title: Een halve eeuw herleving van het chassidisme. Streven, 1999, juli-augustus, pp.603-614. &#x27E8;halshs-00009634&#x27E9;
text: Een halve eeuw herleving van het chassidisme
  Jacques Gutwirth
  
  To cite this version:
  Jacques Gutwirth. Een halve eeuw herleving van het chassidisme. Streven, 1999, juli-augustus,
  pp.603-614. �halshs-00009634�
  
  HAL Id: halshs-00009634
  https://shs.hal.science/halshs-00009634
  Submitted on 16 Mar 2006
  
  HAL is a multi-disciplinary open access
  archive for the deposit and dissemination of scientific research documents, whether they are published or not. The documents may come from
  teaching and research institutions in France or
  abroad, or from public or private research centers.
  L’archive ouverte pluridisciplinaire HAL, est
  destinée au dépôt et à la diffusion de documents
  scientifiques de niveau recherche, publiés ou non,
  émanant des établissements d’enseignement et de
  recherche français ou étrangers, des laboratoires
  publics ou privés.
  Jacques Gutwirth
  Références de publication :
  1999, “Een halve eeuw herleving van het chassidisme”, Streven (Antwerpen), juli-augustus, pp.603614 [ISSN 0039-2324]
  http://users.skynet.be/streven/index.htm
  Fac-similé mis en ligne avec l’aimable autorisation
  de l’éditeur
  
  604
  
  604
  
  STREVEN JULI-AUGUSTUS 1999
  
  JACQUES GUTWIRTH
  
  EEN HALVE EEUW HERLEVING
  VAN HET CHASSIDISME
  
  Het chassidisme, dat in 1945 bijna van de aarde verdwenen was, heeft
  in de naoorlogse periode een opmerkelijke herleving gekend. De
  dynamiek en betekenis van deze stroming binnen het jodendom kun
  je beter begrijpen, als je de wortels ervan in de geschiedenis nagaat.
  Dan valt ook meteen op, hoeveel scholen er binnen het chassidisme
  ontstaan zijn, met elk een eigen gelaat.
   HISTORISCH OVERZICHT
  
  In de zeventiende eeuw werden de joden in Polen, Wit-Rusland en
  Oekraïne door een zware crisis getroffen. Later dan in het Westen
  stortte daar toen immers de feodaliteit ineen. Rond 1648 werden de
  joden het slachtoffer van hevige pogroms, uitgevoerd door
  Oekraïnische nationalisten die in oorlog waren met de Poolse
  machthebbers. Zoals zo vaak moesten de joden als zondebokken
  dienen. Vandaar dat, in een sfeer van mystieke exaltatie, reizende
  predikanten onder de joodse bevolking amuletten tegen het onheil
  gingen verdelen. Zij genazen zieken en deden wonderen. Baäl shêm,
  meester van de Naam (de Naam van God) werden ze genoemd.
  Een van hen, Israel ben Eliezer (1700-1760), afkomstig uit Galicië,
  was zeer geliefd. Hij legde de nadruk op een affectieve beleving van
  de godsdienst, waarin plaats was voor extatisch gebed,
  lichaamsbeweging, zang en dans. Zo ontstond een democratische
  'gemoedsreligie', die iedereen kon aanspreken, in tegenstelling tot het
  traditionele jodendom, dat de strenge talmoedische studie, een
  voorrecht van de intellectuele elite, als de hoogste vorm van
  godsdienstigheid beschouwde. Israel ben Eliezer werd Baäl Shêm
  Tov, de goede meester van de Naam, of, afgekort, Besht genoemd. De
  beweging die hij op gang bracht, het chassidisme – wat vroomheid
  betekent –, werd door zijn leerlingen verspreid, ondanks het verzet
  van de officiële joodse gemeenten. Door de jaren heen ontstonden er
  dynastieën van rebben: geestelijke leiders die als heiligen werden
  
  605
  EEN HALVE EEUW HERLEVING VAN HET CHASSIDISME
  
  beschouwd (tsadik), door de bemiddeling van hun gebeden wonderen
  zouden verrichten en die het voorwerp waren van een heuse
  persoonlijkheidscultus. Hun aanhangers, de chassidim, vormden
  gemeenschappen om hen heen, met eigen gebedsplaatsen. De
  beweging ontwikkelde zich vooral in Wit-Rusland, de Oekraïne, en
  ook in Polen en Galicië waar het grootste aantal joden woonde.
   De traditionele joodse gemeenschappen (kahalim) waren nogal
  verstrengeld met de feodale structuren. Hun macht ging aan het
  wankelen, toen de gevolgen van de Franse Revolutie zich ook in OostEuropa lieten voelen. Vanaf de achttiende eeuw geraakten de joden in
  de grote steden in een seculariseringsproces, eerst in het kielzog van
  de Verlichting, en later, in de negentiende en twintigste eeuw, onder
  invloed van het socialisme, het communisme en de zionistische
  lekenbeweging. Daarentegen waren de chassidim vooral in kleinere
  steden aanwezig. Vanwege hun intense religieuze praktijk, waartoe
  op dat ogenblik ook de studie van de talmoed behoorde, vormden zij
  vanzelf sterke joodse centra. De orthodoxe rabbijnen, die aanvankelijk
  vurige tegenstanders van het chassidisme waren, begonnen vanaf de
  negentiende eeuw bondgenootschappen te sluiten met de rebben, om
  samen tegen de bedreiging van de assimilatietendens te strijden. Tot
  1939 heeft het chassidisme in Polen, waar drie miljoen joden leefden,
  een sterk gezag bewaard, al hadden de proletarisatie van de joodse
  bevolking en de emigratie naar Amerika zijn invloed al doen
  afnemen. Onder de Tweede Wereldoorlog verdwenen de meeste
  rebben met hun aanhangers in de concentratiekampen. Slechts
  weinigen overleefden. Sommigen kwamen terug uit de Sovjet-Unie,
  Roemenië of Hongarije. De meesten vertrokken naar Amerika of, iets
  later, naar Israël. Vaak was Antwerpen een pleisterplaats op de
  emigratieroute, en sommigen zijn er blijven hangen.
   CHASSIDISME IN ANTWERPEN
  
