title: „Activisme” en „passivisme”.
text: Het latere onderzoek heeft beide theorieën van de etymologisch-morphologische kant weerlegd. Ook onze eigen opvatting wijst zeker een andere
  richting uit. Aan de andere kant ziet men nu echter ook, welk een
  juiste kern er in de geciteerde gedachtengang schuilt. Als men immers
  de lagere deixistrappen met het stelsel der grammaticale "personen"
  zou willen vergelijken, dan staan deze de "derde persoon" zeker meer
  222) S. J. Esser, Klank- en vormleer van het morisch I, op. cito 127, 129 vvo
  
  223) J. Wils, Die Deixis der Interrogativa, in Album Philologicum - Th. Baader,
  Tilburg z.j. H. Frei, Système de deictiques, Acta Linguistica 4 (1944), 111.
  224) J. van Ginneken, Grondbeginselen van de schrijfwijze der Nederlalldsche
  taal 146 vvo
  
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  209
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  na dan de "eerste" of de "tweede". Het is de nuance van vaagheid,
  van gemis aan differentiatie, die de beide betekenissen aan elkander
  verbindt. De volle waarheid werd hier dus tenslotte slechts half gemist.
   Wat speciaal de tweede phase aangaat, die we hierboven hebben
  onderscheiden, kan men nog vragen, waarom het hier juist de derde
  persoon is die steeds retardeert? Waarom zijn hier tekens als di, ni, i
  het langst bewaard gebleven? In de eerste persoon is de zuivere proclise
  het eerst ingedrongen. Slechts in een enkel geval is het enclitisch teken
  hier nog in functie. En de tweede persoon staat in snelheid van ontwikkeling tussen de beide andere in 225). In de batakdialecten en in het
  gajo gaat deze met de derde persoon mede, maar in het maleis en het
  lampongs met de eerste. Wat mag de oorzaak zijn van deze typische
  gradatie? Men kan er in dit verband allereerst op wijzen, dat de derde
  persoon van nature de minst omschrevene van het drietal is. Een vaag
  teken als di, ni, i is daar dus ook zeker eerder op zijn plaats dan in de
  beide andere personen. Niemand zal daaraan twijfelen. Een veel diepere
  reden voor de geconstateerde verdeling is echter, dat de derde persoon
  in talen als de indonesische gewoonlijk op zaken wijst, maar de eerste
  en de tweede persoon op de spreker en zijn gesprekspartner, d.w.z. op
  menselijke figuren. De situatie is dus bij slot van rekening deze, dat
  ook de zich ontwikkelende proclise m.et haar meer geprononceerd type
  van subjectsbepaling in de westelijke talen het eerst bij hom.iniene
  agentes tot stand is gekomen. Bij niet-hominiene subjecten heeft de
  vroegere enclise veel langer kunnen nawerken. Hoezeer de constitutie
  225) Th. Lipps, Das Wissen von fremden Ichen, Psych, Unters. I, 4 (Leipzig
  1907); -, Zur Einfühlung, ibid. 11, 2, 3 (Leipzig 1913); H. Plessner-F. Buytendijk, Die Deutung des mimischen Ausdrucks, ein Beitrag zur Lehre vom Bewusztsein des anderen Ichs; Philos. Anzeiger I, Bonn 1925, 75-126; H. Plessner, Die
  Stufen des Organischen und der Mensch, Berlin 1928; M. von Droste, Ich und
  der Andere, Darmstadt 1925; G. Roffenstein, Das Problem des psychologischen
  Verstehens, Stuttgartt 1926; H. Driesch, Der Mensch und seine Welt, Berlin
  1928; K. Bühler, Die Krise der Psychologie2, Jena 1929, 82-105; E. Cassirer,
  Philosophie der symbolischen Formen 11, Berlin 1925, 191-269; 111, Berlin
  1929, 69 vv.; G. Ichheiser, Das Du-Bewusztsein und seine ethisch-ästhetische
  Struktur, Zeitschr. für angew. Psychologie 36 (1930), 369-93; J. van Ginneken,
  De ziel van Augustinus en haar God, Mechelen-A'dam 1930, 46-60; A. Grünbaum, Het ik-bewustzijn en de psychische ontwikkeling, Utrecht 1928, 14 v.v.;
  O.  14
  
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  210
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  der indonesische flectie in het teken staat van de menselijke persoon,
  hebben we reeds bij herhaling en uitvoerig gezien. Op dit moment der
  ontwikkeling, dat toch een min of meer principiële wijziging van de
  gehele stijl betekent, komt dezelfde karakteristiek dus eveneens weer
  duidelijk uit.
  (J{J) De ont'Wikkeling der abjectskategorie.
  Tot zover over de geschiedenis der tekens. Wat valt er in het uiterste
  Westen nu echter te zeggen van de daardoor aangeduide kategorieën?
  Hoe is hier de structuur van het verbale systeem?
  Er zijn zeker veel afwijkingen van wat we in centrale talen als het
  bare'e, boeginees etc. hebben gezien. Men zou zelfs een ogenblik kunnen
  menen hier voor een "principiëel" geheel nieuw stelsel te staan. Het
  meest opvallende punt is wel, dat het verbale stelsel in de talen van
  Sumatra en Java zo uiterst rijk geleed is. Zo staan b.V. in het javaans,
  de batakdialecten, het minangkabau niet minder dan vij f voorname
  verbale uitdrukkingstypen naast en tegenover elkaar; in het maleis
  heeft men zelfs zes verschillende grondtypen. Sommige van deze typen
  kunnen daarenboven nog verder in twee of drie subtypen worden verdeeld, naarmate de verhouding tot het object min of meer expliciet
  wordt aangeduid. Zonder overdrijving zou men het totale aantal vormgroepen daarom ook nog wel twee of drie hoger kunnen stellen. Een
  tweede merkwaardigheid is, dat de in het uiterste Westen gelegen talen,
  juist b.v. als het rottinees en andere meer oostelijke talen, naast vervoegde verbale vormen ook verscheidene onvervoegde typen tellen.
   Een derde opvallende trek tenslotte is, dat het flectiestelsel in de talen
  van Sumatra en Java veelal door de grammatici, waaronder de meest
  beroemde figuren der indonesische taalwetenschap voorkomen, als een
  tweeledig systeem wordt voorgesteld. Men spreekt van een aantal
  "actieve" vormen, en stelt daar tegenover dan een corresponderend stel
  "passieve" vormen. Als regel gelden de "passieve" typen dan als
  conjugabel en "veranderlijk", maar de "actieve" niet.
  Onze opgave dient natuurlijk weer te zijn orde te brengen in al deze
  zaken. Wijken de talen van Sumatra en Java werkelijk af van die van
  Celebes en elders? En is het flectiesysteem hier waarlijk tweeledig?
  De methode die ons onderzoek op dit moment te volgen heeft, volgt als
  vanzelf uit de huidige stand van ons onderzoek. Voor het javaans, dat
  
