title: De noodtoestand in het Belgische publiekrecht
text: 104 EHRM 1 juli 1961, Lawless t. Ierland, § 28.
  105 EHRM 5 november 1969, Griekse zaak; O. De Schutter, “La Convention européenne des droits de
  l’homme à l’épreuve de la lutte contre le terrorisme”, in E. Bribosia en A. Weyembergh (eds.), Lutte
  contre le terrorisme et droits fondamentaux, Brussel, Bruylant, 2002, 126-130; CCPR General Comment nr. 29 (72), 24 juli 2001, § 3.
  106 B. Van der Sloot, “Langs lijnen van geleidelijkheid: een jurisprudentieanalyse van artikel 15
  EVRM”, NTM/NJCM­Bulletin 2012, 226.
  107 M. Nowak, UN Covenant on Civil and Political Rights, 2nd revised edition, Kehl, Engel Verlag, 2005,
  92 en 100-101; CCPR General Comment nr. 29 (72), 24 juli 2001, § 2.
  108 Bvb. EHRM 1 juli 1961, Lawless t. Ierland; EHRM 25 mei 1993, Brannigan en McBride t. Verenigd Konink­
  rijk.
  109 Het gaat om het recht op leven (met uitzondering van geoorloofde oorlogshandelingen), het verbod van foltering of onmenselijke en vernederende behandeling of straf, het verbod van slavernij
  of dienstbaarheid en het strafrechtelijk wettigheidsbeginsel. Artikel 4.3 van het Zevende Protocol voegt daar ook het beginsel non bis in idem aan toe.
  110 Naast de grondrechten die ook in artikel 15 EVRM worden vermeld, gaat het om het verbod van
  gevangenisstraffen voor contractuele tekortkomingen, het recht op erkenning als persoon voor
  de wet, en de vrijheid van denken, geweten en godsdienst.
  111 EHRM 27 maart 1962, De Becker t. België.
  112 M. Nowak, UN Covenant on Civil and Political Rights, 2nd revised edition, Kehl, Engel Verlag, 2005,
  98; CCPR General Comment nr. 29 (72), 24 juli 2001, § 4.
   37
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  tijdelijk wordt afgeweken, volledig buiten werking wordt gesteld.113 De maatregelen die worden genomen om aan de noodtoestand te verhelpen, mogen bovendien
  geen spillover effect hebben, in de zin dat zij niet tevens mogen worden toegepast op
  situaties die buiten het kader van de noodtoestand vallen.114 Het evenredigheidsbeginsel laat verdergaande maatregelen toe naarmate de ernst van de dreiging
  toeneemt.115 In het algemeen geldt dat de lidstaten een ruime appreciatiemarge
  genieten, niet alleen inzake het bepalen van welke situaties het bestaan van het
  volk bedreigen, maar ook inzake het bepalen van de noodzakelijke maatregelen.116
  Ten vijfde moet de Staat die gebruikmaakt van deze afwijkingsbepalingen, zijn
  overige internationaalrechtelijke verplichtingen blijven eerbiedigen. Die verplichtingen moeten ruim worden opgevat, en hebben onder meer betrekking op de
  internationale mensenrechtenverdragen die een ruimere rechtsbescherming bieden, het internationaal humanitair recht, het ius cogens en het internationaal gewoonterecht.117 Artikel 4 IVBPR voegt daar nog aan toe dat de genomen maatregelen
  niet mogen discrimineren op grond van ras, huidskleur, geslacht, taal, godsdienst
  of maatschappelijke afkomst. Die laatste vereiste kan, wat het Europese mensenrechtensysteem betreft, uiteraard ook worden afgeleid uit artikel 14 EVRM.118
  b.
   Is de overheid verplicht een noodtoestand te melden aan de bevoegde
  verdragsorganen?
  
  48. Hoewel de verdragsrechtelijke noodrechtbepalingen zeer restrictief zijn geformuleerd, hebben de soepele interpretatie en toepassing ervan door het Human
  Rights Committee en door het EHRM als gevolg dat die bepalingen alsmaar verder
  worden uitgehold. Die aanpak maakt dat het voor de beoordeling van de maatregelen die de betrokken lidstaat heeft genomen, maar weinig uitmaakt of zij al
  dan niet formeel een beroep op artikel 4 IVBPR of op artikel 15 EVRM heeft gedaan. In beide gevallen geldt immers dat de overheid over een zeer ruime appreciatiemarge beschikt om de nodige maatregelen te nemen teneinde een crisissituatie
  het hoofd te bieden.119
  
  113 D. McGoldrick, “The interface between public emergency powers and international law”, I­CON
  2004, 407-410.
  114 O. De Schutter, “La Convention européenne des droits de l’homme à l’épreuve de la lutte contre
  le terrorisme”, in E. Bribosia en A. Weyembergh (eds.), Lutte contre le terrorisme et droits fondamentaux,
  Brussel, Bruylant, 2002, 143-146 en 148-150.
  115 M. Nowak, UN Covenant on Civil and Political Rights, 2nd revised edition, Kehl, Engel Verlag, 2005,
  97-98; S. Sottiaux, Terrorism and the Limitation of Rights. The ECHR and the US Constitution, Oxford,
  Hart Publishing, 2008, 51.
  116 EHRM 18 december 1996, Aksoy t. Turkije; B. Van der Sloot, “Langs lijnen van geleidelijkheid: een
  jurisprudentieanalyse van artikel 15 EVRM”, NTM/NJCM­Bulletin 2012, 210-213.
  117 R. Ergec, Les droits de l’homme à l’épreuve des circonstances exceptionnelles, Brussel, Bruylant, 1987, 223227; M. Nowak, UN Covenant on Civil and Political Rights, 2nd revised edition, Kehl, Engel Verlag,
  2005, 99; CCPR General Comment nr. 29 (72), 24 juli 2001, § 12.
   118 O. De Schutter, “La Convention européenne des droits de l’homme à l’épreuve de la lutte contre
  le terrorisme”, in E. Bribosia en A. Weyembergh (eds.), Lutte contre le terrorisme et droits fondamentaux,
  Brussel, Bruylant, 2002, 146-148.
  119 B. Van der Sloot, “Langs lijnen van geleidelijkheid: een jurisprudentieanalyse van artikel 15
  EVRM”, NTM/NJCM­Bulletin 2012, 213-218; F. Vanneste, “Het Europese Hof voor de Rechten van de
  Mens en de overheden die terrorisme bestrijden: brothers in arms?”, RW 2003-2004, 1674-1675.
  38
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  Ergec betoogt nochtans dat de Belgische overheid in geval van een noodtoestand
  niettemin verplicht is om artikel 15 EVRM toe te passen door middel van een formele kennisgeving aan de Secretaris-Generaal van de Raad van Europa. Zo niet
  zouden de Belgische rechters, gelet op de directe werking van artikel 15 EVRM,
  immers moeten weigeren om wettelijke en andere maatregelen toe te passen die
  de grondrechten te sterk inperken.120
  Intussen heeft het EHRM evenwel duidelijk gemaakt dat het hoe dan ook rekening
  zal houden met de algemene context van de noodtoestand, ongeacht of die noodtoestand al dan niet formeel werd afgekondigd, aangezien die noodsituatie een
  cruciale rol speelt in de evenredigheidstoets.121 De Belgische rechters die geroepen
  worden om artikel 15 EVRM toe te passen, dienen zich voor de interpretatie van
  die bepaling te richten naar de Straatsburgse rechtspraak, en kunnen bijgevolg
  aan een louter gebrek aan kennisgeving van een noodtoestand aan de SecretarisGeneraal van de Raad van Europa geen rechtsgevolgen verbinden.
  c.
   Mag de Belgische overheid zich beroepen op de verdragsrechtelijke
  noodrechtbepalingen?
  
