title: Le suprême hommage
text: Dit leidde in 1826 tot een geschil met de autoriteiten in Den Haag die bezorgd waren voor de publieke orde toen Sterckx instemde
  met de parochiepriester die de Franse acteur Estancelin in Antwerpen weigerde kerkelijk te begraven, zoals zijn familie wou. Deze acteur verzaakte zijn christelijke plichten en stierf na een zwempartij in de Schelde.1424 Hoewel sommige priesters duidelijk
  met gewetensbezwaren kampten bij een ‘refus de sépulture’, hanteerde Sterckx vanuit
  Mechelen in de jonge Belgische natie strikt de canonieke regels en weigerde een kerkelijke begrafenis bij zondaars.1425 De katholieke Senator Jules d’Anethan betreurde de
  onverzettelijke houding die kardinaal Sterckx tot het einde van zijn leven bleef aanhouden in de kerkhovenkwestie (zie lager). Sterckx aanvaardde in de jaren 1860 enkel
  geheel gewijde begraafplaatsen in het bezit van kerkfabrieken waaruit ‘onkerkelijken’
  en ‘onwaardigen’ werden geweerd als disciplinerend middel.1426 Inmiddels was het
  reveil gepolitiseerd. Ook Sterckx’ opvolger, Victor Dechamps, bleef vasthouden aan
  het recht van de Kerk om figuren die openlijk buiten de Kerk leefden, zelfmoordenaars en duellisten uit het katholieke kerkhof te weren om wanorde in de samenleving
  in te dijken.1427 Het episcopaat milderde in de jaren 1870 allesbehalve haar standpunten met de oplopende katholiek-liberale spanningen.1428
  Inmiddels had de Franse antiklerikaal Pierre Larousse in het zevende volume van
  zijn Grand Dictionnaire universel du XIXe siècle een speciaal lemma opgenomen over
  een ‘enterrement civil’:
  Nom sous lequel on désigne depuis quelques temps les enterrements des libres
  penseurs, qui ont lieu sans le concours d’aucun prêtre et sans aucune cérémonie
  religieuse. (…) Depuis une quinzaine d’années, un groupe de libres penseurs, dont
  l’importance croit chaque jour, s’est formé pour mettre d’accord sa pratique avec sa
  doctrine et pour enterrer ceux que l’Eglise rejette de son sein. (…) L’initiatieve de ce
  mouvement est venu de la Belgique.1429
  
  De zojuist geschetste bekeringsdrang van de clerus aan het sterfbed en de ‘refus de
  sépulture’ als sanctiemiddel en intimidatiestrategie stimuleerden inderdaad een nieuw
  zelfbewustzijn bij antiklerikalen door middel van een duidelijke keuze voor een burgerlijke begrafenis. In de jaren 1850 kozen enkele hooggeplaatste figuren uit de academische wereld en de liberale politiek voor een niet-kerkelijke uitvaart.  De burgerlijke
  begrafenis van het liberale Kamerlid en gewezen professor in recht aan de Universiteit
  van Luik Destriveaux (zie hoofdstuk 6) was in 1853 nog een vrij officieus, neutraal
  evenement met een traditioneel eerbetoon vanuit de hoge liberale politieke kringen
  waarop de vrijmetselarij als dusdanig nog niet massaal aanwezig was.1430 In de lijkrede
  aan het graf van Destriveaux viel Kamervoorzitter Auguste Delfosse de Kerk niet aan
  en werd de keuze van de staatsman om buiten de Kerk te sterven nog stilgezwegen.1431
  
  2023 Le suprême hommage.indd 242
  
  15/12/2022 10:47
  
  b e g r a f e n i s s e n a l s k e r k e l i j k e e n v r i j z i n n i g e m a n i f e s tat i e s
  
  243
  
  Vijf jaar later werd vanuit de magistratuur het voorbeeld gegeven dat een burgerlijke uitvaart kon gepaard gaan met uitbundig en plechtig eerbetoon. Erevoorzitter van
  het Hof van Cassatie en medeoprichter van de ULB Pierre-François Van Meenen werd
  burgerlijk begraven in 1858. Van Meenen was de eerste rector van de ULB. Vrijdenker Alexandre Gendebien, oud-lid van de Voorlopige regering, drukte in zijn lijkrede
  de wens uit om te mogen sterven zoals Van Meenen. Kamervoorzitter Verhaegen
  eerde uitbundig hoe Van Meenen aan de basis stond van de oprichting van de ULB
  en het vrije antidogmatische denken en onderwijs hoog in het vaandel droeg. Dergelijk indirecte antiklerikale hulde in hooggeplaatste kringen was nieuw en verbijsterde
  de katholieke pers. De uitvaart van Meenen werd zelfs door het Franse blad L’Univers onder de ultramontaanse inspiratie van Louis Veuillot gebruikt om uit te halen
  naar de moderne vrijheden in de Belgische grondwet. De lijkredes van Gendebien en
  Verhaegen werden buiten alle proporties opgeblazen tot ‘la monstrueuse déclaration
  d’apostasie du christianisme, faite par les chefs reconnus du libéralisme belge’.1432 Van
  Meenen was net zoals Verhaegen, die samen met Van Meenen en Auguste Baron aan
  de wieg stond van de ULB, nochtans allesbehalve een atheïst (zie hoofdstuk 2).  Beiden
  deelden een (weliswaar antiklerikaal) spiritualistisch wereldbeeld courant onder vrijmetselaars (zie hoofdstuk 8).1433 Verhaegen sloot zijn afscheidsrede aan Van Meenens
  graf niet toevallig af met volgende woorden: ‘Puisse le souverain arbitre des mondes,
  dont tu n’as cessé de reconnaître la toute-puissance et d’invoquer l’appui, récompenser
  le bien que tu as fait sur la terre et t’admettre au nombre de ses élus!’1434
  In de radicale pers werd het belang van de begrafenissen van Destriveaux en Van
  Meenen benadrukt omdat voor de eerste maal publieke figuren die algemeen aanzien
  genoten naar het graf werden begeleid zonder clerus.1435 De verkrampte reactie vanuit
  katholieke hoek op de als antichristelijk gepercipieerde uitvaart van Van Meenen werd
  ongetwijfeld in de hand gewerkt door het feit dat burgerlijke begrafenissen in socialistische arbeiderskringen op dit moment in de hoofdstad een duidelijk gezagsondermijnend karakter hadden verkregen. In 1851 herinnerde de liberale provinciegouverneur Charles Liedts de gemeentebesturen eraan dat burgerlijke begrafenissen
  als vrijzinnige vertoningen dienden vermeden te worden om geen aanleiding te geven
  tot oproer.1436 Dergelijke openlijke veroordeling van vrijzinnig funerair eerbetoon kon
  niet beletten dat de onbuigzame en stroeve houding van de Kerk voor radicalisering
  en een doelbewuste secularisering van het beheer van de stoffelijke resten zorgde bij
  een groep van democraten en republikeinen. In 1852 werd de Franse balling Dubief
  noodgedwongen zonder lijkbaar naar de begraafplaats vervoerd omdat de kerkfabriek
  weigerde haar materiaal te ontlenen voor een burgerlijke uitvaart. In 1856 bleven de
  poorten van de begraafplaats gesloten voor de burgerlijke uitvaart van de echtgenote
  van de antiklerikale socialist Simon Staatge.1437
  Dergelijke incidenten stimuleerden de antiklerikale strijdvaardigheid en het
  zelfbewustzijn in radicale ouvriëristische kringen in de hoofdstad en vertaalde zich
  
  2023 Le suprême hommage.indd 243
  
  15/12/2022 10:47
  
  244
  
  le suprême hommage
  
  in de oprichting van twee verenigingen die de organisatie van burgerlijke begrafenissen op zich namen. De ambachtslieden, intellectuelen en Franse ballingen achter
  deze verenigingen incarneerden het socialisme in België ten tijde van de regering van
  Leopold I. In Brussel werden in 1854 en 1857 La Société d’Affranchissement en Les
  Solidaires opgericht om niet-kerkelijke begrafenissen onder de lagere bevolkingsklassen te promoten en te organiseren. De beginselverklaringen van beide verenigingen
  waren bijzonder antiklerikaal (maar niet atheïstisch) en verklaarden de oorlog aan de
  Kerk als obstakel voor vrijheid en vooruitgang.1438 La Société d’Affranchissement werd
  opgericht in 1854 en wenste aan het volk duidelijk te maken hoe men ook zonder
  priesterlijke begeleiding waardig naar het graf kon worden begeleid.  Deze vereniging fungeerde als ‘une caisse de secours mutuel’ voor zieke en behoeftige
  leden en was politiek gematigder dan L’Affranchissement. Er werden sommen uitbetaald voor de medische behandeling van zieke leden en 20 procent van de inkomsten
  van de organisatie ging naar antiklerikale propaganda. Les Solidaires betaalde bij het
  overlijden van een lid de kist, de doodsbrieven, het vervoer van de baar en de grafdelver. Leden droegen de baar met de stoffelijke resten naar het graf. Alle leden waren
  verplicht aan de ceremonies deel te nemen en dienden een boete te betalen bij afwezigheid.1440
  In de Brusselse socialistische kringen werden burgerlijke begrafenissen van radicale intellectuelen en arbeiders (ambachtslieden en kleine middenstand) indrukwekkende antiklerikale vertoningen met lijkredes waarin geestelijken werden voorgesteld
  als ‘les trompeurs des peuples’, ‘les apôtres des captations testamentaires’, ‘les cultivateurs de la haine’ en ‘ceux pour qui la superstition et l’ignorance sont une mine d’or’.1441
  In Brussel zorgde ook de aanwezigheid van Franse republikeinse ballingen, die in contact stonden met Les Solidaires/L’Affranchissement, voor strijdvaardige republikeinse
  burgerlijke begrafenissen in de jaren 1850.1442 Wanneer leden van buiten de hoofdstad
  stierven stuurden deze Brusselse verenigingen speciale delegaties naar de provincies.
   Hoewel het aantal burgerlijke begrafenissen georganiseerd door L’Affranchissement
  en Les Solidaires beperkt bleef, kregen de Brusselse antiklerikale begrafenisverenigingen al snel een internationale visibiliteit en weerklank. Getuige daarvan was bijvoorbeeld de lof van Pierre-Joseph Proudhon voor het succes van L’Affranchissement en Les
  Solidaires in zijn antiklerikale studie De la justice dans la Révolution et dans l’Église, en
  