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  211
  
  een westers-centrale overgangstaal is, heeft Prof. Berg nI. reeds de
  verbale structuur onderzocht, en is daarbij tot conclusies gekomen die
  geheel liggen in de geest van het tot nu toe reeds geleverde betoog 226).
  We hebben dus slechts dezelfde grondgedachten ook bij de andere
  talen van dit gebied toe te passen. Juist zoals wij hierboven b.v. van de
  toenemende "zin voor dynamiek", "het groter worden der aanschouwelijkheid", of ook wel van "het ontstaan van een twee-dimensionaal
  uitdrukkingsstelsel" hebben gesproken, zo spreekt Prof. Berg voor het
  javaans van een aantal "graden van activiteit" die steeds hoger stijgen.
   Al deze formuleringen noemen in de grond slechts een en hetzelfde
  feit. Prof. Berg houdt verder ook welbewust, dat het javaanse verbale
  stelsel tenslotte slechts eenledig is, juist zoals wij dit hierboven ook
  steeds voor andere indonesische talen hebben gedaan. Elk van de door
  hem onderscheiden "graden" moge weer eigen, onverwisselbare
  morphologische kenmerken hebben, het is tenslotte slechts één wet, die
  de gehele verbale vormgeving in het javaans beheerst.
  Slechts op twee ondergeschikte punten is het misschien mogelijk de
  conclusies van Prof. Berg's boek nog aan te vullen. En ook hieronder
  zullen we daarmede rekening moeten houden. Vooreerst verdient naar
  onze mening ook de z.g. substantiefconstructie een plaats in het verbale
  stelsel van het javaans. Men heeft hier weliswaar slechts de laagste of
  zwakst ontwikkelde trap daarvan voor zich, maar dan toch een, die in
  de opbouw van het geheel niet kan worden gemist (128 vv.). Het
  javaanse werkwoord kent naar onze mening daarom ook niet vier
  graden van "activiteit" of "dramatisch-dynamische aanschouwelijkheid", zoals Berg aanneemt, maar vijf. Vervolgens zouden wij om
  historisch-comparatieve redenen ook de telling der onderscheiden
  graden juist anders om willen nemen dan de Leidse hoogleraar dit doet.
  De ge(pre)nasaleerde "actieve" vormen, waarvan Prof. Berg uitgaat,
  stellen het hoogtepunt der ontwikkeling voor, dat in deze vorm slechts
  in enkele van de verst geëvolueerde westelijke talen bereikt is. Wij
  zouden er daarom ook de voorkeur aan geven, aan een dergelijk zeldzaam type de hoogste rangcijfers te verlenen, en van de vijfde activiteitsgraad te spreken. Zo blijven ook de lagere cijfers voor de lagere
  graden gereserveerd. Prof. Berg daarentegen daalt in zijn stelsel naar
  de minder actieve vormen af, terwijl de rangcijfers stijgen.
  226) C. C. Berg, Bijdrage tot de kennis der javaansche werkwoordsvormen,
  BTLV 95 (1937); 101 V.v.
   Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  212
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  De kwestie is nu natuurlijk maar, of het mogelijk is al de opgesomde
  speciale trekken in de geciteerde opvatting te verklaren. Wij zullen
  daartoe hieronder met name de verbale stelsels van het javaans, het
  maleis en de batakdialecten behandelen. De hoofdlijnen van de gevolgde
  redenering mogen daardoor duidelijk worden, zodat ieder deze desgewenst ook bij andere verwante talen (minangkabau, soendanees,
  madoerees, balinees) kan doortrekken. Ingaan op alle details, waartoe
  de stof aanleiding zou kunnen geven, is ook nu uiteraard niet mogelijk.
  Het javaans.
  Men kan het verbale stelsel van het javaans ongeveer a.v. schematisch
  voorstellen:
  
  flectietype
  
  morph. kenmerk
  
  gewone benaming
  
  Prof. Berg
  
  I subst. constr.
  -
  
  2 dak-; ko-; (di-)
  
  2e graad
  
  vervoegd
  
  "passief"
  
  3 ke
  
  3e graad
  
  4 ka
  
  niet-vervoegd
  
  S
  
  i
  
  4e graad
  
  n .....•
  n ...... ake(n)
  
  "actief"
  
  Ie graad
  
  rn •••••• i
  
  Er schuilt zonder twij fel een zeker gevaar in het gebruik van een
  zuiver mathematisch schema als besluit en samenvatting van een bepaalde taalkundige analyse. In de figuur lijkt immers alles systeem,
  en het systeem lijkt alles. In werkelijkheid echter is het practisch taalleven veel meer complex. Er zijn hoofdtypen en afgeleide typen. Er zijn
  tegenstellingen van primair en van secundair belang. Strikt genomen
  
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
   213
  
  zou men in een dergelijk geval daarom met een meer-dimensionaal
  stelsel dienen te werken. Zo gaat het ook nu weer hier. Het javaanse
  systeem is o.i. in de grond drieledig. Het eerste type, de z.g. substantiefconstructie vormt immers slechts een zekere inleidende trap. De hoofddistinctie ligt echter tussen het tweede en het vijfde type. Hier ligt de
  as, waarom het gehele systeem draait. De typen drie en vier zijn daar
  tegenover slechts tussenvormen, die men zich zonder bezwaar ook wel
  in juist de omgekeerde volgorde gerangschikt zou kunnen denken.
  1. Over het eerste verbale type, de z.g. substantief-constructie,
  kunnen we kort zijn. Men heeft hier niets anders voor zich dan een
  voorbeeld van possessieve flectie. De subjectsbepaling staat in de genitief. We hebben dergelijke gevallen reeds meer ontmoet (128 vv.). De
  hulpvormen met olèh en ngon vallen natuurlijk buiten de indeling.
  Men heeft hier met zuivere substantieven te doen.
   2. Wat is nu echter het karakter der tweede en vijfde typen?
  Waarop berust hier de tegenstelling? Waarin wijkt b.v. een zin als
  akoe noelis lajang (vijfde vorm) "ik schrijf een brief" af van een
  constructie als lajangé dak-toelis (tweede vorm), die schijnbaar juist
  hetzelfde betekent? En wat is precies de waarde van de drie verschillende sub-typen, waarin de vijfde vorm kan worden onderverdeeld?
  Alle deskundigen zijn het over deze punten in de grond onderling
  eens, en we hebben dus niets anders te doen dan de reeds door hen gegeven karakteristieken met elkander in verband te brengen. Zo geeft
  Prof. Berg zeker een goede omschrijving wat de derde gestelde vraag
  
  g«
  
  t=J
  
  "Actief": akoe ncelÎis lajoog (5)
  
