title: Prolegomena over Exegese en Dogmatiek
text: PROLEGOM ENA OV ER EXEGESE EN DOGM ATIEK
  Het is gemakkelijk een theorie op te stellen over de verhouding,
  die zou behooren te bestaan tusschen exegese en dogmatiek. T oetst
  men zulke theorieën aan wat er in werkelijkheid gebeurt, dan is de
  uitslag onbevredigend. Ons onderwerp is, m.i.. te vergelijken met de
  taak om in een voordracht van normale lengte aan een gehoor, dat
  slechts die kennis van zaken heeft, die aan een gewoon beschaafd mensch
  eigen is, duidelijk te maken, b.v. wat de verhouding is van de interne
  gesteldheid van het Chineesche Rijk tot het geheel van de machten
  rondom de Stille Zuidzee en dat dan gezien in het verband van de laatste
  vier eeuwen.
  Immers wat men onder het woordje Dogmatiek samenvat is een
  onderwerp, waarin geestelijke machten van verschillende structuur en
  grootte betrokken zijn, evenals dat het geval is bij het probleem ChinaPacific. Zelfs voor Rusland, dat in twee systemen tegelijk is betrokken,
  zou men een parallel kunnen vinden! En wat men Exegese noemt heeft
  als achtergrond een rijkdom en verscheidenheid van hulpbronnen, heeft
  te maken met zóóveel dingen van zielkundigen aard — zelfs met massa­
  psychologie— ; er is ook zóóveel materieels mee gemoeid, dat de ver­
  gelijking tusschen den factor „exegese" eenerzijds en „machten rondom
  de Stille Zuidzee" andererzijds ook niet misplaatst is. Prolegomena zijn
  dus geen overbodige weelde.
   Uit de woorden exègeisthai en dgl. is helaas niets af te leiden. Hun
  beteekenis is in het Grieksche taalgebruik onscherp gebleven. Zoo
  rijst dan de vraag: is het bij ons beter gesteld ? Is „exegese" b.v. hetzelfde
  als „uitlegging" ? W at beteekent eigenlijk „verklaren", want ook dat
  woord wordt vaak gebezigd!
  Ik zou voorstellen er erg voorzichtig mede te zijn en liefst dit woordje
  in 't geheel niet te gebruiken. Immers, „verklaren" is de grondgedachte
  der natuurwetenschappen, die altijd bezig zijn met „oorzakelijke ver­
  klaringen" van verschijnselen op grond van z.g. natuurwetten. Den
  Bijbel te „verklaren" is dus een uitdrukking, die heel licht tot onjuiste
  gedachten aanleiding geeft! Ook met het wijsgeerig gebruik van dat
  woord is het niet beter gesteld.
  Daar beteekent het, dat men gedachtencomplexen weet in te voegen
  in het patroon van bepaalde gedachtengangen, wat een heel ingewikkeld
  en meest moeilijk te volgen proces is. Laten wij dus het woord „ver­
  klaren" als term voor Exegese terzijde leggen.
   Wat echter is het o n d e r s c h e i d t u s s c h e n E x e g e s e
  e n U i t l e g g i n g ? Exegese is de kunst van den exegeet, uitlegging
  102
  
  die van den interpretator, maar het eerste is het fundament van het
  tweede. De uitlegger kan niet beginnen als de exegeet hem niet het pad
  heeft gebaand. Immers, de e x e g e e t is — ambtshalve — een l u i s t e ­
  r a a r . Hij tracht met behulp van zijn bizondere begaafdheid en zijn
  gespecializeerde kennis a l l e s te vernemen wat de auteur met dézen
  text heeft willen zeggen, maar tevens ook alles wat diens lezers uit dien
  text hebben kunnen verstaan. Op den toeschouwer maakt hij soms
  den indruk van een o n t d e k k e r.
  De u i t l e g g e r is heel wat anders: hij is — ambtshalve — een
  s p r e k e r . Zijn gave is het om uit hetgeen de'exegeet aan het licht
  bracht zulk een keuze te doen, dat hij, als bemiddelaar, aan hedendaagsche lezers datgene geeft wat zij juist weten moeten om de bedoeling
  van den auteur (dien zij meestal slechts in een vertaling kunnen lezen,)
  niet verkeerd op te vatten. De uitlegger is tenslotte een v e r t e l l e r.
   T ot wien van de twee moet nu de dogmaticus zich wenden? Maar,
  zóó eenvoudig is de vraag niet eenmaal! Zoowel de exegeet als de uit­
  legger hebben denkelijk een eigen dogmatiek. Bouwt men ooit Refor­
  matorische dogmatiek op Roomsche uitlegging? Natuurlijk moet men de
  w a a r h e i d kiezen en waarborgen zien te verkrijgen voor een zoo
  objectief mogelijke exegese en uitlegging. Om daarin echter een inzicht
  te bekomen, moeten wij het werk van onze helpers nader bezien en beter
  begrijpen.
   De gespecializeerde kennis van den e x e g e e t moet méér omvatten
  dan een zoo grondig mogelijke kennis van de taal of de talen, die zijn
  text betreffen. Bij het N.T. is dat b.v. niet alleen het Grieksch (het
  late Koinè-Grieksch), waarin het geschreven is, maar ook het Arameesch,
  de Semitische taal, waarin het vaak gedacht is! Dat is al heel wat, maar
  het werk eischt méér! Alles wat binnen het geestelijk gezichtsveld van
  den oorspronkelijken auteur of van diens lezers viel, moet hij minstens
  kúnnen zien. Hij is de man, die heeft te onderscheiden w a t zich daar­
  onder bevindt, dat kon hebben ingewerkt naar vorm o f naar inhoud,
  wellicht zelfs in beide opzichten, op de uitingen van den auteur. Het is
  een der moeilijkste deelen van zijn taak om te beslissen wát inderdaad
  gewerkt heeft. Hij moet met zijn wetenschappelijk geweten uitmaken,
  hoe ver, naar zijn beste oordeel, die invloed in werkelijkheid heeft
  gestrekt!
  Doch de u i t l e g g e r heeft het ook zoo gemakkelijk niet! Hij
  moet de geheimen van zijn eigen taal en al de kronkelpaden van den
  geest zijner tijdgenooten, die op die taal reageeren in hun onbewuste
  denken, door en door kennen. Hún voorsteHingsmateriaal en húnne
  denkgewoonten zijn de hulpmiddelen, waarmede hij hén moet laten
  begrijpen wat de auteur, naar zijn oordeel, eigenlijk aan hen heeft te
  zeggen! V oor die moeilijkheid staat ieder predikant: ieder prediker is
  een uitlegger!
  103
  