  In 1945 begint het joodse leven in Antwerpen opnieuw, vooral rond
  de diamantnijverheid, die snel weer opbloeit. Overlevenden uit OostEuropa vormen hier chassidische gemeenschappen. Er zijn er thans
  een tiental, waarvan de belangrijkste Belz (zo'n 250 families), Satmar
  en Ger (elk zo'n 100 families) heten. De eerste leden kwamen uit
  Polen, maar vooral uit Hongarije en Roemenië, waar relatief meer
  chassidim hadden kunnen overleven. Nu zijn de meesten hier
  geboren en hebben ze ook de Belgische nationaliteit. Elke groep houdt
  er eigen gewoonten op na (minougim). Zo hebben de Belzer geen
  gevoel voor praal. Ze verkiezen een min of meer slordig voorkomen, –
  waarschijnlijk een weerspiegeling van de vroegere miserie in Polen.
  Ook kleding, baard en pijpenkrullen (païes) zijn verschillend. De
  meeste chassidim die gehuwd zijn, dragen op feestdagen en op de
  sabbat een vlakke, ronde pelsmuts (shtramel). Maar de Gerer dragen
  een hoge pelsmuts (spodek), terwijl de Lubavitcher hedendaagse
  zwarte hoeden opzetten.
  Een mooi voorbeeld van de chassidische revival is de Antwerpse
  
  605
  
  606
  
  606
  
  STREVEN JULI-AUGUSTUS 1999
  
  gemeenschap die rond de in Pools Galicië geboren rabbi Isaac
  Gewuertzman is ontstaan. Deze figuur, gewoonlijk Reb Ytsekl
  genoemd, was over de negentig toen hij in 1977 stierf. Voor de oorlog
  was hij een reizende predikant (maggid). Hij kon de oorlog in de
  Sovjet-Unie overleven en werd daarna een rebbe voor velen die hun
  eigen geestelijke leider na de shoah niet zagen terugkomen. Zo
  ontstond in Antwerpen in 1954 een gemeente die nu nog een
  honderdtal families telt. In het gemeenschapshuis kunnen de
  volgelingen zich dag en nacht aan de studie van de talmoed wijden.
   Sommigen wonen er. Net als vroeger in de thans verdwenen
  chassidische centra van Oost-Europa, stromen hier talloze bezoekers
  van verre bijeen, om de rebbe hun moeilijkheden voor te leggen, in de
  hoop dat hij door zijn gebed van God wonderen zou verkrijgen. Na
  zijn overlijden werd reb Ytsekl door zijn schoonzoon Jacob Leisel (reb
  Yankele) opgevolgd, die in november 1998 gestorven is. Je kan terecht
  spreken van een Antwerpse chassidische dynastie: vandaag is de
  schoonzoon van de overledene de derde 'rebbe' van deze
  gemeenschap.
  Men spreekt van vijf- à zesduizend chassidim in de havenstad.
  Gezien de talrijke kroostrijke gezinnen lijkt dat getal niet overdreven1.
  Onder de Antwerpse joden – samen vijftien- à achttienduizend
  mensen – vormen ze een invloedrijke groep. Vaak oefenen de
  chassidim een religieus beroep uit: als leraar, slachter,
  kashrout-toezichthouder, of uitbater van koosjere zaken en
  restaurants. Het hele joodse leven van de stad wordt daardoor
  chassidisch gekleurd. Tot de jaren tachtig werkten vele chassidim als
  kliever of makelaar in de diamantsector. Dat is verminderd, al blijft
  het chassidisme in Antwerpen aan de diamant gebonden.
  VERENIGDE STATEN
  
  Als we naar de hele wereld kijken, vormt de Antwerpse groep allicht
  maar een minderheid. In New York alleen al leven er honderd- à
  tweehonderdduizend chassidim. Vóór de Tweede Wereldoorlog was
  dat anders. De Poolse rebben verzetten zich tegen emigratie naar de
  Verenigde Staten, in hun ogen een niet-koosjer land. Op de vele
  miljoenen joodse immigranten aldaar hadden de orthodoxe joden
  immers nauwelijks invloed. Na 1945 vielen de bezwaren weg.
  Overlevende rebben en chassidim trokken naar de VS, vooral naar
  New York, waar ze zich in drie wijken van Brooklyn vestigden. Rond
  legendarische rebben ontstonden er bloeiende gemeenten: de
  Satmarer in Williamsburg, de Bobover in Borough Park en de
  Lubavitcher in Crown Heights.
   Williamsburg. In deze wijk staan oude huizen, maar ook moderne
  flatgebouwen. In het joodse gedeelte heerst een strenge sfeer: koosjere
  winkels, traditionele kleding, grote gezinnen, gebedshuizen, jeshiva's
  voor de talmoedstudie, religieuze jongens- en meisjesscholen. De
  chassidische immigranten waren meestal van Hongaarse en
  
