title: Nationale parlementen in de Europese Unie
text: Nationale parlementen in de Europese Unie
  Citation for published version (APA):
  Wolf, S. P. M. (2022). Nationale parlementen in de Europese Unie: Een juridische vergelijking tussen het
  Nederlandse en Duitse parlement in Europese aangelegenheden. [, Maastricht University]. Boom
  Juridisch. https://doi.org/10.26481/dis.20220203sw
  
  Document status and date:
  Published: 01/01/2022
  DOI:
  10.26481/dis.20220203sw
  Document Version:
  Publisher's PDF, also known as Version of record
  
  Please check the document version of this publication:
  • A submitted manuscript is the version of the article upon submission and before peer-review. There can
  be important differences between the submitted version and the official published version of record.
  People interested in the research are advised to contact the author for the final version of the publication,
  or visit the DOI to the publisher's website.
  • The final author version and the galley proof are versions of the publication after peer review.
  • The final published version features the final layout of the paper including the volume, issue and page
  numbers.
  Link to publication
  
  General rights
  Copyright and moral rights for the publications made accessible in the public portal are retained by the authors and/or other copyright
  owners and it is a condition of accessing publications that users recognise and abide by the legal requirements associated with these
  rights.
  • Users may download and print one copy of any publication from the public portal for the purpose of private study or research.
  • You may not further distribute the material or use it for any profit-making activity or commercial gain
  • You may freely distribute the URL identifying the publication in the public portal.
   If the publication is distributed under the terms of Article 25fa of the Dutch Copyright Act, indicated by the “Taverne” license above,
  please follow below link for the End User Agreement:
  www.umlib.nl/taverne-license
  Take down policy
  If you believe that this document breaches copyright please contact us at:
  repository@maastrichtuniversity.nl
  providing details and we will investigate your claim.
  Download date: 17 May. 2024
  
  Nationale parlementen in de Europese Unie
  
  Content.indd 1
  
  6 Dec 2021 08:51:25
  
  Omslagontwerp: Textcetera, Den Haag
  Opmaak binnenwerk: Ambrac, Deventer
  © 2022 S.P.M. Wolf | Boom juridisch
  Behoudens de in of krachtens de Auteurswet gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave
  worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt,
  in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige
  andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.
  Voor zover het maken van verveelvoudigingen uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16h
  Auteurswet of de reprorechtregeling van Stichting Reprorecht dient daarvoor een billijke vergoeding
  te worden voldaan aan Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp, www.reprorecht.nl).
  Voor het verveelvoudigen en openbaar maken van (een) gedeelte(n) uit deze uitgave als toelichting
  bij het onderwijs, bijvoorbeeld in een (digitale) leeromgeving of een reader (art. 16 Auteurswet),
  dient een regeling te worden getroffen met Stichting Uitgeversorganisatie voor Onderwijslicenties
  (Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, www.stichting-uvo.nl).
  No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm or any other
  means without written permission from the publisher.
  De handelseditie van dit boek wordt uitgegeven door Boom juridisch.
   ISBN 978-94-6290-702-7
  ISBN 978-94-6094-240-2 (e-book)
  NUR 823
  www.boomjuridisch.nl
  
  Content.indd 2
  
  6 Dec 2021 08:51:25
  
  Nationale par lementen
  in de Europese Un ie
  Een juridische vergelijking tussen het Nederlandse en
  Duitse parlement in Europese aangelegenheden
  Proefschrift
  ter verkrijging van de graad van doctor aan de Universiteit Maastricht,
  op gezag van de Rector Magnificus, prof. dr. Pamela Habibović
  volgens het besluit van het College van Decanen,
  in het openbaar te verdedigen
  op donderdag 3 februari 2022 om 13.00 uur
  