  Het groote risico van den uitlegger is altijd weer, dat zijn lezers o f
  hoorders uit zijn uitlegging dingen gaan afteiden, die hij niet op rekening
  van den auteur, dien hij verklaart, m a g laten schrijven.
   Het onderscheid tusschen exegese en uitlegging is dus n i e t het
  onderscheid tusschen een z.g. wetenschappelijken Commentaar en een
  „practische" uitlegging van een Evangelie of een Brief! Veel karakte­
  ristieker dan dit onderscheid is het feit, dat d e e x e g e e t z i j n
  g e l a a t r i c h t n a a r het v e r l e d e n, t e r w i j l de uit­
  l e g g e r d en b l i k r i c h t op zij n g e h o o r in het heden.
  De beste exegeet behoeft dus nog niet de beste uitlegger te wezen,
  maar wel zal de beste uitlegger altijd nog een behoorlijk exegeet moeten
  zijn. In de groote „commentaren" vindt men meestal enkel „exegese";
  de uitlegging komt daarbij in den regel veel te kort. Omgekeerd echter
  vindt men in veel van wat zich als „uitlegging" presenteert een exegese,
  die niet in orde is. Dat niet in orde zijn wordt dan vaak bemanteld door
  een voortdurend gepraat over hedendaagsche, nieuwe en nieuwste Dog­
  matiek. Dat gebeurt links en ook ter rechterzijde: peccatur intra
  muros et extra.
  Waaraan ligt dat?
  Aan het p e r s o o n l i j k element, dat
  van oudsher erkend is geworden met den eisch van „exegese e mente
  auctoris", korter gezegd met den eisch van c o n g e n i a l i t e i t.
  Auteur en tusschenpersoon moeten congeniaal, moeten geestverwant zijn,
  wil er van het werk iets betrouwbaars terecht komen.
   Ieder geschrift immers van eenige betekenis bevat niet alleen gefor­
  muleerde gedachten, maar ook ongeformuleerde, die men „tusschen de
  regels" moet kunnen lezen. Immers, i e m a n d heeft dat alles door
  het medium van zijn persoonlijkheid heen gedacht en neergeschreven.
  De simpele goede trouw eischt, dat wij daarmee rekenen en alles in
  rekening brengen wat wij vermoeden, dat den auteur heeft bewogen.
  Het groote waagstuk en het groote vraagstuk is evenwel, o f w i j
  in z i j n e g e d a c h t e n e n i n h a r e n s a m e n h a n g v o l ­
  d o e n d e in k u n n e n komen.
  Onder tijdgenooten is dat vaak al een lastig werk. Ook al hebben
  wij dezelfde taal, dezelfde wereld van voorstellingen en dezelfde algemeene sfeer van gedachten, zoo blijven er toch altijd nog d r i e eischen
  gelden: (1) het onderwerp moet ons eenigszins bekend zijn, (2) onze
  geest moet niet al te vreemd zijn aan de manier van denken van den
  auteur, (3) wij moeten ons bewust én onbewust, eenigermate kunnen
  verplaatsen in dien eigenaardigen persoon van den schrijver o f spreker.
   Dat alles wordt natuurlijk veel moeilijker met de Apostelen en
  Evangelisten, die, eeuwen geleden, in eene Joodsch-Grieksch-Oostersche
  wereld leefden, en die het woord richtten tot menschen in d i e wereld,
  geboren Joden o f zelfs heidenen!
  Onze gave van begrijpen en vertolken moet dus door studie en op­
  merkingsvermogen zóó ontwikkeld worden, dat wij niet door onvol104
  