  607
  EEN HALVE EEUW HERLEVING VAN HET CHASSIDISME
  
  Roemeense origine. Er zijn meerdere gemeenschappen, zoals de
  Munckaczer en de Pouper, maar in demografisch, politiek en religieus
  opzicht vormen de Satmarer de belangrijkste groep, met minstens
  twintigduizend aanhangers.
   Satmar is een ultraconservatieve beweging, die zo weinig mogelijk
  toegevingen doet aan de omringende moderne wereld. Toch is deze
  gemeenschap niet zo oud. Ze is ontstaan rond rabbi Joel Teitelbaum
  (in 1886 in Sighet geboren, in 1979 in New York overleden). Deze
  afstammeling van een chassidische dynastie was eerst een gewone
  rabbijn en werd pas later rebbe, in Satu Mare (Satmar in het Jiddisch),
  dat nu in het Roemeense Transsylvanische gebied ligt. De streng
  orthodoxe man trok heel wat aanhangers aan. In 1944 werd hij uit
  Bergen-Belsen bevrijd en kon hij met een groep van 1638 Hongaarse
  joden naar een neutraal land worden overgebracht2. In 1947 trok hij
  naar Amerika. Onder zijn leiding vormden vrome Oost-Hongaarse en
  Roemeense joden in Williamsburg de Satmargemeenschap. De
  belasting op hun eigen ondernemingen voor koosjer vlees was een
  welkome bron van inkomsten. Door hun radicalisme, hun geringe
  belangstelling voor het heil van minder religieuze joden en hun
  vijandigheid tegenover Israël staan de Satmarer nogal geïsoleerd. Hun
  antizionistische houding komt voort uit het geloof dat de joden zich
  pas in het Heilig Land zouden verzamelen bij de komst van de
  Messias. Satmarer zijn vrome conservatieven die geen profane vakken
  studeren. Als ze geen religieus beroep uitoefenen, moeten ze zich
  tevreden stellen met beroepen als handwerker of kleine ondernemer,
  terwijl ze gemakkelijk zeven of meer kinderen hebben. Het joodse
  Williamsburg is een betrekkelijk arme wijk: de helft van de
  veertigduizend joden leeft onder de armoedegrens. Om de slechte
  invloed van de omgeving te ontvluchten hebben een aantal Satmarer
  grond gekocht op een uur rijden van New York, en er een eigen wijk
  opgericht, Kyrias Joël geheten, nu een zelfstandige gemeente van
  achtduizend mensen.
   Na de dood van Joel Teitelbaum werd Moses Teitelbaum, een neef
  van hem, de nieuwe rebbe. Zijn aanstelling lokte nogal wat
  tegenstand uit. Ondanks de interne verdeeldheid blijven de Satmarer
  een belangrijke groep binnen het chassidisme. In Israël hebben ze een
  grote invloed op de ultrareligieuze antizionistische beweging, de
  Nature Karte, die de Israëlische staat niet erkent.
  Borough Park. De tweede grote chassidische wijk in Brooklyn,
  Borough Park, strekt zich uit over een oppervlakte van 1,6 km in de
  lengte en 2,4 km in de breedte. Voor de oorlog woonden er al veel
  joden, maar pas nadien werd het een uitgesproken chassidische buurt
  (80% van de 75.000 joden aldaar), met zeker driehonderd synagogen
  en gebedshuizen, en enkele tientallen jeshiva's en orthodoxe scholen.
  De sfeer is burgerlijker en moderner dan in Williamsburg: 'vrouwen
  rijden er met de auto en kinderen spreken er Jiddisch én Engels', zegt
  een Williamsburger chassid. In Borough Park wordt de grootste groep
  chassidim gevormd door aanhangers van Rabbi Shlomo
  
