title: Opinie Milieu en accountant
text: MAB
  
  A ccountant
  O m geving, a lgem een
  
  Opinie
  Vanlommel, E. en B. De Brabander, 1975, The organisation of
  EDP activities and computer use, Journal of Business, vol.
  48, pp. 391-410.
  Wasserman, A. I., P. A. Pircher, D. T. Shewmake en M. L.
  Kersten, 1986, Developing interactive information systems
  with the User Software Engineering methodology, IEEE
  Transactions on Software Engineering, vol. SE-12, nr. 2,
  pp. 326-345.
  Zuboff, S., 1982, New worlds of computer-mediated work,
  Harvard Business Review, pp. 142-152.
  Milieu en
  accountant
  Prof. J . H. Blokdijk
  Inleiding
  De mogelijke rol van accountants in samenhang
  met het milieu krijgt de laatste tijd plotseling zeer
  veel aandacht. Dat is op zich reeds belangwek­
  kend; belangrijker nog is dat deze aandacht komt
  van buiten de kring van accountants.
  In de jaren zeventig is het onderwerp voor het
  eerst ter tafel gebracht in de context van maat­
  schappelijke verslaggeving; dit laatste verschijn­
  sel heeft echter buiten kringen van bedrijfsecono­
  men en accountants weinig enthousiasme kun­
  nen opwekken, en daarmee verdween eigenlijk
  de combinatie milieu/accountant als onderwerp
  uit de aandacht.
  In 1986 bracht Prof. Drs. K. P. G. Wilschut het
  weer terug, en wel samen met twee ’milieu­
  accountants’, Dr. G. C. Molenkamp en Drs. I. M. J.
  Hoefnagels, beiden afkomstig uit de milieuinspectie. Dit drietal presenteerde zich eerst in het
  NRC Handelsblad van 9 mei 1986, en daarna in
  ’De Accountant’ van juni 1986 (blz. 446-452). Een
  onduidelijke stellingname over de aard en de
  mate van openbaarheid van oordelen en verkla­
  ringen van ’milieu-accountants’ nam echter iets
  weg van de glans van het eerste optreden van
  deze combinatie van milieu-deskundigen en ac­
  countants.
   Op 15 november 1988 hield de Minister van
  Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en
  Milieubeheer, Drs. E. H. T. M. Nijpels, een lezing
  op de jaarvergadering van de Dijker Groep. De
  minister bleek een aantal aanknopingspunten
  
  Prof. J. H. Blokdijk
  Registeraccountant, lid van de maatschap KPMG
  Klynveld Kraayenhof & Co. Hoogleraar
  Accountantsopleiding aan de Vrije Universiteit,
  Amsterdam. Lid van het College voor
  Beroepsvraagstukken van het NIvRA.
  m aart 1989
  
  85
  
  MAB
  
  voor het functioneren van accountants te zien,
  althans in samenwerking met raadgevende inge­
  nieurs. Hij deelde ook mede een adviesopdracht
  gegeven te hebben aan een (andere) accountantsmaatschap. Minder behoefte aan accoun­
  tants bleek de voorzitter van het Verbond van
  Nederlandse Ondernemingen, Mr. C. J. A. van
  Lede, te hebben in een lezing voor het NSC-congres ’Bedrijfsinterne milieuzorgsystemen’ op 15
  december 1988. Van Lede legde erg veel nadruk
  op het element van vrijwilligheid bij de milieuzorg
  van bedrijven; een externe milieu-accountant zou
  dan naar zijn mening een overbodige schakel tus­
  sen de controlerende overheid en het bedrijf zijn.
  In een korte analyse, waarbij ik afzie van nuances
  en details, hoop ik te laten zien dat het probleem
  nog een andere kant heeft, die tot andere conclu­
  sies dwingt.
  1 De vervuiler betaalt? Dan: de accountant
  moet!
  Als grote boosdoener voor het milieu wordt alge­
  meen aangemerkt: de economie, en meer in het
  bijzonder: het bedrijfsleven. Wat hier ook van zij,
  economen hebben óók een heldere oplossing
  aangedragen: de vervuiler betaalt!
  Dit is een uitstekende gedachte, die zowel een
  ethische als een praktische basis heeft. Het
  ethisch beginsel is, alledaags verwoord: ieder
  moet zijn eigen rommel opruimen. De praktische
  grondslag ligt in de waarheid, dat voorkomen
  beter - en dus goedkoper - is dan genezen. Hoe
  eerder de rommel opgeruimd wordt, des te gerin­
  ger zijn de kosten en de schade.
   Minister Nijpels schildert het principe dat de ver­
  vuiler betaalt, af als een kernpunt van zijn beleid.
  Dit betekent dat bemoeienis van de accountant
  met de milieu-aangelegenheden van zijn cliënt
  onvermijdelijk is: immers, zijn primaire taak, de
  controle van de jaarrekening, brengt met zich
  mee dat hij de volledigheid van kosten, schulden
  en voorzieningen in de jaarrekening vaststelt. Dat
  moet dan ook gelden voor de kosten van het
  ongedaan maken van vervuiling.
  Ik acht deze conclusie onontkoombaar. Toch heb
  