  doende vakkennis als theologen of door eene — wellicht onbewuste —
  eigenwilligheid den auteur tot getuige zouden maken van gedachten,
  die hij n i e t gehad heeft. Dat mag niet, en op dát punt moet z e k e r ­
  h e i d bestaan! Hier raakt het vraagstuk der juiste exegese direct het
  probleem van de mogelijkheid van werkelijk schriftuurlijke dogmatiek.
  Hoe komt men nu aan die zekerheid? Taalkundige en andere
  zakelijke kennis brengen ons uitteraard reeds een heel eind verder, maar
  als zoodanig waarborgen zij toch niet, dat werkelijke congenialiteit aanaanwezig is! Men kan een voortreffelijk kenner zijn van de apostolische
  taal en haar milieu, men kan voorzien zijn van uitgezóchte geleerdheid
  omtrent allerlei, dat ter zake dient, maar toch verstoken van alle geest­
  verwantschap met het N.T.
  Tenslotte ligt de zaak hier zóó, dat men op een gegeven oogenblik
  verplicht is te k i e z e n en aan een bepaalden exegeet of uitlegger
  vertrouwen te schenken. De gronden voor dat v e r t r o u w e n
  liggen dan — ten laatste —in den p e r s o o n van den exegeet én in
  het resultaat van zijn arbeid. Daarbij is ook de dogmatiek in het spel.
   Dat is onvermijdelijk, maar in hoeverre? Het is psychologisch onver­
  mijdelijk, dat b.v. de omstandigheid, dat zijne dogmatiek de ónze en
  niet b.v. de Roomsche o f een andere zou zijn, ons niet de neiging zou
  inboezemen om hem meer te vertrouwen dan een ander. Echter, dit
  staat volkomen vast voor ieder, die niet in zelfbedrog vervallen wil, die
  overeenkomst b e w i j s t n i e t , dat ónze dogmatiek de Schrift
  inderdaad getrouw zou weergeven!
  Op vastéren grond brengt ons het volgende: zoowel de exegeet als
  de uitlegger moeten, zal hun werk objectief goed zijn, v r i j z i j n
  v a n a l l e ijdelheid, eigenwilligheid, doordrijverij en effectbejag. Het
  eerste is voor den philoloog het groote, vaak onbewuste gevaar, zooals
  het tweede, de eigenwilligheid, dat is voor den historicus, het derde de
  valstrik van den dogmaticus en het vierde, het effectbejag, de groote
  verleiding voor den uitlegger, onverschillig o f hij op den kansel staat o f
  achter den katheder.
  W at het resultaat betreft, blijkt de qualiteit uit zijn verhelderende
  werking, zelfs dan als het aantoont, dat de auteur zèlf zijn onderwerp niet
  tot de laatste helderheid heeft doorgedacht.
   Doch o n s oordeel over die verhelderende werking eischt van óns
  ook nog wel het een en ander! Allereerst moeten wij werkelijk o n t ­
  v a n k e l i j k staan tegenover hetgeen de Schrift zegt: wij moeten
  werkelijk luisteren en niet tegelijk met een half oor hangen aan het
  geiluister van een grammophoon, die ons voortdurend de redeneeringen
  van onze dogmatiek voorzegt, hoe eerbiedwaardig en klemmend die
  ook wezen mogen. Dat lijkt bijna onmogelijk, maar het kan, m i t s
  men het o n d e r s c h e i d t u s s c h e n h e t B i j b e l s c h e d e n ­
  k e n e n h e t G r i e k s c h - W e s t e r s c h d e n k e n , dat het dialect
  onzer dogmatieken is, goed heeft gevat en in zich heeft opgenomen.
   Teo. 3
  
  105
  
  Laat ons toch nimmer vergeten, dat onze Westeuropeesche geest —
  ook in Afrika — tot in den wortel a n d e r s is dan die, welke de
  typisch Duitsche theologische probleemstellingen beheerscht en ook
  voortbrengt! Het Duitsche philoso&sche „idealisme" is import en heeft
  hier nooit wortel geslagen. Dat kon ook niet, omdat ons het geloof
  in het alvermogen der z.g. Rede en het vertrouwen in een mystiek ver­
  mogen van de menschelijke ziel als deel eener alomvattende albezieling
  ontbreekt. De taal, die wij spreken en de cultuur, die haar vormde,
  dankt veel meer aan het Zuiden dan aan Midden-Europa. Van den
  typisch N ederlandschen geest kan men — cum grano MÍ is —-zeggen,
  dat hij van nature „calvinist" is. Door eeuwenlange „dem ocratie" in
  polderbestuur en kerkeraden, door de tallooze kleine steden, door het
  ontbreken van alle soldateske oorlogsverheerlijking, door het vroeg­
  tijdig verdwijnen van een heerschenden adel, heeft de Nederlandsche
  mensch een geheel ander type dan zijn Oosterburen. Ook is ten onzent
  de Fransche geest een factor van zeer diepgaande beteekenis! Terwijl
  de Duitschers Hegel en Schelling lazen en Pruisen zich opmaakte tot
  zijn grooten slag (in 1870) en zijn verdere carrière, las men hier zelfs
  Goethe nauwelijks, terwijl b.v. Victor Hugo algemeen bekend was.
   Wanneer onze dogmatici oproepen tot een t e r u g k e e r n a a r d e
  R e f o r m a t o r i s c h e g e e s t e s g e s t e l d h e i d en daardoor het
  probleem Exegese en Dogmatiek acuut wordt — zooals het behoort te
  zijn! — , zal men goed doen, dat te ondernemen op Nederlandsche
  wijze! Calvijn was géén „D uitsche" geest en de groote worsteling met
  de Roomsche „theologie", die voor de deur staat en die geen kinderspel
  zal worden, is een strijd met Latijnsche geesten! Niet met Albertus
  Magnus of met Ekkehard o f de Teologia Deutsch zullen wij te maken
  krijgen, doch met Thomas van Aquino. Niet met „Logik", maar met
  een logica, die scherp en helder denkt! Wij zullen als theologen wel
  wat anders te doen krijgen dan ons bezig te houden met het ontwarren
  van Germaansche complexen, waarin wijsbegeerte en Schriftgetuigenis
  saamgekluwd zijn. Onze groote kracht zal moeten liggen in een technisch
  onweerstaanbare exegese en een victorieuze, onweerlegbaar Bijbelsche
  interpretatie.
  Wij keeren terug tot de vraag naar het onderscheid tusschen het
  Bijbelsche en het Grieksch-Westersche denken, omdat die vraag funda­
  menteel is en de zekerheid van het resultaat van onzen arbeid raakt.
   Wat is h e t k a r a k t e r i s t i e k e v a n h e t B i j b e l s c h e
  d e n k e n ? Let wel, wij vragen niet naar een „deiinitie" van dat
  denken, maar naar kenteekenen, die het karakterizeeren. Dat is reeds
  kenmerkend voor de sfeer, die wij willen ingaan. Het volgende moet,
  m.i., genoemd worden:
  (1) God wordt als h a n d e l e n d e Wil altijd, in iedere redeneering, meegedacht.
  106
  