  door
  
  Sofie Petr a M a r ij Wolf
  
  Content.indd 3
  
  6 Dec 2021 08:51:25
  
  Promotor
  Prof. mr. dr. A.W. Heringa
  Copromotor
  Dr. S. Hardt
  Beoordelingscommissie
  Prof. dr. B.H. van den Braak (voorzitter)
  Prof. dr. J.Th.J. van den Berg
  Prof. mr. dr. A. van den Brink (Universiteit Utrecht)
  Prof. mr. dr. W.  van der Woude (Rijksuniversiteit Groningen) Content.indd 4 6 Dec 2021 08:51:25 Voor mijn ouders I n h o u d s o p g ave Hoofdstuk 1 Inleiding 1.1 Aanleiding 1.2 Landenkeuze 1.3 Periodekeuze 1.4 Onderzoeksvraag 1.5 Onderzoeksmethode 1.6 Opbouw 13 13 20 22 22 25 26 Hoofdstuk 2 Van Europees naar nationaal 2.1 Inleiding 2.2 Nationale parlementen in de Europese Unie 2.2.1 Europees perspectief 2.2.2 Nationaal perspectief 2.3 Welke documenten worden verstrekt? 2.4 Parlementaire invloed op Europese ontwerpwetgeving 2.4.1 Het Barroso-initiatief en de politieke dialoog 2.4.1.1 Nieuwe Europese wetgeving 2.4.1.2 Nationale parlementen 2.4.1.3 Beoordeling van de politieke dialoog 2.4.2 Gelekaartprocedure 2.4.2.1 ‘Groene’ en ‘rode’ kaart 2.4.2.2 Tweede Kamer en Eerste Kamer 2.4.2.3 Bundestag en Bundesrat 2.4.2.4 Drie gele kaarten 2.5 Interparlementaire samenwerking 2.5.1 Het Europees Parlement 2.5.2 Conferentie van Voorzitters van de parlementen van de Europese Unie 2.5.3 COSAC 2.5.4 Interparlementaire Commissiebijeenkomsten 2.5.5 Gezamenlijke Commissiebijeenkomsten 2.5.6 Gezamenlijke parlementaire bijeenkomsten 2.5.7 Gezamenlijke parlementaire controlegroep EUROPOL 2.5.8 Artikel 13-conferentie 2.5.9 Europese Parlementaire Week 29 29 30 30 33 33 36 36 37 38 40 44 47 50 51 52 56 57 7 59 60 62 63 63 64 64 65 Inhoudsopgave 2.6 2.7 2.5.10 Interparlementaire Conferentie voor gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid en het gemeenschappelijk veiligheids- en defensiebeleid Alternatieve bronnen van informatie 2.6.1 IPEX 2.6.2 ECPRD Tussenconclusie Hoofdstuk 3 Nederland 3.1 Inleiding 3.2 Nederland en de Europese Unie 3.3 Controle 3.3.1 Verhouding tussen de Staten-Generaal en de regering 3.3.2 Parlementaire controlemiddelen 3.3.2.1 Inlichtingenplicht 3.3.2.2 Recht van interpellatie, debat en vragen 3.3.2.3 Enquêterecht 3.3.2.4 Ministeriële verantwoordelijkheid en de vertrouwensregel 3.3.3 Tweede Kamer 3.3.4 Eerste Kamer 3.3.5 Overige controle-instrumenten 3.3.5.1 Algemeen Overleg Tweede Kamer 3.3.5.2 Notaoverleg 3.3.5.3 Debat over de Europese Raad 3.3.5.4 Afspraken 3.3.5.5 Overleg Eerste Kamer 3.4 Wetgeving 3.4.1 BNC-fiches 3.4.2 Behandeling commissievoorstellen door de Tweede Kamer 3.4.2.1 Wetgevings- en werkprogramma 3.4.2.2 Consultaties 3.4.2.3 Rapporteur 3.4.3 Behandeling Commissievoorstellen door de Eerste Kamer 3.4.3.1 Wetgevings- en werkprogramma 3.4.4 Nieuwe nationale bevoegdheden na Lissabon 3.4.4.1 Instemmingsrecht 3.4.4.2 Parlementair behandelvoorbehoud 8 66 67 67 68 69 75 75 76 78 78 80 81 82 83 84 84 91 94 94 101 101 104 108 108 109 112 113 113 116 119 120 127 127 130 Inhoudsopgave 3.4.5 Ondersteuning 3.4.5.1 Tweede Kamer 3.4.5.2 Eerste Kamer Het parlement en de Europese Unie 3.5.1 De parlementaire vertegenwoordiging van de Staten-Generaal bij de Europese Unie 3.5.2 Staat van de Europese Unie 3.5.3 Begrotingsrecht en Europees Semester 3.5.4 Wet informatiepositie Staten-Generaal inzake de Europese Unie 3.5.5 Voorstel tot verandering van de Grondwet strekkende tot toevoeging van bepalingen inzake het lidmaatschap van de Europese Unie Tussenconclusie 135 135 136 137 Hoofdstuk 4 Duitsland 4.1 Inleiding 4.2 Staatsstructuur 4.2.1 Bundestag 4.2.2 Bundesrat en Länder 4.2.2.1 Vertegenwoordiger Länder bij de EU 4.2.3 Bondsregering; bondskanselier en de bondsministers 4.2.4 Verhouding tussen de Bundestag en de regering 4.2.5 Bondspresident 4.2.6 Bundesverfassungsgericht 4.2.6.1 Het Bundesverfassungsgericht en de Europese Unie 4.2.7 Ondersteuning 4.3 Wetgevingsproces 4.4 Controle van de regering 4.4.1 Controlebevoegdheden 4.4.1.1 Kleine und Große Anfragen 4.4.1.2 Schriftliche Fragen, Mündliche Fragen en Fragestunden 4.4.1.3 Aktuelle Stunde 4.4.1.4 Regierungsbefragung 4.4.1.5 Aanwezigheidsplicht 4.4.1.6 Overzicht 4.4.2 Kamercommissies 151 151 154 156 159 162 162 164 166 167 3.5 3.6 9 137 138 141 143 145 147 169 175 177 180 182 183 184 186 188 188 189 191 Inhoudsopgave 4.4.2.1 Permanente commissies 4.2.2.2 Controlecommissies 4.4.2.3 Onderzoekcommissies Duitsland en de Europese Unie 4.5.1 Artikel 23 Grundgesetz für die Bundesrepublik Deutschland 4.5.2 Gesetz über die Zusammenarbeit von Bundesregierung und Deutschem Bundestag in Angelegenheiten der Europäischen Union 4.5.3 Gesetz über die Wahrnehmung der Integrationsverantwortung des Bundestages und des Bundesrates in Angelegenheiten der Europäischen Union 4.5.4 Gesetz über die Zusammenarbeit von Bund und Ländern in Angelegenheiten der Europäischen Union 4.5.5 Stellungnahme 4.5.6 Overzicht Tussenconclusie 191 195 195 196 Hoofdstuk 5 Nederland en Duitsland vergeleken 5.1 Inleiding 5.2 Van Europees naar nationaal 5.2.1 Het Barroso-initiatief en de politieke dialoog 5.2.2 De gelekaartprocedure 5.3 Nationale bevoegdheden 5.3.1 Controlebevoegdheden 5.3.1.1 Inlichtingenplicht 5.3.1.2 Recht van interpellatie, debat en vragen 5.3.1.3 Enquêterecht 5.3.1.4 Parlementair voorbehoud 5.3.1.5 Artikel 23 Duitse Grondwet en verwante wetten 5.3.1.6 Gewone controlebevoegdheden vs. bijzondere controlebevoegdheden
  5.4 Overige elementen van controle
  5.4.1 Bundesverfassungsgericht
  5.4.2 Overleg voorafgaand aan vergadering van de Raad en Europese
  Raad
  5.4.3 Kamercommissies
  5.4.4 Ambtelijke ondersteuning
  5.4.5 Interparlementaire samenwerking
  
  225
  225
  226
  226
  228
  230
  231
  231
  231
  234
  235
  236
  
  4.5
  
  4.6
  
  10
  
  198
  
  205
  
  208
  212
  214
  218
  219
  
  238
  239
  239
  241
  242
  242
  244
  
  Inhoudsopgave
  
  5.5
  
  Tussenconclusie
  
  245
  
  Hoofdstuk 6 Conclusie
  6.1 Bevindingen
  6.2 Aanbevelingen
  6.2.1 Verzamelen en vastleggen van bevoegdheden
  6.2.2 Betere procedures voor inzetten en beëindigen bevoegdheden
  6.2.2.1 Rapporteur
  6.2.2.2 Subsidiariteitstoets
  6.2.2.3 Parlementair behandelvoorbehoud
  6.2.3 Leden Europees Parlement zitting in Kamercommissie Europese
  Zaken
  6.2.4 Parlementaire betrokkenheid bij handelsverdragen
  6.2.5 Uitbreiding van het ambtenarenapparaat
  6.2.6 Openbare statistieken Tweede Kamer
  6.2.7 Betere samenwerking tussen nationale parlementen
  
  249
  251
  267
  267
  
  7 Bibliografie
  7.1 Literatuur
  7.2 Jurisprudentie
  7.3 Wetgeving
  7.3.1 Nederlandse wetgeving
  7.3.2 Duitse wetgeving
  7.3.3 Europese wetgeving
  7.4 Officiële documenten
  7.5 Parlementaire stukken
  7.5.1 Tweede Kamer
  7.5.2 Eerste Kamer
  7.5.3 Tweede Kamer en Eerste Kamer
  7.5.4 Bundestag
  7.5.5 Bundesrat
  7.6 Websites
  7.6.1 Europese websites
  7.6.2 Nederlandse websites
  7.6.3 Duitse websites
  7.6.4 Overige
  7.7 Overige bronnen
  
  279
  279
  288
  289
  289
  289
  290
  293
  296
  296
  298
  299
  299
  299
  300
  300
  301
  305
  307
  308
  
  11
  
  270
  270
  271
  272
  272
  273
  274
  275
  275
  
  Inhoudsopgave
  
  Bijlage I. Procedure behandeling Europese voorstellen in de Eerste Kamer
  
  311
  
  Bijlage II. Prioritaire voorstellen uit wetgevings- en werkprogramma 2010
  van de Europese Commissie
  