  49. De vraag rijst zelfs of het de Belgische overheden wel toegestaan is om, gelet op het relatieve stilzwijgen van de Grondwet inzake de noodtoestand en het
  grondwettelijke verbod om de Grondwet geheel of gedeeltelijk te schorsen, een beroep te doen op artikel 15 EVRM en artikel 4 IVBPR. Volgens toenmalig AdvocaatGeneraal bij het Hof van Cassatie Velu verhindert artikel 53 EVRM (vroeger artikel 60 EVRM) dat een Staat waarvan de grondwet geen noodtoestand kent, toch de
  noodtoestand uitroept op grond van die verdragsbepalingen.122
  Die stelling wordt tegengesproken door Ergec, die argumenteert dat overmacht
  en het inroepen van de noodtoestand algemene rechtsbeginselen zijn, zodat het
  uitroepen van de noodtoestand wel degelijk een internrechtelijke grondslag heeft
  en artikel 53 EVRM dus niet van toepassing is.123
  
  120 R. Ergec, Les droits de l’homme à l’épreuve des circonstances exceptionnelles, Brussel, Bruylant, 1987,
  348; id., “L’état de nécessité en droit constitutionnel belge”, in CIDP/ICSR (ed.), Le nouveau droit
  constitutionnel, Brussel, Bruylant, 1987, 169-170.
  121 EHRM 29 november 1988, Brogan t. Verenigd Koninkrijk, § 48.
  122 Concl. Adv.-Gen. J. Velu bij Cass. 23 september 1976, Pas. 1977, I, 88. Zie in dezelfde zin J. Vande
  L anotte en Y. Haeck, Handboek EVRM, 2.II, Antwerpen, Intersentia, 2005, 194-195; J. Velaers, De
  beperkingen van de vrijheid van meningsuiting, II, Antwerpen-Apeldoorn, Maklu, 1991, 961; J. Velaers
  en S. Van Drooghenbroeck, “Invoeging van een transversale bepaling in de Grondwet over het
  afwijken van rechten en vrijheden”, Parl. St. Kamer 2005-2006, nr. 51-2304/001, p. 76.
  123 R. Ergec, Les droits de l’homme à l’épreuve des circonstances exceptionnelles, Brussel, Bruylant, 1987, 94;
  id., “L’état de nécessité en droit constitutionnel belge”, in CIDP/ICSR (ed.), Le nouveau droit consti­
  tutionnel, Brussel, Bruylant, 1987, 169.
   39
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  50. Die laatste opvatting kent een te beperkte draagwijdte toe aan artikel 187
  van de Grondwet,124 dat elke schorsing van de Grondwet verbiedt (zie nr. 8). Artikel 187 van de Grondwet verhindert volgens ons wel degelijk dat de Belgische overheid toepassing maakt van artikel 15 EVRM of van artikel 4 IVBPR om de werking
  van bepaalde grondrechten op te schorten. Dit volgt uit de hierboven beschreven
  vaststelling dat de grondwettelijke en verdragsrechtelijke grondrechten een “onlos­
  makelijk geheel” vormen (zie nr. 45) en, zoals Velu terecht aanhaalt, uit het beginsel
  van de ruimste rechtsbescherming, dat is verankerd in artikel 53 EVRM.
  Het Grondwettelijk Hof heeft reeds verduidelijkt dat zijn samenlezende grondrechtentoetsing zowel betrekking heeft op de inhoudelijke waarborgen van de respectieve grondwets- en verdragsbepalingen als op de beperkingscriteria.125 Bijgevolg moeten ook artikel 187 van de Grondwet, enerzijds, en de artikelen 15 EVRM
  en 4 IVBPR, anderzijds, met elkaar in verband worden gebracht. Artikel 187 van
  de Grondwet biedt in dit opzicht een ruimere rechtsbescherming dan beide verdragsbepalingen, aangezien het de opschorting van grondrechten, ongeacht het
  bestaan van een noodtoestand, verbiedt, terwijl de artikelen 15 EVRM en 4 IVBPR
  die mogelijkheid slechts aan voorwaarden onderwerpen.
  Bijgevolg mogen de Belgische overheden noodtoestanden weliswaar bestrijden
  door grondrechten te beperken op grond van de gebruikelijke criteria waarin de
  Grondwet en de internationale verdragen voorzien, maar mogen zij de grondrechten nooit opschorten, zelfs niet in geval van een noodtoestand.
   51. De onmogelijkheid om grondrechten op te schorten impliceert overigens dat
  elk overheidsoptreden, ook wanneer het beoogt een noodtoestand te verhelpen,
  ter toetsing kan worden voorgelegd aan een onafhankelijke en onpartijdige rechter. De Belgische overheden kunnen immers ook het recht op toegang tot de rechter, zoals dat wordt gewaarborgd door de analoge grondrechten neergelegd in
  artikel 13 van de Grondwet en artikel 6 EVRM,126 niet opschorten.
  2.3
  
  Besluit
  
  52. Uit het voorgaande blijkt dat artikel 187 van de Grondwet niet alleen de ontkenning van de internrechtelijke noodtoestand inhoudt, maar dat die bepaling ook als
  gevolg heeft dat de Belgische overheid geen beroep kan doen op artikel 15 EVRM
  of op artikel 4 IVBPR. Dit maakt de overheid nochtans niet machteloos in het bekampen van noodtoestanden. In het volgende hoofdstuk wordt nagegaan hoe de
  Belgische instellingen in het verleden zijn omgegaan met noodtoestanden zonder
  daarbij formeel de noodtoestand uit te roepen of de grondrechten op te schorten.
  124 Ergec beperkt die draagwijdte ten onrechte tot de specifieke historische context waarin artikel 187 van de Grondwet tot stand kwam, en die betrekking had op een staatsgreep (zie nr. 6).
  Bijgevolg zou die bepaling niet van toepassing zijn op schorsingen van de Grondwet die onvrij­
  willig plaatsvinden, omdat zij door noodsituaties worden ingegeven (ibid., 167-168).
  125 GwH 21 december 2002, nr. 202/2004; GwH 19 juli 2005, nr. 131/2005; GwH 18 oktober 2006,
  nr. 151/2006; GwH 27 november 2008, nr. 170/2008; GwH 18 maart 2010, nr. 29/2010; A. A len en
  K. Muylle, Handboek van het Belgisch Staatsrecht, Mechelen, Kluwer, 2011, 526.
  126 GwH 3 december 2009, nr. 195/2009.
   40
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  3
  