  86
  
  ik wel begrip voor de aarzelingen van Van Lede; ik
  kom daar nog op terug.
  2 Kan de accountant?
  Ik meen dat accountants in beginsel niet in staat
  zijn om alle potentiële schulden uit hoofde van
  vervuiling zelfstandig op te sporen. De basis zal
  gevonden moeten worden in een intern
  milieuzorgsysteem, waarvoor Van Lede een
  warm pleidooi houdt. Naar mijn mening behoort
  hiertoe een stoffenregistratiesysteem, waarvoor
  de Commissie-Hellinga reeds jaren geleden, na
  de Uniser-affaire, heeft gepleit. In beginsel zou de
  accountant in het kader van de jaarrekening deze
  stoffenregistratie moeten controleren om de vol­
  ledigheid van de registratie van ongewenste stof­
  fen vast te stellen. Op basis daarvan kan dan vast­
  gesteld worden welke kosten nog gemaakt moe­
  ten worden om de per balansdatum nog niet ver­
  nietigde ongewenste stoffen op te ruimen.
  Het meest overzichtelijke onderdeel van een stof­
  fenregistratie zal veelal zijn de zgn. ’stoffenbalans’ van de produktie. Deze geeft aan welke stof­
  fen verbruikt worden en waar deze blijven: in het
  eindprodukt, in de lucht, in het water, enz. enz. In
  beginsel ligt hier een goed uitgangspunt voor het
  opsporen van ongewenste stoffen, maar het is de
  vraag of de accountant het omzettingsproces kan
  beoordelen; vooral in de chemie zal hij de hiervoor
  benodigde deskundigheid meestal niet hebben.
   Bovendien zijn de toleranties voor het milieu vaak
  véél geringer dan accountants bij de controle van
  de jaarrekening gewend zijn: van sommige onge­
  wenste stoffen, zoals dioxine, hebben miniscule
  hoeveelheden al zeer schadelijke gevolgen.
  Voorts plegen vele industriële bedrijven tal van
  stoffen te gebruiken die niet in de ’stoffenbalans’
  opgenomen worden omdat zij niet op enigerlei
  wijze in het eindprodukt aanwezig zijn. Deze stof­
  fen worden voor allerlei zeer verschillende doelen
  aangewend: olie en kolen voor de energie­
  opwekking, katalysatoren, oplosmiddelen, hulp­
  middelen bij zagen, snijden en slijpen, smeermid­
  delen voor machines, brandstof voor transport­
  middelen enz. enz. enz. Al deze stoffen kunnen
  schadelijke effecten op het milieu hebben. Als
  
