men de schilderkunst in Vlaamse
  en Hollandse scholen had ondergebracht, werd de scheiding vervolgens in de
  beschouwing van de bouwkunst voortgezet. Vanaf 1860 doorliepen Nederlandse architecten bovendien een nieuwe, zwaar nationaal historisch gefundeerde leerschool met als doel de ontwikkeling van een nieuwe vormgeving die
  als typisch Nederlands kon gelden, waarvoor men teruggreep naar de tijd van
  de Opstand. Deze koers bleek zo succesvol dat men op het einde van de
  negentiende eeuw in Nederland een eigentijdse architectuur had ontwikkeld
  met een belangrijke ‘Oud-Hollandsche’ pijler. Synchroon daarmee creëerde een
  kleine groep schrijvende architecten een geschiedschrijving van de bouwkunst
  die buitenproportioneel veel aandacht schonk aan de ontwerpende architect of
  ‘bouwkunstenaar’ en aan het eigene van een nationale architectuurstijl. Het was
  ongewenst om al te nadrukkelijk in te gaan op de gemeenschappelijkheden met
  België en zo verdween bijvoorbeeld de grote invloed van Vlaamse immigranten
  op de architectuur in het noorden allengs uit beeld. In de twintigste eeuw
  werden deze en andere opvattingen telkens nieuw leven ingeblazen en tot
  afgekloven clichés, waarin het land van Rembrandt en het land van Rubens –
  beide uitgevonden door Conrad Busken Huet – in de architectuur werden
  herleid tot een barok katholiek zuiden en een classicistisch calvinistisch
  noorden.
   Dat Nederland en België ondanks een grotendeels gemeenschappelijke
  cultuur en gedeelde geschiedenis als Lage Landen geen gezamenlijke architectuurgeschiedschrijving kennen, was het uitgangspunt voor het project ‘Eenheid
  en Tweespalt: architectonische relaties tussen de Zuidelijke en de Noordelijke
  Nederlanden 1530-1700’, waarvan de gelijknamige Engelstalige bundel een
  groot deel van de resultaten samenvat. Het onderzoeksproject werd verricht
  met subsidie van het Vlaams Nederlands Comité, een samenwerkingsverband
  tussen de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO)
  en het Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek Vlaanderen (FWO), onder
  leiding van beide redacteuren. De architectonische relaties werden op vier
  niveaus onderzocht: de opdrachtrelaties, stedelijke overheden, religieuze partijen en het professionele netwerk van een toonaangevende steenhouwerfamilie.
  Over het laatste gaat ook het tweede boek, dat een Engelse vertaling en
  bewerking is van een proefschrift uit 2001, getiteld: Bouwen voor stad en land.
  Overzicht van het handelsnetwerk van de aannemersfamilie Van Neurenberg
  WEBPUBLICATIE
  
  1.
  