  Feitelijke omgang met noodtoestanden
  
  53. In de vorige hoofdstukken werd vastgesteld dat de Belgische Grondwet amper
  ruimte biedt voor gehele of gedeeltelijke schorsingen van de Grondwet. Enkel in
  geval van werkelijke overmacht of indien de onafhankelijkheid van het land in het
  gedrang is, is een afwijking van de grondwetsbepalingen met betrekking tot de
  werking van de instellingen mogelijk. Een schorsing van de grondwettelijke rechten en vrijheden is daarentegen nooit mogelijk. Aan dat beletsel kan niet worden
  ontkomen door beroep te doen op artikel 15 EVRM of artikel 4 IVBPR.
  Nochtans doen zich in de praktijk wel degelijk noodtoestanden voor. In België
  hadden die crisissituaties doorgaans, maar niet steeds, betrekking op oorlogssituaties. Wanneer de nood het hoogst was, werden creatieve technieken aangewend om hieraan te verhelpen en werd gezocht naar een manier om die technieken binnen het bestaande grondwettelijke kader te verantwoorden. We bespreken
  hieronder achtereenvolgens de besluitwetten en de buitengewone machtenwetten,
  die betrekking hadden op oorlogssituaties, en de bijzondere machtenwetten, die
  in het verleden voor allerhande crisissituaties werden aangewend. Vervolgens
  wordt gefocust op de belangrijkste hedendaagse noodtoestand, namelijk de terroristische dreiging. Aan de hand van de rechtspraak van het Grondwettelijk Hof en
  het EHRM wordt onderzocht welke ruimte de rechter aan de overheden biedt om
  aan dergelijke dreigingen het hoofd te bieden.
  3.1
  a.
   Besluitwetten
  De besluitwetten van Le Havre (Eerste Wereldoorlog)
  
  54. Vanaf oktober 1914 zag de regering-de Brocqueville zich verplicht om uit te
  wijken naar Saint-Adresse, nabij Le Havre, om van daaruit de strijd voort te zetten
  samen met de troepen die zich in België achter de rivier De IJzer hadden teruggetrokken. Het bijeenroepen van het Parlement was niet mogelijk omdat de Duitse
  troepen het grootste deel van het Belgische grondgebied bezet hielden. In die
  omstandigheden kon de wetgevende macht niet meer functioneren zoals wordt
  voorgeschreven door de Grondwet. Krachtens artikel 26 (thans artikel 36) van de
  Grondwet wordt de wetgevende macht immers gezamenlijk uitgeoefend door de
  Koning, de Kamer van volksvertegenwoordigers en de Senaat. De onmogelijkheid
  voor het Parlement om bijeen te komen in de periode van oktober 1914 tot november 1918 had tot gevolg dat de wetgevende macht werd uitgeoefend door de enige
  overgebleven tak: de Koning en de in raad verenigde Ministers. De Koning oefende
  als enig orgaan de wetgevende macht uit door middel van besluitwetten, waarin in de aanhef werd gewezen op de onmogelijkheid om de wetgevende Kamers
  bijeen te roepen en op de behandeling van de besluitwetten in de Ministerraad.127
  
  127 In het verslag aan de Koning bij de eerste in 1914 genomen besluitwetten staat het volgende te
  lezen: “Onder de dwang der omstandigheden is de Grondwet zo niet geschorst, dan toch onuitvoerbaar in
  zekere harer bepalingen; de wetgevende macht namelijk kan naar de grondwettelijke voorschriften niet meer
  functioneren. In de onmogelijkheid waarin men zich bevindt het Parlement bijeen te roepen kan slechts één tak
  van de wetgevende macht handelend optreden: de Koning. Voor de aangelegenheden waar de tussenkomst van
  de wetgevende macht vereist is, blijft er dan ook geen andere oplossing over dan aan de Koning de zorg over
  
  41
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  De besluitwetten werden afgekondigd en met ’s Lands zegel bekleed en door de
  regering in Le Havre in het Belgisch Staatsblad bekendgemaakt.128
  55. De geldigheid van de besluitwetten werd na de Eerste Wereldoorlog door het
  Hof van Cassatie erkend in een arrest van 11 februari 1919.  De conclusie van procureur-generaal Terlinden ligt in de lijn van het arrest. Na
  erop te hebben gewezen dat de soevereiniteit van België niet werd geschorst en
  dat een Natie een wetgevende macht veronderstelt, wijst hij erop dat het noodzakelijk was om koste wat kost wetgevend te kunnen optreden: “Il faut, comme on
  pourra, en s’écartant le moins possible des prescriptions légales, parer aux brutales nécessités
  de l’heure. (…). Le Roi, le troisième délégué était là. Il n’y avait plus pour représenter le pays
  que lui, lui seul. (…). Loin d’avoir violé la Constitution, le Roi l’a, au contraire, appliquée dans
  la mesure du possible et dans son esprit, comme l’eussent fait les Constituants.”130 Anders
  dan het Hof van Cassatie maakt de procureur-generaal toepassing van de theorie
  van de overmacht en van het noodrecht: “Une loi – Constitution ou loi ordinaire – ne
  statue donc jamais que pour des périodes normales – pour celles qu’elle peut prévoir. Œuvre de
  l’homme, elle est soumise comme toutes les choses humaines, à la force des choses, à la force
  majeure, à la nécessité.”
  De zienswijze van het Hof van Cassatie wordt op een nog krachtiger wijze verwoord
  in een arrest van 4 maart 1940 waarin staat te lezen dat de wetgevende macht zich
  in dergelijke omstandigheden op grond van artikel 26 van de Grondwet van 1831 (thans
  artikel 36) concentreert in het enige orgaan dat nog kan handelen.131
  56. De opvatting dat de besluitwetten van Le Havre met toepassing van de grondwettelijke beginselen of op grond van artikel 26 van de Grondwet van 1831 werden
  genomen, kan een aantal auteurs niet overtuigen. Vauthier is van oordeel dat de
  stelling van het Hof van Cassatie niet houdbaar is, omdat ze ingaat tegen de duidelijke tekst van deze grondwetsbepaling, waaruit niet kan worden afgeleid dat de
  Koning alleen de wetgevende macht kan uitoefenen. Quid immers indien de Koning
  in de onmogelijkheid zou zijn om zijn bevoegdheden uit te oefenen, bijvoorbeeld
  