  .. Passief": laja:ngé daktoelis (2)
  
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  214
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
   betreft, als hij zegt dat bij het vijfde type ("eerste graad" bij hem) "de
  agens geheel op den voorgrond staat en de patiens min of meer op den
  achtergrond". Bij het tweede type daarentegen ("tweede graad")
  " (vragen) de agens en de patiens ongeveer in gelijke mate de aandacht,
  of (vraagt) misschien ook de patiens iets meer aandacht. ... dan de
  agens" 227). In het eerste geciteerde zinnetje wordt dus het schema, zo
  zou men hetzelfde wellicht van structureel standpunt kunnen formuleren, door het subject gedomineerd. Het object blijft daartegenover op
  het tweede plan. Er schuilt nu daarom ook een zekere dynamische trek
  in de betekenis. Men zou de juiste nuance ongeveer met "Ik! schrijf een
  brief" kunnen weergeven. In het tweede zinnetje zonder nasalering
  daarentegen liggen de verhoudingen juist andersom. Het is het object
  dat nu domineert. En het subject blijft daartegenover min of meer in
  het duister. Van dynamiek in enigerlei vorm is thans derhalve ook geen
  sprake. De plastiek in de taalaanduiding is aanmerkelijk minder
  sprekend dan in het voorgaande geval. "Bij-die-brief daar-schrijft-hetvanwege-mij"; "die-brief mijn-schrijven". Men ziet ook, hoe in beide
  gevallen de woordorde met opvallende nauwkeurigheid de structuurverhoudingen volgt.
   Gaat men bij de "actieve" constructie niet van een suffixloze grondvorm (eerste subtype) uit, zoals we zojuist hebben gedaan, maar van
  een vorm met een suffix -ake(n) (tweede subtype) of -i (derde type),
  dan is de tegenstelling met het "passief" nog veel scherper. Bedriegen
  ni. niet alle tekenen, dan stellen de drie verbindingstypen met het objèct,
  die we hierboven als drie subtypen van de éne "actieve" grondvorm
  tegenover elkander hebben gesteld, in werkelijkheid niets anders voor
  dan drie graden van aanschouwelijkheid bij de slotphase der verbale
  handeling. Juist zoals men hier bij het subject vijf graden van "activiteit" kan onderscheiden, zo schijnt men ditzelfde ook bij het object
  met drie graden of vormen van "passiviteit", van "getroffen worden
  door actie" te kunnen doen. De beide groepen van feiten hangen
  natuurlijk innig samen. Nu de subjectskategorie in de indonesische talen
  hoe langer hoe scherper vormen begon aan te nemen, kon ook de
  objectskategorie op de duur natuurlijk niet achterblijven. Ook hier
  moest wel verdere ontwikkeling volgen 228).
  227) C. C. Berg. Bijdrage. op. cito 101.
  228) We bespreken de drie graden van het object hier speciaal bij de "actieve"
  vormen, hoewel men de -ake(n)-en-i-typen soms ook in het "passief" vindt. Dit
  
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  215
  
  Welnu, de suffixloze verbinding met het object, die we hier het eerste
  subtype hebben genoemd, schijnt in dit verband niets anders te betekenen dan de gewone vage objectsbepaling, zoals die volkomen in de
  structuur van het "passieve" werkwoord past en zoals we die hierboven
  reeds herhaaldelijk hebben gezien.
   Bij het derde type daarentegen wordt het object wèl rechtstreeks
  aangeduid, en wel door het suffix -i. In werkelijkheid is -i een locaaldeictisch tekentje dat, versterkt met de bindklank -n, elders in de taal
  ook als voorzetsel dienst doet. Men staat hier dus voor juist dezelfde
  aanduidingstechniek, als we hierboven reeds bij het ontstaan van het
  proclitische tekenstelsel hebben leren kennen (201 vv.). Bij het werk~oord duidt -i van tevoren reeds op het object, dat dan later op de
  gewone manier concreet en direct wordt genoemd.
  Poensen verklaart, dat door de -i-vorm "een betrekking (wordt)
  aangeduid van, een verband gelegd tussen de handeling die een gegeven
  subject verricht en een object; alleen nooit een object als gewrocht
  der handeling. Dat object is als het ware de plaats waarin, ten opzichte
  waarvan de handeling wordt verricht" 229). Adja noelis-i dloewang
  "schrijf-niet-daar op-dat-stuk-papier" = schrijf niet op een stuk papier;
  mbedil-i ket ju "daarginds-heen-schieten naar-een-bende-gewapenderovers"
  naar een bende gewapende rovers schieten.
   Het tweede verbindingstype tenslotte, de vorm met -ake(n), schijnt
  een zekere tussenvorm tussen het eerste en het derde type voor te
  stellen. Op deze manier wordt enkel uitgedrukt, dat er een bijzonder
  nauw verband bestaat tussen het werkwoord en het object. Van welke
  aard deze betrekking precies is, wordt echter geheel aan de omstandigheden en aan het spraakgebruik overgelaten. Dit is dus juist dezelfde
  techniek als we bij de flectietypen reeds van de z.g. possessieve flectie
  kennen. Poensen verklaart, dat ake, resp. aken eigenlijk "voorzetsels
  (zijn), die, in het algemeen gezegd, alle betrekkingen aanduiden, welke
  in de arische talen door den datief en instrumentaal worden uitgedrukt :
  aan, naar, ten behoeve van, met. . .. ,,(De) beteekenis van zulke met
  het suffix -ake gevormde woorden (is) transitief, causatief of instru-
  