  2023 Le suprême hommage.indd 244
  
  15/12/2022 10:47
  
  b e g r a f e n i s s e n a l s k e r k e l i j k e e n v r i j z i n n i g e m a n i f e s tat i e s
  
  245
  
  de informatie over de Brusselse verenigingen in het lemma rond burgerlijke begrafenissen in Larousses Grand Dictionnaire Universel du XIXe siècle.1443 Ook het Romeinse
  La Civiltà Cattolica schreef in de jaren 1870 over de pioniersrol van Belgische verenigingen die burgerlijke begrafenissen organiseerden.1444
  Twee begrafenissen in het bijzonder hadden nationaal een bijzonder sociaalpsychologisch potentieel omdat ze in de nasleep van de uitvaart van Van Meenen een
  bijna onaantastbaar geacht patroon van begrafeniscultuur bij respectievelijk de universitaire Gentse jeugd en de liberale Brusselse burgerij brutaal doorbraken middels
  de lijkstoet en de lijkredes: de burgerlijke begrafenissen van Adolphe Dufranne en
  Pierre-Théodore Verhaegen. Beiden schreven hun expliciete wens om buiten de Kerk
  te sterven neer.1445 In 1858 werd te Gent de Vlaamsgezinde radicale universiteitsstudent en Solidaires-lid Adolphe Dufranne begraven. Een delegatie van Les Solidaires begaf zich naar Gent en de lijkwade van de associatie werd gebruikt voor de uitvaart. Radicale Gentse en Brusselse vrijdenkers gingen aan de grafkuil tekeer tegen
  de geestelijkheid en eerden Dufranne omdat hij de laatste sacramenten expliciet weigerde. Dergelijk radicaal antiklerikalisme bij de jeugd en openlijk vrijzinnig vertoon
  leidde tot ongeziene verontwaardiging in de katholieke pers.1446 Het Gentse liberale
  oppositieblad Baes Kimpe hoopte dat Dufrannes uitvaart een tijdperk inluidde waarin
  burgerlijke begrafenissen een respectabel algemeen aanvaard gebruik zou worden. De
  hetze rond de uitvaart van Pierre-Théodore Verhaegen in de hoofdstad enkele jaren
  later bewees echter dat de tijd daarvoor nog niet rijp was.1447
  Toen in 1862 Pierre-Théodore Verhaegen buiten de Kerk stierf, besloot Les Solidaires, ook al organiseerde ze de uitvaart niet, zichtbaar aanwezig te zijn.  De opeenvolging in de plechtige rouwstoet van talrijke met decors en kentekens beklede vrijmetselaars en minder bemiddelde Solidaires-leden door de straten van Brussel wekte in de
  katholieke pers een mogelijk nog grotere afschuw op dan de uitvaartplechtigheid voor
  Dufranne. Katholieke opiniemakers zagen Verhaegens begrafenis als een bedreiging
  voor de religieuze orde in de samenleving. Leden van Les Solidaires, zoals de antiklerikale blinde volkszanger Prosper Voglet, werden naar aanleiding van hun participatie aan Verhaegens uitvaart openlijk voor uitschot uitgescholden in de katholieke
  pers en Les Solidaires werd bestempeld als een lichtzinnige arbeidersbende.1448 Ook
  de lijkrede van het jonge Solidaires-lid en studentenafgevaardigde Hector Denis werd
  gebruikt door katholieke bladen om de hele vrijdenkersbeweging en de vrijmetselarij
  af te schilderen als antireligieus.1449 De katholieke pers wenste middels het benadrukken van de deelname van arbeiders uit Les Solidaires de burgerlijke antiklerikalen uit
  de vrijmetselarij in diskrediet te brengen. De socialistische kringen rond Les Solidaires
  toonden zich op hun beurt kritisch voor de vele liberale bourgeoisfiguren die de moed
  niet hadden ook op hun sterfbed de hulp van de clerus af te wijzen en waren niet blind
  voor Verhaegens doctrinair liberalisme.1450 De ware popularisators van burgerlijke
  begrafenissen waren nu eenmaal binnen de arbeidersbeweging te vinden waarmee
  
  2023 Le suprême hommage.indd 245
  
  15/12/2022 10:47
  
  246
  
  le suprême hommage
  
  het merendeel van de figuren uit Verhaegens milieu niet wenste te worden geïdentificeerd.1451 De vrijmetselaars en latere ULB-professoren Paul Ithier en Henry Bergé en
  gewezen lid van de Voorlopige Regering Louis de Potter waren enkele van de weinige
  leden van L’Affranchissement die niet uit een arbeidersmilieu kwamen.1452
  Niet lang na Verhaegens uitvaart (in januari 1863) werd dan ook op initiatief van
  Henri Bergé, Paul Ithier en andere vrijdenkers uit de bourgeoisie La Libre Pensée opgericht om het gebruik van burgerlijke begrafenissen te laten doordringen bij de antiklerikale liberale burgerij.  La Libre Pensée werd opgericht zes weken na Verhaegens overlijden door een veertigtal professoren, letterkundigen en handelaars en had een nauwe
  band met de Brusselse vrijmetselarij.1453 La Libre Pensée wenste een einde maken aan
  de traditie bij figuren zoals Verhaegen om als vrijdenker nog steeds te participeren aan
  katholieke ceremonies en spande zich, net als de socialistische verenigingen, expliciet
  in om ook vrouwen aan te spreken die in de hoedanigheid van moeder of echtgenote
  met hulp van de priester nog al te vaak hun echtgenoot of zoon overhaalden te sterven binnen de Kerk.1454 Effectieve leden betaalden 5 frank per jaar, maar het directiecomité kon op vraag van de familie ook beslissen de uitvaart te verzorgen van vrijdenkers die buiten de Kerk stierven maar niet waren aangesloten bij de vereniging.1455
  De organisatie kende een eerste zichtbaar succes bij de burgerlijke uitvaart van
  de muzikant Henry Putzeys, lid van Les Amis Philanthropes, in maart 1863. Met
  de hulp van de voorzitter van de Synode van de Bond van Protestants-Evangelische
  Kerken, Ernest-Henri Vent, en de wagenbouwer Auguste Jones (zie hoofdstuk 4) kon
  gratis gebruik gemaakt worden van een lijkwagen.1456 Niet veel later verzorgde La
  Libre Pensée de uitvaart van Carlo Armellini, de gewezen bestuurder van de Romeinse
  Republiek (1849) die na de terugkeer van Pius IX als balling in België leefde. De lijkwagen met de lijkwade van La Libre Pensée werd voortgetrokken door vier paarden
  en werd opnieuw geleverd door het consistorie met de hulp van Vent.1457 Status en
  plechtigheid waren immers niet onbelangrijk voor het burgerlijke La Libre Pensée.1458
  La Libre Pensée liet al gauw een eigen lijkwagen maken.1459 In april 1864 werden in
  Antwerpen en Luik autonome onderafdelingen van La Libre Pensée officieel ingericht
  die al snel tientallen leden verwelkomden.1460
  Door toedoen van La Libre Pensée in Brussel en haar kleinere evenknie in Antwerpen De Vrije Gedachte (die in 1867 onafhankelijk werd van de moedervereniging in
  Brussel) waren burgerlijke begrafenissen in de hoofdstad en de Scheldestad in 1880
  een vertrouwd gebruik geworden bij een deel van de burgerij. Rond 1880 zorgden
  burgerlijke begrafenissen nog zelden voor echte incidenten.1461 Dit was ooit anders
  geweest. In de jaren 1860 waren kleine incidenten tijdens burgerlijke begrafenissen
  in Antwerpen niet ongewoon. In 1865 kon de politie op de Antwerpse Stuyvenbergbegraafplaats de orde niet garanderen tijdens de burgerlijke begrafenis van gerenommeerd schilder en vrijmetselaar Joseph Lies.  Defacqz wenste weliswaar geen enkel civiel eerbetoon of lijkrede, maar de aanwezigheid van de katholieke minister van Justitie Théophile de Lantsheere in de rouwstoet was een doorn in het oog van de ultramontaanse pers. De aanwezigheid van
  een katholiek minister op een ‘solidaires’-begrafenis riskeerde dergelijke plechtigheden aanvaardbaar te maken in de publieke opinie.1465 Gendebiens uitvaart werd door
  La Libre Pensée verzorgd en bijgewoond door notabelen uit de politiek en de balie,
  waaronder zijn oude tegenstander Charles Rogier. Op vraag van Louis Defré woonde
  ook een delegatie van de Kamer de burgerlijke uitvaart van Gendebien bij.1466 Terwijl
  La Libre Pensée in de jaren 1870 een constante stijging van leden en middelen kende,
  verwelkomden de socialistische begrafenisverenigingen Les Solidaires en L’Affranchissement gevluchte Franse Communards als nieuwe leden.1467 Les Solidaires en La Libre
  Pensée verwelkomden in hun kringen zowel atheïsten als deïsten. Enkel L’Affranchissement positioneerde zich vanaf de jaren 1870 als openlijk atheïstisch.1468
  De inburgering van burgerlijke begrafenissen overtuigde in 1872 gemeenteraadslid Ernest Allard om te pleiten voor een burgerlijke begrafenisdienst georganiseerd
  door en met materiaal van de stad Brussel voor de burgers die buiten de Kerk stierven
  maar geen lid waren van een vrijdenkersvereniging. Hiervoor werd door de gemeenteraad unaniem een krediet gestemd.1469 In 1877 beschikte de stad Brussel reeds over
  verschillende lijkwagens voor burgerlijke begrafenissen.1470 In de jaren 1880 was de
  rol van La Libre Pensée als begrafenisonderneming in de hoofdstad al bijna volledig
  uitgespeeld. In 1882 verkocht La Libre Pensée dan ook haar lijkwagen.1471
  De normalisering van burgerlijke begrafenissen in grote steden zette zich duidelijk door in het laatste kwart van de eeuw. Toen Jules Anspach en Charles de
  Kerchove de Denterghem als liberale burgervaders van Brussel en Gent in 1879-1882
  burgerlijk werden begraven, liet de katholieke pers enkel haar teleurstelling blijken over de afwezigheid van christelijke symboliek en rituelen en het in hun ogen
  sinistere spektakel van de burgerlijke rouwstoeten.  De legitimiteit van de burgerlijke
  begrafenissen werd niet meer agressief in vraag gesteld, ook al bleef de participatie
  