  607
  
  608
  
  608
  
  STREVEN JULI-AUGUSTUS 1999
  
  Halberstamm, afkomstig uit het kleine stadje Bobov, in Galicië. In
  1942 werd de toenmalige rebbe met een groot deel van zijn familie
  door de nazi's vermoord. Rabbi Shlomo, een van zijn zonen,
  overleefde de gruwelijkheden en ging in 1946 naar Amerika. Rond
  hem schaarden zich andere overlevenden, meestal orthodoxe joden
  uit Oost-Europa. Velen van hen werken nu in de diamantnijverheid.
  Hoewel zij trouw blijven aan de traditie, zijn de Bobover goed
  ingeschakeld in het profane economische leven. Ze behoren meestal
  tot de middle class. Buiten de tweeduizend families in New York
  hebben de Bobover ook gemeenschappen in Jeruzalem, Tel-Aviv,
  Londen en Antwerpen.
   Crown Heights. De derde chassidische wijk in Brooklyn is Crown
  Heights, waar de zetel van de Lubavitcher is gevestigd, op nummer
  770 van Eastern Parkway, een brede laan met veel doorgaand verkeer.
  Daar wemelt het op vrijdagavond en zaterdagmiddag van mannen in
  het zwart, met grote, maar verzorgde baarden en moderne hoeden,
  die samenkomen voor een farbrengen (typische bijeenkomst met de
  rebbe). 770 Parkway is een internationaal centrum geworden. De
  Lubavitcher hebben namelijk in de Verenigde Staten en elders ter
  wereld zo'n tweehonderd missieposten ('Chabadhuizen') opgericht.
  Na de Tweede Wereldoorlog zijn duizenden chassidim komen
  wonen in Crown Heights, een gunstige woongelegenheid, met goede
  metroverbindingen naar de textiel- en diamantwijken van Manhattan.
  Maar sedert de jaren zestig zijn de chassidim een minderheid
  geworden onder de zwarte bevolking. Er ontstaan wel eens relletjes,
  maar de rebbe heeft besloten in de wijk te blijven wonen. Om
  daarover alle twijfel weg te nemen liet hij het gebedshuis renoveren.
   Lubavitch staat ook bekend onder de naam Chabad – een
  samentrekking van chochmah, binah en daät, of wijsheid, begrip en
  kennis – die teruggaat op de geschriften van de eerste Lubavitcher
  rebbe, Rabbi Schneur Zalman van Ladi (1745-1813). Zijn dynastie bleef
  tot in 1915 gevestigd in Lubavitch, een kleine stad in Wit-Rusland. De
  zesde rebbe, Joseph Isaac Schneerson (1880-1950) werd meermaals
  door de sovjetoverheid opgesloten. In 1934 vestigde hij zich in Polen,
  en begin 1940 vluchtte hij naar Amerika. Na zijn dood werd hij
  opgevolgd door zijn schoonzoon, Menachem Mendel Schneerson
  (1902-1994), die onder meer in Berlijn en aan de Sorbonne een
  ingenieursopleiding had genoten. Terwijl zijn voorganger nog een
  pelsmuts had gedragen, liep hij met een zwarte moderne hoed en een
  donkere jas. Een rebbe hoort in de eerste plaats de heiligheid van de
  Torah en de onaantastbaarheid van de joodse geboden te verdedigen
  binnen de eigen gemeenschap, maar Menachem Mendel Schneerson
  zag zich echter ook geroepen om een algemeen joods reveil te
  bespoedigen. Daarom richtte hij zich ook tot niet-chassidische joden.
  Er kwamen uitzendingen op radio en televisie, in het Engels en
  andere niet-joodse talen. Ook werden er grote publiciteitscampagnes
  gevoerd. Jonge Lubavitcher proberen op straat joden te overtuigen
  gebedsriemen te dragen en gebeden op te zeggen. De Chabadhuizen
  
  609
  EEN HALVE EEUW HERLEVING VAN HET CHASSIDISME
  
  zijn centra van proselytisme. Die missionaire ijver heeft al velen tot
  het jodendom teruggebracht, al worden die niet allemaal chassidim.
  De joodse identiteit wordt er alleszins door verstevigd, en dat wordt
  natuurlijk toegejuicht door grote joodse organisaties, chassidisch of
  niet.
   In tegenstelling tot de Satmarer staan de Lubavitcher helemaal
  achter het bestaan van de staat Israël en zijn politiek: de sinds 1967
  bezette gebieden zijn een deel van de erfenis die God het uitverkoren
  volk geschonken heeft, en mogen daarom niet meer worden
  afgegeven3. Met deze visie steunt Lubavitch de rechtse partijen. Toen
  in 1990 de Israëlische regeringscoalitie over de Palestijnse kwestie
  struikelde, kon de Arbeiderspartij – die land wilde teruggeven in ruil
  voor vrede – geen regering vormen met Agoedat Israel; twee leden
  van deze orthodoxe partij weigerden aan de nieuwe coalitie deel te
  nemen, na een telefoontje met de rebbe in New York4.
  'We want the Messiah now, we don't want to wait' en soortgelijke
  slogans verschenen vanaf 1989 in New York op posters en
  reclameborden. Zo groot was het prestige van de rebbe dat zijn
  aanhangers er vast van overtuigd waren dat hij de Messias was die
  komen zou. De rebbe zelf, sinds 1992 half verlamd, deed niets om de
  campagne stop te zetten, tot ongenoegen van andere chassidische en
  niet-chassidische joodse leiders5. De rebbe stierf op 12 juni 1994 en
  heeft nog steeds geen opvolger. De messiaanse opwinding is alleszins
  weggeëbd.
  Het samengaan van fundamentalistisch geloof, moderne
  propagandatechnieken en charismatisch leiderschap – een combinatie
  die je in de evangelische wereld bij Billy Graham terugvindt – heeft
  Lubavitch een sterke positie bezorgd binnen het jodendom. Tot slot
  vermeld ik dat de Lubavitcher, zoals de Satmarer, ook
  gemeenschappen hebben in Canada, voornamelijk in Montreal, waar
  ongeveer honderdduizend joden wonen.
  ISRAËL
  
