title: Gauthier Godart, L’asile en procès. Le scandale d’Evere (1871-1872) et la prise en charge de la folie en Belgique
text: bmgn — Low Countries Historical Review | Volume 135 (2020) | review 51
  
  Gauthier Godart, L’asile en procès. Le scandale d’Evere (1871-1872) et la prise en charge de la folie en
  Belgique (Louvain-la-Neuve: Presses universitaires de Louvain, 2019, 208 pp., isbn 9782875588623).
  Medisch historicus Gauthier Godart bewijst in L’asile en procès dat de
  methode van de microgeschiedenis uitermate geschikt is om dieperliggende
  problemen, spanningen en ideologieën binnen een maatschappij bloot te
  leggen. In een alomvattende analyse neemt Godart de wantoestanden in
  het negentiende-eeuwse krankzinnigengesticht in de Brusselse gemeente
  Evere onder de loep. Hij besteedt daarbij veel aandacht aan de rechtszaak
  waartoe die hebben geleid en de politieke implicaties ervan. De ontdekking
  van een dubbele moord binnen de muren van het gesticht vormde in 1871
  het startpunt voor een gerechtelijk onderzoek, dat al snel duidelijk maakte
  dat de moorden die een van de bewoners onopgemerkt op twee andere
  patiënten had kunnen plegen slechts het topje van de ijsberg waren. Talrijke
  andere uitwassen, waaronder de gebrekkige hygiëne en de gewelddadige
  behandeling van patiënten, kwamen in de loop van de gerechtsprocedure aan
  het licht. Zij toonden aan dat het systeem van toezichthouders, die volgens de
  Belgische wet van 1850 verantwoordelijk waren voor regelmatige controles
  in de gestichten, had gefaald. Ernstige misbruiken, zo bleek, konden ondanks
  inspecties onder de radar blijven.
  De verklaringen die onder meer (voormalige) gecolloqueerden, hun
  families en personeelsleden aflegden voor het gerecht krijgen een prominente
  plaats in het boek. Godart gebruikt de getuigenissen om het dagelijks leven
  in het gesticht van Evere uitgebreid te behandelen in het tweede hoofdstuk.
   Zijn analyse maakt duidelijk dat heel wat gangbare praktijken allesbehalve
  conform het algemeen reglement van 1851 gebeurden, dat een aantal regels
  vastlegde over het bestuur van Belgische krankzinnigengestichten. Het
  reglement schreef bijvoorbeeld één bewaker per tien patiënten voor, terwijl
  de verhouding in werkelijkheid één bewaker per vijftien, soms wel vijftig
  patiënten kon zijn. Om aan al hun verplichtingen te voldoen deden bewakers
  bijgevolg een beroep op een bewoner van het gesticht die ze vertrouwden
  om bij hun afwezigheid een oogje in het zeil te houden. De getuigenissen
  suggereren ook waarom de situatie in de instelling in Evere zodanig
  heeft kunnen escaleren. Onder meer de onevenwichtige demografische
  samenstelling van de patiëntenpopulatie, het beperkte engagement van de
  gestichtsartsen en de slechte staat van het gebouw leken de onhygiënische
  leefomstandigheden en het oplaaiend geweld in de hand te werken, al
  spreekt de auteur zich zelden expliciet uit over zulke verbanden in zijn vrij
  descriptieve analyse. Door de leefwereld van de patiënten tastbaar te maken,
  Published by Royal Netherlands Historical Society | knhg
  Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License
  doi: 10.18352/bmgn-lchr.10847 | www.bmgn-lchr.nl | e-issn 2211-2898 | print issn 0165-0505
  