  2023 Le suprême hommage.indd 247
  
  15/12/2022 10:47
  
  248
  
  le suprême hommage
  
  van leerlingen van gemeentescholen in niet-kerkelijke rouwprocessies in aanwezigheid van vrijmetselaars en vrijdenkers een gevoelig punt.1472 De uitvaart van Anspach
  baarde opzien door haar pracht en praal: ‘quant aux enterrements civils, dont l’aspect
  lugubre épouvantait naguère encore les passants consternés, ils sont devenus de
  “magnifiques spectacles”, rehaussés par toute la pompe officielle!’1473 Ook de uitvaart
  van de Kerchove de Denterghem werd ‘une manifestation grandiose’.1474 De rechterzijde was wel nog terughoudend om in dergelijke ceremonies te participeren. Zowel
  de Kerchove als Anspach zetelden in de Kamer. Op de uitvaart van Anspach beperkten katholieke parlementairen, waaronder Jules Malou, zich tot het rouwbeklag in
  het stadhuis en ze besloten niet mee te lopen in de rouwstoet. Op de uitvaart van de
  Kerchove de Denterghem, in volle schooloorlog, was zelfs geen enkel lid van de rechterzijde aanwezig in Gent waardoor deze begrafenis een louter liberale manifestatie
  werd.1475
  Burgerlijke begrafenissen van elitefiguren uit de hoge burgerij waren eind jaren
  1870-begin jaren 1880 ondanks alles duidelijk nog geen banale evenementen, en al
  zeker niet buiten de grootsteden. Voor Bruno Renard, minister van Defensie onder
  Walthère Frère-Orban en Grootcommandeur van de Opperraad van België, de obediëntie van de hogere gradenvrijmetselarij, werd in 1879 een plechtige dienst in de
  Sint-Goedelekerk geregeld, hoewel de luitenant-generaal al dan niet bewust buiten
  de Kerk stierf.1476 Inmiddels vonden in Parijs grootse burgerlijke plechtigheden plaats
  voor grote republikeinse figuren (politieke leiders en schrijvers) die Frankrijk waren
  ontvlucht na de staatsgreep van Napoleon III en inmiddels in eigen land waren overleden, zoals Alexandre Auguste Ledru-Rollin en Edgar Quinet. Deze plechtigheden
  waren antiklerikale manifestaties van de eenheid, eerzaamheid en kracht van de republikeinse zijde in de woelige jaren 1873-1878, toen de Franse Derde Republiek werd
  geregeerd door conservatieve tegenstanders van de republikeinse staatsvorm.1477
  De nauwe verbondenheid tussen antiklerikalisme en socialisme in België kristalliseerde zich na de vroege start in Brussel sinds 1880 ook in Antwerpen en Gent in
  socialistische vrijdenkersbonden voor burgerlijke begrafenissen. In 1880 ontstonden
  in Antwerpen en Gent socialistische vrijdenkersorganisaties die zich de naam Solidairen gaven, met fondsen voor burgerlijke begrafenissen. Deze werden geleid door sociaal voelende volksverheffers. Ze rekruteerden uit de toplaag van de arbeidersklasse en
  kenmerkten zich door de paternalistische moraal van de kleine burgerij ten aanzien
  van arbeiders.  Leden dienden van onberispelijk gedrag te zijn en werden verplicht
  een laatste wil op te maken waarin ze uitdrukten als vrijdenker te willen begraven
  worden.1478 In Gentse en Antwerpse socialistische arbeiderskringen kwam er op het
  einde van de eeuw een duidelijke vraag naar een deftige niet-kerkelijke uitvaart met
  burgerlijk aanzien. De kosten voor de burgerlijke begrafenissen verzorgd door de
  socialistische vrijdenkersbonden van Gent en Antwerpen konden in de jaren 1880
  oplopen tot 70-80 frank.1479
  
  2023 Le suprême hommage.indd 248
  
  15/12/2022 10:47
  
  b e g r a f e n i s s e n a l s k e r k e l i j k e e n v r i j z i n n i g e m a n i f e s tat i e s
  
  249
  
  In 1882 werd voor de eerste maal een arbeider en stichter van De Solidairen, Jacob
  Bassé, doelbewust niet-kerkelijk begraven. De socialistische Gentse voorman en latere
  staatsman Edward Anseele hield een sterk antiklerikaal pleidooi aan het graf over de
  listen van priesters die de wever alsnog trachtten te bekeren op zijn sterfbed en een
  vloek uitspraken over de nieuwe stedelijke begraafplaats.1480 Niet lang na Bassés uitvaart namen de Gentse Solidairen de naam aan van de Socialistische Vrijdenkersbond,
  met Anseele als lid. De vrijdenkersbond was aangesloten bij de Gentse afdeling van de
  Belgische Werkliedenpartij.1481 De bond maakte er een erezaak van gewone arbeiders
  en belangrijke militanten een burgerlijke begrafenis met enige praal en plechtigheid
  te geven om leden te winnen.1482 In Antwerpen maakte de in 1880 opgerichte vrijdenkersvereniging Solidairen niet officieel deel uit van de BWP, maar de vereniging
  onderhield wel nauwe banden met de partij.1483 Ondanks het aanzienlijke succes van
  de socialistische vrijdenkersbond in Gent was de vrijdenkersbeweging in het geïndustrialiseerde zuiden van het land sterker geworteld dan in Vlaanderen. Reeds in 1868
  werd nabij Charleroi La Société des Rationalistes de Lodelinsart opgericht door impulsen vanuit La Libre Pensée in Brussel.  Deze vereniging organiseerde de burgerlijke
  begrafenissen van haar leden in de bredere regio.1484
  Na 15 jaar katholiek beleid en met de liberale partij in crisis had de katholieke
  minister van Justitie Jules van den Heuvel er in 1900 geen probleem (meer) mee om
  op de burgerlijke uitvaart van liberaal antiklerikaal boegbeeld Jules Bara, prominent
  vrijmetselaar en minister van Justitie onder Rogier en Frère-Orban, in het stadhuis
  van Sint-Joost-ten-Node een lofrede af te steken en in de stoet naar het Noordstation een van de hoeken van de lijkwade vast te houden. Dit werd de minister evenwel niet overal in dank afgenomen in de katholieke pers.1485 In 1906 was ten slotte
  Antwerpen, waar zich sinds 1866 geen noemenswaardige incidenten met burgerlijke
  begrafenissen meer voordeden, getuige van een heus massa-evenement dat de katholieke pers met verstomming sloeg. Tienduizenden burgers verzamelden in de straten
  voor de niet-kerkelijke uitvaart van de populaire volkse (oud-)burgemeester Jan Van
  Rijswijck (zie illustratie 4.13).1486 De Antwerpse socialistische Solidairen-vereniging
  telde toen reeds 600 leden.1487 Tekenend voor de inburgering en aanvaarding van burgerlijke begrafenissen in de publieke katholieke opinie was het uitblijven van kritiek
  op de burgerlijke uitvaart van Charles Grauxs – de laatste overlevende minister van
  het liberale antiklerikale kabinet van 1879 – in 1910. Graux’s uitvaart werd trouwens
  bijgewoond door meerdere katholieke regeringsministers.1488
  In rurale gebieden en kleine gemeenten was rond de eeuwwisseling van dergelijke
  normalisering echter nog geen sprake. Burgerlijke begrafenissen van liberale bourgeoisfiguren of socialistische militanten stootten op het platteland nog erg lang op
  openlijke vijandigheid vanuit de lokale clerus en opgehitste dorpsbewoners. Toen
  Eugène Lippens in 1900 als liberale burgemeester van Zaffelaere in de naburige
  gemeente Moerbeke-Waas, een liberaal bolwerk in een rurale en katholieke streek,
  