  =
  
  laatste gebruik schünt echter. van comparatief standpunt beschouwd, secundair
  te zÜn. De objectsgraden horen uiteraard allereerst bü het "transitief-actieve"
  type thuis. Wèl heeft men hier zonder twüfel een sterk indicium voor zich voor
  de nauwe verwantschap die er later tussen het "actieve" en het "passieve"
  systeem is gegroeid.
  229) C. Poensen, Grammatica der javaansche taal, Leiden 1897, 91.
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  216
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  mentatief, al naar de beteekenis die het spraakgebruik daaraan heeft
  toegekend" 230). Kowe noelis-ake lajang iboe "jij bent-aan-het-schrijvan van-een-brief voor-moeder" = jij schrijft een brief voor moeder;
  nàdeg-ake atmah "het-houwen-ervan (eraan) een-huis" = een huis
  bouwen.
   Tot zover de theoretische analyse. Men kan daaruit allerlei conclusies
  afleiden. Het voornaamste punt is wel, dat men nu ineens inziet, in
  hoeverre de termen "actief" en "passief", die door de grammatica vrijwel algemeen voor de genasaleerde, resp. de niet-genasaleerde vormen
  van het javaans worden gebruikt, juist zijn. Het hoofdpunt van het
  indonesische spraakgebruik wordt met deze aan de westerse talen ontlede terminologie inderdaad getroffen. Dit dient men zeker toe te geven.
  Bij het "actief" domineert de kategorie van het subject in de zin, zowel
  in het javaans als in de westerse talen, maar in het "passief" die van
  het daar tegenover staande object.
  Gaat men nu echter verder dan dit ene punt, vat men met name de
  termen "actief" en "passief" als volkomen tegenstellingen op, zoals
  zij dit in de europese talen inderdaad zijn, dan ontstaat er groot gevaar
  voor misverstand. Dan wordt het javaanse verbale systeem geheel op de
  westerse leest geschoeid en als tweeledig voorgesteld. De genasaleerde
  vormen worden tot de niet-genasaleerde in oppositie gebracht, terwijl
  deze in werkelijkheid in elkanders verlengde liggen. Het javaanse stelsel
  is niet tweeledig, maar eenledig, zoals Prof. Berg reeds heeft gezien.
  Om geheel juist te zijn, dient men hier m.a.w. niet bij de structuur van
  het actief-energetische werkwoord te rade te gaan zoals thans veelal
  (onbewust) geschiedt, maar bij die van het "passieve" type. "Passief"
  kan, als aanduiding van de niet-genasaleerde javaanse vormen, naar onze
  mening daarom, zoals hierboven is uiteengezet, enkel half-actief, gematigd-actief betekenen (148). Aan "getroffen worden door de handeling" of iets dergelijks, aan passiviteit in de zin der westerse grammatica
  dient men hier niet te denken.
   Vandaar ook, dat wij hierboven de niet-genasaleerde vormen eerder
  vertaald hebben door een benaderende constructie, die aan een impersonale herinnert, dan wel door een constructie met worden, zoals gewoonlijk geschiedt. De laatste vertaling zou verkeerde bijgedachten kunnen
  opwekken; zij heeft dat in de loop van het debat inderdaad ook herhaaldelijk reeds gedaan. Dat op de door ons gekozen wijze geen fraaie
  230)
  
  C. Poensen, Grammatica der javaansche taal, op. cito 100, 101.
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  217
  
  "lopende" nederlandse constructies ontstaan, dient men zeker toe te
  geven. Waarom deze in een dergelijk geval onbereikbaar zijn, is zonder
  meer duidelijk (zie ook 148). Het gaat hier in de grond om de grammaticale constructietechniek ; deze is het, die men in een comparatieve
  beschouwing wenst te benaderen. En deze wordt inderdaad met een
  impersonale tournure vrij goed bereikt. Het "passieve" javaanse werkwoord staat veel minder ver van het flectieloze standpunt af, waarop
  een aantal van zijn vormen inderdaad ook nog staan, dan op het eerste
  gezicht misschien wel lijkt.
  Hoe kan men nu echter de facto het bewijs leveren voor stellingen
  als deze laatste? Hoe kan men aantonen, dat het javaanse werkwoord
  inderdaad van het "passieve" type is, zodat de structuur van het zoveel
  verder ontwikkelde actief-energetische type daarop niet toepasselijk is?
  Wat de ,actieve" vormen aangaat, waarop het hier natuurlijk op de
  eerste plaats aankomt, kan men o.i. op twee groepen van feiten wijzen.
   Vooreerst is het duidelijk, dat geen enkele der transitieve constructies
  van het javaans, welk der drie onderscheiden subtypen men ook neemt,
  werkelijk overgankelijk is in de zin die deze term heeft in talen als b.v.
  het latijn of het sanskrit. Er blijft hier altijd, ook bij de scherpst genuanceerde vormen, nog een zekere intransitieve inslag in de betekenis.
  Ook op dit punt zijn de grammatici het allen met elkander eens. De
  kwestie is alleen, dat de intransitieve en de transitieve gebruikswijzen
  in de gewone handboeken meestal eenvoudig als varianten van eenzelfde
  grondbetekenis naast elkaar worden gesteld. Men trekt niet de volle
  consequenties uit het dubbele gebruik. In werkelijkheid zijn de varianten
  echter één. Men kan hier in de grond slechts van een gematigd-actieve
  betekenis spreken; en de tegenstelling tussen de transitieve en de
  intransitieve vormen die bij de vertaling ontstaat, dankt zijn oorsprong
  eerder aan het westerse taaleigen, d.w.z. aan een voor het javaans niet
  ter zake doende omstandigheid, dan wel aan de eigen structuur der
  taal zelve. Vgl. hiervoor 167.
  Voor de suffixloze verbinding geeft Kiliaan reeds een aantal intransitieve gevallen op naast de gewone, z.g. transitieve nuance (Javaansche
  Spraakkunst 123-126). We kunnen daarnaar dus verwijzen. Men zie
  ook het hierboven reeds gegeven citaat van Poensen (215).
  Maar ook de -i-vormen kennen hetzelfde schijnbaar tweeledige gebruik. De gewone, transitieve opvatting wordt door alle grammatici
  vermeld. Daarnaast komen hier echter ook gevallen voor als de vol-
  