  313
  
  Bijlage III. Overzicht van voor de Tweede Kamer prioritaire voorstellen uit
  het wetgevings- en werkprogramma voor 2011 van de Europese Commissie
  
  319
  
  Bijlage IV. Kleine Anfrage
  
  323
  
  Bijlage V.  In dit boek worden de termen ‘Europese aangelegenheden’ en ‘EU-aangelegenheden’ door elkaar gebruikt
  maar ermee wordt hetzelfde bedoeld, namelijk aangelegenheden met een link naar de Europese Unie.
  Zie onder andere: K. Auel & Th. Christiansen, ‘After Lisbon: National Parliaments in the European Union’,
  West European Politics 2015, 38(2), p. 261-281; D. Jančić, ‘The Legacy of an Evolving Polity: Democracy,
  National Identity, and the Good Functioning of the EU’, in: D. Jančić, National Parliaments after the Lisbon
  Treaty and the Euro Crisis. Resilience or Resignation?, Oxford: Oxford University Press 2017; C. Sprungk,
  ‘A New Type of Representative Democracy? Reconsidering the Role of National Parliaments in the European
  Union’, Journal of European Integration 2013, 35(5), p. 547-563.
  Zie onder andere: P.J. Cardwell & D. Jančić, ‘The European Parliament and development cooperation:
  democratic participation in the ‘low politics’ of EU external relations’, Journal of European Integration 2019,
  41(3), p. 365-381; M. Sorace, ‘The European Union democratic deficit: Substantive representation in the
  European Parliament at the input stage’, European Union Politics 2018, 19(1), p. 3-24; C. Hefftler e.a. (eds.),
  The Palgrave Handbook of National Parliaments and the European Union, Londen: Palgrave Macmillan
  2015; P. Kiiver, The National Parliaments in the European Union. A Critical View on EU ConstitutionBuilding, The Hague: Kluwer Law International 2006; A. Maurer & W. Wessels, National Parliaments on
  their Ways to Europe: Losers or Latecomers?, Nomos: Baden-Baden 2001; O. Tans, C. Zoethout & J. Peters
  (eds.), National Parliaments and European Democracy: A Bottom-up Approach to European Constitutionalism,
  Groningen: Europa Law Publishing 2007.
  K. Auel & Th. Christiansen, ‘After Lisbon: National Parliaments in the European Union’, West European
  Politics 2015, 38(2), p. 261.
  Preambule Verdrag van Lissabon.
   13
  
  Nationale parlementen in de Europese Unie
  wel gezien als slachtoffers van het Europese integratieproces.7 Dit hadden de nationale
  parlementen zelf pas laat door maar sinds ze zich meer bewust zijn van hun positie en rol
  in de Europese Unie, is de controle op Europese aangelegenheden via de eigen regering,
  als ook via hun eigen bevoegdheden uit de Europese verdragen, toegenomen.8 Met
  betrekking tot het verkleinen van het democratic deficit is dit een positieve ontwikkeling
  aangezien de democratische verantwoordingsplicht ten aanzien van het besluitvormingsproces in de Raad en de Europese Raad wordt versterkt door de ministers te dwingen tot
  het afleggen van verantwoording (voor en na de onderhandelingen) en hun standpunten
  en onderhandelingsposities toe te lichten aan het nationale parlement.9 Er lijkt een algemene
  overeenstemming te zijn over het feit dat de Europese integratie, die in de jaren vijftig van
  de vorige eeuw begon door de verschillende Europese en internationale samenwerkingsverbanden, heeft geleid tot de zogenoemde deparliamentarization (vrij vertaald: ontparlementarisatie).10 Hiervoor zijn een tweetal oorzaken. Ten eerste: sinds het begin van de
  Europese samenwerkingsverbanden hebben nationale parlementen (delen van) hun wetgevings- en controlebevoegdheden verloren. Doordat parlementen instemden met wijzigingen en herzieningen van Europese verdragen accepteerden zij dat een deel van hun
  bevoegdheden naar de Europese Unie verhuisde.11 Ten tweede: het zijn de nationale regeringen die de lidstaten in Europese onderhandelingen vertegenwoordigen en niet de parlementen, waardoor een informele asymmetrie bestaat tussen de regeringen en de parlementen. De nationale parlementen hebben hierdoor een (kennis)achterstand op de rege-
  
  7
  8
  
  9
  
  10
  
  11
  
  Ibid.
   K. Auel, O. Eisele & L. Kinski, ‘What Happens in Parliament Stays in Parliament? Newspaper Coverage of
  National Parliaments in EU Affairs’, Journal of Common Market Studies 2018, 56(3), p. 628-645, op p. 629;
  K. Auel & T. Raunio, ‘Introduction: Connecting with the Electorate? Parliamentary Communication in EU
  Affairs’, The Journal of Legislative Studies 2014, 20(1), p. 1-12, op p. 2.
  E. Miklin, ‘EU Politicisation and National Parliaments: Visibility of Choices and Better Aligned Ministers?’,
  The Journal of Legislative Studies 2014, 20(1), p. 78-92, op. p. 81-83; T. Raunio, National Parliaments and
  European Integration. What we know and what we should know, Working Paper No. 2, January 2009,
  ARENA Centre for European Studies University of Oslo, p. 17.
  A.L. Högenauer & G. Abels, ‘Conclusion: regional parliaments – a distinct role in the EU?’, The Journal of
  Legislative Studies 2017, 23(2), p. 260-273, op p. 260; D. Whelan, ‘Assessing the Reasons and Options for
  Brexit: A Defence of the UK’s Decision to Leave the EU’, North East Law Review 2018, 6, p. 1-5 op p. 1-2;
  T. Raunio, National Parliaments and European Integration. What we know and what we should know,
  Working Paper No. 2, January 2009, ARENA Centre for European Studies University of Oslo, p. 15; O. Tans,
  ‘Introduction: National Parliaments and the European Union; In Search of Common Ground’, in: O. Tans,
  C. Zoethout & J. Peters (eds.), National Parliaments and European Democracy: A Bottom-up Approach to
  European Constitutionalism, Groningen: Europa Law Publishing 2007, p. 3.
   A.L. Högenauer & G. Abels, ‘Conclusion: regional parliaments – a distinct role in the EU?’, The Journal of
  Legislative Studies 2017, 23(2), p. 260-273, op p. 260; R. Senninger, ‘Issue expansion and selective scrutiny –
  how opposition parties used parliamentary questions about the European Union in the national arena from
  1973 to 2013’, European Union Politics 2017, 18(2), p. 283-306, op p. 284; A. Maurer, ‘National Parliaments
  in the European Architecture: From Latecomers’ Adaptation towards Permanent Institutional Change?’,
  in: A. Maurer & W. Wessels, National Parliaments on their Ways to Europe: Losers or Latecomers?, Nomos:
  Baden-Baden 2001, p. 29.
   14
  
