title: [In memoriam] Pierre Bourdieu
text: tijdschrift voor sociologie
  
  Bij het overlijden van Pierre Bourdieu (1930 - 2002)
  Het is een sociologische Binsenwahrheit dat voor een goed begrip van het samenleven
  de concrete mensen er heel wat minder toe doen dan de door hen ingenomen sociale
  posities. De onlangs overleden sociologische meesterdenker Pierre Bourdieu dacht er
  niet anders over. Hij voegde er echter steevast aan toe dat de sociologie vooral oog
  moet hebben voor de relaties van onder- en bovenschikking tussen sociale posities.
  Of het nu ging om specifieke culturele velden of om de maatschappelijke ruimte in
  toto, altijd weer opnieuw benadrukte Bourdieu inderdaad het belang van de krachtsof machtsverhoudingen tussen de betrokken veldposities, of tussen klassen of klassenfracties. Die verhoudingen verklaren volgens hem ook in niet onbelangrijke mate het
  handelen van positiebekleders, dat een voomamelijk routineus of 'habitueel' karakter
  bezit. De mächtigen - de burgerij, de Jeden van het academische of culturele esta­
  blishment,... - willen immers vooral mächtig blijven, terwijl de minder mächtigen
  naar erkenning streven door de dominante groep te imiteren dan wel te provoceren
  (de onmachtige groeperingen, zoals de arbeidersklasse, staan volgens Bourdieu gewoon letterlijk buiten spei). Ze doen dat allen zonder veel reflexiviteit: 'onbewust'
  strategisch handelen is de regel, (half)bewuste tactieken zijn veeleer uitzonderlijk.
  Het sociale kortom als een arena, als een strijdperk waarbinnen goeddeels onbewust
  wordt gebakkeleid om economised en, vooral, symbolisch kapitaal of aanzien: het is
  de crux van Bourdieus omvangrijke en intellectueel indrukwekkende oeuvre. De
  onbetwistbare ster van de Franse sociologie kan ons deze les helaas niet langer persoonlijk voorhouden - en daarmee is wel degelijk een unieke sociologische stem
  voorgoed verdwenen...
  Strijd, conflict en ongelijkheid zijn dus volgens Bourdieu het waarmerk bij uitstek
  van het samenleven. Dat inzicht bepleitte hij op een navenant strijdvaardige manier.
   Ook in een wetenschappelijk subveld als de sociologie zou het er niet zozeer om gaan
  om gelijk te hebben, maar om gelijk te krijgen. De waarheid is een ding, aldus de
  socioloog Bourdieu, ze bovendien nog sociaal (h)erkend weten te krijgen een tweede.
  Live was Bourdieu dan ook niet meteen een voorzichtig argumenterende homo academicus (overigens de titel van zijn Studie uit 1984 over het academisch-intellectuele
  veld in Frankrijk). Voorkeuren en vooral afkeren werden openlijk geventileerd, en
  dat meermaals zonder veel nuancering. Zo herinner ik mij nog heel levendig Bour­
  dieus bepaald feile uitvallen tegen het werk van Anthony Giddens ('jatwerk') en Jon
  Elster ('dom economisme') tijdens een seminarie dat eind jaren tachtig in het Amsterdamse Maison Descartes doorging. In zijn geschriften schuwde Bourdieu de polemiek evenmin en betoonde hij zieh veel vaker een 'theoriebokser' die excelleerde in
  de uppercut-methode dan een geduldig interpreet. Bourdieu engageerde zieh kortom
  met huid en haar voor én conform zijn sociologische visie. Hij wilde gelijk halen en
  keek daarvoor niet op een volzin meer of een tussenzin minder. Dat irriteerde wel
  