  (2) Nóch het subject, dat denkt, nóch het object, dat overdacht
  wordt, ziet men als geïsoleerd.
  Die twee charakteristica, die saamhangen, vormen den
  dynamischen kant van het Bijbelsche denken.
  (3) Het Bijbelsche denken heeft een afkeer van „definities" en
  werkt met „qualificaties". Dit laatste is, als men het eenmaal
  gezien heeft, de meest opvallende eigenaardigheid ervan en,
  oppervlakkig gesproken, het meest opmerkelijke.
  Samenvattend kan men het zóó zeggen: het Bijbelsche denken gelijkt
  op een r e p o r t a g e van op het slagveld, waarbij hoogstens de verborgenen bedoelingen der Generale Staven van beide partijen aanleiding
  geven tot speculaties, het Grieksch-Westersche denken gelijkt op een
  r a p p o r t uit een laboratorium, dat speculeert over z.g. oorzaken
  en onderstelde wetmatigheden, maar dat over laatste oorzaken con­
  sequent zwijgt, omdat het zijn voorwerp heeft geïsoleerd.
   Wij staan nog even stil bij het derde: af keer van definitie en voor­
  keur voor qualiiicatie. Wanneer gij een definitie van „gerechtigheid" —
  het Grieksche Jikdiosyne — in het N.T. zoudt zoeken, komt gij met leege
  handen thuis. Hetzelfde overkomt u, wanneer gij een definitie zoekt
  van het tegendeel, de hámártia, de zonde! Waarom?
  Wie een zaak wil „deünieeren", moet haar isoleeren, moet haar
  „ fines", hare vaste grenzen overzien, moet b o v e n haar staan. Uit
  Bijbelsch oogpunt is dat hybris, d.w.z. een hoogmoed, waarbij de mensch
  tracht te grijpen wat niet voor hem is weggelegd. Immers, dit isoleeren
  beteekent allereerst al, dat men zijn onderwerp losmaakt van God als
  den altijd actieven W il! Bovendien neemt men dan aan, dat ons rede­
  lijk vermogen óók in zulk een, soortgelijk, isolement werkt.
  Wat de mensch echter wél doen mag en ook doen kán, is op de
  teekenen letten, de kenmerken opmerken en onderscheiden, die een
  qualiiicatie verraden in hetgeen hij waarneemt. Zoo zegt Paulus b.v.
  van de h^martia, dat zij is echthm eis Theon, d.w.z. instinctieve afkeerigheid naar den kant van God. Overal waar gij die „echthra" ontmoet,
  hebt gij te maken met de werking der Hamartia.
   Zulk een „qualiiicatie" is als een vlag, die op een schip geheschen
  wordt; zij zegt iets belangrijks over dat vaartuig, maar niet alles! Op
  hetzelfde schip kan straks ook een andere waaien, de reederijvlag b.v.,
  die weer op iets anders de aandacht vestigt. Het een is geen tegenspraak
  van het ander! Wanneer Paulus b.v. zegt, dat „de Heer is de Geest",
  is dat geen „definieerende" uitspraak, die de tweede en derde persoon der
  Drieëenheid verwart, maar een qualiiicatie: in de geestelijke werkelijk­
  heid, die hij voor oogen had, had de activiteit van Christus de qualiteit,
  die tot het gebruik van het woord „pneum a" noopte. Paulus is ook
  n i e t met zichzelf in tegenspraak en lijdt niet aan een gemis van „die
  eigentlich systematische Begabung", wanneer hij spreekt van Christus
  „i n ons" èn van een leven van den Christen „in Christus". Logisch
  107
  