  2023 Le suprême hommage.indd 249
  
  15/12/2022 10:47
  
  250
  
  le suprême hommage
  
  burgerlijk werd begraven, verboden de pastoors uit de omgeving alle dorpsbewoners
  deze uitvaart bij te wonen.1489
  Wat weten we over het numerieke aandeel van niet-kerkelijke begrafenissen in de
  grote steden voor de Eerste Wereldoorlog? Ondanks enkele gemediatiseerde burgerlijke begrafenissen en het uitvoerige propagandadrukwerk binnen de vrijdenkersbeweging overschatten historici dikwijls schromelijk het aandeel van burgerlijke
  begrafenissen in de Belgische hoofdstad in het laatste kwart van de 19e eeuw. Daarbij
  dient opgemerkt te worden dat Les Solidaires en L’Affranchissement in Brussel maximaal over enkele honderden leden beschikten en hun bladen niet massaal werden
  verspreid.1490 We beschikken voor Brussel spijtig genoeg niet over statistieken zoals
  in Parijs.  Dit heeft mogelijk te maken met het feit dat deze Franse steden de laïcisering van de
  ziekenhuizen in de decennia voor de Eerste Wereldoorlog doorduwden, daar waar dit
  nog niet het geval was in de Belgische hoofdstad. Een groot deel van de burgerlijke
  begrafenissen in deze Franse steden werd immers geregeld voor burgers die in een
  ziekenhuis overleden.1493
  Ook in Gent bleef het aantal burgerlijke begrafenissen in het laatste kwart van de
  eeuw slechts een fractie van het totaal aantal teraardebestellingen en ook binnen de
  Gentse socialistische beweging bleef een buitenkerkelijke uitvaart een grote uitzondering.1494 In de jaren 1881-1893 lag het aantal jaarlijkse burgerlijke begrafenissen dat
  de Socialistische Vrijdenkersbond in Gent verzorgde steeds onder de 20 en de cijfergegevens rond burgerlijke begrafenissen bijgehouden in Gentse kerkelijke bronnen
  geven aan dat in de jaren 1875-1883 het aantal burgerlijke begrafenissen nauwelijks
  2 procent uitmaakte van het totaal aantal begrafenissen in de Arteveldestad. Ook in
  de jaren 1890-1914 bleef het aantal burgerlijke begrafenissen in Gent erg beperkt.1495
  De vrijdenkersbond profiteerde dus niet mee van de algemene opgang van de
  Gentse socialistische beweging en rekruteerde vooral uit de meer militante lagen, de
  voorhoede van de Gentse sociaal-democratie, waar militant antiklerikalisme erg verspreid was. Op haar hoogtepunt in 1897 bereikte de bond 700 leden en in de jaren
  
  2023 Le suprême hommage.indd 250
  
  15/12/2022 10:47
  
  b e g r a f e n i s s e n a l s k e r k e l i j k e e n v r i j z i n n i g e m a n i f e s tat i e s
  
  251
  
  1900-1914 schommelde het ledenaantal rond de 500, slechts een fractie van het totaal
  aantal socialistisch gesyndiceerden in Gent.1496
  Voor Charleroi en omstreken beschikken we niet over betrouwbare cijfers. De
  beschikbare cijfers voor Gent en Brussel wijzen in elk geval op een blijvende impact
  van de Kerk op de morele en sociale levenssfeer in grote steden met kerkelijke gebruiken die werden aanzien als sociale plichten bij grote delen van de bevolking in de
  tweede helft van de 19e eeuw. Openlijke vrijzinnigheid rond sterven en begraven bleek
  zowel bij arbeiders als bij de burgerij de zaak van een kleine minderheid.  Zijn zoon, Georges Frère-Orban, bekeerde zich tot de protestantse kerk te Luik in
  1875. De zieke staatsman vroeg aan zijn zoon dat een protestantse geestelijke zou
  assisteren bij zijn uitvaart om zo zijn spiritualistisch gedachtegoed te benadrukken
  zodat zijn katholieke critici hem niet als een atheïstisch en antireligieus figuur zouden
  brandmerken.1498 Georges Frère-Orban had waarschijnlijk ook een belangrijke rol in
  het ontwerp van het familiemausoleum dat in 1891 werd opgericht. Op het neogotisch
  grafmonument voor de familie Frère-Orban, dat volgens sommige auteurs een middeleeuws belfort (en geen kerktoren) voorstelt als symbool van de burgerlijke macht
  (zie illustratie 5.4), staat aan de vier zijden onder het dak de eerste vers van psalm 19
  te lezen: ‘coeli enarrant gloriam dei’ (‘de hemelen vertellen de roemrijke daden van
  God’). De engel die oorspronkelijk bovenaan het monument prijkte werd door de pers
  opgevat als een verwijzing naar onsterfelijkheid.1499
  De lijkrede in het Brusselse stadhuis voor Frère-Orban werd niet verzorgd door
  een dominee van de protestantse kerk te Luik (waarvan in 1875 enkele belangrijke
  liberale Luikse families en Georges Frère-Orban lid werden) of van de liberale protestantse kerk te Brussel die was opgericht in 1881 door James Hocart (zie hoofdstuk 6)
  met de steun van Eugène Goblet d’Alviella.1500 Het was dominee Jules Lebeau, actief
  in de officiële protestantse kerk van Verviers, die werd gevraagd om de lijkrede uit te
  spreken, hoewel de geestelijke hier zelf wat terughoudend voor was. Alvorens over te
  gaan tot een lang gebed erkende de dominee voor de toehoorders dat Frère-Orban
  geloofde in een hiernamaals en de onsterfelijkheid van de ziel buiten de gebruikelijke
  
  2023 Le suprême hommage.indd 251
  
  15/12/2022 10:47
  
  252
  
  le suprême hommage
  
  kerkelijke vormelijke tradities. In het sterfhuis voor de lichting verzorgde naast Lebeau
  ook de voorzitter van de Synode, dominee Paul Rochedieu, een belangrijk figuur
  in het Brusselse protestantisme, de gebeden bij de kist. In Luik volgde naast Lebeau
  ook dominee Arnold Rey van de protestantse kerk van Luik de stoffelijke resten van
  Frère-Orban tot op de begraafplaats.  Deze verschuiving correspondeerde met de veranderende praktijken op het sterfbed
  bij vrijmetselaars (zie hoofdstuk 6). Net zoals er sprake was van culturele secularisering in het gedrag ten aanzien van priesterlijke interventie op het sterfbed kwam er in
  de lijkredes een secularisering van retoriek, attitudes en referentiekader.1504
  Aanvankelijk was er nog duidelijk sprake van een legitimeringsdrang ten aanzien
  van de Kerk met een discours dat verwees naar de houding van de Kerk tegenover de
  vrijmetselarij, met expliciete meldingen van geloof in een God die gelovigen beloonde.
   Dit discours werd vorm gegeven als een reactie op de door vrijmetselaars als onrechtvaardig beschouwde bisschoppelijke veroordeling van 1837 en wortelde in een bredere drang van loges om zich te verdedigen tegen de kerkelijke beschuldigingen van
  irreligiositeit.1505 Het Grootoosten van België stuurde bijvoorbeeld naar de verbonden
  loges een uitnodiging om aanwezig te zijn op de kerkelijke uitvaart van Nicolas-Jean
  Rouppe, burgemeester van Brussel en mede-oprichter van Les Amis Philanthropes.1506
  Op het kerkhof van Laken nam Joseph Defrenne in naam van ‘l’ordre maçonnique
  belge’ het woord. Defrenne bekritiseerde expliciet in zijn lijkrede de leiding van de
  Belgische Kerk en verwees naar Rouppes lidmaatschap van ‘un ordre, qu’on eut la
  
  2023 Le suprême hommage.indd 252
  
  15/12/2022 10:47
  
  b e g r a f e n i s s e n a l s k e r k e l i j k e e n v r i j z i n n i g e m a n i f e s tat i e s
  