  128
  129
  130
  131
  
  42
  
  te laten zelf de nodige bepalingen te treffen” (Verslag aan de Koning betreffende de besluitwetten van
  26 december 1914, BS 25-31 december 1914).
   S. Horvat, De vervolging van militairrechtelijke delicten tijdens wereldoorlog I. De werking van het Belgisch
  krijgsgerecht, Brussel, VUBPRESS, 2009, 88.
  Cass. 11 februari 1919, Pas. 1919, I, 9, concl. Proc.-gen. Terlinden.
  Conclusie Proc.-gen. M. Terlinden bij Cass. 11 februari 1919, Pas., 1919, 13.
  Cass. 4 maart 1940, Pas., 1946, 493, concl. Adv.-gen. Hayoit de Termicourt.
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  in geval van gevangenschap?132 In die hypothese is het volgens Vauthier denkbaar
  dat een groep van representatieve personen (ministers, volksvertegenwoordigers,
  senatoren of hogere officieren) die bekleed zijn met een moreel gezag, als wetgever kan optreden in naam van het Belgische volk. Bij erkenning van hun gezag
  door het niet-bezette deel van het land en door andere Staten hebben we te maken
  met een pouvoir de fait die ook een legitieme macht uitmaakt (pouvoir de droit) omdat de legitimiteit van de feitelijke macht steunt op het permanente karakter van
  de nationale soevereiniteit. Volgens Vauthier steunde de uitoefening van de wetgevende macht door de Koning tijdens de Eerste Wereldoorlog niet op grondwettelijke principes, maar op algemene rechtsbeginselen van het publiekrecht en van
  het internationaal recht.
   57. Ook Wodon zocht een andere juridische grondslag voor de besluitwetten van
  Le Havre. Hij ontwikkelde de theorie van de “Prééminence royale”, die een cruciale
  betekenis toekent aan de Koning in zijn hoedanigheid van Staatshoofd. De Koning
  is immers niet alleen het hoofd van de uitvoerende macht en een van de drie takken
  die samen de wetgevende macht vormen, maar is tevens als Staatshoofd verplicht
  de onafhankelijkheid van het land te handhaven en de integriteit van het grondgebied te bewaren. Die opdracht van het Staatshoofd steunt op de grondwettelijke
  eed die de Koning aflegt voor de verenigde Kamers (artikel 80, thans artikel 91, van
  de Grondwet).133 De stelling van Wodon kon niet op bijval rekenen, vooreerst omdat
  de plicht om de onafhankelijkheid van het land te handhaven, niet is vervat in de
  eedformule, maar in het decreet van het Nationaal Congres van 18 november 1830
  met betrekking tot de onafhankelijkheid van België (zie nr. 23) of in artikel 187 van
  de Grondwet zelf (zie nr. 25). Uit de eedformule kan overigens niet worden afgeleid
  dat de Koning een persoonlijke macht, laat staan de overhand op de andere staatsmachten, zou krijgen in oorlogsomstandigheden. De artikelen 88 en 106 van de
  Grondwet laten niet toe dat de Koning zelf een beleid zou kunnen voeren zonder
  medewerking of verantwoordelijkheid van zijn ministers.134
  58. De pogingen van Vauthier en Wodon lijken overigens onnodig. Zoals blijkt uit
  de conclusie van procureur-generaal Terlinden biedt het bestaan van overmacht
  een verantwoording en uit de arresten van het Hof van Cassatie van 11 februari
  1919 en van 4 maart 1940 blijkt dat de besluitwetten een verantwoording vinden
  in het beginsel van de continuïteit en in de noodzaak om het grondgebied – en
  dus ’s lands onafhankelijkheid – te verdedigen. Aldus wordt een afwijking van de
  grondwetsbepalingen met betrekking tot de normale werking van de instellingen
  gerechtvaardigd zonder het kader van artikel 187 van de Grondwet te verlaten (zie
  nrs. 16 en 25).
   132 Rev.adm., 1919, 202. Het is R. Ockrent die de naam van de anonieme annotator in de Revue de
  l’administration bekendmaakte. Ockrent zelf hanteert de idee van de “Prééminence nationale” als
  verantwoording voor de besluitwetten van Le Havre (zie Les crises constitutionnelles du Pouvoir légis­
  latif en Belgique. Les pouvoirs des Sécretaires généraux sous l’occupation ennemie, Brussel, 1945, 22 en 26).
  133 L. Wodon, “Considérations sur la séparation et la délégation des pouvoirs en droit public belge”,
  in Bulletin Académie royale de Belgique. Classe des sciences politiques et morales, 1942, 55 en “Sur le rôle
  du Roi comme chef de l’Etat dans les cas de défaillances constitutionnelles”, in Bulletin Académie
  royale de Belgique. Classe des Lettres, sciences politiques et morales, 1941, boek XXVII, 212 e.v.
  134 J. De Meyer, “Over de legitimiteit van de besluitwetten van de oorlogsregeringen in 1914-1918 en
  in 1940-1944”, in Liber Amicorum A. De Schrijver, Gent, 1968, 299.
  43
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  b.
   De besluitwetten van Londen (Tweede Wereldoorlog)
  
  59. Door de capitulatie van het Belgische leger op 28 mei 1940 ontstond er een conflict tussen de Koning en de regering-Pierlot, die in ballingschap ging in Londen
  en de strijd wilde verderzetten. Aangezien de Koning in krijgsgevangenschap was
  en onder huisarrest stond in het kasteel te Laken, was de regering van oordeel dat
  zij door een analoge toepassing van artikel 79 (thans artikel 90) van de Grondwet,
  in samenhang gelezen met de artikelen 26 en 82 (thans de artikelen 36 en 93) van
  die Grondwet, de wetgevende en de uitvoerende macht kon uitoefenen. Artikel 82
  van de Grondwet van 1831 luidt als volgt: “Indien de Koning in de onmogelijkheid ver­
  keert te regeren, roepen de ministers, na deze onmogelijkheid te hebben laten vaststellen, de
  Kamers dadelijk bijeen. Door de verenigde Kamers wordt in de voogdij en het Regentschap
  voorzien.” Op grond van artikel 79, derde lid, van de Grondwet van 1831 wordt de
  grondwettelijke macht van de Koning in naam van het Belgische volk uitgeoefend
  door de in raad verenigde ministers en onder hun verantwoordelijkheid te rekenen
  “van het overlijden van de Koning en tot de eedaflegging van zijn troonopvolger of van de
  Regent”. De regering zag zich geconfronteerd met maar liefst drie buitengewone
  omstandigheden: vooreerst de onmogelijkheid van de Koning om te regeren en
  vervolgens de onmogelijkheid om de Kamers bijeen te roepen, hetgeen tot gevolg
  had dat er niet onmiddellijk een Regent kon worden benoemd.
   60. Door de lange duur van de Tweede Wereldoorlog konden de in raad verenigde ministers uiteindelijk de uitvoerende en de wetgevende macht uitoefenen van
  28 mei 1940 tot 20 september 1944. Slechts na de bevrijding konden de Kamers opnieuw worden samengeroepen. Op 20 september 1944 hebben de verenigde kamers
  bij decreet Prins Karel, de jongere broer van de Koning, verkozen tot Regent. Hij
  oefende dan de machten uit die bij de Grondwet aan de Koning zijn toegekend.135
  61. Het Hof van Cassatie bevestigde de rechtsgeldigheid van die juridische constructie. In een arrest van 11 december 1944 oordeelde het Hof dat de in raad verenigde Ministers, door een logische toepassing te maken van de artikelen 79 en
  82 (thans de artikelen 90 en 93) van de Grondwet, de grondwettelijke macht van
  de Koning en dienvolgens van de wetgevende macht hebben uitgeoefend om de
  voor de verdediging van het grondgebied en de door ’s Lands vitale belangen vereiste maatregelen te nemen in de periode tussen de dag waarop de Koning in de
  onmogelijkheid verkeerde om te regeren en de dag waarop de bevrijding van het
  grondgebied het de Kamers mogelijk heeft gemaakt om bijeen te komen en in het
  regentschap te voorzien.136 De in artikel 82 (thans artikel 93) van de Grondwet
  