  m aart 1989
  
  MAB
  
  deze stoffen al geregistreerd worden, dan is de
  accountant vaak niet in staat om de juistheid en
  de volledigheid van die registratie vast te stellen,
  omdat hij daartoe voortdurend in het bedrijf aan­
  wezig zou moeten zijn.
  De accountant ondervindt dus beperkingen in zijn
  mogelijkheden om de volledigheid van de kosten
  van vervuiling vast te stellen. Deze beperkingen
  zijn: een gebrek aan deskundigheid, en de onmo­
  gelijkheid voortdurend in het bedrijf aanwezig te
  zijn. Deze beperkingen kent de accountant echter
  ook bij andere elementen van de controle van de
  jaarrekening, en de oplossingen zijn dan ook in
  beginsel bekend:
  a steunen op interne controle, en/of
  b bij gebrek aan deskundigheid: inschakelen van
  onafhankelijke andere deskundigen.
   De interne controle waarop ten behoeve van de
  volledigheid van de milieukosten gesteund zou
  moeten worden, is de interne controle in het
  milieuzorgsysteem. Ook hier zal een belangrijk
  steunpunt gevonden moeten worden in de func­
  tiescheiding. Maar de belangen zijn groot! Bij de
  risicoanalyse zal zeker aandacht moeten worden
  besteed aan de mogelijkheid van doorbreking
  van de interne controle door de leiding en/of door
  wat Nordemann in april 1974 in dit blad (blz. 137)
  noemde: ’het eigen belang van het systeem’; alle­
  daags gezegd: ’zeg maar niks, daar krijgen we
  alleen maar last mee’! Zeker in de aanvangsfase
  zal vaak besloten moeten worden tot gegevens­
  gerichte controle. De detailcontrole op de inko­
  pen zal vanuit milieu-oogpunt weer in aanzien
  winnen, en wel om de volledigheid vast te stellen
  van de registratie van stoffen die niet in de ’stoffenbalans’ passen.
  Het inschakelen van onafhankelijke andere des­
  kundigen door accountantskantoren is in volle
  gang. De cliëntenkringen van de grote accoun­
  tantskantoren zullen echter een grote verschei­
  denheid van industriële ondernemingen omvat­
  ten. Het lijkt mij niet goed mogelijk alle daarvoor
  benodigde specifieke deskundigen voltijds
  emplooi te bieden. Door de kwantitatieve verhou­
  dingen zal de samenwerking tussen een accoun­
  tantskantoor en een ingenieursbureau meer voor
  
  m aart 1989
  
  de hand liggen; de ingenieurs kunnen ook een
  adviesfunctie vervullen. Op het accountantskan­
  toor zal een gespecialiseerde groep die als ’verta­
  ler’ tussen ingenieurs en accountants optreedt,
  zijn nut wel bewijzen.
  Periodieke samenvattingen van de stoffenregistratie zouden als verantwoording van de
  milieuzorg kunnen dienen, zowel intern als tegen­
  over de overheid. Deze verantwoordingen zijn in
  beginsel controleerbaar en zouden dus ook van
  een accountantsverklaring kunnen worden voor­
  zien.
   3 W anneer kan dat?
  De milieuproblematiek stelt het accountantsberoep dus niet voor principieel nieuwe vraagstuk­
  ken. De technische problemen lijken mij echter
  voorshands talrijk en ingewikkeld.
  In de eerste plaats moeten er milieuzorgsystemen
  komen met stoffenregistratiesystemen waarin
  voldoende interne controle is verweven. De
  bestaande stramienen van interne controle zijn
  gericht op gewenste goederen en diensten, op
  positieve waarden dus. Bij een milieuzorgsys­
  teem moet de interne controle zich (tevens) rich­
  ten op ongewenste goederen, op negatieve waar­
  den. Dit zal stellig vaak nopen tot inventiviteit, tot
  nieuwe oplossingen.
  Voorts zullen accountants en ingenieurs pas­
  sende samenwerkingsvormen moeten vinden, en
  dan samen de controletechnieken moeten ont­
  wikkelen. Ook hierbij zal innovatief denken vaak
  nodig blijken.
  De uitwerking en invoering van de nieuwe organi­
  satorische en technische concepties die de
  milieuzorg met zich meebrengt, vergen niet alleen
  geld, maar ook tijd: op zijn minst enige jaren, naar
  mijn inschatting. Menigeen zal dat te lang vinden,
  maar er is ook een tegengestelde tendens te
  bespeuren in het maatschappelijk verkeer, zij het
  wat versluierd.
  Het beginsel dat de vervuiler betaalt, betekent dat
  de kosten van voorkomen c.q. ongedaan maken
  van vervuiling opgenomen moeten worden in de
  kostprijzen van de produkten; impliciete en dus
  onbetaalde kosten zullen expliciet berekend en
  