  253
  
  maladresse de calomnier sans le connaître’. Rouppes lidmaatschap van de vrijmetselarij werd expliciet gebruikt om de vrijmetselarij respectabel voor te stellen. Defrenne
  sloot af met een niet mis te verstane boodschap aan de Kerk: de vrijmetselarij werd
  enkel maar geconsolideerd door de kritiek en was een instituut gestoeld op de liefde
  voor God en onvoorwaardelijk geloof in ‘la miséricorde infinie du Créateur’. Verder
  vroeg Defrenne aan Rouppe om de daden en acties van de vrijmetselarij te verdedigen
  ten aanzien van God en aan ‘le créateur’ werd gesmeekt Rouppe te belonen. De rede
  werd stilgezwegen in de pers maar ter propaganda in pamfletvorm uitgegeven.1507
  In de jaren 1840 begonnen vrijmetselaars met het publiekelijk aanklagen van de
  groeiende intimidatie van intolerante geestelijken. Reeds in 1842 werd binnen de Brusselse loge Le Travail het idee geopperd om met aandelen een speciale private begraafplaats te creëren voor ‘les victimes de l’intolérance cléricale’ die een kerkelijke uitvaart
  werden geweigerd, maar het project kreeg geen gevolg.1508 In 1841 liet de Luikse vrijmetselaarsloge La Parfaite Intelligence et L’Étoile Réunies 1000 exemplaren drukken
  van een antiklerikale brochure naar aanleiding van de opgelegde burgerlijke uitvaart
  van Mathieu Leloup, de geneesheer/chirurg uit Chênée die een kerkelijke begrafenis
  werd geweigerd omdat hij de vrijmetselarij op zijn sterfbed niet afzwoer (zie hoofdstuk 6).  Hij vond troost in de gedachte dat zielen van overleden broeders en dierbaren herenigd werden in een hiernamaals.1513 Toen Verhaegen als Kamervoorzitter meer dan
  twintig jaar later in 1858 aan de grafkuil van Auguste Delfosse op de begraafplaats
  van Robermont het woord nam, verkondigde hij opnieuw dat de ziel van de Luikse
  liberale staatsman zou beloond worden voor zijn daden en inzet voor het land ‘au sein
  de la divinité’.1514
  Ook André Fontainas, een sleutelfiguur in die andere belangrijke Brusselse loge
  Les Vrais Amis de l’Union et du Progrès Réunis, sprak in 1860 als schepen in het sterfhuis van burgemeester en vrijmetselaar Charles de Brouckère in aanwezigheid van de
  clerus van Sint-Goedele over de onsterfelijkheid van de Brouckère in de weldaden van
  zijn beleid en zijn ziel die in een andere wereld resideerde.1515 Enkele jaren later verklaarden de Brusselse liberale vrijmetselaars Louis Defré en Fontainas (respectievelijk in naam van het Grootoosten en het stadsbestuur) rond de stoffelijke resten van
  Verhaegen dat de goddelijke voorzienigheid Verhaegen vanwege zijn leven gunstig zou gezind zijn en dat Pierre-Théodore Verhaegen in ‘un monde meilleur’ zou
  beloond worden.1516 Enkele maanden later werd Fontainas zelf kerkelijk begraven.
   Pierre Van Humbeeck sprak als vertegenwoordiger van Les Vrais Amis de l’Union et
  du Progrès Réunis in aanwezigheid van de clerus over de terugkeer van Fontainas’ ziel
  naar ‘cette divinité’.1517 Ook Jules Anspach, lid van Les Amis Philanthropes sinds 1857
  en opvolger van Fontainas, had het als eerste schepen bij de kist over de beloning die
  Fontainas ontving van ‘le juge divin’ voor zijn goede daden.1518
  Deze deïstische vrijmetselaars dachten duidelijk in termen van een leven na de
  dood en van een oordelende kracht die het goede zou belonen.1519 De katholieke pers
  veronderstelde in 1879 nochtans dat de tientallen Brusselse vrijmetselaars die de
  stoffelijke resten van burgemeester Anspach volgden niet geloofden in de onsterfelijke ziel en het eeuwige leven. De katholieke kranten vereenzelvigden de burgerlijke
  praal louter met ijdelheid.1520 Tegen 1879 had er zich in de maçonnieke doodsideologie inderdaad een verschuiving voorgedaan naar een meer agnostische en eclectische tonaliteit waarbij het spiritualistische vager werd ingevuld. Het maçonnieke
  spiritualisme kwam reeds in de jaren 1860 onder druk te staan omdat een deel van
  de vrijmetselaars zich hier niet meer kon in vinden (zie hoofdstuk 8). De invloed
  van de areligieuze en agnostische stroming vanaf de jaren 1860 resulteerde in 18711872 in het schrappen van de verwijzing naar de Opperarchitect in de statuten van
  het Grootoosten. Ook op andere domeinen werd het maçonnieke ritueel onder het
  
  2023 Le suprême hommage.indd 254
  
  15/12/2022 10:47
  
  b e g r a f e n i s s e n a l s k e r k e l i j k e e n v r i j z i n n i g e m a n i f e s tat i e s
  
  255
  
  Grootoosten in de jaren 1870 geseculariseerd/toegankelijk gemaakt voor agnosten
  en atheïsten.1521 In het sterfhuis van Jules Anspach sprak Eugène Goblet d’Alviella in
  naam van Les Amis Philanthropes niet meer over een hiernamaals en onsterfelijkheid
  van de ziel.  Hij liet ruimte voor verschillende interpretaties rond ‘le grand problème de
  la mort’ maar benadrukte vooral de daden, inzet en ideeën van de overleden vrijmetselaar/burgemeester tijdens zijn leven als het belangrijkste voor zijn herinnering.1522
  De Belgische vrijmetselarij seculariseerde onmiskenbaar in retoriek in de jaren 18701900 met een duidelijke agnostische tonaliteit in besloten maconnieke rouwrituelen in
  de tempels (zie hoofdstuk 8) en het opduiken van een ronduit antireligieuze en atheïstische retoriek in redes van belangrijke vrijmetselaars zoals Jean-Baptiste Charbo,
  gedurende enkele jaren Voorzittend Meester van Les Amis Philanthropes in de jaren
  1880. Een atheïstische en antireligieuze houding werd wel niet collectief gedeeld binnen de Belgische vrijmetselarij. In de hogere graden bleef een vage spiritualistische
  traditie voortbestaan tot in de 20e eeuw.1523
  Zo kwam het in de tweede helft van de jaren 1880 tot een scherpe discussie tussen
  de loge Les Amis Philanthropes en de beheerraad van de Opperraad van België rond
  de criteria voor funerair eerbetoon. Sinds 1880 hield de Opperraad zich enkel nog
  bezig met de hogere graden en overkoepelde het Grootoosten alle symbolische loges
  die alleen in de eerste drie graden werkten. In 1886 ging Les Amis Philanthropes over
  tot de beslissing om voortaan geen enkele afvaardiging meer te sturen naar religieus
  omkaderde begrafenissen van overleden leden, van welke cultus dan ook.1524 Deze
  door een antireligieuze houding gemotiveerde beslissing werd op ongenoegen onthaald binnen de Opperraad, waaronder slechts het kapittel van Les Amis Philanthropes voor de hogere graden ressorteerde, omdat dergelijke beslissingen zouden ingaan
  tegen het kosmopolitische en universele karakter van de vrijmetselarij.1525
  
  Katholieke en kerkelijke funeraire tegenreactie rond de 19e-eeuwse
  levensbeschouwelijke breuklijn
  Armenbegrafenissen
  Hoewel hoger vernoemde cijfers wijzen op een relatief en absoluut miniem aandeel burgerlijke begrafenissen in grote steden, werden de enkele doelbewuste buitenkerkelijke begrafenissen sinds het midden van de 19e eeuw door katholieken gezien
  als een regelrechte morele bedreiging. Het tijdschrift van de Brusselse jezuïet Édouard
  Terwecoren bestempelde het handvol burgerlijke begrafenissen die in Brussel
  gedurende vijf maanden in 1859 werden georganiseerd door Les Solidaires en L’Affranchissement (zes in totaal), waaronder de uitvaart van Louis de Potter (lid van
  L’Affranchissement), als ‘une contagion’.1526 Ook heel Gent stond in 1858 in rep en roer
  