  135 Door de Koningskwestie kon Koning Leopold III zijn functie niet onmiddellijk opnemen. Vermits artikel 82 (thans artikel 93) van de Grondwet niet bepaalt wanneer het Regentschap een
  einde neemt, diende de regering een wetsontwerp in om die beslissing over te laten aan de verenigde wetgevende Kamers. De wet van 19 juli 1945 bepaalt dat de Koning de uitoefening van zijn
  grondwettelijke machten slechts hervat na een beraadslaging van de verenigde Kamers, vaststellend dat de onmogelijkheid te regeren een einde heeft genomen (BS 3 augustus 1945). Ter uitvoering van deze wet hebben de verenigde Kamers het decreet gestemd van 20 juli 1950, waarbij zij
  vaststellen dat de onmogelijkheid te regeren van Koning Leopold III een einde heeft genomen
  (BS 21 juli 1950). De Koningskwestie leidde uiteindelijk tot de troonsafstand van Leopold III.
   136 Cass. 11 december 1944, Arr. Verbr., 1945, 60.
  44
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  bedoelde onmogelijkheid om te regeren, werd van toepassing geacht in geval van
  gevangenschap van het Staatshoofd.
  Ook ten aanzien van deze besluitwetten, die de in raad verenigde ministers ter
  uitvoering van de artikelen 79 en 82 van de Grondwet van 1831 hebben vastgesteld,
  heeft het Hof van Cassatie later geoordeeld dat zij de waarde van wetten in de formele zin hebben.137
  62. Sommige auteurs maken een voorbehoud bij de uitlegging van artikel 82 van
  de Grondwet van 1831 door het Hof van Cassatie, omdat de grondwetgever enkel de
  hypothese voor ogen had van een geestesziekte die het de Koning voor onbepaalde
  tijd zou onmogelijk maken om zijn taak naar behoren te vervullen.138 Een tekstargument ondersteunt deze opvatting. De ministers moeten de onmogelijkheid
  (de psychische toestand) laten vaststellen, maar zijn zelf onmachtig om die vaststelling te doen.139 Hoewel Wigny spreekt over een “gedurfde” interpretatie, heeft
  het Hof van Cassatie in elk geval de letter en de geest van de Grondwet geëerbiedigd met de analoge toepassing van artikel 82 van de Grondwet van 1831.140 Men
  mag immers niet uit het oog verliezen dat die grondwetsbepaling niet specifiek
  de geestesziekte van de Koning vermeldt, maar de “onmogelijkheid om te regeren” hanteert als algemene notie. Het beginsel van de continuïteit van de openbare dienst geldt a fortiori voor de staatsmachten, omdat de voortzetting van hun
  werking zich des te meer opdringt. Een interpretatie van de Grondwet in het licht
  van het beginsel van de continuïteit van de staatsmachten verdient de voorkeur.141
  c.
   Aan de overkant van de Maas: ongeschreven staatsnoodrecht als
  verantwoording voor “wetsbesluiten”
  
  63. In Nederland was tijdens de Tweede Wereldoorlog de gezamenlijke uitoefening van de wetgevende macht door de Kroon en de Staten-Generaal niet mogelijk.
  Vanuit formeel oogpunt kon de wetgevende macht door het vertrek van koningin
  Wilhelmina en haar ministers naar Londen en door de bezetting van het grondgebied door de Duitse troepen niet meer gezamenlijk uitgeoefend worden. Er werden bijgevolg vanuit Londen “wetsbesluiten” genomen die de vorm hadden van een
  koninklijk besluit. De Hoge Raad bevestigde in een arrest van 30 oktober 1946 dat
  
  137 Cass. 18 oktober 1949, Arr. Verbr. 1950, 54.
  138 R. Ockrent, Les crises constitutionnelles du Pouvoir législatif en Belgique. Les pouvoirs des Sécretaires
  généraux sous l’occupation ennemie, Brussel, 1945, 107-108. De neuropsychiatrische aandoening van
  de Engelse Koning George III en de constitutionele problemen die hierdoor ontstonden, waren
  de inspiratiebron van deze grondwetsbepaling (A. A len en K. Muylle, Handboek van het Belgisch
  Staatsrecht, Mechelen, Kluwer, 2011, 141; W.J. Ganshof van der Meersch, “Enkele juridische aspecten van de actie der regering tijdens de oorlog 1940-1944”, in Liber Amicorum A. De Schrijver, Gent,
  1968, 393-394).
  139 R. Ockrent, Les crises constitutionnelles du Pouvoir législatif en Belgique. Les pouvoirs des Sécretaires
  généraux sous l’occupation ennemie, Brussel, 1945, 108: “C’est la nécessité de cette appréciation qui a vrai­
  semblabement inspiré aux Constituants la sagesse de ne pas la confier aux ministres du Roi, afin de rendre im­
  possible une révolution de palais qui consisterait pour les ministres à constater par eux­mêmes, abusivement,
  l’impossibilité où se trouverait le Roi de régner.”
  140 P. Wigny, Droit constitutionnel. Principes et droit positif, I, Brussel, Bruylant, 1952, 204.
  141 F. Dumon, “Over enkele grondwettelijke problemen, gerezen tijdens de tweede wereldoorlog”, in
  Academia Analectica, 1983, 29 en de noot 73.
   45
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  de wetsbesluiten in de plaats konden treden van wetten in de formele zin en dat ze
  als regels gebaseerd op staatsnoodrecht na de Tweede Wereldoorlog geen formeel
  wettelijke bekrachtiging behoefden.142
  64. Niet de Grondwet maar het subjectieve staatsnoodrecht gaf de Nederlandse
  regering de bevoegdheid om in nood wetsbesluiten te treffen die afwijken van
  het voor normale omstandigheden geldende recht voor zover deze maatregelen
  geboden kunnen zijn ter bescherming van de haar toevertrouwde belangen. De
  Hoge Raad overwoog dat “de Kroon alsdan bevoegd is tot het uitvaardigen van maatre­
  gelen van wetgeving voor zover zulks, zonder dat het herstel van de samenwerking tussen de
  Kroon en de Staten­Generaal kan worden afgewacht, door de omstandigheden geboden is”.
  Indien de overheid beslist dat het uitvaardigen van wetgevende maatregelen door
  buitengewone omstandigheden geboden is, treedt ze op grond van een discretionaire bevoegdheid op. Bijgevolg vermag de rechter slechts aan een wetsbesluit
  verbindende kracht te ontzeggen voor zover die gebodenheid niet aanwezig kan
  zijn geweest. De toetsing blijft met andere woorden beperkt tot de marginale redelijkheidstoets omdat de bestuurlijke beleids- en beoordelingsvrijheid moet worden
  gevrijwaard.143 Er is verder geen ruimte voor een doorgedreven doelmatigheidsbeoordeling van de noodmaatregel.
   65. Anders dan het Hof van Cassatie aanvaardt de Hoge Raad dus dat ongeschreven
  staatsnoodrecht een grondslag kan bieden voor de afwijking van de Grondwet. De
  vraag rijst waarom het Hof van Cassatie de voorkeur gaf aan een verantwoording
  die werd “ingepast” in de Belgische Grondwet. Een plausibele verklaring lijkt te
  zijn dat het adagium “Nood breekt wet” blijkbaar niet op kan tegen het voorschrift
  van artikel 187 van de Grondwet, dat elke schorsing van de Grondwet verbiedt. Het
  bestaan van ongeschreven staatsnoodrecht wordt niet aanvaard, omdat artikel 187
  van de Grondwet een uiting is van een doorgedreven legalisme. Het recht dat de
  werking van de staatsmachten beheerst, is vanuit Belgisch perspectief bij uitsluiting te vinden in de Grondwet en in de geschreven wet. Door dit legalistisch standpunt is er geen ruimte voor ongeschreven recht dat indruist tegen de Grondwet.144
  3.2
  a.
  Buitengewone machtenwetten
  Ontstaansgeschiedenis
  