  is dat tegenspraak: de eene definitie zou de andere uitsluiten. Het zijn
  echter „qualiócaties": de waarneming van Christus' activiteit dwong
  den eenen keer tot deze, den anderen keer tot gene uitspraak.
  Wie dit verder nagaat en het karakteristieke van het Bijbelsche
  denken ten volle recht doet wedervaren ten aanzien van exegese en
  dogmatiek beide, ervaart, dat hij een zware taak heeft ondernomen!
  Want dit gaat ons dwars tegen den draad! Ons Grieksch-Westersche
  denken, dat ook het geestelijk dialect onzer dogmatieken heeft gevormd,
  bevat een wrong, een stuwing, die daar niet evenwijdig mede loopt.
   Want het Grieksche denken is van n a t u u r w e t e n s c h a p ­
  p e l i j k e n oorsprong. Het beschreef het Heelal als de manifestatie
  van een oorspronkelijk ,,H et", van een groote „ X " ! Die „ X " , dat
  „H et" is n i m m e r werkelijk een Wil! God, o f wat dan „godheid"
  heet, is steeds een „H et", nooit in werkelijkheid een „H ij". Het Grieksche
  denken isoleert zijn objecten. Het onderstelt, d.w.z. het neemt als
  geloofsartikel aan, dat die objecten hun geheim bij ontleding prijs zullen
  moeten geven. Het gelooft, dat er geen a n d e r e geheimen bestaan
  o f bestaan kunnen dan die met zulk een analyse zijn op te sporen (alsof
  iemand, die een piano uit elkaar neemt, zoodoende ooit achter de negende
  symphonie van Beethoven zou komen!). Het gelooft dan ook in „defi­
  nities" èn in conclusies uit definities! Het is niet dynamisch, het past
  niet op een bewegende werkelijkheid, het is „statisch".
   Het Bijbelsche denken daarentegen is door en door dynamisch, het
  werkt daarom met qualificaties en z i e t a l h e t g e b e u r e n a l s
  h i s t o r i e . Vandaar dat het probleem wat „geschiedenis" eigenlijk
  beduidt, voor de hedendaagsche theologische situatie zoo scherp-actueel
  wordt. Het Grieksch-Westersche denken is nog altijd statisch en
  definieerend en ziet— onbewust vaak—alles als é é n g r o o t e m e ­
  c h a n i e k . Dat die mechaniek draait, interesseert den onderzoeker
  niet ernstig, immers hij tracht slechts uit te vinden wat de deeltjes van
  dat klokwerk zijn en hoe die in elkaar grijpen.
   De nieuwste natuurwetenschap is nu, zonder dat zij dat gezocht heeft
  aangeloopen tegen de g r e n s van het gebied, waarbinnen de werkelijk­
  heid grof genoeg is om zulke denkgewoonten toe te laten. Het atoom is
  zoozeer tot een raadsel geworden, dat zijn laatste „bestanddelen" niet
  meer materiaal te noemen zijn. Alleen wiskundige formules en beeld­
  spraak helpen hier nog, als men het hulp kan noemen, dat men een
  atoom voorstelt als iets, dat op ons zonnestelsel gelijkt. De „zon " en
  de „planeten" daarvan zijn echter, als men tot het laatste komt, niet meer
  stoffelijk te noemen. Kracht en stof zijn al even mysterieus geworden
  als wat wij vanouds „geest" hebben genoemd: wij zijn aan de grens
  gekomen van de mechaniek-voorstelbaarheid, want ook die zonnestelselvoorstelling is maar een beeld voor iets, dat nog slechts met wiskundige
  symbolen is te hanteeren. Een synthese tusschen Plato o f Aristoteles
  en het Bijbelsche denken, ook al was zij een gemodemizeerde vertolking
  108
  