  Hoofdstuk 1 Inleiding
  
  ringen. Daarnaast is het voor nationale parlementen moeilijk om hun regeringen (gedetailleerde) toezeggingen te laten doen alvorens de onderhandelingen op Europees niveau
  beginnen. Enerzijds door het toenemend gebruik van stemmen met een gekwalificeerde
  meerderheid in de Raad aangezien dit de controle van nationale parlementen op het handelen van hun ministers in de Raad verzwakt, anderzijds omdat er tijdens die onderhandelingen standpunten en inzichten kunnen wijzigen waarop de regering flexibel moet kunnen
  inspelen.12
  Een van de oorzaken van het democratic deficit en de deparliamentarization is, zoals
  reeds gezegd, overdracht van wetgevende bevoegdheden van nationaal naar Europees
  niveau. Het Europees Parlement, hét democratisch gelegitimeerde orgaan van de Europese
  Unie, volledig medewetgever maken zou een oplossing moeten zijn geweest voor het
  democratic deficit en de deparliamentarization. De invloed van het Europees Parlement is
  echter te klein omdat het parlement zijn wetgevende bevoegdheid samen met de Raad
  moet uitoefenen.13 Dit betekent dat het Europees Parlement afhankelijk is van de Raad
  (andersom natuurlijk ook), wat wel wordt gezien als een verzwakking van de democratische
  legitimiteit van het Europees besluitvormingsproces.14 Ook wanneer men kijkt naar de
  klassieke rol van parlementen valt op dat het Europees Parlement geen recht van initiatief
  heeft. Dit is wellicht het belangrijkste argument waarom het Europees Parlement geen
  goede vervanging is van nationale parlementen. Dit argument speelt echter geen rol wanneer
  het gaat om controle van en de rol bij de totstandkoming en de vertrouwensrelatie met de
  Europese Commissie aangezien het Europees Parlement daarbij wel betrokken is. Wat
  12
  
  13
  
  14
  
  Ch. Rauh & P. de Wilde, ‘The opposition deficit in EU accountability: Evidence from over 20 years of plenary
  debate in four member states’, European Journal of Political Research 2018, 57(1), p. 194-216, op p. 196;
  D. Whelan, ‘Assessing the Reasons and Options for Brexit: A Defence of the UK’s Decision to Leave the
  EU’, North East Law Review 2018, 6, p. 1-5, op p. 2; T. Raunio, National Parliaments and European Integration. What we know and what we should know, Working Paper No. 2, January 2009, ARENA Centre for
  European Studies University of Oslo, p. 15; G. Majone, ‘Europe’s “Democratic Deficit”: The Question of
  Standards’, European Law Journal 1998 4(1), p. 7.
   Op Nederlands nationaal niveau zijn de regering en het parlement tezamen wetgever en bestaat er een
  vertrouwensrelatie tussen de regering en het parlement. Wanneer er geen vertrouwen meer is, dient de
  regering af te treden. Tussen het Europees Parlement en de Raad bestaat een dergelijke vertrouwensband
  niet, waardoor het Europees Parlement de Raad niet tot aftreden kan dwingen. Hierdoor is het Europees
  Parlement, als wetgever, verzwakt. Bovendien kan de Raad wetgeving maken zonder het Europees Parlement
  daarbij te betrekken. Voorbeelden hiervan zijn het Fiscal Compact en het ESM-verdrag. In dergelijke
  gevallen kan men zeker spreken van een verzwakking van de postitie van het Europees Parlement.
  Ch. Rauh & P. de Wilde, ‘The opposition deficit in EU accountability: Evidence from over 20 years of plenary
  debate in four member states’, European Journal of Political Research 2018, 57(1), p. 194-216, op p. 194;
  Th. Winzen, Ch. Roederer-Rynning & F. Schimmelfennig, ‘Parliamentary co-evolution: national parliamentary reactions to the empowerment of the European Parliament’, Journal of European Public Policy 2015,
  22(1), p. 75-93, op p. 77; M. Horspool & M. Humphreys, European Union Law, Oxford: Oxford University
  Press 2012, p. 58-59; O. Tans, ‘Introduction: National Parliaments and the European Union; In Search of
  Common Ground’, in: O. Tans, C. Zoethout & J. Peters (eds.), National Parliaments and European Democracy: A Bottom-up Approach to European Constitutionalism, Groningen: Europa Law Publishing 2007,
  p. 3.
   15
  
  Nationale parlementen in de Europese Unie
  
  daarnaast geldt als een verzwakking van het Europees Parlement is dat het Europees Parlement niet de Raad weg kan sturen zoals op nationaal niveau wel mogelijk is (het parlement
  kan de regering naar huis sturen). Tot slot heeft de Raad op bepaalde beleidsgebieden de
  mogelijkheid om regelgeving buiten het Europees Parlement om te maken, in de vorm
  van internationale verdragen.15 Het monopolie dat de Europese Commissie heeft op het
  voorstellen van nieuwe wetgeving heeft als gevolg dat het Europees Parlement voor het
  uitoefenen van zijn bevoegdheden afhankelijk is van de Commissie.16 Hierdoor heeft het
  Europees Parlement een te kleine rol om te kunnen spreken van een volwaardige democratische legitimatie terwijl het juist een prominente rol zou moeten hebben vanuit het perspectief van democratische legitimatie van het Europees Parlement en het feit dat het
  Europees Parlement de Europese Commissie dient te controleren.17 Het is ook zo dat het
  Europees Parlement de Europese Commissie controleert maar desondanks blijft het
  Europees Parlement afhankelijk van de Commissie voor nieuwe wetgeving en daardoor
  heeft de Commissie een prominentere rol dan het Europees Parlement. Gezien de democratische legitimatie van het Europees Parlement (en het ontbreken daarvan bij de Europese
  Commissie) zou dit – de prominente rol en het initiatiefrecht – omgedraaid moeten zijn:
  het recht om wetgeving te initiëren behoort namelijk aan parlementaire stelsels. De controletaak van het Europees Parlement en zijn rol bij de benoeming en het ontslag van de
  Commissie, geven een hoogstens indirecte legitimatie aan de Europese Commissie, maar
  in het wetgevingsproces waar de Europese Commissie het exclusieve recht heeft om wetgeving te initiëren, is dit onvoldoende. Zo is er bijvoorbeeld geen reële parlementaire
  controle door het Europees Parlement op nalaten in geval van geen of onvoldoende wetgevingsinitiatief door de Europese Commissie en ondanks het vereiste van toestemming
  van het Europees Parlement bij de benoeming van de Europese Commissie, is het keuzeproces van met name de voorzitter van de Europese Commissie niet democratisch. Dit is
  ook niet democratischer geworden door het loslaten van het zogenoemde Spitzenkandidaten-principe.
   Een ander gevolg van de Europese integratie is dat nationale parlementen wetgevende
  bevoegdheden hebben overgedragen aan de Europese Unie en zij daarmee ook invloed op
  hun eigen regeringen kwijtgeraakt zijn. Deelname aan het (nationale) wetgevingsproces
  behoort tot de mogelijkheden om invloed uit te oefenen op de regering omdat nationale
  