  66. Net voor het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog verleende de wet van
  7 september 1939 de Koning buitengewone machten voor de duur dat het leger op
  voet van oorlog verkeerde.145 De uitvoerende macht werd gemachtigd om in noodzakelijke en spoedeisende gevallen bij in Minsterraad overlegd koninklijk besluit
  
  142 H.R. 30 oktober 1946, NJ 1946, 737, conclusie Adv.- Gen. Rombach en noot D.J.V.; E.T. Brainich von
  Brainich Felth, Staatsnoodrecht, Zwolle, Tjeenk Willink, 1993, 75-76.
  143 S. Daniëls, “Commentaar op artikel 103 van de Grondwet”, in E.M.H. Hirsch Ballin en G. Leenknegt (ed.), Artikelsgewijs commentaar op de Grondwet, webeditie 2016 (www.Nederlandrechtstaat.nl),
  9-10.
  144 Zie algemeen over de bezwaren van het legisme tegen het staatsnoodrecht: E.T. Brainich von
  Brainich Felth, Staatsnoodrecht, Zwolle, Tjeenk Willink, 1993, 71-76.
  145 BS 8 september 1939.
   46
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  “wetskrachtige” bepalingen aan te nemen met het oog op de veiligheid en de verdediging van het grondgebied en het Rijk, de handhaving van de openbare rust, de
  werking van het gerecht en de rechtsmachten, het bestuur van de provinciën en de
  gemeenten en van ondergeschikte besturen, de volksgezondheid, het krediet, de
  ravitaillering en de economische en financiële belangen van het land en de bevolking.146 De regering verkreeg tevens buitengewone machten op fiscaal vlak en kon
  afwijken van alle bepalingen betreffende de inkomsten en uitgaven van de Staat.147
  Het toekennen van buitengewone machten aan de Koning werd in de memorie van
  toelichting als volgt verantwoord: “De ernstige internationale gebeurtenissen die zich pas
  hebben voorgedaan maken het verlenen noodzakelijk van een bijzondere uitgebreide macht aan
  de Koning met het oog op het verzekeren van ’s Lands buitenlandse en binnenlandse veiligheid,
  de verdediging van het Rijk, de handhaving van de openbare orde, de ravitaillering, de vrij­
  waring van het Land, de economische en financiële belangen van land en bevolking.”148
  Aan de regering-Pierlot werden bijgevolg in 1939 buitengewone machten verleend
  waarvan de duur werd bepaald door de duur zelf van de gebeurtenissen, welke
  de aanvraag ervan rechtvaardigden. De macht verschoof op ingrijpende wijze van
  het Parlement naar de regering totdat het leger bij koninklijk besluit opnieuw op
  vredesvoet zou worden gebracht.149
  67. Kort na de bevrijding van het land verkreeg de regering opnieuw buitengewone
  machten omdat België samen met de geallieerden de strijd wilde verderzetten tot
  de capitulatie van Nazi-Duitsland. De uitvoerende macht argumenteerde dat het
  noodzakelijk was om de in de wet van 7 september 1939 verleende machten aan te
  vullen teneinde het land in staat te stellen op doeltreffende wijze deel te nemen aan
  de oorlogsinspanningen van de “Verenigde Volkeren” en om het hoofd te bieden
  aan de noodwendigheden van het nationale leven. De wet van 7 september 1939
  werd bijgevolg aangevuld en bevestigd door de buitengewone machtenwet van
  14 december 1944.150 Door een wet van 20 maart 1945 werden aan de Koning opnieuw – ditmaal voor een beperkte duur van zes maanden – buitengewone machten toegekend.151 In totaal werden 412 besluiten uitgevaardigd op grond van de
  wet van 7 september 1939 en 102 besluiten op grond van de wet van 20 maart 1945.
   146 Er werd aangenomen dat de notie “nood en spoed” feitelijke begrippen zijn die uitsluitend ter
  beoordeling van de Koning staan. Aan dit “formele” vereiste zou zijn voldaan van zodra in de
  aanhef van het buitengewone machtenbesluit werd vastgesteld dat de voorgestelde maatregelen
  noodzakelijk en spoedeisend zijn. Zie Cass., 13 november 1946, Pas. 1947, 411; K. Mees, Preadvies
  betreffende delegatie van wetgevende bevoegdheid, VVSRBN (ed.), Zwolle, W.E.J. Tjeenk Willink, 1963,
  13.
  147 Artikel 1 van de wet van 7 september 1939.
  148 Parl. St. Kamer, 2e BZ 1939, nr. 17, p. 1.
  149 De tijd van oorlog neemt een aanvang op de door het koninklijk besluit betreffende de mobilisatie van het leger vastgestelde dag en eindigt op de door het koninklijk besluit betreffende het
  terugbrengen van het leger op voet van vrede bepaalde dag.
  150 De tekst van beide buitengewone machtenwetten werd gecoördineerd bij het Regentsbesluit van
  24 januari 1945 tot samenschakeling van de wetten van 7 september 1939 en 14 december 1944.
  Het Regentsbesluit werd gepubliceerd in het Belgisch Staatsblad van 26 januari 1945. De wet van
  7 september 1939 werd nog gewijzigd door de wet van 10 maart 1947 (BS 24-25 maart 1947).
  151 BS 24 maart 1945.
  47
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  b.
   Een belangrijk gradatieverschil
  