  van de gedachte der Reformatoren, zat onvoldoende blijken om zulke
  redenen. De verhouding echter tusschen Exegese en Dogmatiek zal
  opheldering blijven eischen. Die zal a l l e r e e r s t moeten komen
  van den kant der Exegese, terwijl de Dogmatiek zich van het menschelijkbepaald zijn harer uitspraken meer bewust zal moeten worden en meer
  zal moeten rekenen met het feit, dat ook het logisch vermogen van den
  mensch een vermogen van den z o n d i g e n mensch blijft. Ook zij
  heeft haar grenzen!
  Volgens haar eigen getuigenis berust de Dogmatiek overwegend op
  Exegese. De exegeet heeft echter om te kunnen gaan werken onontwijk­
  baar een zeker voorafgaand, voorlopig inzicht en overzicht noodig.
   Dat overzicht zal heel licht sterker saamhangen met zijn eigen dogmatiek
  dan hij bewust weten kan! Hier dreigt dus een ctrctJus vittosns, een
  kringredeneering. Immers, de exegeet m o e t congeniaal zijn met den
  auteur en dat beteekent h i e r , dat hij het openbaringsgetuigenis der
  N.T.-ische schrijvers moet kunnen zien als een bizondere daad en be­
  schikking van den Levenden God, den Oppersten Wil. Maar hij
  m a g in g e e n g e v a l aan de Schrift opdringen wat de lucm de
  ScriptMM van zijn eigen Hervormde, Neo-calvinistische, Anglicaansche,
  Grieksch-Orthodoxe of Roomsche dogmatiek zegt! Integendeel, hij
  moet — dat is zijn fundamenteele taak! — de Schrift aan hém l a t e n
  zeggen wat z i j op dit punt te zeggen heeft, niets meer en ook niets
  minder! Wij spreken van de Schrift, want het Nieuwe Testament
  b.v. is niet maar een in en door de historie tot stand gekomen bundel,
  maar het is een g e e s t e l i j k e e e n h e i d , d.w.z. de uiting van aan
  al zijn auteurs gemeenschappelijke geloofsovertuigingen. Het eigene
  der auteurs — waar en pis het aantoonbaar is — is vervat i n dat geheel
  en dat geheel is als g e h e e l méér dan zijn deelen.
  Dat feit moet de exegeet erkennen en in rekening brengen, maar
  tevens zich er streng voor hoeden, dat hij zijn eigen formuleeringen in
  zake canon en inspiratie niet in de plaats stelt van wat bij den auteur in
  werkelijkheid aanwezig is.
   Zoo is ook de geheele Schrift niet maar een ,,historisch geheel"!
  Wijlen Dr. A. Kuyper schreef daarvan ergens: ,,de Bijbel ontstond en
  werd voltooid als een organisch in elkaar sluitend goddelijk kunst­
  werk". Hij verzet zich dan tegen de in zijn dagen heerschende historistische exegese en uitlegging, die „de Schrift interpreteerde op een wijze,
  dat zij juist als Schriftuur vernietigd werd". Daar had hij gelijk in en
  ook vele anderen zagen dat in, die hem niet volgden op zijn particuliere
  wegen.
  Doch i e d e r e formuleering van het Schrift-feit, waarmede de
  exegeet o f de uitlegget bewust o f onbewust werkt, moet in zijne handen,
  t e r w i j l h i j a a n h e t w e r k is , blijven wat zij dán is, een w e r kh y p o t h e s e aangaande het inzicht, dat bij den auteur aanwezig was,
  toen deze neerschreef wat wij thans voor oogen hebben. Overal moet
  
  109
  
  het schriftuur-karakter der Schrift den exegeet voor oogen staan, maar
  actueel wordt het aUeen dáár, waar er objectieve aanleiding toe bestaat.
  Zoodra wij echter feiten van d e z e n aard, die wij als congeniaal-herkenbare gegevens bij den auteur aantreffen, in de Schrift ontmoeten en
  die anders dan als werkhypothese gaan aanvatten, treden wij buiten onze
  taak! Dan verwisselen wij ze met een stelling uit de „systematische"
  theologie: dan wordt de exegeet dogmaticus en raakt al heel gauw in
  kringredeneeringen. Het is de eigenaardige taak der Dogmatiek om zulke
  gegevens, in hun geheel overzien en uitgelegd, tot stellingen te maken.
   Die stellingen zal zij dan ook hebben te h e r z i e n als betere exegese
  haar duidelijk maakt, dat haar gegevens gebrekkig waren o f onjuist waren
  geïnterpreteerd.
   Voor den exegeet treedt het gevaar der cirkelredeneering haast
  onvermijdelijk op, wanneer hij vergeet, dat het h e r m e n e u t i s c h
  o n g e o o r l o o f d is om de begripsvormen, waarin men tegen­
  woordig over de in den text aanwezige geestelijke feiten nadenkt en dis­
  cussieert, te importeeren bij de studie van den auteur, als deze die n i e t
  (of in anderen vorm en samenhang) gekend heeft!*)
  Dit alles geldt ook voor den uitlegger. Onder hen, althans halver­
  wege tusschen hen en den dogmaticus, bevindt zich de geleerde, die als
  makelaai deze zaken doorgeeft en het meest geraadpleegd wordt. Dat
  is de schrijver van de z.g. t h e o l o g i a b i b l i c a. Hoe hij zijn
  taak ook moge opvatten, hij zal in staat moeten wezen over de zuiver­
  heid en goede trouw der exegese een welgegrond oordeel te hebben, dat
  berust op groote kennis van zaken. Maar ook de systematicus o f dog­
  maticus is zelf tot een niet mindere mate van oordeelsbevoegdheid
  verplicht. Aan dien eisch voldoet allerlei hedendaagsche „nieuwe"
  dogmatiek niet altijd!
  Voor een deel valt de verantwoordelijkheid daarvoor op de exe­
  geten. De exegeet moet n.l., wanneer de uitlegger, de dogmaticus, de
  kerkelijke leider bij hem aankloppen, hen niet tot het slachtoffer van
  kringredeneeringen maken, al zouden zij ook nog zoo tevreden zijn over
  ') Er ligt een heet groot gevaar in het onderschatten van het verschil, dat onze
  Christenwereld scheidt van de Joodsch-Grieksch-Oostersche in het heidensche milieu
  van de le eeuw. Er ligt nogmaals een groot gevaar in het onderschatten van den invloed
  van zoovele eeuwen van W estersche theologie en beschaving op den gedachtengang
  en de stempeling van het denkmateriaa). Niet alles wat wij vanzelfsprekend, redelijk
  en natuurlijk vinden, is dat altijd geweest en is het ook niet in werkelijkheid. W at
  die ,.stem peling" betreft: wie is in staat zoo maar op te zweven en zich te verheffen
  boven de invloeden van nationale, kerkelijke, wijsgeerige en persoonlijke eigenaardig­
  heden en van zulk een ingewikkeld verschijnsel als het denken van een menschelijken
  geest. Toch moet dat, zooveel mogelijk, want het gaat om w a a r h e i d !
  Reeds
  de Apologeten dachten op geheel andere wijze dan de A postelen! A ls men b.v.  110
  