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  218
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  gende, die zeker niet transitief zijn in de gewone zin (zo wijst op het
  grondwoord).
   Zich als zodanig gedragen
  njenapateni "als veldheer optreden
  (voordoen)
  (nI. over een leger)";
  ngameli "als stalknecht (een paard)
  verzorgen".
  met zovelen iets doen
  nlimani "met zijn vijven (iets doen,
  b.v. iemand aanvallen)";
  neloni "de derde worden (nI. bij
  anderen)", d.w.z. gezamenlijk
  met hen iets gaan doen.
  Een vorm als mateni kan "iemand of iets doden" betekenen, maar ook
  in intransitief gebruik, "dodelijk, dodend" (b.v. van vergif), medeni
  ,,(iemand) vrees aanjagen" maar ook "vreselijk".
  Wat de ake-vormen aangaat, verklaart Kiliaan zeer karakteristiek, dat
  de betekenis hier "transitief (is), behoudens de gevallen waarin (de
  verbale vorm) intransitief gebezigd wordt" (135 v.). In de indogermaanse zin zijn deze termen hier dus blijkbaar niet toepasselijk.
  Als zodanig beschouwen
  mbangsatake ,,(iemand) een schurk
  noemen" ;
  mokolake ,,(iets) onmogelijk
  achten" ;
  als zodanig gebruiken
  manahake "pijlen, een pijl afschieten" ;
  nalunake ,,(iemand, iets) een halsketting omdoen";
  zich met iets voortbewegen
  asoe mlajokake daging "de hond
  loopt weg met een stuk vleesch".
  Een tweede belangrijke aanwijzing voor de slechts gematigd-dynamische opvattingen van het javaanse werkwoord heeft men verder in
  de woordorde, en wel speciaal in die gevallen waarin het werkwoord
  door twee objecten wordt vergezeld; zoals dat b.v. regelmatig bij verba
  van "geven, mededelen" etc. voorkomt. Een persoonsnaam treedt nu op
  als "indirect" object, maar een zaaknaam als "direct" object. Welnu, in
  al dergelijke gevallen wordt het "directe" object in het javaans regelmatig tussen het werkwoord en het "indirecte" object ingeklampt. Hoe
  de woordorde zich in de verschillende zinstypen ook kan wijzigen
  (tengevolge van een speciale nadruk b.v.), van deze regel wordt niet
  
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
   219
  
  afgeweken. Het is dan ook wel op deze beide laatstgenoemde elementen,
  dat de zinsstructuur voornamelijk berust. Hier liggen de beide
  polen waartussen het zinsschema zich beweegt. Het "indirecte" object
  geldt m.a.w. naar de javaanse beoordeling in werkelijkheid als de eerste
  verbale adstructie; het "directe" object heeft daarnaast slechts secundaire betekenis.
  Dat men met deze laatste analyse niet mistast, blijkt verder nog
  hieruit, dat in de corresponderende passieve constructie het "indirecte"
  object, d.w.z. de persoonsnaam, inderdaad als subject gaat optreden.
  Een volkomen consequente toepassing van het beginsel der transitiviteit
  in de klassieke indo-europese zin zou natuurlijk hebben geëist, dat het
  "directe" object, d.w.z. de zaaknaam als zodanig fungeerde. Men heeft
  b.v. Sang Nata maringi gandjaran sénapati "de vorst begiftigt den
  veldheer met een belooning" 231), maar in het passief sénapati diparingi
  gandjaran Sang Nata "de veldheer wordt door den koning met een
  belooning begiftigd".
  §Ob
  
  i
  
  )-
  
  Gen/ . ./Açt.
  >
  ,
  »
  ~----,----".-«
  Gen. Pass.
  Op analoge feiten in enkele moderne europese talen, waarin het
  werkwoord eveneens sterk aan dynamisch-dramatische aanschouwelijkheid heeft ingeboet, hebben we hierboven reeds gewezen (146).
  231) Dr. M. Prijohoetomo vertaalt deze laatste zin met "De vorst schenkt den
  veldheer een belooning" (Javaansche Spraakkunst 177). Het dynamisch-transitieve moment der handeling treedt bij het werkwoord "schenken" echter sterk
  op de voorgrond, hetgeen in het javaans juist niet het geval is. Wij hebben hier
  daarom liever de voorkeur gegeven aan "begiftigen", dat een meer passieve nuance
  vertegenwoordigt.
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  220
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
   Wat het tweede type, d.w.z. de niet-genasaleerde vormen met dak-;
  ko- etc. betreft, uit het voorgaande volgt reeds, dat de karakteristiek
  "passief" hier niet in de westerse zin van een genus passivum kan
  gelden. Wie een zin als het hierboven geciteerde voorbeeld lajangè
  daktoelis met "die brief wordt door mij geschreven" of iets dergelijks
  vertaalt, legt meer aan grammaticale structuur in de javaanse tekst dan
  daar in werkelijkheid in aanwezig is, en geeft daardoor aanleiding tot
  verwarring. Voor de mogelijkheid van een dergelijke weergave wordt
  vereist, dat de subjects- en de objectskategorie in het taalsysteem een
  volkomen gelijkwaardige positie hebben verworven. Onze beschouwingen van zoëven hebben echter aangetoond, dat van een dergelijke
  ontwikkelingshoogte in het javaans nog geen sprake is. Het object moge
  in deze taal reeds aanmerkelijk scherpere tekening verkregen hebben
  dan b.v. in de oostelijke indonesische talen het geval is, de gelijke van
  het subject is deze kategorie daarom nog niet.
  De kwestie is dat er in het javaans tussen de "actieve" en de "passieve" vormen geen tegenstelling bestaat. De "passieve" graden vormen
  slechts de inleiding tot de hogere, die enkel in de zojuist besproken zin
  "actief" (vollediger: "gematigd actief") mogen heten. Wil men de
  verhouding in cij fers uitdrukken, zoals we dat hierboven ook in hoofdstuk XIII hebben gedaan, dan zou men hier, de "passieve" vormen b.v.
  op 50 kunnen stellen, maar de "actieve" vormen op 75 of 80. Met de
  namen der westerse genera verbi hebben de gebruikte termen in dit
  geval dus niets te maken.
   Een tweede, en nu rechtstreeks bewijs voor deze laatste stelling heeft
  men nog in de typische verdeling, die het verschijnsel der persoonsflectie in het javaans vertoont 232) . Waarom worden hier immers de
  "passieve" vormen regelmatig "vervoegd", althans in de eerste en de
  tweede persoon singularis 233), maar de "actieve" vormen niet ? We
  weten reeds, dat de agens bij het geflecteerde werkwoord der indonesische talen enkel wordt aangeduid, in zoverre deze als organiserend en
  richting-gevend moment bij de handeling betrokken is. De actie zelf
  23\1) Een andere indicatie voor de nauwe verwantschap tussen de "actieve" en
  de "passieve" stelsels van het javaans is hierboven reeds kort genoemd (214,
  noot 1).
  233) Het teken di- van de derde persoon is geen persoonsindex in dezelfde
  zin als I dok- en 2 ko-. Het is daarom beter deze persoon hier niet toe te
  voegen. Vgl. hierboven 209.
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  221
  