  68. De wetten op de buitengewone machten hanteren een gelijkaardige techniek
  als de bijzondere machtenwetten (zie nrs. 77 e.v.), maar er zijn enkele belangrijke
  verschillen.152 Vooreerst moet worden opgemerkt dat het verlenen van buitengewone machten altijd verband hield met oorlogsomstandigheden. Het “buitengewone” karakter houdt dus verband met de uitzonderlijke dreiging die oorlogsomstandigheden inhouden voor het voortbestaan van het land. Die uitzonderlijke
  situatie verklaart waarom het Parlement, anders dan bij het verlenen van bijzondere machten, zich akkoord verklaart met een machtigingswet die veel ruimer is
  en die een buitengewone (want bijna volledige) bevoegdheidstoewijzing aan de
  Koning inhoudt.153 De buitengewone toestand is zodanig dat volgens de inschatting van het Parlement een ruime beleidsvrijheid voor de Koning onvermijdelijk
  is. Het exceptionele karakter verklaart eveneens dat de termijn waarvoor buitengewone machten werden verleend, langer is dan bij een bijzondere machtenwet.
  c.
  De “oneigenlijke besluitwetten”
  
  69. De koninklijke besluiten die steunen op de wetten houdende toekenning van
  buitengewone machten, werden in het verleden vaak besluitwetten genoemd. Ze
  verschillen echter ingrijpend van de besluitwetten van Le Havre en Londen, die
  wetten in formele zin zijn. Men kan de besluiten die werden genomen met toepassing van de wetten op de buitengewone machten derhalve slechts als “oneigenlijke
  besluitwetten” kwalificeren.154 De grondwettigheid van een oneigenlijke besluitwet kan niet worden getoetst door het Grondwettelijk Hof, omdat het geen wet
  is in de formele zin.155 Zij valt daarentegen wel onder het rechterlijk wettigheidstoezicht op grond van artikel 159 van de Grondwet, al heeft het Hof van Cassatie
  dat toezicht afgezwakt (zie nr. 71).
  d.
   Juridische grondslag
  
  70. De meeste auteurs zijn van oordeel dat een buitengewone machtenwet net als
  een bijzondere machtenwet (zie nr. 88) haar grondslag vindt in artikel 105 van
  de Grondwet.156 Die stelling impliceert dat artikel 105 van de Grondwet een erg
  
  152 A. A len en K. Muylle, Handboek van het Belgisch Staatsrecht, Mechelen, Kluwer, 2011, 731.
  153 K. Mees, Preadvies betreffende delegatie van wetgevende bevoegdheid, VVSRBN (ed.), Zwolle,
  W.E.J. Tjeenk Willink, 1963, 14.
  154 A. A len en K. Muylle, Handboek van het Belgisch Staatsrecht, Mechelen, Kluwer, 731; C. Behrendt,
  “Excursion à l’orée de la chasse gardée du juge constitutionnel”, Rev. Fac. Dr. Liège 2007, 544;
  A. Mast, J. Dujardin, M. Van Damme en J. Vande Lanotte, Overzicht van het Belgisch Administratief recht,
  Mechelen, Kluwer, 2012, 27; Verslag Philippart, Parl. St. Kamer, 1944-45, nr. 74, p. 8.
  155 Anders GwH nr. 136/2003, 22 oktober 2003. Zie ook GwH nr. 72/2002, 2 april 2002, waarin werd
  geoordeeld dat de prejudiciële vraag klaarblijkelijk niet behoorde tot de bevoegdheid van het Hof
  om een andere reden dan de onbevoegdheid wat betreft de te toetsen norm (in casu de besluitwet
  van 29 december 1945). Er wordt aangenomen dat het arrest van 22 oktober 2003 dat betrekking
  heeft op de besluitwet van 29 december 1945 berust op een vergissing en geen principiële draagwijdte heeft (A. A len en K. Muylle, Handboek van het Belgisch Staatsrecht, Mechelen, Kluwer, 2011,
  731, noot 8).
   156 A. A len en K. Muylle, Handboek van het Belgisch Staatsrecht, Mechelen, Kluwer, 2011, 734; F. Delpérée, Le droit constitutionnel de la Belgique, Brussel, Bruylant, 2000, 777; A. Mast en J. Dujardin,
  
  48
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  flexibele tekst is, omdat de omvang en de duur van de bevoegdheidstoewijzing aan
  de Koning kunnen variëren in functie van de omstandigheden die eraan ten grondslag liggen. Slechts indien de onafhankelijkheid van het land in het gedrang komt,
  is er plaats voor de ingrijpende bevoegdheidsverschuiving die het gevolg is van het
  verlenen van buitengewone machten en die de facto tot gevolg heeft dat de Kamers
  worden uitgeschakeld als wetgever voor de duur van de buitengewone machten.157
  In zoverre een beroep op artikel 105 van de Grondwet niet volstaat, vinden de buitengewone machtenwetten, gelet op de reden waarom zij in het leven werden geroepen, hun verantwoording in artikel 187 van de Grondwet zelf, veeleer dan op
  gespannen voet met die bepaling te staan. De staatsmachten zijn immers verplicht
  de onafhankelijkheid van het land te vrijwaren, zelfs indien zulks een tijdelijke
  afwijking van de grondwetsbepalingen inzake de werking van de instellingen met
  zich meebrengt (zie nr. 25).
  e.
   Rechtsaard en toetsing van buitengewone machtenbesluiten
  
  71. Uit de parlementaire bespreking in de Senaat blijkt duidelijk dat er bij de totstandkoming van de wet van 7 september 1939 een belangrijke strekking was die de
  Koning wilde toelaten om wetten in formele zin te maken, net alsof het Parlement
  zich in de materiële onmogelijkheid bevond om bijeen te komen. Het verslag van
  senator Ronse deed in dit verband een beroep op de theorie van de noodtoestand.158
  Het Hof van Cassatie oordeelde echter dat de wet van 7 september 1939 de Koning
  niet de wetgevende macht heeft toegekend en dat hem alleen in zijn hoedanigheid
  van hoofd van de uitvoerende macht buitengewone machten werden verleend. De
  besluiten die genomen werden op grond van deze wet, zijn bijgevolg akten van de
  uitvoerende macht en geen wetten in de formele zin. Het Hof van Cassatie is de
  zienswijze van de Bijzondere Senaatscommissie terecht niet bijgetreden, omdat ze
  nu eenmaal op ernstige grondwettelijke bezwaren stuit.159
  Door te bepalen dat de besluiten van de Koning kracht van wet hebben, heeft de
  wetgever ze volgens het arrest van het Hof van Cassatie van 27 januari 1943 niettemin in zekere mate onttrokken aan de wettigheidstoetsing van artikel 159 van de
  
  Overzicht van het Belgisch Grondwettelijk Recht, Gent, Story-Scientia, 1983, 227. Anders R. Ockrent, Les
  crises constitutionnelles du Pouvoir législatif en Belgique. Les pouvoirs des Secrétaires généraux sous l’occupa­
  tion ennemie, Brussel, 1945, 42.
  157 K. Mees, Preadvies betreffende delegatie van wetgevende bevoegdheid, VVSRBN (ed.), Zwolle,
  W.E.J. Tjeenk Willink, 1963, 14.
  158 Verslag-Ronse, Parl. St., Senaat, BZ 1939 (2), nr. 13, p. 3: “Wij zegden reeds hooger dat de nieuwe te
  stemmen wetgeving de regeering zal habiliteeren om beschikkingen te treffen die werkelijk besluitwetten zijn.
   Dit heeft o.m. als gevolg dat artikel 107 [thans artikel 159] van de Grondwet op hen niet van toepassing zal
  zijn.” Zie ook p. 5: “Kan het betwist worden dat ons land zich op dit ogenblik in een staat van nood bevindt?
  Ware het niet te eng te beweren dat er slechts een materieele onmogelijkheid bestaat wanneer het Parlement
  verhinderd is naar Brussel of een andere stad te komen?”
  159 Zie in dit verband: G. Dor, noot onder Cass. 27 januari 1943, RJDA, 1946, (9), 12: “On s’explique, dès
  lors, fort bien que le magistrat ne tienne pas compte des opinions formulées dans des documents ou des discours
  nettement inconciliables avec les principes fondamentaux de la Constitution.”
  