  wat hij hun voordroeg. Hij heeft slechts aan ieder van hen duidelijk
  te laten zien, w a t h e t p r e c i e s i s , dat zij willen vertolken in de
  terminologie van ons geslacht. Hij mag zich door hen niet laten ver­
  leiden tot het opleggen van die terminologie aan de Schrift.
  Tenslotte iets over E x e g e s e e n K e r k e l i j k e L e e r . Stellen
  wij het geval, dat een exegetisch onwraakbaar resultaat in strijd is met
  een bepaalde leerstellige uitspraak van een bepaalde kerk. Op het erf
  der Reformatie m o e t dan de dogmatiek wijken voor de Schrift. Bij
  Rome is dat p r a c t i s c h niet het geval. Men heeft daar procedures
  ontwikkeld, waardoor het kerkelijk „gezag" kan ingrijpen en de beslissing
  kan onttrekken aan het hermeneutisch geweten van exegeet en uitlegger.
  Besliste uitspraken der Schrift kunnen aldus onvruchtbaar worden
  gemaakt. Wanneer Rome gesproken heeft, is de zaak uit: zoowel de
  exegeet als de dogmaticus, die hem gevolgd was, kunnen het buiten
  discussie gestelde punt alleen nog maar als een „verworpen dwaling"
  toelichten. O f zijzelve die „dwaling" inzien, doet niet ter zake, mits
  zij maar gehoorzamen! Natuurlijk wordt dan op den duur de leer der
  exegese, de z.g. hermeneutiek, scheefgetrokken ten behoeve van het
  voorkomen van dergelijke „dwalingen".
   In de kerken der Hervorming komen conflicten tusschen kerkelijke
  leer en schriftuitlegging zelden voor, omdat d e b e l a n g r i j k s t e
  v e r s c h i l l e n in den loop der eeuwen r e e d s g e l e i d h e b b e n
  tot spo n ta n e vorming van bizon dere
  kerkge­
  n o o t s c h a p p e n o f s e c t e n . Van veel grooter gewicht is echter
  het feit, dat geen dezer kerken zich beroept o f kan beroepen op eenig
  haar in 't bizonder verleend „gezag" in zake exegese en dogmatiek, dat
  zulk een gezag daar evenmin opwassen kán uit de hooge oudheid eener
  opinie, uit het aantal harer voorstanders o f uit welk uiterlijk motief
  ook. Geen organisatie, van welken aard ook, waarborgt de medewerking
  des Hl. Geestes. De Schrift kent geen „kerkelijk" organizeerbaar gezag
  van dezen aard: e e n „ k e r k " k a n e v e n g o e d d w a l e n a l s
  een e nk e li n g , de t r a d i t i e e v e n g o e d als een ni eu w­
  l i c h t e r , als het gaat over exegese en dogmatiek op punten, waar
  inderdaad verschil van oordeel bestaan kan.
   Hoe kan dan het gevaar van s u b j e c t i v i s t i s c h e S c h r i f t ­
  u i t l e g g i n g worden geweerd ? Rome heeft de ,,gezags"-methode
  gevolgd en het beroep op de Schrift practisch uitgeschakeld. Dat is een
  voor de hand liggende en waarschijnlijk noodzakelijke consequentie
  van zulk een aanmatiging van gezag. Op Reformatorisch terrein is dat
  uitgesloten. Het testimonium Spiritus Sancti is niet aan kerkverga­
  deringen verleend.
  Christelijke schriftgeleerden mogen lid zijn van welke kerkvergadering
  o f kerkelijke commissie men maar wil, zij kunnen daaraan nimmer
  eenig „gezag" ontleenen in zake het verband tusschen exegese en dog­
  111
  