  levert Godart in elk geval een aanzienlijke bijdrage aan de bredere medische
  historiografie over de ervaringen van patiënten. Rechtszaken, zo blijkt uit dit
  boek, bieden medische historici kansen om de stem van de patiënt, die in de
  meeste medische bronnen moeilijk valt te ontwaren, naar voren te brengen.
   De sterke focus op de casus van Evere heeft ook zijn beperkingen, want
  hierdoor komen parallellen met en verschillen tussen andere gestichten in
  binnen- en buitenland alleen in beperkte mate aan bod. Het gesticht van Evere
  is een voorbeeld van een commerciële instelling die door particulieren werd
  uitgebaat, terwijl de meeste Belgische private instellingen voor krankzinnigen
  in de negentiende eeuw gerund werden door religieuze congregaties. Godart
  laat echter in het midden of zulke organisatorische verschillen een impact op
  het dagelijks leven van patiënten hadden. Hetzelfde geldt voor vergelijkingen
  tussen de (denkbeelden over de) medische behandeling van patiënten in het
  gesticht van Evere en andere Belgische en buitenlandse instellingen.
   De grootste verdienste van dit werk is misschien wel de gelaagdheid
  van de analyse. Dit blijkt vooral uit het derde hoofdstuk, waarin de auteur
  aandacht besteedt aan alle actoren en mechanismen die ertoe hebben geleid
  dat de gebeurtenissen in Evere konden uitgroeien tot een schandaal. Godart
  bestudeert eerst het discours van de getuigen, beschuldigden en juridische
  instanties in de rechtszaak. Vervolgens verschuift hij zijn focus naar de
  berichtgeving in de Belgische dagbladpers, de debatten in de Kamer en de
  eisen die de aliënisten – zoals psychiaters toen werden genoemd – op tafel
  legden. Deze aanpak levert enkele interessante inzichten op. Zo speelde
  de schandaalsfeer die in de dagbladpers werd opgeroepen niet alleen een
  belangrijke rol bij het mobiliseren van politici om de wantoestanden in
  gestichten aan te pakken. Ook aliënisten, die sinds 1869 verenigd waren in
  de Société de médecine mentale de Belgique, zagen in diezelfde pers potentieel om
  hun professionele eisen te doen wegen op het politieke debat. Hun meest
  verregaande voorstellen voor een wetshervorming van de wet van 1850, zoals
  de benoeming van dokters aan het hoofd van gestichten, vonden uiteindelijk
  alleen in afgevlakte vorm hun weg in de uiteindelijke wet van 1873. De
  benoeming van gestichtsartsen, die volgens de wet van 1850 aan de directie
  van ieder gesticht werd overgelaten, kwam voortaan toe aan de overheid.
   Godarts bespreking van de totstandkoming van de nieuwe wet in het
  derde hoofdstuk biedt ook inzichten in de levensbeschouwelijke complexiteit
  binnen de Belgische politiek. Enkele radicale liberalen wilden een systeem van
  publieke gestichten voor armlastige patiënten invoeren. Zulke staatscontrole
  die de grip van religieuze ordes op een groot deel van de private instellingen
  aan banden kon leggen, paste binnen de antiklerikale lijn van de Liberale
  Partij. Zoals Godart aangeeft, was de katholieke meerderheid in de Kamer en
  de Senaat niet de enige reden waarom de radicaal-liberale voorstanders weinig
  hoop koesterden over de slaagkansen van hun voorstel. Doctrinaire liberalen
  bleven immers vasthouden aan de vrijheid van ondernemerschap in de
  geest van de liberale Belgische grondwet en waren het voorstel dus evenmin
  
  als katholieken genegen. Juist omdat de auteur aandacht besteedt aan de
  levensbeschouwelijke spanningen die het politieke debat kenmerkten, is het
  jammer dat hij deze aandacht voor ideologie niet doortrekt naar zijn analyse
  van de berichtgeving in de katholieke en liberale dagbladpers enerzijds en
  van onderlinge discussies tussen aliënisten anderzijds. Dit neemt niet weg dat
  L’asile en procès een rijkdom aan informatie biedt over de politieke en medische
  discussies in de nasleep van de rechtszaak. Deze goed gedocumenteerde
  microgeschiedenis nodigt zodoende uit tot een bredere reflectie over de
  verbondenheid tussen medische, juridische en politieke debatten.
  Jolien Gijbels, ku Leuven.
  