  Na 1945 heeft het chassidisme zich ook in Israël verspreid. Al in 1747
  was een rebbe met zijn volgelingen naar het Heilig Land getrokken.
   Maar het lag zeker niet in hun bedoeling er een joods land op te
  richten6. Aanvankelijk waren de Oost-Europese chassidim
  tegenstanders van het zionisme. Maar onder de Tweede Wereldoorlog
  vluchtten een aantal rebben naar Israël, en zij trokken er heel wat
  aanhangers aan. Jeruzalem en Bne Brak (bij Tel-Aviv) zijn
  chassidische burchten geworden. In 1982 waren er in heel Israël reeds
  honderdvijftigduizend chassidim, die over drieduizend gebedshuizen
  beschikten.
  Er zitten chassidische groepen in meerdere Israëlische steden.
  Maar Jeruzalem was een belangrijke aantrekkingspool, mede omdat
  er al voor de Tweede Wereldoorlog ultraorthodoxe gemeenschappen
  waren. Mea Shearim, de oude joodse buurt, werd een centrum met
  gebedshuizen van de verschillende dynastieën. De Satmarer vonden
  
  609
  
  610
  
  610
  
  STREVEN JULI-AUGUSTUS 1999
  
  er bondgenoten: de beweging Nature Karte, die ook een vijandige
  houding heeft tegenover de staat Israël.
   Belz. Belz is thans een sterke chassidische beweging geworden, met
  een mooie jeshiva, een grote synagoge, en nu een hoofdkwartier in
  een nieuwe verkaveling. Maar in de jaren zestig zag het lot van Belz er
  niet zo rooskleurig uit. De vierde rebbe van de dynastie, Aron
  Rokeach, die uit de nazi-hel wist te ontvluchten, stierf in 1957,
  negenenzeventig jaar oud. Omdat hij geen kinderen had, besloot de
  raad der wijzen dat zijn neef, Issachar Dov Rokeach, in de omgang
  Berele genoemd, toen pas negen jaar oud, later de nieuwe rebbe zou
  worden. Niet alle Belzer juichten het vooruitzicht van een lange
  interimperiode zomaar toe. Hoe kon Belz zich dan toch zo opvallend
  ontwikkelen? Vermoedelijk omdat deze groep erin geslaagd is aan
  een ultraconservatieve religieuze houding actieve deelneming aan
  wereldse aangelegenheden te paren. De Belzer steunen een aantal
  orthodoxe partijen en zijn betrokken in politieke kwesties. Tegenover
  de staat Israël staan ze positief. Anderzijds staan ze bekend als nogal
  tegemoetkomend tegenover minder traditionalistische joden die
  echter financiële steun verlenen, of die door hun positie in de
  maatschappij de chassidische gemeenschap kunnen helpen.
   Ger. Tussen de twee wereldoorlogen was Ger een sterke chassidische
  beweging in Polen, met meer dan honderdduizend leden en met een
  gebedshuis in elke stad. De Gerer dynastie, die van rabbi Isaac Meir
  Rothenburg Alter (1789-1866) afstamt, had haar zetel in het Poolse
  stadje Gora Kalwaria, bij Warschau. Rebbe Abraham Mordecai Alter
  (1866-1948) legde de nadruk op de talmoedstudie en verzette zich
  tegen de modernisering van het joodse leven. Door hun strenge
  godsdienstigheid oefenden de Gerer een grote invloed uit op de
  Poolse joodse partij Agoedat Israel, die in 1912 door chassidische en
  orthodoxe prominenten was gesticht. In Polen werden de meeste
  Gerer door de nazi's vermoord, maar de rebbe kon naar het Heilig
  Land ontvluchten. Hij was overigens vooruitziender geweest dan zijn
  meeste collega's, en had zich niet gekant tegen emigratie naar het
  Heilig Land. In 1948 ondertekende zijn schoonzoon in naam van
  Agoedat Israel de onafhankelijkheidsverklaring van Israël. Nog steeds
  hebben de Gerer via de Agoedatpartij hun zegje in de Israëlische
  politiek. De huidige rebbe, Pinchas Menachem Alter (geboren in 1926)
  leeft in Jeruzalem. In 1982 waren er zo'n vierduizend Gerer families in
  Israël, die voor hun religieuze vorming terechtkonden in een elftal
  jeshiva's.
   Bne Brak. Er zijn in Israël te veel chassidische nederzettingen om ze
  allemaal te beschrijven. Maar de stad Bne Brak is toch wel het
  vermelden waard. Bne Brak – op vijf kilometer van het centrum van
  Tel Aviv, en deel van de agglomeratie – werd in 1925 door chassidim
  opgericht. Ze leefden van de industrie (vooral voeding, textiel, tabak)
  en bouwden tientallen synagogen en jeshiva's. Van de huidige
  bevolking van honderdveertigduizend inwoners zijn er maar
  