  49
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  Grondwet.160 De hoven en rechtbanken zijn immers niet bevoegd om te oordelen
  over de overeenstemming van die besluiten met de Grondwet en de wetten, tenzij
  dan met de wet zelf waarbij buitengewone machten aan de Koning werden verleend.
   72. De justitiële rechter beschikt – net als bij bijzondere machtenbesluiten – wel
  over de macht om na te gaan of de besluiten binnen de perken blijven van de machtigingswet en is verplicht om de toepassing ervan te weigeren indien dit niet het
  geval is. De grenzen van de machtigingswet zijn bij een buitengewone machtenwet echter vager dan bij een bijzondere machtenwet.161 In tal van arresten heeft het
  Hof van Cassatie onderzocht of de besluiten die steunden op de wetten houdende
  toekenning van buitengewone machten binnen de perken bleven van de machtigingswet.162 Omwille van de ruime omschrijving van de doeleinden waarvoor de
  machtiging werd verleend in de wet van 7 september 1939, zullen de buitengewone
  machtenbesluiten zo goed als steeds stroken met de machtigingswet.
   De betwisting die aanleiding gaf tot het arrest van het Hof van Cassatie van
  8 oktober 1985, bevat hiervan een mooie illustratie. In die zaak rees de vraag of de
  “oneigenlijke besluitwet” van 29 december 1945 genomen werd overeenkomstig
  een van de doelstellingen van de wet van 7 september 1939.163 Het bijzondere machtenbesluit van 29 december 1945 verbiedt elk opschrift of aanplakking op andere
  plaatsen dan die welke door de gemeenteoverheden tot aanplakking zijn bestemd
  of door de eigenaar of de gebruiksgerechtigde vooraf en schriftelijk werden vergund. De eiser tot cassatie voerde aan dat die bepaling in dergelijke algemene bewoordingen is gesteld dat haar toepassingsgebied zich niet beperkt tot opschriften en aanplakkingen die de openbare rust verstoren. Dit voorschrift zou derhalve
  de perken overschrijden die door de machtigingswet worden gesteld, namelijk het
  verzekeren van de openbare rust. Het Hof oordeelde evenwel dat artikel 1, 2°, van
  de wet van 7 september 1939 de Koning toelaat wetskrachtige beschikkingen te
  treffen om de openbare rust te verzekeren en dat het besluit werd ingegeven door
  “het rustverstorend karakter van het stelselmatig (wanordelijk) aanbrengen van opschriften
  ongeacht de inhoud ervan”. Bijgevolg gaat het besluit de perken van de machtigingswet niet te buiten. Het Hof merkt tevens op dat de rechter de gepastheid van een
  besluit genomen binnen het raam van de wet niet vermag te betwisten zonder zich
  de rechten van de uitvoerende macht aan te matigen.
  160 Cass. 27 januari 1943, RJDA 1946, 5, noot G. Dor; Pas. 1943, I, 32. Het Hof oordeelde in dit arrest dat de besluiten, indien ze genomen worden binnen de perken van de verleende machtiging en volgens de voorziene formaliteiten (beraadslaging in de Ministerraad), genieten van een
  onweerlegbaar vermoeden van overeenstemming met de wet en de Grondwet. Zie tevens Cass.
   13 november 1946, RJDA 1946, 67, noot D. Decleire; Pas. 1946, I, 411; Cass., 27 februari 1947, Pas.
  1947, I, 118; Cass., 28 november 1955, Pas. 1956, I, 295; Cass., 4 september 1961, Pas., 1962, I, 15.
  161 K. Mees, Preadvies betreffende delegatie van wetgevende bevoegdheid, VVSRBN (ed.), Zwolle,
  W.E.J. Tjeenk Willink, 1963, 14.
  162 Zie voetnoot 160.
  163 Cass. (tweede kamer) 8 oktober 1985, A.R. 9653; Cass. 26 november 1956, AC 1957, 204; zie nader
  J. Velaers, De beperkingen van de vrijheid van meningsuiting, II, 748-749.
  50
  
  Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  f.
  Buitengewone machten definitief in onbruik?
  
  73. Na de Tweede Wereldoorlog deed geen enkele Belgische regering nog een
  beroep op buitengewone machten. Hieruit kan men echter niet afleiden dat die
  techniek niet meer kan worden herhaald wegens onbruik.164 Wat immers indien
  ons land opnieuw geconfronteerd zou worden met een (dreigende) oorlog en de
  regering gebruik zou maken van buitengewone machten? Omwille van de onschendbaarheid van de wet kon de rechter destijds de buitengewone machtenwet
  niet toetsen aan de Grondwet.
   Indien de Koning ongrondwettige besluiten heeft genomen die evenwel vallen
  binnen de perken van de (bij hypothese) ongrondwettige machtigingswet, kon
  de rechter de toepassing ervan niet weigeren omdat hij anders het gezag van de
  wet zou schenden.165 De onschendbaarheid van een ongrondwettige buitengewone
  machtigingswet strekte zich dus uit tot de eruit voortvloeiende ongrondwettige
  besluiten, op voorwaarde dat deze binnen de perken van de toegekende machten
  bleven.166
  Vanuit het oogpunt van de rechtsbescherming is de context echter ingrijpend veranderd door de oprichting van het Grondwettelijk Hof. Indien we als premisse
  mogen aannemen dat de constitutionele rechter de meerderheidsopvatting volgt
  en de grondslag van de buitengewone machten vindt in artikel 105 van de Grondwet, rijst de vraag wat dan het lot zal zijn van die delegaties van bevoegdheid die
  betrekking hebben op voorbehouden bevoegdheden. Dergelijke delegaties zullen
  veel voorkomend en onvermijdelijk zijn, omdat de regering gedwongen door de
  oorlogsomstandigheden een aantal ingrijpende maatregelen moet nemen inzake
  de begroting, het legercontingent, opeisingen, beperkingen van rechten en vrijheden enz. Het Grondwettelijk Hof zal wellicht – zoals het dat doet voor bijzondere
  machtenwetten (zie nr. 92) – ook in dit geval de spoedige bekrachtiging vereisen
  van buitengewone machtenbesluiten die materies regelen die de Grondwet aan de
  wetgever heeft voorbehouden. De geschiedenis toont echter aan dat het niet evident is om in oorlogstijden de wetgevende macht te doen vergaderen.
  g.
  