  wordt als een zo worden, zich zo ontwikkelen opgevat. Welnu, met deze
  diep-gebaseerde trek is bij de vormen met dak-, resp. ko- blijkbaar ten
  volle rekening gehouden. De zinsstructuur blijft nu vaag en globaal.
   Bij de genasaleerde vormen van het "actief" breekt echter een zekere
  individualistische opvatting door. De objectivering is nu aanmerkelijk
  scherper. Handelen geldt nu in principe als een zo doen, of beter nog
  misschien als een daar doen, daar maken. De betekenisstructuur is in
  beginsel twee-dimensionaal. En vandaar dat nu ook géén persoonsteken
  aan de stam wordt toegevoegd. Het werkwoord blijft"vormeloos",
  zoals de oudere taalwetenschap het formuleerde. Was de structuur
  van het actief-energetische flectietype in het javaans reeds ten volle
  doorgevoerd, dan zouden omgekeerd zeker juist de "actieve" vormen
  zijn "vervoegd", maar de lagere, z.g. "passieve" graden van activiteit
  niet 234).
  3. We kunnen het hierbij laten, voorzover het de tweede en vijfde
  typen van het javaanse werkwoord betreft. Over de derde (ke-) en
  vierde typen (ka-), die nog niet besproken werden, kunnen we kort
  zijn. Deze beide laatste typen zijn onderling nauw verwant. In beide
  gevallen wordt hier in het geheel niet meer op de agens gelet; bij kaomdat men enkel het resultaat der voltooide handeling wil weergeven,
  bij ke- omdat de actie volkomen onopzettelijk of onwillekeurig is geschied. In die zin valt de nadruk hier dus uitsluitend op het object.
  Ook hier spreken de grammatici daarom gewoonlijk van "passieve"
  vormen. Sénapati ka-paringan gandjaran warna-warna "de aanvoerder
  werd begiftigd met allerlei geschenken"; ke-bandjiran "overstroomd
  worden, te lijden hebben van overstrooming".
   4. Rest nog slechts hieraan toe te voegen, dat het gebruik der
  proclitisch verbogen vormen in het oud-javaans veel uitgebreider was
  dan thans het geval is. De aanschouwelijkheid der handeling is in de
  latere taalperioden dus blijkbaar sterk toegenomen, juist zoals we dat
  in de voorgaande hoofdstukken reeds in allerlei andere dergelijke gevallen hebben gezien. Men had in het oud-javaans b.v. vervoegingsprefixen voor alle personen, zowel in het enkel- als in het meervoud;
  en de vervoeging kon zowel bij "transitiva" als bij "intransitiva" voorkomen. Dat echter ook dergelijke vormen van het "passieve" flectietype waren, volgt wel hieruit, dat zij, op enkele uitzonderingen na,
  234)
  
  Vgl. hierboven 160 v.v.
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  222
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  uitsluitend in afhankelijke zinnen, of anders in verbinding met bepaalde
  partikels, zoals b.v. de ontkenning ta, konden voorkomen. De nadruk
  ligt hier uiteraard op de handeling van de hoofdzin; die van de bijzin
  blijft daardoor onvermijdelijk min of meer in het duister. M erang aku
  g-lawana ko "ik schaam mij om jou te bestrijden"; yak-anon "wanneer
  ik zie" 235). In "het taaleigen van de middel-javaanse gedichten als
  de Kidung-Sündayana" komen de verbogen vormen, zo deelt Berg
  mede, echter weer "slechts zeer zelden" voor 236).
   Vergelijkt men tenslotte de geschiedenis van het javaanse werkwoord
  met die van andere westelijke indonesische talen, dan kan men slechts
  zeggen, dat de ontwikkeling in het eerstgenoemde geval minder ver
  gevorderd is dan b.v. in talen als het mori en het bare'e. Zonder twijfel
  zijn zowel in Midden-Celebes als op Java de drie grondslagen waarop
  het "passieve" werkwoordstype berust, diep aangetast. In het mori en
  het bare'e heeft de nieuwbouw echter veel duidelijker vorm gekregen.
  De verschillende subjects- en objectstypen die we voor het javaans
  hebben ontleed, stellen blijkbaar slechts evenveel experimenten van de
  taal voor, om zelfstandig een nieuwe stijl te vinden, die beter aan de
  gewijzigde omstandigheden was aangepast. Het is hier echter bij telkens
  herhaald tasten en proberen gebleven. In verhouding is de verbale
  structuur, ook van de latere bovenbouw, in het mori en het bare'e daarom veel eenvoudiger. De overgang is in deze talen a.h.w. ineens en
  volkomen gelukt. Karakteristiek in dit verband is b.v. dat de "actieve"
  en de "passieve" vormsystemen in het javaans morphologisch beschouwd, steeds vrij streng van elkander gescheiden zijn gebleven 237).
  De (pre)nasalering is hier b.v. steeds als een even exclusief kenmerk
  der "actieve" vormen blijven gelden, als de flectie dit is van het
  "passieve" stelsel. Een constructie als *lajangé dak-noelis « *dak-ntoelis ) of, juist andersom, als *(akoe) ku-toelis (dak-toelis) lajang J die
  toch theoretisch wel denkbaar waren, is hier nooit ontstaan. In het
  1l35)
  
  J. H. Kern, Verspreide Geschriften 8, 278 v.; 138 v.
  236) C. C. Berg, Inleiding, op. cito 213. Over het enclitisch-possessieve flectie-
  
  type van het z.g. oud-passief, zie Berg, Bijdrage tot de kennis der javaansche
  werkwoordsvormen 103.
   237) We zeggen hier met opzet "vrij streng". Een opmerkelijke indicatie voor
  een vermenging die op andere punten heeft plaats gehad, heeft men immers in
  het overnemen van de drie objectsgraden ook door de "passieve" vormen. Hier
  beginnen de beide stelsels bl~ikbaar al nauwer ineen te groeien. We hebben daarover al met een enkel woord gesproken.
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  223
  
  Parigisch dialect van het bare'e daarentegen, wordt het nieuwe genus
  passivum ineens vrij en frank van één der alhier reeds bekende
  actievormen afgeleid.
  Het maleis.
  Na de uitvoerige beschouwingen over het javaans, waarin ook het
  comparatieve moment reeds naar voren is getreden, kunnen we ons
  bij het maleis meer dan ooit tot de hoofdzaken beperken. Wie de
  voornaamste maleise verbale typen in één stelsel zou willen rangschikken, juist zoals Prof. Berg dit voor het javaans heeft gedaan, zou b.v.
  het bijgaande schema kunnen opstellen.
  Achter het zesledige systeem verbergt zich in de grond dus ook nu
  weer een driedeling. De hoofddistinctie ligt daarbij zowel historisch als
  practisch, tussen de onder 2 en 5 genoemde typen. De typen 3 en 4
  staan daartussen als overgangsvormen. Men zou zich de rangschikking
  daarvan, juist als in het javaans, ook wel andersom kunnen denken.
   Het type 1, de z.g. substantiefconstructie met enclitische flectie, komt
  in de huidige taal niet meer voor. Haaksma heeft dit echter nog wel
  in de Çrïvijaya-inscripties teruggevonden, juist zoals dit thans ook nog
  
  f1ectietype
  
  morphol. kenmerk
  
  gewone benaming
  
  I [1 subst. constructie]
  vervoegd
  2 ku-; kau-; (di-)
  "passief"
  