  611
  EEN HALVE EEUW HERLEVING VAN HET CHASSIDISME
  
  twintigduizend niet ultraorthodox. In de stad zijn meerdere rebben
  gevestigd. Toch is Bne Brak vooral het centrum van de Wischnitzer,
  een dynastie die in Bukovina (nu in de republiek Moldavië) ontstaan
  is, onder leiding van Menachem Mendel Hager (1830-1885). Rebbe
  Hayim Meir Hager (1888-1972) emigreerde in 1947 naar Israël en
  woonde eerst in Tel Aviv. In 1950 kocht hij in Bne Brak een grondstuk
  van 33.000 m_, dat de wijk Kyriat Wischnitz werd. Daar woont de
  huidige rebbe, Moses Yehoshua Hager (de in 1916 geboren zoon van
  de vorige rebbe), met enkele duizenden aanhangers. Er werd een
  grote jeshiva gebouwd naar het model van de jeshiva van het
  Moldavische stadje Wischnitz, die onder de oorlog verwoest werd. Er
  zijn bovendien een twaalftal rituele baden, scholen en een
  diamantslijperij7.
   GUNSTIGE OMSTANDIGHEDEN OM TE GROEIEN
  
  Het chassidisme heeft na de Tweede Wereldoorlog een opmerkelijke
  bloei gekend. Hoe is dat te verklaren? Onder leiding van overlevende
  rebben en van nieuwe figuren (zoals de genoemde reb Ytsekl in
  Antwerpen) hebben de chassidim meteen na de oorlog opnieuw
  gemeenschappen gevormd, die de religieuze, sociale en culturele
  wederopbouw van een zeker joods leven hebben bevorderd. Vele
  joden hadden het grootste gedeelte van hun familie verloren: ouders,
  echtgenoot of echtgenote, en vaak ook kinderen. Het gebedshuis of
  shtiebel (letterlijk het 'kamertje') werd in die omstandigheden voor
  orthodoxe joden een plaats van geborgenheid waar trauma's konden
  worden overwonnen. Er werden opnieuw huwelijken gesloten. Het
  mitsve (gebod) van de vruchtbaarheid werd ernstig genomen. Vaak
  zijn er in chassidische gezinnen vijf, zes of nog meer kinderen. Ook zij
  genoten van de verbeterde leefomstandigheden (minder kindersterfte
  door betere hygiëne en voeding). Daardoor namen de chassidim in
  aantal sterk toe. Dankzij de levensstandaard en de democratische
  vrijheid in de meeste landen waar ze zich vestigden, konden de
  chassidim hun instellingen (scholen, gebedshuizen, etc.) in gunstige
  omstandigheden ontwikkelen, soms zelfs met overheidssubsidies,
  zoals in Israël. En dat was nogal een verschil met de vooroorlogse
  toestanden in Polen, Hongarije en Roemenië, of de naoorlogse situatie
  in Oost-Europa en de Sovjet-Unie.
  Veel overlevende chassidim trokken na de oorlog naar de
  Verenigde Staten. Zij werden geholpen door joodse filantropische
  organisaties, zoals het American Jewish Joint Distribution Committee.
   Sociologisch had het Amerikaanse jodendom een opvallende
  ontwikkeling ondergaan. Terwijl vele emigranten in het begin van de
  eeuw hard hadden moeten werken als arbeiders in de textielsector en
  andere fabrieken, klommen hun kinderen hogerop. Ze werden nu
  industriëlen, of dokters, advocaten, bankbedienden, leraren en
  universiteitsdocenten. De socialistische en antireligieuze ideologie, die
  voor de oorlog onder de joden nogal verspreid was, verzwakte. De
  Amerikaanse joden verburgerlijkten, en velen van hen bezochten nu
  
  611
  
  612
  
  612
  
  STREVEN JULI-AUGUSTUS 1999
  
  geregeld de synagoge, al was het maar op de grote joodse feestdagen.
  Vanwege de shoah werden de overlevende chassidim meestal met
  eerbied behandeld, al waren niet alle Amerikaanse joden ook voor
  hun levenswijze gewonnen. Nog andere factoren speelden mee. Door
  de Zesdaagse Oorlog in 1967 werden de Amerikaanse joden plots nog
  sterker bewust van hun jodendom. Bovendien werd de American way
  of life, die de emigranten van de eerste helft van de eeuw zomaar
  overnamen, nu niet meer gezien als het enige model. Etnische
  particulariteit werd weer aanvaardbaar. Vele Amerikaanse joden
  traden nu meer openlijk als joden naar buiten. Joodse organisaties
  zagen in, dat chassidische bewegingen als de Lubavitcher, met hun
  missionaire activiteiten, een duidelijke joodse identiteit hielpen
  opbouwen onder de joodse jeugd, in het bijzonder onder die joodse
  jongeren die bij de hippiebeweging en de contracultuur van de jaren
  zestig en zeventig betrokken waren. Het chassidisme werd een
  respectabel, misschien wat extreem – sommigen denken
  'extremistisch' –, maar op z'n minst bewonderenswaardig model van
  joods leven.
   In Israël was de toestand anders dan in Amerika. Nog lang na de
  onafhankelijkheid van 1948 waren de levensomstandigheden er
  minder comfortabel. Daarom emigreerden heel wat chassidim liever
  naar de Verenigde Staten. Anderzijds was Israël dan toch het Heilig
  Land. Ondanks de invloed van de lekenpartijen bleef het zionisme
  geworteld in de bijbel. Die religieuze achtergrond was voor de
  chassidim een belangrijke reden om erheen te trekken.
  Vooraanstaande rebben gingen er zich vestigen en trokken er hun
  aanhangers aan. Hoewel de religieuze partijen, met Agoedat Israel
  erbij, slechts een minderheid vormen, die tien à twaalf procent van de
  stemmen haalt, hebben zij sinds de onafhankelijkheid aan bijna alle
  regeringen deelgenomen, in coalities met rechtse en linkse partijen, en
  konden zij aldus hun religieuze eisen laten gelden8. Zij hebben onder
  meer verkregen dat de ultraorthodoxe en chassidische jonge mannen
  en jonge dames vrijgesteld worden van de legerdienst (die in Israël
  lang duurt en gevaarlijk is). Orthodoxe rabbijnen waken over de
  huwelijkswetgeving en bekeringen. Ook het ministerie voor Sociale
  Bijstand is meestal in handen van Agoedat of een andere orthodoxe
  partij, die hun best doen om de religieuze kiezers, onder wie de
  chassidim met hun kroostrijke gezinnen, te begunstigen. Zo vonden
  de chassidim in Israël nogal gunstige omstandigheden, waarin hun
  gemeenschappen zich behoorlijk konden ontwikkelen.
  Dat was ook zo in Antwerpen. Na de Tweede Wereldoorlog kwam
  de diamantnijverheid snel weer op dreef. Bovendien waren de joden
  in Antwerpen in het algemeen iets traditioneler geworden, wat een
  gunstig klimaat schiep voor de chassidim. Al blijven ze een
  minderheid, ze drukken nu hun stempel op het Antwerpse jodendom,
  met hun koosjere zaken en door het volgen van de religieuze
  kalender, met het ritme van de wekelijkse sabbat en van de
  feestdagen, die zij natuurlijk ook trouw vieren.
   613
  EEN HALVE EEUW HERLEVING VAN HET CHASSIDISME
  