  87
  
  betaald moeten worden. Dit beïnvloedt de win­
  sten van de ondernemingen, maar op wat langere
  duur ook de verkoopprijzen van hun produkten.
   Uiteindelijk zullen de consumenten méér moeten
  betalen voor dezelfde goederen, om verdere aan­
  tasting van het milieu te voorkomen. Daartoe is de
  samenleving anno 1989 echter niet bereid. De
  huidige generatie heeft zich een gerieflijke mate
  van welstand toegeëigend ten koste van de
  (klein)kinderen, door grote begrotingstekorten en
  een groeiende staatsschuld, en bovendien door
  aantasting van het milieu. De offers die nodig zijn
  om dit kwaad te keren, worden echter maat­
  schappelijk niet aanvaard. De daling van het
  begrotingstekort verloopt maar zeer geleidelijk,
  terwijl loonmatiging en lastenverzwaring ten
  behoeve van een betere milieuzorg thans nog
  luidkeels afgewezen worden.
  Dit gebrek aan maatschappelijke acceptatie van
  de gevolgen van de noodzakelijke sanering,
  zowel van het milieu als van de overheidsfinan­
  ciën, noopt de overheid tot een politiek van gelei­
  delijkheid. Dat is stellig niet de slechtste gedrags­
  lijn, gegeven de aard en de omvang van de pro­
  blemen. Paniek draagt zelden bij tot goede oplos­
  singen.
  Niet iedereen toont echter even grote wijsheid en
  even veel geduld. Menig milieu-activist slaat
  tegen het bedrijfsleven dezelfde toon van zelfgerechtigheid aan als de progressieven in de jaren
  zeventig; dat leidde toen tot een heel slecht
  ondernemingsklimaat. Ik vermoed dat Van Lede
  de externe milieu-accountant afwijst, omdat
  diens openbare uitingen reacties zouden kunnen
  oproepen die het klimaat niet bevorderen. Blij­
  kens zijn nadruk op vrijwilligheid beoogt Van Lede
  nu juist een goede sfeer, met name tussen onder­
  neming en overheid.
   Die relatie mag, in het algemeen belang, echter
  niet te intiem worden. Bovendien maakt het
  beginsel dat de vervuiler betaalt, gekoppeld aan
  de wettelijke eisen aan de jaarrekening, de
  inschakeling van externe accountants onvermij­
  delijk, zoals wij zagen; óók onvermijdelijk is de
  samenwerking van deze accountants met milieu­
  deskundigen. De openbare uitingen van de
  externe accountant kunnen echter zeer wel
  
  88
  
  beperkt blijven tot de getrouwheid van de jaarre­
  kening.
  Een belangrijke vraag is of de wet reeds nu de eis
  stelt dat alle denkbare kosten van milieuzorg in de
  jaarrekening verwerkt behoren te zijn.
  Ik meen dat deze vraag ontkennend beantwoord
  dient te worden, omdat dit thans nog onmogelijk
  is: eerst moeten toereikende milieuzorgsystemen
  met voldoende betrouwbare stoffenregistraties
  worden ingevoerd, en nieuwe technieken van de
  accountantscontrole worden ontwikkeld. Ook
  hier past een politiek van geleidelijkheid: voors­
  hands dient de huidige verslaggevingspraktijk te
  worden voortgezet. Dit betekent dat slechts voor­
  zieningen geëist kunnen worden voor bekende
  milieuproblemen waarvoor de onderneming aan­
  sprakelijk kan worden gehouden. In de komende
  jaren zullen de verslaggevingseisen ten aanzien
  van milieukosten echter steeds verder aange­
  scherpt moeten worden.
  Een politiek van geleidelijkheid leidt gemakkelijk
  tot gezapigheid indien geen datum wordt vastge­
  steld waarop het doel bereikt moet zijn. Naar mijn
  mening moet deze volgende stap in de ontwikke­
  ling van verslaggeving en controle zeker voor het
  einde van dit millenium zijn gezet.
  Opinie
  1 De samenleving moet rijp gemaakt worden
  voor de gedachte dat de kosten van milieusanering en behoud niet op volgende generaties
  kunnen worden afgewenteld.
  2 De ondernemingen moeten milieuzorgsyste­
  men ontwikkelen met een strakke stoffenregistratie en een goede interne controle.
  3 Accountants en ingenieurs moeten passende
  samenwerkingsvormen en controletechnieken
  ontwikkelen, al is het alleen maar om een goed
  oordeel over de jaarrekening te kunnen geven.
   Tenslotte: de accountant kan stellig niet buiten de
  milieuproblematiek blijven, of gehouden worden!
  
  m aart 1989.
  