  2023 Le suprême hommage.indd 255
  
  15/12/2022 10:47
  
  256
  
  le suprême hommage
  
  met de eerste burgerlijke begrafenis van de student Dufranne.  De provinciegouverneur van Oost-Vlaanderen wenste juridische vervolging voor de antiklerikale lijkredes en vreesde socialistische agitatie in Gent door Brusselse inwijkelingen.1527
  De katholieke krachten in de samenleving bleven in de jaren 1860 in elk geval niet
  passief ten aanzien van de openlijke verheerlijking van burgerlijke begrafenissen in
  de socialistische persorganen van de ouvriëristische vrijdenkersverenigingen, zoals La
  Tribune du Peuple (voor Les Solidaires) en Le Prolétaire (voor L’Affranchissement), en
  de uitgebreide aandacht voor burgerlijke teraardebestellingen van antiklerikale politici zoals Verhaegen en Armellini in de nationale liberale dagbladen.1528 Op het eerste
  katholieke congres van Mechelen in 1863, dat tot doel had het katholieke bewustzijn
  ten aanzien van het liberale staatsbestuur te mobiliseren en de eigen structuren efficiënt te organiseren, werd het succes van Les Solidaires in Brussel besproken. Tijdens
  de discussies werd erkend dat er in bepaalde parochies in grootsteden een onverschilligheid bestond bij de clerus voor begrafenissen van armen. De Kerk bestendigde de
  sociale ongelijkheid via het begrafenisceremonieel tot in de dood wanneer armen naar
  de kerk en het kerkhof werden vervoerd in lijkwagens met vijf of zes kisten die waren
  geleverd door het Bureel van Weldadigheid. Door de grote aantallen behoeftigen die
  stierven, was de clerus in sommige parochies niet in staat voor elke arme een mis in
  aanwezigheid van de stoffelijke resten en de familie te verzorgen.1529
  In Antwerpen werd door geestelijken en leken uit de kringen van de Vincentianen hierom in 1860 overgegaan tot de oprichting van de Association de l’agonie de
  N-S. J-C. pour l’enterrement chrétien des pauvres. De organisatie bood aan de ‘indigents’ ingeschreven in het Bureel van Weldadigheid een convenabele kist, een baarkleed met kruis, een kerkdienst in de vroege ochtend met het luiden van klokken,
  en een deftige lijkwagen.1530 In de zomer van 1864 werd in Brussel de vergelijkbare
  Association de Sainte Barbe voor de katholieke ‘indigents’ opgericht, bestuurd door
  zowel de deken van Brussel als leken. De Brusselse parochiepriesters verzorgden de
  lijkdiensten en er werd voor een transport in een lijkwagen naar de begraafplaats
  gezorgd.1531 De associatie beschikte voor elk van de drie Brusselse begraafplaatsen
  over een lijkwagen met paard.1532 Deze verenigingen werden gefinancierd via giften en
  de inschrijvingen.  Op een dekanale vergadering in 1864 hield de ultramontaanse bisschop van Gent, Louis-Joseph Delebecque, opgeschrikt door de ‘bedreiging’ van Les
  Solidaires en L’Affranchissement en de burgerlijke uitvaart van Dufranne in zijn stad,
  een uitdrukkelijk pleidooi voor de oprichting van broederschappen die de armen mits
  een minieme bijdrage een decente katholieke lijkdienst verzekerden in de parochies
  in zijn bisdom.1533 Zo werd in 1869 in de Sint-Jacobskerk te Gent de Konfrerie van de
  Heilige Barbara opgericht om armen een katholieke lijkdienst en teraardebestelling in
  gewijde grond te verzekeren.1534
  Het congres van Mechelen betuigde haar openlijke steun aan dergelijke initiatieven. Het succes van deze verenigingen bewees de realiteit van wantoestanden bij
  
  2023 Le suprême hommage.indd 256
  
  15/12/2022 10:47
  
  b e g r a f e n i s s e n a l s k e r k e l i j k e e n v r i j z i n n i g e m a n i f e s tat i e s
  
  257
  
  armenbegrafenissen. In Antwerpen en Brussel verzorgden de Association de l’agonie
  de N-S. J-C. pour l’enterrement chrétien des pauvres en de Association de Sainte-Barbe
  op enkele jaren tijd elk voor bijna duizend armen een deftige kerkelijke uitvaart.1535
  Ook in Gent kenden de broederschappen die optraden als verzekeringsmaatschappijen voor katholieke begrafenissen een groot succes. Tegen eind 1873 waren in vele
  Gentse parochies dergelijke vrome verenigingen opgericht met ledenaantallen die het
  aantal kerkgangers overstegen.1536
  De Association de Sainte-Barbe ontving van Leopold I in november 1864 een
  symbolische gift van 1000 frank met een begeleidende brief aan de deken van SintGoedele waarin Conway in naam van Leopold de initiatiefnemers van La Libre Pensée
  en Les Solidaires brandmerkte als waanzinnigen die de samenleving buiten het christendom wilden drijven. De gepubliceerde brief werd kordaat van antwoord gediend
  door zowel het burgerlijke La Libre Pensée als de socialistische Solidaires. De brief gaf
  katholieke journalisten en geestelijken gedurende vele jaren een gedroomd argument
  om Leopold I af te schilderen als een conservatief vorst die vrijdenkers en vrijmetselaars verafschuwde.1537
  Plechtige zielenmissen voor katholieke politieke elites en de staatsbegrafenis
  van Charles Rogier
  Aan het andere uiterste van de sociale ladder was het voor de Kerk natuurlijk nog van
  veel meer belang om te participeren aan de uitvaartplechtigheden van publieke en
  katholieke voorbeeldfiguren en elites.  In februari 1857 werd er in de hoofdstad een plechtige zielenmis gehouden voor
  Félix de Mérode in de Miniemenkerk, één week na zijn uitvaart, in de aanwezigheid
  van de Hertog van Brabant en de Graaf van Vlaanderen en bijna alle Belgische prelaten.1538 De Mérode was een liberaal-katholiek en kreeg belangrijke regeringsverantwoordelijkheden in de begindagen van de natie.1539 Aartsbisschop Sterckx maakte
  gebruik van de zielenmis ter ere van de Mérode om vanop de preekstoel zijn visie op
  de relatie tussen Kerk en Staat in het land te verduidelijken ten aanzien van de aanwezige regering. Volgens Sterckx was de Mérode als medestichter van de Belgische
  natie er net als hem van overtuigd dat Kerk en Staat voor het algemeen welzijn tot een
  akkoord dienden te komen en een volledige scheiding niet de te volgen weg was. De
  liberaal-katholieke tenoren van de rechterzijde, Adolphe Dechamps en Barthélémy
  Dumortier, waren niet volledig tevreden met de lijkrede en vreesden dat liberalen de
  kardinaal zouden verwijten de grondwet te veroordelen. Dumortier en Dechamps
  
  2023 Le suprême hommage.indd 257
  
  15/12/2022 10:47
  
  258
  
  le suprême hommage
  
  vroegen aanpassingen van de kardinaal alvorens de lijkrede te publiceren om incidenten in pers en parlement te voorkomen.1540
  De patriottische opstoot tijdens de uitvaart van de Mérode werd al snel ondermijnd door de reacties in de liberale pers op Sterckxs rede en de gebeurtenissen die
  zouden volgen datzelfde jaar.1541 De fundamentele meningsverschillen tussen katholieken en liberalen en tussen katholieken onderling over de onafhankelijkheid van
  de burgerlijke macht ten aanzien van de Kerk gaven enkele maanden na Sterckxs
  opmerkelijke publieke interventie aanleiding tot een ongebruikelijk intens conflict.
   Frère-Orban opende in mei 1857 in de Kamer de debatten rond de fameuze kloosterwet1542 waarbij de problematiek rond de scheiding tussen Kerk en Staat op scherp
  werd gesteld. Sterckx slaagde er uiteindelijk niet in om in de jaren na de val van het
  kabinet onder leiding van Pierre de Decker de grondwettelijke katholieken te steunen
  zonder de ultramontanen tegen de borst te stuiten.1543
  Victor Dechamps kreeg als aartsbisschop en opvolger van Sterckx van Pius IX de
  opdracht zich los te maken van de liberaal-katholieke invloeden die hem omringden.
  Dechamps schipperde als Kerkleider tussen ultramontanen en liberaal-katholieken.
   Hij verwierp zowel extreem ultramontanisme als het liberalisme.1544 Tijdens de plechtige zielenmis in Elsene voor de gematigde ultramontaan Étienne de Gerlache in 1871,
  een week na diens uitvaart, bejubelde Dechamps als aartsbisschop ten aanzien van
  heel wat hoogwaardigheidsbekleders het engagement van de Gerlache als voorzitter
  van de katholieke congressen tegen ‘la guerre déclarée au Christianisme’. Hij beschreef
  de Gerlaches carrière daarbij als een voorbeeld van de vervulling van Gods wil.1545
  Enkele jaren later nam Dechamps het woord op de zielenmis te Hasselt voor graaf de
  Theux de Meylandt, de belangrijkste katholieke personaliteit onder de grondleggers
  van het Belgische politieke regime en een gematigd figuur. De regering onder leiding
  van Jules Malou van 1871-1878, tot stand gebracht door de bejaarde Barthélemy de
  Theux de Meylandt, probeerde buiten de politiek-religieuze twisten te blijven. Deze
  regering veranderde niets aan de wet op liefdadige stichtingen ingevoerd door de regering Rogier-Frère-Orban (1859) en het liberale onderwijssysteem waarbij de conventie van Antwerpen door Frère-Orban in 1859 dode letter was verklaard, tot ongenoegen van de ultramontanen.1546 Dechamps’ (gepubliceerde) preek in Hasselt die werd
  aanhoord door Malou en drie ministers las als een terechtwijzing van de voorzichtige
  politiek van het kabinet. De aartsbisschop benadrukte hoezeer de graaf belang hechtte
  aan religieus onderwijs en religieuze liefdadigheid. Vrij religieus onderwijs en vrije
  katholieke liefdadigheidsinstellingen waren volgens Dechamps fundamenten van de
  samenleving.1547 De regering Malou liet ook na de kerkhovenkwestie met een wet ten
  voordele van de Kerk te regelen (zie lager). Dechamps nam ook gebruik van de dienst
  in Hasselt om te overleggen met katholiek Kamerlid Thonissen rond de (vergeefse)
  druk die het episcopaat besliste uit te oefenen op de rechterzijde om tot een voor de
  Kerk voordelige oplossing voor de kerkhovenkwestie te komen.1548
  
  2023 Le suprême hommage.indd 258
  
  15/12/2022 10:47
  
  b e g r a f e n i s s e n a l s k e r k e l i j k e e n v r i j z i n n i g e m a n i f e s tat i e s
  