  15
  16
  
  17
  
  Er ontstaat dan een zogenoemd ‘executief federalisme’, zoals bij het ESM en het Fiscal Compact en het
  Coronafonds.
  N. Nugent & M. Rhinard, ‘Is the European Commission Really in Decline?’, Journal of Common Market
  Studies 2016, 54(5), p. 1205; M. Horspool & M. Humphreys, European Union Law, Oxford: Oxford University
  Press 2012, p. 60; G. Majone, ‘Europe’s “Democratic Deficit”: The Question of Standards’, European Law
  Journal 1998 4(1), p. 8.
  N. Nugent & M. Rhinard, ‘Is the European Commission Really in Decline?’, Journal of Common Market
  Studies 2016, 54(5), p. 1206-1208; P. Kiiver, The National Parliaments in the European Union. A Critical
  View on EU Constitution-Building, The Hague: Kluwer Law International 2006, p. 170.
  16
  
  Hoofdstuk 1 Inleiding
  
  parlementen (in veel lidstaten) (mede)wetgever zijn. Het gaat dan over de invloed die
  nationale parlementen kunnen uitoefenen op hun regeringen in het wetgevingsproces.
   Deze is in sommige gevallen verdwenen aangezien bepaalde onderwerpen niet meer op
  nationaal maar op Europees niveau geregeld worden.18 Opgemerkt moet worden dat het
  wetgevingsproces in Nederland een bijzonder geval is. In de meeste (Europese) landen is
  het parlement juridisch gezien de wetgever en maakt de regering daar geen deel van uit,
  tenzij de leden van de regering ook lid zijn van het parlement zoals in Duitsland het geval
  is. Feitelijk is dat vaak anders en speelt de regering wel een rol. In Nederland is de jure de
  wetgever een combinatie van het parlement en de regering en heeft de regering het voortouw. In Duitsland is dat het parlement maar onder erkenning van de vooraanstaande rol
  daarin van de regering. In dit onderzoek wordt daarom uitgegaan van een feitelijk wetgevingsstelsel waarin wetgeving tot stand komt door regering en parlement.
   Sinds het midden van de jaren negentig ontvangt het onderwerp ‘nationale parlementen
  in de Europese Unie’ veel aandacht en wordt hierover ook veel gedebatteerd. Voor die tijd
  waren de algemene opvatting en werkelijkheid dat nationale parlementen thuishoorden
  in de lidstaten en dat ze op nationaal niveau belangrijk waren, maar geen rol speelden in
  de Europese arena.19 De uitzondering daarop was het goedkeuren van verdragen en verdragswijzigingen door nationale parlementen. Thans is de opvatting dat nationale parlementen wel degelijk een rol spelen in de Europese Unie. De betrokkenheid van nationale
  parlementen in Europese aangelegenheden en hun rol in de Europese Unie kent een ontwikkeling van indirecte naar directe betrokkenheid.20 Tot 2006, toen de nationale parlementen nog niet alle documenten van de Commissie ontvingen, waren nationale parlementen nauwelijks betrokken bij de totstandkoming van Europese wetgeving. De nationale
  parlementen opereerden nationaal en oefenden controle en invloed uit op Europese aangelegenheden via hun nationale regeringen, met andere woorden, er was sprake van een
  indirecte betrokkenheid. Doordat nationale parlementen vanaf 2006 Europese voorstellen
  rechtstreeks ontvangen, is deze parlementaire betrokkenheid vergroot. Nationale parlementen ontvangen namelijk sinds het zogenoemde Barroso-initiatief alle documenten die
  de Commissie opstelt. De bedoeling was dat daarmee ook de democratische basis van de
  Europese Unie zou worden vergroot. Het grote voordeel van het Barroso-initiatief is dat
  nationale parlementen niet langer volledig afhankelijk zijn van hun regeringen met
  betrekking tot het verkrijgen van informatie. De directe betrokkenheid van nationale
  
  18
  19
  20
  
  K. Auel, O. Rozenberg & A. Tacea, ‘To Scrutinise or Not to Scrutinise? Explaining Variation in EU-Related
  Activities in National Parliaments’, West European Politics 2015, 38(2), p. 283-284.
  K. Auel & Th. Christiansen, ‘After Lisbon: National Parliaments in the European Union’, West European
  Politics 2015, 38(2), p. 261.
   Tot 2004 bestond er wel een directe betrokkenheid tussen nationale parlementen en het Europees Parlement
  door het bestaan van het dubbelmandaat. Dit hield in dat de leden van het Europees Parlement tevens lid
  waren van de nationale parlementen.
  17
  
  Nationale parlementen in de Europese Unie
  
  parlementen is verder uitgebreid bij de totstandkoming van het Verdrag van Lissabon in
  2009, waarbij enkele controlemiddelen zijn geïntroduceerd. Hierdoor wordt het Verdrag
  van Lissabon ook wel aangehaald als het ‘Verdrag van de parlementen’.21 Sindsdien kunnen
  nationale parlementen een subsidiariteitstoets uitvoeren bij nieuwe Europese wetgevingsvoorstellen. Dit ‘systeem voor vroegtijdige waarschuwing’ (Early Warning System) staat
  in Nederland bekend als de gelekaartprocedure. Tot slot zijn er nog de bevoegdheden zoals
  die zijn vastgelegd in nationale wetgeving. Met deze bevoegdheden kunnen parlementen
  hun regeringen controleren op hun handelen op Europees niveau. Ook via deze lijn kunnen
  nationale parlementen een rol spelen op Europees niveau.
   Deze (nieuwe) bevoegdheden zijn gecreëerd om het democratisch tekort te verkleinen,
  de representatieve democratie in de EU te versterken en het Europese wetgevingsproces
  dichter bij de burger te brengen. Met dezelfde reden is het Europees Parlement volledig
  medewetgever gemaakt. Of het gelukt is om met deze maatregelen het democratisch tekort
  (volledig) weg te werken is maar de vraag. Er bestaat immers (nog altijd) geen recht voor
  het Europees Parlement of de nationale parlementen om nieuwe Europese wetgeving te
  initiëren. Ook heeft het een en ander te maken met de inzet en activiteiten van de nationale
  parlementen. Zij moeten een rol op Europees niveau willen spelen. Nationale parlementen
  dienen in te zien dat er een rol voor nationale parlementen is weggelegd op Europees
  niveau en dat het verkleinen van het democratisch tekort niet enkel in het belang van de
  Europese Unie is en aan het Europees Parlement, maar ook in het belang van en aan de
  nationale parlementen.
  De eerste reden is dat controle van de eigen regering en ministers een van de klassieke
  taken van een nationaal parlement is. Het maakt daarbij niet uit of het gaat om een nationale
  of Europese aangelegenheid. Daarnaast hebben nationale parlementen weliswaar wetgevende bevoegdheden overgedragen maar dat betekent niet dat ze deze geheel kwijt zijn.
   Althans, het blijft de taak van nationale parlementen om toe te zien op (de uitoefening
  van) deze bevoegdheden. Dat nationale parlementen een rol dienen te spelen in de Europese
  Unie heeft uiteindelijk geresulteerd in verwijzingen naar nationale parlementen in de
  verdragen en protocollen. In deze verdragen en protocollen worden nationale parlementen
  niet enkel erkend vanwege de rol die ze op nationaal niveau spelen, maar hierin zijn ook
  bevoegdheden voor nationale parlementen neergelegd. Het is daarom dan ook dat nationale
  parlementen niet alleen een rol in de Europese Unie kúnnen spelen maar ook móeten
  spelen. Het waren de opstellers van de verdragen, de lidstaten (en daarmee ook de EU zelf)
  die het nodig vonden om nationale parlementen een grotere rol te geven. Dit werd gerealiseerd door enerzijds, zoals hiervoor aangegeven, de nationale parlementen bevoegdheden
  