  matiek. Christus is het Hoofd der Kerk. Hij laat Zich niet monopotizeeren door eenig aardsch instituut o f door eenige vergadering van
  zulken oorsprong.
  Toch is er in deze moeilijkheid voorzien. Immers, doordat de Hl.
  Schrift in a II e r handen is en doordat competente uitleggers over­
  vloedig zijn en de kerken tot dusver ervoor hebben gewaakt, dat zulks
  het geval blijft, is de schriftmatigheid der leer g e w a a r b o r g d door
  een o r g a n i s c h e r e a c t i e v a n u i t h e t g e h e e l d e r geI o o v i g e n.
   Dat proces werkt veel langzamer dan b.v. de Roomsche gezagsmethode, maar het brengt mede, dat ook een eventueel waarheidsgehalte
  in een opgekomen dwaling niet licht verloren gaat. Kerkelijke ver­
  gaderingen kunnen dan ook slechts uitspreken (wanneer het n.l. nood­
  zakelijk is zoo iets te doen) wat reeds door dat proces voldoende duidelijk
  is geworden. Zij kunnen het ook alleen doen onder voorbehoud van
  latere herziening en zelfs van cassatie. Immers, zij kunnen n o o i t
  haar getuigenis in de plaats stellen van dat des Hl. Geestes o f aan haar
  „wettig" saamgesteld zijn en haar „bevoegdheid" eenig recht tot spreken
  in deze zaken ontleenen, dat niet zou moeten wijken voor het schriftuur­
  lijk licht, dat de Heer der Kerk laat doorbreken onder de gcloovigen.
  De Christelijke schriftgeleerde, d.w.z. de vakkundige exegeet en
  uitlegger, heeft derhalve voor de e r k e n n i n g z i j n e r r e s u l ­
  t a t e n i n d e D o g m a t i e k te wachten op de erkenning, die door
  het testimonium Spiritus Sancti onder de geloovigen wordt tot stand
  gebracht. Voorbarige uitspraken van „kerkelijke" commissies of
  autoriteiten moet hij niet zoeken.
   Hij zal dat ook niet willen doen, want het is met het getuigenis der
  Schrift tenslotte niet zóó gesteld, dat een hedendaagsch Bijbellezer geen
  stap zou kunnen verzetten zonder de meest uitgebreide, consciëntieusdeskundige en desnoods ook ,,kerke!ijk"-gewaarborgde voorlichting!
  Wat de Reformatoren leerden over de perspicuitas Sacrae Scripturae,
  d.w.z. de helderheid der Schriften in de dingen, d i e d e n g e l o o v i g e a a n g a a n a l s g e l o o v i g e , blijkt in het leven nog altijd
  proefhoudend te wezen.
  Wanneer de Dogmatiek zich als haar allereerste taak stelt om,
  rekenende met het Bijbelsche denken, systematisch te ontwikkelen,
  wat de exegeet en uitlegger op grond van competente studie te zeggen
  heeft over d e z e dingen, zal de verhouding tusschen Exegese en Dog­
  matiek geen zorgen baren.
  Het is hier de plaats voor een enkele slotopmerking. O ok de tijd,
  dien wij beleven, en het nieuwe tijdperk der atoomenergie, dat wij
  binnentreden, heeft met dit alles te maken. De ontwikkeling der natuur­
  wetenschappen lijkt, oppervlakkig bezien, gunstig voor hetgeen ons
  bindt. De gedachte van Schepping en Schepper, van een fundamenteelen
  Wi! als grond aller dingen kan niet zoo gemakkelijk meer terzijde worden
  112
  
  geschoven. Ook op het terrein der eigenlijke wijsbegeerte gaat dat niet
  zoo gemakkelijk meer. De eschatologische gedachte, wereldondergang
  en oordeel, krijgt ook gunstiger gehoor. Die dingen zullen, binnen een
  aantal jaren, denkelijk in dán weer verouderden vorm, tot de massa
  doordringen. De vorm van „ongeloof", die voor de XIXde eeuw karak­
  teristiek was, en die nu nog doorwerkt, zal dan eindelijk verouderd zijn.
   Nieuwe en geduchter vormen zullen echter verrijzen. Omdat de naïeve
  vereenzelviging van Humanisme en Christendom haar einde tegemoet
  gaat, zal de vraag naar het verband van Dogmatiek en Ethiek, van Paulus
  en de Evangeliën, ook exegetisch zeer belangrijk worden.
  Omdat het onderzoek van de „psychische" sfeer langzamerhand
  eenige resultaten gaat leveren, zal de Kerk komen te staan tegenover de
  theorieën van een verfijnd materialisme, als men het zoo nog zal kunnen
  noemen. Als niet het besef van „zonde", d.w.z. van het ingaan tegen den
  fundamenteelen Wil, bij individu en massa weer een aangelegenheid van
  den allereersten rang wordt, komt straks de Kerk met haar boodschap van
  v e r l o s s i n g en* met haar nadruk op den uiteindelijken z i n van
  het leven en van de geschiedenis wellicht te kloppen aan een deur, waar­
  achter men wel discussieert over fundamenteele zaken, maar dat doet in
  woorden en voorstellingen, die haar vreemd zouden zijn, zelfs als er
  aangeknoopt wordt bij de taal der Schrift.
   Aanvallend optreden eischt van een leger thans heel wat meer en
  vaak heel wat anders dan in den tijd der Reformatoren. Ook op geeste­
  lijk terrein geldt dat!
  Wij staan aan de poort van een nieuw tijdperk! Als de eerste
  troebelen voorbij zijn en de adaptatie op staatkundig en maatschappelijk
  terrein, met o f zonder groote rampen, bereikt zal wezen, is er voor den
  gemiddelden mensch over de lengte en breedte der aarde, dank zij de
  atoomenergie en de vervanging van industrieele anarchie door toe­
  nemende ordening, een groote mate van veiligheid en stoffelijken voor­
  spoed te wachten. O ok de oppervlakkige „beschaving" en het gezag
  van de halfgeleerden zal dan toenemen! Meer dan ooit zal dus de Kerk
  theologen van reformatorisch formaat noodig hebben. Meer dan ooit
  zal hun taal Ruim temporis moeten wezen! Meer dan ooit zal de Schrift
  recht moeten worden verstaan en zal de verhouding tusschen Exegese en
  Dogmatiek actueel worden.
  Leiden
  
  J. DF ZwAAN
  
  113.
  