  259
  
  In de meest acute fase van de schoolstrijd kwam het in de hoofdstad tot een
  gewelddadige confrontatie tussen katholieken die de schoolwet van 1884 steunden en
  liberale tegenbetogers.  Koninklijke begrafenissen
  Grootschalige participatie in koninklijke begrafenissen was voor de Kerk natuurlijk
  van bijzonder groot belang vanwege de voorbeeldfunctie en zichtbaarheid. Het Belgische episcopaat en de rechterzijde waren zich daar terdege van bewust. Leopold I
  vroeg in 1850 aan drie bisschoppen dat hun kanunniken zouden meereizen in de trein
  die de stoffelijke resten van koningin Louise-Marie naar Laken vervoerde, en dit vanaf
  de steden in hun bisdom waar het koninklijk konvooi vertrok (Oostende) en halt hield
  (Gent, Mechelen).1554 Aartsbisschop Sterckx en de bisschoppen van Brugge en Gent,
  Jean-Baptiste Malou en Louis-Joseph Delebecque, besloten zelf met de leden van hun
  kapittel mee te reizen en de stoffelijke resten tijdens de tocht van psalmen te voorzien
  in de tussenstations.1555 Sterckx celebreerde op vraag van het paleis zowel de lijkdienst
  
  2023 Le suprême hommage.indd 259
  
  15/12/2022 10:47
  
  260
  
  le suprême hommage
  
  in de kerk van Laken als de requiemdienst in Sint-Goedele (zie illustratie 7.1).1556
  Om nog meer in te spelen op de religieuze collectieve sentimenten die het overlijden
  van de vrome koningin in het land teweegbracht, achtte het episcopaat het wenselijk voltallig deel te nemen aan de plechtige requiemmis in de Sint-Goedelekerk op
  24 oktober 1850. Alle Belgische prelaten namen plaats in het koor toen Sterckx de
  mis begon en de absoute, het laatste religieuze eerbetoon, werd maar liefst vijf maal
  herhaald door de aartsbisschop van Tyr (een oud-nuntius uit Luik), de bisschoppen van Namen, Luik en Doornik en kardinaal Sterckx.1557 Staatssecretaris Antonelli
  hoopte dat de gunstige impressie die de participatie van de Belgische bisschoppen aan
  Louise-Maries uitvaart op het Belgische volk had nagelaten zou blijven voortduren als
  teken van vroomheid en religiositeit onder de Belgen.1558
  
  Illustratie 7.1.: ‘Neerdalen van de kist in de crypte in de oude kerk van
  Laken’, lithografie uit Géruzet, Funérailles de S. A. R. Louise-Marie (Universiteitsbibliotheek Gent)
  
  2023 Le suprême hommage.indd 260
  
  15/12/2022 10:47
  
  b e g r a f e n i s s e n a l s k e r k e l i j k e e n v r i j z i n n i g e m a n i f e s tat i e s
  
  261
  
  Voor belangrijke Belgische politieke en koninklijke elites namen hoge geestelijken
  tijdens plechtige requiemmissen enkele dagen na de begrafenis het woord voor overgegaan werd tot de absoute.  Het sacrale en profane combineren in een preek/lijkrede was zoals eerder opgemerkt
  geen eenvoudige evenwichtsoefening. De wereldlijke lofzang was ondergeschikt aan
  de uiteindelijke doelstelling van dergelijke preken: de geloofsgemeenschap aanmanen
  tot religiositeit.1559
  Na het overlijden van koningin Louise-Marie probeerden Belgische geestelijken
  in zowel hoofdkerken als kleine parochiekerken met hun gelegenheidspreken in het
  reine te komen met de straffende God. Ze maanden daarbij de kerkgangers aan tot
  onderwerping en gebed en om een voorbeeld te nemen aan het ‘heilige’ leven en sterfuur van de koningin.1560 Ook protestantse geestelijken zoals Ernest-Henri Vent en
  Friedrich Wilhelm Becker, predikanten voor de Frans-Duitse protestantse kerk van
  Brussel, en William James Drury, Anglicaans predikant te Brussel, interpreteerden het
  overlijden van de katholieke koningin in (gepubliceerde) preken als een ingreep van
  God om het geloof te verstevigen en herinnerden hun toehoorders aan de persoonlijke lijdensweg die de koningin vroom onderging als een voorbeeld van onderwerping en onvoorwaardelijk geloof.1561
  Louise-Marie bewonderde net als heel wat leden van de Brusselse bourgeoisie de preekkwaliteiten van de redemptorist Victor Dechamps.1562 Het was niet verwonderlijk dat net Dechamps gekozen werd om tijdens de plechtige rouwdienst in
  de Sint-Goedelekerk, één week na de begrafenis in Laken, een lijkrede/preek uit te
  spreken voor Louise-Marie ten aanzien van diplomaten, magistraten, ministers en
  volksvertegenwoordigers uit het hele land. Dechamps maakte handig gebruik van verschillende retorische strategieën die eigen waren aan dergelijke preken en sloot aan
  bij de grote 17e-eeuwse preek-traditie van Jacques-Bénigne Bossuet. Hij slaagde erin
  zowel de persoonlijke kwaliteiten van de koningin te vieren als het publiek te wijzen
  op de goddelijke voorzienigheid die Louise-Marie als dochter van de Franse koningin Marie-Amélie voorbestemde voor de Belgische troon en haar het leven ontnam
  als levensles. De koningin werd gevierd als ‘l’Ange tutélaire de notre patrie’. Ze was
  de beschermster van de minderbedeelden die was voorbestemd om met Leopold een
  dynastie aan België te schenken die weerstond aan de betreurenswaardige revolutie
  van 1848. God nam het leven van de koningin om het Belgische volk te doordringen van ‘sa sainte vie et sa sainte mort’ en om een geest van genade en gebed in het
  land teweeg te brengen. Dechamps riep de Belgen op om Louise-Maries christelijke
  leven steeds te herinneren.1563 De preek aardde volledig in het donkere romantische
  ethos van het reveil rond ‘la leçon providentielle des ruines’ en de nood aan gebed en
  
  2023 Le suprême hommage.indd 261
  
  15/12/2022 10:47
  
  262
  
  le suprême hommage
  
  opoffering.  Er kwamen ultramontaanse aanvallen op de liberale regeringen en liberalen verweten
  de katholieken de grondwet te veroordelen.1568 Met Louise-Maries uitvaart schatte de
  katholieke Kerk in België al snel goed in dat begrafenissen en herdenkingsdiensten
  voor publieke en koninklijke figuren konden gebruikt worden om het nationale religieuze bewustzijn te stimuleren en de positie van de Kerk in het land te verstevigen.
  Sterckx en de rest van het episcopaat waren in 1865 niet toevallig bijzonder begaan
  met de participatie van het episcopaat aan de uitvaart van Leopold I die als Lutheraan
  stierf (zie hoofdstuk 6). Adolphe Dechamps, een vertrouwensfiguur in Mechelen en
  gewezen katholiek parlementair leider, vreesde dat de afwezigheid van het episcopaat
  op de nationale uitvaart vanwege de religie van de vorst door het gewone volk niet zou
  worden begrepen.1569 Sterckx en de bisschoppen waren geen prelaten die de canonieke
  regels die katholieke geestelijken verbood om deel te nemen aan protestantse plechtigheden zomaar naast zich neer zouden leggen, maar ze wensten wel deel te nemen
  aan de niet-kerkelijke onderdelen van de plechtigheden in de mate van het mogelijke.
   Sterckx rekende daarvoor op de steun van Adolphe Dechamps. De liberaal-katholieke
  staatsman zetelde inmiddels niet meer in het parlement, maar stond wel in contact
  met de leider van de rechterzijde, graaf de Theux de Meylandt.1570 Ook zijn broer
  Victor Dechamps, inmiddels bisschop van Namen, vond het belangrijk dat het episcopaat zou deelnemen aan het burgerlijke luik in de plechtigheden, los van het protestantse luik, maar zat met veel vragen hieromtrent.1571 Ook de ultramontaanse bisschop
  van Luik, Théodore de Montpellier, wenste zo ver mogelijk te gaan om een deelname
  van het episcopaat mogelijk te maken, zonder aan de canonieke principes te verzaken.1572 Vanuit de liberale regering werd er doelbewust niet gecommuniceerd met de
  administratie van het aartsbisdom rond de regeling van de uitvaart.1573
  
  2023 Le suprême hommage.indd 262
  
  15/12/2022 10:47
  
  b e g r a f e n i s s e n a l s k e r k e l i j k e e n v r i j z i n n i g e m a n i f e s tat i e s
  