  21
  
  I. Cooper, ‘Deliberation in the multileverl parliamentary field: the seasonal workers directive as a test case’,
  in: B. Crum & J. Fossum (eds.), Practices of Interparliamentary Coordination in International Politics: The
  European Union and Beyond, Colchester: ECPR Press 2013, p. 51.
  18
  
  Hoofdstuk 1 Inleiding
  
  toe te kennen in de Europese verdragen en protocollen, en anderzijds door controle van
  de nationale regeringen ten aanzien van hun activiteiten in de Europese Raad en de Raad
  een táák te maken van de nationale parlementen. Artikel 12 van het Verdrag betreffende
  de Europese Unie (VEU) bepaalt dat ‘de nationale parlementen actief bij[dragen] tot de
  goede werking van de Unie (...)’. Met andere woorden, het is dus niet geheel vrijblijvend
  of nationale parlementen zich bemoeien met Europese wetgeving en beleid.
   Artikel 12 VEU spreekt niet over ‘mogen bijdragen’ of ‘kunnen bijdragen’. Dit betekent
  dat artikel 12 geen discretionaire bevoegdheid voor nationale parlementen schept om het
  goede functioneren van de Europese Unie te monitoren maar veel eerder een opdracht om
  er actief aan bij te dragen. En die opdracht wordt gefaciliteerd doordat in een tweetal protocollen de gelekaartprocedure is gecreëerd alsmede de informatie naar de nationale parlementen is geregeld.
  Wat mogen we eigenlijk verwachten van een parlement als het op controle op Europese
  aangelegenheden aankomt?
  In dit onderzoek wordt uitgegaan van de gedachte dat de rol van nationale parlementen
  in de Europese Unie een taak is van nationale parlementen, neergelegd in artikel 12 VEU,
  en dat deze taak mede in feite door hen zelf is opgelegd. Nationale parlementen hebben
  immers mogelijkheden gehad om dit te voorkomen indien ze het er niet mee eens waren.
   Niet alleen door de eigen regering aan te spreken of door in gesprek te gaan met de leden
  van het Europees Parlement, maar ook door het VEU al dan niet goed te keuren. Tot slot
  is deze taak een uitkomst van samenwerking tussen de Europese Commissie, het Europees
  Parlement en de Raad (en dus de ministers van de lidstaten), wat met zich brengt dat deze
  instituten niet enkel de taak hebben gecreëerd, maar dat de taak van nationale parlementen
  vereist dat deze Europese instituten gehouden zijn om naar de nationale parlementen te
  luisteren. De instellingen dienen in de geest van artikel 12 VEU te handelen en de taak van
  nationale parlementen niet te frustreren maar te faciliteren. Concreet betekent dit voor
  een parlement dat het zich moet bemoeien met Europese aangelegenheden. Verwacht mag
  worden dat het parlement deze taak serieus uitoefent. De mogelijkheden daarvoor zijn in
  eerste instantie de gelekaartprocedure en de politieke dialoog. Het eerbiedigen van het
  beginsel van subsidiariteit betekent dat een parlement nieuwe Europese wetgeving dient
  te controleren. Alleen als je controleert weet je of een wetsvoorstel voldoet aan het beginsel
  van subsidiariteit. Krijgt het parlement een nieuw wetsvoorstel en meent het dat het
  voorstel, na bestudering, geen goed voorstel is omdat het bijvoorbeeld niet uitvoerbaar is,
  schort aan evenredigheid of aan motivatie dan dient het parlement dit te bespreken met
  de Europese Commissie door gebruik te maken van de politieke dialoog. Een parlement
  kan dan niet achteroverleunen en denken dat een ander nationaal parlement of het Europees
  Parlement het wel zal oppakken.
   19
  
  Nationale parlementen in de Europese Unie
  
  Samen sta je sterker. Nationale parlementen dienen samen te werken. Het platform
  hiervoor zijn de interparlementaire conferenties. Het is dus ook nodig dat leden van de
  alle parlementen hieraan deelnemen. Ook dit valt onder de taak van het parlement uit
  artikel 12 VEU.
  Tot slot mag ook van een parlement verwacht worden dat het controle uitoefent op de
  eigen regering wanneer het gaat om Europees beleid. Controleren van regeringsbeleid is
  een van de kerntaken van parlementen en dan niet alleen wanneer het gaat om nationaal
  beleid. Het bevragen van de minister (die naar de Raad in Brussel gaat), moties indienen
  om de minister te sturen, debatteren om de minister het standpunt van de Kamer over te
  brengen behoren tot de dagelijkse taken van Kamerleden. Wederom, niet alleen wanneer
  het om nationaal beleid gaat maar zeer zeker ook wanneer het om Europees beleid gaat.
  In aanmerking genomen dat er ook een Europees Parlement bestaat kan het voorkomen
  dat nationale parlementen bepaalde zaken overlaat aan het Europees Parlement. Desondanks
  dienen nationale parlementen hun eigen regeringen te controleren want controle van de
  Raad wordt bijvoorbeeld niet gedaan door het Europees Parlement.
  Kortom, we verwachten van een nationaal parlement dat het zijn taak, zich bemoeien
  met Europese aangelegenheden, uitvoert. Voor de uitvoering zijn er dus nationale en
  Europese mogelijkheden.
   1.2
  
  Landenkeuze
  
  Waarom is in dit onderzoek ervoor gekozen om de landen Nederland en Duitsland te
  vergelijken ten aanzien van hun activiteiten die als EU-aangelegenheden kunnen worden
  beschouwd? Het Europese integratieproces is begonnen in de jaren vijftig van de vorige
  eeuw. Zowel Nederland als Duitsland behoort tot de zes oprichters van de Europese
  gemeenschappen. Hierdoor zijn beide landen vanaf het begin betrokken bij het Europese
  integratieproces. Dit proces heeft in beide landen op nationaal niveau veranderingen
  teweeggebracht. Niet alleen zijn bepaalde wetgevende bevoegdheden overgeheveld van
  nationaal naar Europees niveau, maar meer concreet moesten de landen gaan bepalen hoe
  zij een rol konden spelen op Europees niveau. De processen die daarvoor in de lidstaten
  zijn gecreëerd verschillen per lidstaat. Zo heeft Duitsland duidelijke bevoegdheden en
  procedures ontwikkeld en deze vastgelegd in wetgeving. In Nederland is dit in veel mindere
  mate gebeurd. Ook heeft Duitsland een Constitutioneel Hof dat van groot belang is voor
  de ontwikkeling van het Duitse staatsrecht en dat van invloed is op (de uitoefening van)
  de bevoegdheden door het Duitse parlement. In Nederland bestaat een dergelijk hof niet
  en is de rechter niet bevoegd om wetten in formele zin te toetsen aan de Grondwet. Er zijn
  nog andere verschillen te vinden tussen Duitsland en Nederland die een rol spelen in dit
  onderzoek. Data en statistieken over het parlement zijn in Duitsland beter toegankelijk
  