  3 ter4 ber-
  
  niet-vervoegd
  
  S
  
  ~
  
  me-n •••.••.•
  me-n- .....•.• -kan
  me-1t- ........ -i
  
  "actief"
  
  6 (mem)- per- .• (-kOIlH)
  
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  224
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  aanwezig is in het nauw verwante minangkabau 238). Het is in de tabel
  alleen op theoretische gronden toegevoegd. Het zesde type schijnt een
  soort verhoogde graad van het vijfde voor te stellen.
  1. De verhouding van de hoofdtypen 2 en 5 is in het maleis vrijwel
  dezelfde als die bij de overeenkomstige javaanse typen. Bij het "actieve"
  type ligt de nadruk op de agens, terwijl de patiens min of meer in de
  schaduw blijft. In het "passief" daarentegen gaat de analyse juist van
  de patiens uit, en de agens wordt nu slechts door een instrumentale
  of ergatieve bepaling weergegeven. Een merkwaardig verschil tussen
  het maleis en het javaans is echter, dat de nasaal in de eerste taal niet
  alleen in staat is het "actief" weer te geven. Men dient me- toe te
  voegen om geheel volledig te zijn.
   Ook het bewijs, dat de termen agens en patiens in de gegeven analyse
  slechts een zekere beperkte betekenis kunnen hebben, wordt bij het
  maleis op juist dezelfde wijze geleverd als bij het javaans. Het maleise
  werkwoord is nooit "transitief" in dezelfde volle zin, als men ditzelfde
  van b.v. het werkwoord van het latijn of het grieks kan zeggen.
  Er zijn verder ook hier weer niet minder dan drie manieren om het
  object met het werkwoord te verbinden. Men kan Ofwel in het geheel
  niets tussenvoegen, àfwel een suffix -kan, resp. -i aan het werkwoord
  affigeren. De laatstgenoemde vorm schijnt de hoogste graad van aanschouwelijkheid voor te stellen, de suffixloze vorm daarentegen de
  laagste graad. Welke der drie vormen men echter ook kiest, steeds blij ft
  de intransitieve inslag in de betekenis zeer duidelijk. Het werkwoord
  is dus slechts half-transitief. Vooral Gerth van Wijk heeft op deze
  laatste karakteristieke trek van het maleise werkwoord gewezen, zij het
  dan dat hij daarvoor een andere formulering heeft gekozen dan hier
  is geschied. Wij zullen daarom aan zijn Spraakleer enige voorbeelden
  ontlenen.
  Zo vindt men bij -kan b.v. een aantal gevallen, waarin het object
  enkel een zeker instrumentaal karakter draagt 230). Van "getroffen
  worden" is hier dus zeker geen sprake.
  238) R. Haaksma, Inleiding 26-28; J. L. van der Toorn, Minangkabausche
  Spraakkunst 121 VVo
  230) D. Gerth van Wijk, Spraakleer der maleische taal 65 VVo
  
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  225
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
   80 doen door middel van iets
  
  iets ergens in doen
  
  memalaekan toengkat "slaan met
  een stok";
  menjoeratkan kalam "schrijven met
  een pen";
  mengkoeroengkan boeroeng "een
  vogel in een kooi (koeroeng) opsluiten" ;
  mengandangkan kerbau "buffels In
  een kraal (kandang) sluiten".
  Zeer frequent is verder bij -kan ook de betekenis ten behoeve van
  iemand iets doen. Dat ook op deze wijze geen accusatief in de westerse
  zin van het woord ontstaat, is duidelijk.
  Wat de woordorde in de constructie aangaat, bestaat er een vrij groot
  onderscheid tussen de maleise kan-vormen en de overeenkomstige
  javaanse aké-vormen. De vrij strenge javaanse regels gaan in het maleis
  niet meer op. Bij verba van "geven, iets voor een ander doen" etc.
  staat het persoonlijke "indirecte" object in de laatste taal b.v. regelmatig
  tussen het werkwoord en het "directe" object, dat een zaaknaam is,
  ingeklampt. Dit is dus juist de omgekeerde regeling als we zoëven in
  het javaans hebben gezien. De oorzaak van het onderscheid zal wel
  in een toename der dynamische aanschouwelijkheid zijn gelegen, waardoor de aandacht naar de maleise aanvoeling voortaan, juist als in de
  westerse talen, allereerst naar het "directe" object uitging. Ia menjoeroeh memperboeatkan anaknja saboeah roemah "hij beval voor zijn kind
  een huis te bouwen".
  Bij de i-vormen is het "object" in werkelijkheid niets anders dan een
  locale bepaling. (D. Gerth van Wijk, Spraakleer der maleise taal
  78 vv.). M enjoerati kartas "op een papier schrijven, een papier beschrijven"; menoetoep "bedekken", maar menoetoepi "geheel en al bedekken"; melempar ,,(naar) iemand of iets gooien" maar melempari
  orang "herhaaldelijk (b.v. met steenen) naar iemand gooien".
   Eveneens weer iets meer dynamisch, maar toch nog vrij vaag, is de
  relatie met het object bij de frequente betekenis "zich als zodanig
  tegenover iemand (iets) gedragen". lalah jang meradjai kami "hij is
  onze vorst (radja), hij regeert ons"; mengakoei anak "een kind als het
  zijne erkennen (mengakoe "ik zeggen)"; men jertai "meedoen met
  (serta) , vergezellen".
  Verh. dl. XII.
  15
  