  GENETISCHE KERN
  
  In de jaren zestig heb ik geschreven dat de Belzer een hedendaagse,
  maar ook historische 'genetische kern' van jodendom vormden9. Wat
  ik over hen zei, gold ook voor andere chassidische groeperingen: door
  hun intense godsdienstbeleving, hun sterke endogamie en
  gemeenschapsbanden, én door hun uiterlijk traden zij meer dan
  anderen op als joden, ook in het openbaar, met een eigen sociale en
  culturele identiteit. Mede door hun beroepsactiviteiten (religieuze
  bedienden, kleinhandel, handwerkers, ...) stonden zij nog dicht bij de
  levenswijze van de joden in de shtetleh, de kleine steden van
  Oost-Europa.
  Ondertussen zijn er in het beroepsleven en in de levenswijze van
  de chassidim toch wel enkele verschuivingen waar te nemen.
  Ondanks hun nog steeds ondergeschikte rol in de maatschappij gaan
  meer vrouwen thans uit werken, bv. als lerares of verpleegster10.
  Verworvenheden van het moderne leven hebben stilaan ook bij hen
  hun intrede gedaan. Radio en tv zijn nog meestal taboe, tenzij om naar
  het nieuws te luisteren of, bij de Lubavitcher, om hun eigen
  programma's te volgen. Maar auto en telefoon worden druk gebruikt.
  Chassidim vliegen bovendien de wereld rond. Tegelijk blijven ze
  trouw aan typisch joodse gewoonten en zeden. Hun levensopvatting
  is door en door godsdienstig, en zij spreken Jiddisch of traditioneel
  Hebreeuws, en niet het moderne Hebreeuws van Israël.
   Een 'genetische kern' bepaalt de kenmerken van de cel die zich
  eromheen ontwikkelt. Omgekeerd schenkt die cel aan de kern het
  nodige voedsel om te overleven. In die zin is het chassidisme een
  'genetische kern' binnen het jodendom. De uitwisselingen tussen de
  chassidim en de andere joden zijn vaak onopvallend en velen zijn zich
  nauwelijks van de wederzijdse beïnvloeding bewust (tegenstellingen
  en conflicten krijgen natuurlijk wel de aandacht). Toch is er van het
  chassidisme een onmiskenbare kracht uitgegaan, die de algemene
  trend naar een sterkere joodse identiteit heeft bevorderd. Ondanks het
  assimilatieproces, dat ook bestaat, vooral door exogamie, zijn er heel
  wat joden die naar een uitdrukkelijker joods profiel in de samenleving
  en naar een diepere religieuze beleving verlangen. Van die tendens is
  het chassidisme willens nillens het prototype geworden.
  [1]
  [2]
  [3]
  
  [4]
  
  Ludo Abicht, De Joden van België, 1994, blz. 97.
  Zie Tzvi Rabinowicz, Chassidic Rebbes, 1990, blz. 351-352.
  Zie Allan Nadler, 'Last Exit to Brooklyn', 1992, blz. 33. en Jerome R. Mintz, Hasidic
  People, 1992, blz. 52, 357-358. Ook wat betreft de wet van Terugkeer naar Israël,
  steunde de Lubavitcher rebbe de houding dat alleen bekeerde niet-joden die een
  orthodoxe bekering hebben ondergaan, automatisch de Israëlische nationaliteit
  zouden kunnen verkrijgen. Deze houding werd hevig aangevochten door de
  Amerikaanse gereformeerde en conservatieve joodse bewegingen (die de
  meerderheid van de joden in Amerika uitmaken).
  Zie Jerome R. Mintz, 1992, blz. 357-358, en Julien Bauer, 1994, blz. 105-106.
  613
  