  20
  
  Hoofdstuk 1 Inleiding
  
  dan in Nederland, waar bepaalde data niet dan wel niet op een systematische manier
  worden bijgehouden. Dit is niet alleen van belang voor vergelijkend onderzoek maar ook
  voor de parlementen zelf. Op basis van die data is namelijk af te leiden wat een parlement
  precies doet. Antwoorden op de vragen Welke bevoegdheden worden gebruikt? Hoe vaak
  worden deze gebruikt? Waarvoor? en Door wie? geven inzicht in het functioneren van
  nationale parlementen. Verder is het zo dat bepaalde landen in de Europese Unie meer
  invloed hebben op Europese wetgeving en beleid dan andere landen. Voor de keuze voor
  Nederland en Duitsland is ook de invloed die een lidstaat heeft in de stemming binnen de
  Raad van de Europese Unie (hierna: de Raad) van belang. Binnen de Raad heeft elke lidstaat
  één stem.  Duitsland heeft meer dan 82 miljoen inwoners, Nederland heeft er iets meer dan 17 miljoen.22 Om een meerderheid binnen de Raad te behalen is niet alleen van belang dat lidstaten
  vóór stemmen maar ook is het aantal inwoners van die voorstemmende lidstaten van
  belang. Hoe groter het aantal inwoners van een lidstaat dat voor stemt, hoe groter de kans
  dat de 65 procent-grens wordt behaald. Hieruit volgt dat het belang van de stem van
  Duitsland zwaarder weegt dan de stem van Nederland. De stem van Duitsland vertegenwoordigt 16,2 procent van de bevolking van de Europese Unie terwijl de stem van Nederland
  ‘slechts’ 3,4 procent vertegenwoordigt. Duitsland kan hierdoor meer invloed uitoefenen
  binnen de (Raad van de) EU dan Nederland. In dit onderzoek wordt daarom een land met
  veel invloed (Duitsland) met een land met een gemiddelde invloed (Nederland) vergeleken.
  Ook is de economische macht van Duitsland vele malen groter dan die van Nederland.23
  Daarnaast telt het Europees Parlement veel meer Duitse leden dan Nederlandse leden, 96
  respectievelijk 29 leden. Uit het gegeven dat Duitsland een grotere speler is dan Nederland
  en de Duitse stem in de Raad zwaarder weegt dan die van Nederland, volgt de hypothese
  dat het Nederlandse parlement de behoefte heeft om zijn stem op een andere manier te
  laten gelden. Is het bijvoorbeeld zo dat het Nederlandse parlement vaker gebruikmaakt
  van de bevoegdheden die zijn vastgelegd in Europese verdragen en protocollen? Of controleert het Nederlandse parlement de regering vaker op Europees beleid dan dat het Duitse
  parlement doet? Juist om ervoor te zorgen dat op die manier de invloed van Nederland
  kan worden vergroot?
  
  22
  23
  
  Website Eurostat 2017.
   Zo draagt Duitsland jaarlijks net iets meer dan € 25 miljard bij aan de begroting van de EU en Nederland
  net geen € 5 miljard; Website Europese Commissie, EU expenditure and revenue 2014-2020.
  21
  
  Nationale parlementen in de Europese Unie
  
  1.3
  
  Periodekeuze
  
  Deze studie richt zich op de periode 2010 tot en met 2016. De periode na 2010 wordt ook
  wel de ‘post-Lissabon periode’ genoemd. In artikel 12 VEU is de taak van nationale parlementen neergelegd om actief bij te dragen aan de goede werking van de Europese Unie.
  In dit onderzoek wordt gekeken of hier ook daadwerkelijk sprake van is en in hoeverre de
  nationale parlementen bijdragen aan de goede werking van de Unie. Om bij te dragen aan
  de goede werking van de EU hebben de nationale parlementen bevoegdheden nodig. De
  bevoegdheden die nationale parlementen bezitten op basis van Europees recht zijn neergelegd in Protocol 1 betreffende de rol van de nationale parlementen in de Europese Unie
  en Protocol 2 betreffende de toepassing van de beginselen van subsidiariteit en evenredigheid. Beide protocollen horen bij het Verdrag van Lissabon.
  Daarnaast werden in Nederland bij de Rijkswet houdende goedkeuring van het Verdrag
  van Lissabon tot wijziging van het Verdrag betreffende de Europese Unie en het Verdrag
  tot oprichting van de Europese Gemeenschap twee nieuwe nationale bevoegdheden voor
  het Nederlandse parlement gecreëerd, te weten het parlementair behandelvoorbehoud en
  het instemmingsrecht. Het laatste recht bestond al wel, maar dan in een andere vorm. Bij
  de Goedkeuringswet zijn bepaalde beleidsterreinen waarop het parlement instemmingsrecht
  had, geschrapt. Het huidige instemmingsrecht is een afgeslankte vorm van wat het was
  voor de Goedkeuringswet en pre-Lissabon.
   Nieuwe bevoegdheden en daarbij een nieuwe werkwijze hebben tijd nodig om goed
  tot hun recht te komen. Een korte onderzoeksperiode van bijvoorbeeld twee of drie jaar
  zou geen goed beeld kunnen geven omdat Kamerleden nog niet vertrouwd zijn met de
  nieuwe bevoegdheden of omdat de interne werkwijze nog niet optimaal is. De praktijk
  wijst uit dat bij de invoering van nieuwe bevoegdheden in de beginperiode de toepassing
  toeneemt of fluctueert totdat deze stabiliseert.24
  
  1.4
  
  Onderzoeksvraag
  
  Het doel van dit onderzoek is het achterhalen van de verschillen en overeenkomsten tussen
  het Nederlandse en het Duitse parlement waar het hun activiteiten in Europese aangelegenheden betreft. Anders geformuleerd mondt dit uit in de volgende onderzoeksvraag: In
  welke mate maakt het Nederlandse parlement van de hem toekomende bevoegdheden naar
  nationaal en Europees recht gebruik voor wat betreft Europese aangelegenheden? Nadat
  
  24
  
  Zie bijvoorbeeld het rapport ‘Evaluatie strafrechtelijke aanpak eergerelateerd geweld’, WODC 28 juni 2012,
  p. 40; rapport ‘Evaluatie Wet wederzijdse erkenning en tenuitvoerlegging vrijheidsbenemende en voorwaardelijke sancties (Wets)’, WODC 1 juni 2018, p. 38; rapport ‘Op doel? Evaluatie van de Wet maatregelen
  bestrijding voetbalvandalisme en ernstige overlast’, WODC 22 juni 2012, p. 51.
   22
  