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  226
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  2. Over de maleise tussentypen 3 ter- en 4 ber- kunnen we kort zijn.
  In beide gevallen valt de aandacht weer vrijwel geheel op het logische
  subject. De betekenis is dus intransitief. Bij de ter-vormen is deze
  betekenis echter min of meer passief gekleurd, omdat het subject nu
  gewoonlijk als door een actie van buiten "getroffen" wordt voorgesteld. Bij de ber-vormen daarentegen overweegt een zekere statischduratieve nuance. Het gevoel voor de dynamiek der handeling ontbreekt
  hier totaal. Zo vindt men b.v. de ter-vormen bij de constructies die
  betekenen:
  (niet) zo kunnen worden of doen kakinja tiada terangkat "zijn been
  kon niet opgetild worden";
  tiada ia terkata-kata "hij kon niet
  spreken" ;
  bij toeval of onwillekeurig ervaren demi ia terpandang anaknja "toen
  (vooral van innerliJke reacties etc.)
  zijn blik op zijn zoon viel";
  tertawa "lachen" ; tertjengang "verbaasd zijn, stom staan van verbazing" ;
  het passieve deelwoord
  ajer jang tertimba "het uitgeschepte
  water".
  De statisch-intransitieve nuance der ber-vormen blijkt vooral bij de
  typen die van nominale oorsprong zijn:
  zo zijn, zo worden, zo handelen
  berbanjak "veel worden, toenemen,
  vermenigvuldigen (intr.)";
  voorzien zijn van wat het grondbersetia "trouw zijn"; bersoedara
  woord uitdrukt etc.
   "broeders (zusters) van elkander
  zijn" ;
  bermalam "overnachten";
  berkampo'eng "zich verzamelen";
  berboeah "vruchten dragen";
  bersajap "vleugels hebben, gevleugeld".
  Hoe weinig dynamisch-centrifugaal de handeling wordt doorleefd bij
  de ber-vormen, ziet men speciaal bij die verba waar men in de gelegenheid is twee afleidingen tegenover elkander te stellen: een met ber- en
  een met me-. Bij de laatste vorm komt het object dan duidelijk wel als
  zodanig tot zijn recht, maar bij de eerste niet. Zo is b.v. mengobah
  ,,(iets) veranderen, anders maken" maar berobah "anders worden".
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  227
  
  Ia soedah mengobah kalakoeannja "hij heeft zijn gedrag veranderd",
  maar berobahlah warna moekanja "zijn gelaatskleur veranderde, hij
  verbleekte".
  Wat de met (mem-) per- samengestelde vormen aangaat, de transitieve nuance treedt hier veel meer op de voorgrond dan bij de vormen
  met menasaal. We hebben het zesde type daarom hierboven als een
  soort vergrotende trap van het vij fde voorgesteld.
  iemand (iets) zo maken~ als zo- mempertoean "als heer erkennen";
  danig behandelen
  memperisteri "tot getrouwde
  vrouw maken, trouwen (van een
  man)"; memperbaik "in orde
  maken, herstellen";
  iets met meer energie doen dan mempertimba = menimba "uitgewoonlijk
  scheppen" (maar met het bijbegrip: voortdurend, aanhoudend).
  Als geheel krijgt men de indruk, dat het maleise verbale systeem
  zéér nauw met het javaanse verwant is. Alleen schijnen de "activistische" tendenzen in het eerste geval iets sterker te zijn geweest.
  +
  
  De Batakdialecten.
   Het verbale stelsel der batakdialecten staat in allerlei opzichten tussen
  dat van het maleis en het javaans in. Men vindt minstens een vijftal
  vormgroepen, maar de grondslag is ook nu weer duidelijk een driedeling. De hoofdtegenstelling ligt tussen de typen 2 en 5. De nos. 3
  en 4 vormen overgangsgroepen, en het eerste type heeft slechts een
  zekere inleidende betekenis. (Figuur zie pag. 228).
  1. Het eerste type, het Z.g. "derde passief" bij Van der Tuuk, komt
  overeen met de substantief-constructie van het javaans. De vorm ontstaat door ni- (resp. -in-) aan de verbale stam toe te voegen; de persoonsconjugatie wordt achter de stam weergegeven door possessieve
  tekens. De graad der dynamiek is hier zeer gering. De figuur van de
  agens komt niet of nauwelijks tot haar recht. Men vindt de gebruikswijzen bij H. N. van der Tuuk, Tobasche Spraakkunst, 169; ]. H.
  Meerwaldt, Handleiding voor de beoefening der bataksche taal, 44;
  J. H. Neumann, Schets der Karo-bataksche spraakkunst, 70.
  2. De tegenstelling tussen het tweede en het vijfde type is hierin
  gelegen, dat de structuur in het eerstgenoemde geval vooral door de
  figuur van de patiens gedetermineerd wordt, maar in het laatste door
  
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  228
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  die van de agens. Dit is dus juist hetzelfde als we reeds in het javaans
  en het maleis hebben gezien. Meerwaldt merkt daarbij zeker zéér
  terecht op, dat de batakdialecten geen "eenvoudig passief" kennen.
  flectietype
  
  benaming bij
  Van der Tuuk e.a.
  morphol. kenmerk
  1 ni-
  
  I
  
  vervoegd
  
  I 2 hu-; di- .. ho; di- .. ibana enz.
  3 tar (ha)-
  
  !_. . . . . . ..
   4 pa-nniet-vervoegd
  
  5
  
  ma-n ................ -~on
  
  derde passief
  eerste passief
  tweede passief
  versterkt passief
  
  actief
  
  ma-n .. .............. -s
  
  Er wordt hier altijd "ook tevens eenigszins (gedacht) aan den persoon
  of de zaak, waardoor de handeling wordt verricht" (40). Men kan de
  term "passief", die Van der Tuuk speciaal aan ons tweede type toekent,
  dus in ieder geval niet in de klassiek-indogermaanse zin van het woord
  opvatten. "Passief" betekent voor deze talen, juist als voor de beide
  vorige, "half actief" of "gematigd actief".
  Ook het practisch taalgebruik wijst hier overigens weer duidelijk op
  deze laatste karakteristiek. Zo vindt men de dubbel geaffigeerde vormen
  ook speciaal bij verba van beweging, richting enz. De plaats van
  bestemming wordt dan ingeleid door tu "naar". Van een werkelijke
  accusatief-verhouding is hier natuurlijk geen sprake. Di-tikkir ma tu
  gadong "door hem werd koers gezet naar (den akker met) gadongs".
  Ook bij het vijfde constructietype blijft de verhouding tot het object
  nog vrij vaag, welke van de drie verbindingswijzen, die ook hier weer
  onderscheiden kunrien worden, men ook kiest. Zo vloeien bij de suffixloze constructie de intransitieve en de transitieve betekenisnuancen
  
  Prof. Dr J. Wils - 9789004286344
  Downloaded from Brill.com 05/21/2024 01:43:27PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  HET PASSIEVE WERKWOORD IN DE INDONESISCHE TALEN.
  229
  
  duidelijk min of meer in elkaar. Mambuat boru betekent b.v. niet "een
  bepaald meisje trouwen" maar volkomen in het algemeen "een meisje
  trouwen"
  gaan trouwen; mangula kan evengoed aanduiden "een
  bepaald werk verrichten" als ook "aan het werk zijn".
  