  263
  
  Adolphe Dechamps was bevreesd dat de bisschoppen die op het einde van de regeerperiode van Leopold I onverzettelijk de laïciseringspolitiek rond onderwijsfondsen en
  begraafplaatsen van de regering Frère-Orban bekampten door de liberale partijleiders
  zouden worden opgevoerd als onpatriottisch wanneer ze niet deelnamen aan de nationale uitvaart. Hij deelde met zijn broer, Victor Dechamps, ook de vrees dat de jonge
  troonopvolger onder de invloed zou komen van de liberalen.1574 Uiteindelijk stelde
  de Hertog van Brabant de grootmaarschalk aan om in direct overleg te treden met
  Sterckx om tot een compromis te komen rond de participatie van het episcopaat en
  het begraven van de protestantse vorst in de crypte van de Onze-Lieve-Vrouwekerk te
  Laken.1575
  Sterckx en de grootmaarschalk bereikten in Mechelen een compromis waarbij het
  episcopaat de kans kreeg voor de uitvaart in een private kamer in het paleis hun rouwbeklag ten aanzien van de nieuwe vorst mee te delen. Nadien zouden de bisschoppen
  zich terugtrekken. Dertien protestantse geestelijken verzamelden uiteindelijk rond de
  kist van Leopold en aanhoorden met de hoogwaardigheidsbekleders de lijkrede van
  hofpredikant Becker (zie illustratie 4.37). Hierna werd de stoet gevormd. De Brusselse
  katholieke clerus zou uiteindelijk wel meelopen in de stoet naar Laken. De grafkelder
  van de kerk van Laken kwam onder hoede/in gebruik van de koninklijke familie als
  koninklijke crypte.  Ze werd (in de woorden van de grootmaarschalk) ‘geneutraliseerd’
  zodat Leopold er ook kon begraven worden. Er moest een externe aparte toegang
  gemaakt worden. De koninklijke familie kreeg dan een sleutel voor de externe toegang. In de regeling tussen de grootmaarschalk en de kardinaal werd verder afgesproken dat de protestantse dominees de kerk niet binnen mochten. De stoffelijke resten
  van de koning mochten wel via de kerk langs de beuk de grafkelder worden binnengebracht. De protestantse gebeden moesten buiten worden opgedragen. Nadat Leopold
  werd bijgezet in de crypte werd de toegang in de kerk tot de crypte afgesloten door de
  kerkfabriek.1576 Reeds maanden voor Leopolds uiteindelijke overlijden werd het aartsbisdom door de nuntius geïnformeerd over de mogelijkheid om de stoffelijke resten
  van Leopold via de kerk van Laken naar de kelder te brengen. Dit was mogelijk op
  voorwaarde dat het altaar bedekt werd en dat na de uitvaart conform aan de gebruiken uitgevaardigd door Rome de kapel van de kerk werd gescheiden.1577
  De regeling werd binnen vrijzinnige en protestantse kringen, ondanks een collectieve sfeer van patriottisme en enthousiasme voor Leopold II, weliswaar ietwat kritisch
  onthaald. Théodore Bost, predikant van de gemeente Verviers-Hodimont en spilfiguur
  in de verspreiding van het vrijzinnige protestantisme in België, en de voorzitter van de
  Synode, Ernest-Henri Vent, interpreteerden de beslissing om de protestantse geestelijken niet toe te laten in de kerk van Laken voor het laatste deel van de plechtigheden
  als een vorm van dogmatische intolerantie eigen aan het katholicisme.1578 Koningin
  Victoria verwees zelfs naar de Belgische clerus als ‘nasty beggars’.1579 De Brusselse vrijdenkers rond La Libre Pensée wezen op hun beurt op de inconsequente gedachtegang
  
  2023 Le suprême hommage.indd 263
  
  15/12/2022 10:47
  
  264
  
  le suprême hommage
  
  binnen het episcopaat rond katholieke grafgebruiken. Vrijdenkersgraven onteerden
  in de ogen van de Kerkleiders gewijde begraafplaatsen, maar deze ‘profanation’ gold
  klaarblijkelijk niet bij Leopolds graf voor de kerk van Laken.1580
  Niettemin slaagde de Belgische Kerk met openlijke steun van de liberaal-katholieke rechterzijde er toch in via verschillende maatregelen haar patriottisch sentiment en trouw aan de monarchie te manifesteren op een gevoelig ogenblik van regimewissel. Er waren de pastorale brieven, de rouwklokken, de aanwezigheid van de
  bisschoppen in het Koninklijk Paleis voor de stoet, de aanwezigheid van de clerus
  van de hoofdstad in de stoet, de aanwezigheid van de bisschoppen in de Kamer voor
  de eedaflegging en natuurlijk het Te Deum.  Adolphe Dechamps hoopte dat dit alles
  Leopold II zou overtuigen tot ‘une politique d’apaisement’ die de rechten van de Kerk
  beschermde.1581 Enkele jaren later maakte ook de participatie van het Belgische episcopaat in de uitvaartplechtigheid van kroonprins Leopold een goede indruk op het
  volk volgens de nuntius.1582 Op dit moment was er wel al sprake van spanningen tussen Victor Dechamps, inmiddels aartsbisschop, en Leopold II rond de laïciseringspolitiek van de liberalen.1583 Victor Dechamps zou ten tijde van de schooloorlog als
  aartsbisschop tevergeefs druk uitoefenen op Leopold II om zich tegen de liberale regering te keren.1584 Deze spanningen tussen het koningshuis en het episcopaat speelden geen rol meer bij het overlijden van Leopold II in 1909. De nieuwe aartsbisschop
  Mercier wenste Leopold II en zijn koloniale project vooral op een voetstuk te plaatsen
  (zie hoofdstuk 6).1585
  
  Laïcisering van het beheer van de stoffelijke resten tijdens de tweede
  helft van de lange 19e eeuw
  Op het einde van de eeuw diende de Kerk haar greep op het lijkenvervoer en de
  begraafplaatsen te lossen. Dit proces verliep in grote Belgische steden niet zonder
  slag of stoot. De 19e-eeuwse dodencultus was immers een bron geworden van zowel
  financieel als symbolisch kapitaal voor de Kerk. De 19e-eeuwse begraafplaats werd in
  de geesten van katholieke schrijvers en geestelijken een belangrijk schouwspel van de
  strijd van de Kerk tegen groeiend ongeloof. In grote steden stelden zich problemen
  tussen gemeentelijke en kerkelijke overheden rond de uitbating van het lijkenvervoer,
  het innen van het geld voor concessies en het begraven van diegenen die al dan niet
  doelbewust buiten de Kerk stierven.1586 In de volgende paragrafen brengen we aan de
  hand van een comparatieve focus op enkele grote steden (Brussel, Gent, Antwerpen
  en Luik) de ‘publicisation de la mort’ (zie hoofdstuk 2) rond de nationale ‘kerkhovenkwestie’, met de belangrijkste belangengroepen en figuren, op stedelijk, lokaal
  niveau in kaart. Deze strijd rond de laïcisering van begraafplaatsen en lijkenvervoer
  en de legalisering van crematie had een impact op de funeraire cultuur bij en rond de
  
  2023 Le suprême hommage.indd 264
  
  15/12/2022 10:47
  
  b e g r a f e n i s s e n a l s k e r k e l i j k e e n v r i j z i n n i g e m a n i f e s tat i e s
  
  265
  
  elites die in deze studie centraal staan.  Heel wat liberale burgemeesters en liberale
  en socialistische staatslieden werden immers begraven in grootstedelijke gelaïciseerde
  begraafplaatsen die buiten de controle en invloed van de Kerk vielen. Meerdere figuren uit onze selectie waren trouwens rechtstreeks betrokken in de discussies binnen
  en buiten het parlement rond de laïcisering van funeraire cultuur.1587
  Laïcisering van stedelijke begraafplaatsen
  Een nationale wettelijke regeling die begraafplaatsen buiten levensbeschouwelijke
  conflicten plaatste door ze religieus te neutraliseren bleef in tegenstelling tot in de
  Franse Derde Republiek (de wet van 1881) in België uit. De laïcisering van begraafplaatsen verliep in ons land niet overal gelijkaardig met grote verschillen tussen het
  katholieke platteland, waar gezegende confessionele kerkhoven lange tijd bleven
  bestaan, en de door liberalen bestuurde grote steden.1588
  Reeds vrij snel verstoorden verschillende opvattingen over wie was toegelaten tot
  de begraafplaatsen, en wie er de hoogste autoriteit had, de serene sfeer rond de laatste rustplaats in het onafhankelijke België. Naar aanleiding van eigendomsconflicten
  rond begraafplaatsen tussen gemeentelijke en kerkelijke autoriteiten velden tribunalen
  in de loop van de jaren 1840 verschillende, soms contradictorische, uitspraken.1589 De
  kerkhovenkwestie draaide in ons land en in Frankrijk rond de strijd tussen parochiegeestelijkheid (en kerkfabrieken) en de gemeentebesturen rond het eigendomsrecht
  en de compartimentering van begraafplaatsen.1590 Het keizerlijk decreet van 12 juni
  1804 gaf gemeenten het recht begraafplaatsen op te richten. Artikel 16 van het Napoleontische decreet stelde dat alle begraafplaatsen, of ze nu in handen van de gemeente
  of de kerkfabriek waren, onder het gezag en toezicht kwamen van de gemeentelijke
  overheden. In hoofdstuk 2 stonden we reeds stil bij het belang van artikel 15 dat stelde
  dat in gemeenten met meerdere erediensten een begraafplaats diende aangelegd te
  worden voor elke cultus of één begraafplaats die voor de verschillende godsdiensten door muren en hagen in verschillende delen zou gescheiden worden met aparte
  ingangen (compartimentering). Het decreet trof geen schikking voor onkerkelijken
  (gedoopte vrijdenkers, atheïsten, onverschilligen die buiten de Kerk stierven) en diegenen die door de Kerk om canonieke redenen een christelijke begrafenis werden
  ontzegd (‘onwaardigen’ zoals zelfmoordenaars, zondaars die onberouwvol het leven
  lieten en ongedoopte kinderen). 