  Hoofdstuk 1 Inleiding
  
  deze vraag ook voor het Duitse parlement is beantwoord kan ook de centrale vraag
  beantwoord worden, namelijk: Kan het Nederlandse parlement zijn controle ten aanzien
  van Europese aangelegenheden verbeteren, al dan niet naar Duits voorbeeld, teneinde recht
  te doen aan het VEU, en de eigen nationale rol die het heeft ten aanzien van controle en
  vertegenwoordiging?
  Betrokkenheid van nationale parlementen is tweeledig. Enerzijds controleert het nationale
  parlement de nationale regering. De regering c.q. de ministers dienen verantwoording af
  te leggen aan het parlement en wanneer dit niet naar tevredenheid van het parlement
  gebeurt, kunnen daar consequenties aan worden verbonden. Er dient een vertrouwensrelatie te bestaan tussen de regering en het parlement. Zonder vertrouwen kan de regering
  niet regeren. Anderzijds kunnen nationale parlementen ook invloed uitoefenen. Dat kan
  op de eigen regering maar ook op de Europese Commissie. Er bestaat weliswaar geen
  vertrouwensrelatie tussen de Europese Commissie en de nationale parlementen en er
  kunnen dus ook geen sancties worden opgelegd door de nationale parlementen, maar het
  is wel mogelijk om betrokken te zijn bij nieuwe Europese wetgeving en Europees beleid
  door invloed uit te oefenen op de Europese Commissie via onder andere de politieke dialoog
  en de gelekaartprocedure, twee instrumenten die later in dit onderzoek aan bod komen.
   Parlementen in beide landen kunnen een rol spelen in Europese aangelegenheden door
  gebruik te maken van hun bevoegdheden. De bevoegdheden die zijn neergelegd in Europese
  wetgeving, zijn gelijk voor beide parlementen. Hoe, op welke manier en hoe vaak gebruik
  wordt gemaakt van deze bevoegdheden is een nationale aangelegenheid en is aan het
  nationale parlement. Die uitoefening kan wisselen al naar gelang relevante nationale
  omstandigheden zoals politieke cultuur, beschikbare kennis en capaciteit, en de wijze van
  organisatie van het parlement. Daarnaast zijn er nog de nationale bevoegdheden van beide
  parlementen die kunnen verschillen qua omvang en toepassing. Deze nationale bevoegdheden zijn al dan niet vastgelegd in nationale Grondwet of wetgeving.
  In dit onderzoek wordt een vergelijking gemaakt tussen beide parlementen en wordt
  nagegaan hoe actief beide parlementen zijn in Europese aangelegenheden. Na deze vergelijking kan worden geconstateerd welk parlement meer gebruikmaakt van de bestaande
  mogelijkheden en actiever is in Europese aangelegenheden. Zoals in de aanleiding van dit
  onderzoek wordt aangegeven spelen nationale parlementen een kleine rol op Europees
  niveau. Ze kunnen een rol spelen door gebruik te maken van de bevoegdheden die ze
  hebben gekregen.
   In dit onderzoek wordt uitgegaan van de hypothese dat Duitsland een grotere rol speelt
  in de EU dan Nederland. Dat komt zoals aangegeven door haar grote economische omvang
  en macht en de stemverhoudingen in de Raad. Verder moet onder andere opgemerkt
  worden dat de inrichting van de Duitse staat anders is dan de Nederlandse. De Duitse rol
  
  23
  
  Nationale parlementen in de Europese Unie
  
  in de EU wordt, anders dan in Nederland het geval is, in de Duitse Grondwet geregeld. In
  artikel 23 zijn de rechten van de Bundestag25 en Bundesrat opgenomen in Europese aangelegenheden. Verder bestaat er gedetailleerde Duitse wetgeving met uitwerkingen van deze
  bevoegdheden en procedures van artikel 23. Ook het Duitse Bundesverfassungsgericht
  speelt een rol. Het hof geeft namelijk invulling aan de bevoegdheden door over de constitutionaliteit van wetgeving en ander overheidshandelen, ook waar het de EU betreft, desgevraagd zijn oordeel te kunnen geven.
  Het is niet de bedoeling van het onderzoek dat Duitse instituties of concepten of regelingen, zoals het Bundesverfassungsgericht, een-op-een worden overgenomen, maar
  gekeken wordt naar de elementen die in het Nederlandse systeem zouden kunnen passen
  en waardoor het Nederlandse parlement een grotere rol zou kunnen spelen in de EU, mits
  de Duitse ervaringen überhaupt verbeteringen gevonden worden. De uitkomst van het
  onderzoek kan wellicht ook zijn dat juist Duitsland beste praktijken van Nederland kan
  overnemen.
  In deze vergelijking wordt niet enkel gekeken naar de formele bevoegdheden van beide
  parlementen. Informele processen, afspraken, de grootte van het ambtenarenapparaat, de
  instelling van Kamercommissies en het al dan niet vastleggen van bevoegdheden in wetgeving worden eveneens betrokken in dit onderzoek. Met betrekking tot dit laatste, het
  vastleggen van bevoegdheden in wetgeving, is een groot verschil te zien tussen beide landen.
   Duitsland heeft in de Grondwet een verwijzing naar de Europese Unie en heeft in formele
  wetgeving de bevoegdheden van het parlement vastgelegd. In Nederland is dit niet het
  geval. Aangezien dit voorafgaand aan het onderzoek duidelijk was, kan ook de vraag gesteld
  worden of parlementen die hun bevoegdheden in (grond)wetten hebben neergelegd ook
  meer en beter gebruikmaken van deze bevoegdheden. Meer specifiek is dan de vraag of
  Nederland, naar Duits voorbeeld, ook zijn bevoegdheden ten aanzien van Europese aangelegenheden vast moet leggen in de Grondwet en/of andere nationale wetgeving. Het
  onderzoek is echter niet beperkt tot alleen deze vraag omdat er wellicht nog andere zaken
  zijn die het Nederlandse parlement niet doet en het Duitse wel. Daarom is als centrale
  vraag opgesteld: Kan het Nederlandse parlement zijn controle ten aanzien van Europese
  aangelegenheden verbeteren, al dan niet naar Duits voorbeeld, teneinde recht te doen aan
  het VEU, en de eigen nationale rol die het heeft ten aanzien van controle en vertegenwoordiging?
  Deze vraag zal uiteindelijk beantwoord worden in de conclusie en de aanbevelingen
  die gedaan worden.
  25
  
  In dit onderzoek is ervoor gekozen om de Duitse termen ‘Bundestag’, ‘Bundesrat’ en ‘Bundesverfassungsgericht’ aan te houden. Voor alle andere organen en functies, zoals de Bondskanselier, zal de Nederlandse
  naam worden gebruikt.
  24
  
  Hoofdstuk 1 Inleiding
  
  In dit rechtsvergelijkend onderzoek wordt naar twee landen gekeken maar aangezien
  het onderzoek is opgesteld in de Nederlandse taal wordt bij de aanbevelingen de nadruk
  gelegd op het Nederlandse parlement.
  