  614
  
  614
  
  STREVEN JULI-AUGUSTUS 1999
  
  [5]
  
  Onder andere door rabbi Schach, een van de hoofdrabbijnen in Israël. Zie David
  Landau, The World of Jewish Fundamentalism, 1993, blz. 78.
  [6] Over deze kwestie, zie Jacob Barnai, 'The Historiography of the Hasidic
  Emigration to Erets Ysrael', 1997, blz. 376–388.
   [7] Zie Harry Rabinowicz, Hasidism and the State of Israël, 1982, blz. 125; de band
  tussen de diamantnijverheid en het naoorlogse chassidisme is te bemerken in
  Antwerpen, maar ook in New York en in Israël. Volgens mijn analyse heeft deze
  verbinding te maken met de sociaal-economische verhoudingen in deze sector, die
  tot twintig jaar geleden relatief archaïsch was – bijvoorbeeld met palaberen en
  marchanderen, en technisch archaïserende activiteiten – zoals kloven en afronden
  van ruwe diamant. Zie Jacques Gutwirth, 'Het antwerps judaïsme van vandaag',
  in Vlaams Marxistisch Tijdschrift, 1968, blz. 92-96.
  [8] Zie mijn bijdrage 'Religieux et laïcs en Israël...', 1980, blz. 62.
  [9] Zie Gutwirth 1970, blz. 441-450.
  [10] Zie voor Amerika, in het bijzonder voor de Lubavitcher, Bonnie Morris,
  Lubavitcher Women in America, Albany, NY, State University of New York Press,
  1998.
  BIBLIOGRAFIE
  Ludo Abicht, De joden van België, Amsterdam/Antwerpen, Uitgeverij Atlas, 1994.
  Jacob Barnai, 'The Historiography of the Hasidic Emigration to Erets Ysrael', in Ada
  Rapoport-Albert (red.), Hasidism Reappraised, London, The Littman Library of Jewish
  Civilization, 1997.
  Julien Bauer, Les Juifs hassidiques, Paris, PUF (Que sais-je?), 1994.
  Janet S. Belcove-Shalin, 'Home in Exile: Hasidim in the New World', in Janet S. BelcoveShalin, New World Hasidim. Ethnographic Studies of Hasidic Jews in America, Albany, NY,
  State University of New York Press, 1995.
  Jacques Gutwirth, 'Anvers: naissance d'une dynastie', L'Arche, 1968, 138-139, blz. 54-59.
  Jacques Gutwirth, 'Het antwerps judaïsme van vandaag', in Vlaams Marxistisch
  Tijdschrift, 1968, 2, blz. 85-106.
  Jacques Gutwirth, Vie juive traditionnelle, Ethnologie d'une communauté hassidique, Paris,
  Ed. de Minuit, 1970.
  Jacques Gutwirth, 'Religieux et laïcs: forces opposées ou complémentaires?', in Archives
  de Sciences sociales des religions, 1980, 49/1, blz. 61-66.
  Jacques Gutwirth, 'Hassidism and Urban Life', in The Jewish Journal of Sociology, 1996,
  XXXVIII, 2, blz. 105-113.
   Clyde Haberman, 'Special Prayers in Israel for Brooklyn Rabbi', New York Times, 7 Maart
  1992, 1.
  George Kranzler, Williamsburg, A Jewish Community in Transition, New York, Philip
  Feldheim, 1961.
  George Kranzler, 'The Economic Revitalization of the Hasidic Community of
  Williamsburg', in Janet S. Belcove-Shalin, New World Hasidim. Ethnographic Studies of
  Hasidic Jews in America, Albany, NY, State University of New York Press, 1995.
  David Landau, Piety and Power. The World of Jewish Fundamentalists, New York, Hill &
  Wang, 1993.
  Jerome R. Mintz, Hasidic People. A Place in the New World, Cambridge, London, Harvard
  University Press, 1992.
  Bonnie Morris, Lubavitcher Women in America, Albany NY, State University of New York
  Press, 1998.
  Allan Nadler, 'Last Exit to Brooklyn', The New Republic, May 4, 1992, blz. 27-35.
  Gilles Paris, 'Bnei Brak, capitale des "barbus" d'Israël', in Le Monde, 23 juillet 1996, blz.
  10.
  Harry Rabinowicz, Hasidism and the State of Israel, East Brunswick, NJ, London
  Associated University Presses 1982.
  Harry Rabinowicz, A World Apart. The Story of the Chassidim in Britain, London, Portland
  Or, Vallentine Mitchell, 1997.
  Tzvi Rabinowicz, Chassidic Rebbes. From the Baal Shem Tov to Modern Times, Southfield,
  MI, Targum Press, 1990.
  William Shaffir, 'Jewish Messianism Lubavitch Style: an interim report', in The Jewish
  
  615
  EEN HALVE EEUW HERLEVING VAN HET CHASSIDISME
  
  Journal of Sociology, 1993, XXXV, 2, blz. 115-128.
  William Shaffir, 'When Prophecy is not Validated: Explaining the Unexpected in a
  Messianic Campaign', in The Jewish Journal of Sociology, 1995, XXXVII, 2, blz. 119-136.
  Michael Specter, 'The Oracle of Crown Heights', New York Times, 15 Maart 1992.
  615.
  