  212
  
  TijDSCHRiFT voor sociologie 2001 - Volume 22 - Nr. 3
  
  eens: talloos zijn de klachten over 's mans retorische krachtpatserij. Maar de judokaaanpak à la Bourdieu was tegelijkertijd ook een verademing in het soms al te vrijblijvende domein van de algemene sociologie.
  Bourdieu engageerde zieh behalve binnen ook voor de sociologie, en dat vooral om
  twee redenen (ze staan bijvoorbeeld centraal in zijn inaugurale rede uit 1981 voor het
  prestigieuze Collège de France). Enerzijds kan 'de wetenschap van het samenleven'
  volgens hem op maar weinig begrip van de kant van diezelfde samenleving rekenen.
   De sociologie beschouwt de mens immers als een knooppunt van sociale invloeden en
  verhoudingen, wat indruist tegen het dominante subjectivisme en egocentrisme. Ze
  wijst bovendien op het bestaan en, vooral, het voortbestaan of de reproductie van
  velerlei vormen van sociale ongelijkheid binnen de sfeer van bijvoorbeeld onderwijs
  of cultuur. Dat botst dan weer met de heersende zelfbeschrijving van de moderne
  samenleving, versie verzorgingsstaat, als een open en kansengelijke maatschappij.
  Anderzijds kan de sociologie met haar ongeliefde boodschappen juist bijdragen tot
  meer zelfkennis, zowel op individueel als sociaal vlak. Een zeker verlichtingselan
  was Bourdieu dus niet vreemd, al valt het ook moeilijk te rijmen met de sterk deter­
  ministische betoogtrant van zijn geschritten.
  Sociologische zelfkennis vond Bourdieu ook een must voor de individuele socioloog.
  Zo verbindt hij in de sterk autobiografisch gekleurde Méditations pascaliennes (1997)
  zijn eigen sociologische gevoeligheid voor sociale en culturele ongelijkheid met het
  zelf doorlopen maatschappelijk traject. Dat oogt op het eerste gezicht als een heel
  geslaagde carrière: de in 1930 geboren boerenzoon schopte het goed vijftig jaar later
  tot hoogleraar aan de belangrijkste Franse onderwijsinstelling. Maar nooit voelde
  Bourdieu zieh écht thuis in de hogere intellectuele of culturele regionen van de Franse
  samenleving: de van huis uit verworven disposities of habitus - een kembegrip in
  Bourdieus sociologie - verijdelden een naadloze sociale hérintegratie. Bourdieu bleef
  zieh altoos en overal een buitenstaander voelen en ontwikkelde mede daarom een
  scherp oog voor de vele kleine en grote vormen van sociale uitsluiting. Van deze
  sensibiliteit legt vooral zijn magnum opus, het in 1979 gepubliceerde La Distinction,
  getuigenis af.
   In meer dan een opzicht is het vuistdikke La Distinction inderdaad een heus sociologisch meesterwerk. Bourdieu combineert daarin op een originele wijze statistische
  analyses van enquêtemateriaal (waarop overigens wel wat valt af te dingen), etnografische observaties en diepte-interviews, en bijwijlen indringende theoretische beschouwingen. Die laatste zingen zieh nogal eens los van de aangebrachte empirische
  onderbouw. In de lijn van een Durkheim of een Mauss kon de wijsgerig gevormde
  Bourdieu, die overigens ook een boek over (versta: tegen) Heidegger schreef, het
  speculeren niet laten en liet hij zijn sociologisch licht graag ook over filosofische
  vraagstukken schijnen. Zelf typeerde hij in een van de interviews uit Choses dites
  (1987) zijn bezigheid trouwens als 'filosofisch veldwerk1. In La Distinction resulteert
  dat onder meer in een provocatieve nabeschouwing over Kants esthetica, aangekondigd als 'een vulgaire kritiek', die haar doel niet heeft gemist: begin jaren tachtig was
  Bourdieu persona non grata in het Parijse filosofische milieu (later kwam het wel
  weer goed tussen hem en Jacques Derrida). Het is overigens een bij uitstek Franse
  
  Bij het overlijden van Pierre Bourdieu (1930 - 2002)
  
  213
  
  traditie, deze ondertussen enigszins geluwde 'strijd om de intellectuele hegemonic'
  tussen sociologie en filosofie.
   Empirische stratificatiesociologen hadden aan Bourdieus conceptuele exercities en
  theoretische bespiegelingen niet meteen een boodschap. Maar ze onderkenden én
  erkenden al snel het innovatieve karakter van het in La Distinction ontvouwde klassenmodel. Dat is meer bepaald twéédimensionaal: de diverse beroepen worden geschaald op basis van het ermee verbonden modaal inkomen én gemiddeld onderwijsniveau. Door zowel het economisch als het cultured kapitaal - dat laatste dus geihdiceerd door het behaalde diploma - in rekening te brengen, kan Bourdieu telkens twee
  grote fracties binnen de hoogste klasse of de burgerij resp. de kleinburgerlijke middenklasse onderscheiden. Vooral de sociologische analyse van de samenhang tussen
  klassenpositie en levensstijl doet zo haar voordeel met deze aanpak. Zo bespreekt
  Bourdieu in La Distinction met veel verve het verschil tussen de overwegend conservatieve culturele instelling van de economische burgerij en de avant-gardesmaak van
  de culturele fractie. Daartoe rekent hij overigens ook de leraren secundair onderwijs:
  Bourdieu was bepaald ruimhartig bij het uittekenen van de grens tussen burgerij en
  kleinburgerij.
   In het licht van de sociologische traditie oogt La Distinction als een inspirerende
  combinatie van Marx (de generalisatie van het kapitaalbegrip) en Weber (de nadruk
  op klassen c.q. klassenfracties als statusgroepen met een hen kenmerkende levens­
  stijl). Van Marx stamt allicht ook Bourdieus intuïtie dat de heersende of zgn. hoge
  cultuur ook de cultuur van de heersende of hoge klasse is. Marx sprak in dit verband
  van idéologie, Bourdieu heeft het over symbolisch of cultured geweld'. de burgerij
  weet haar cultuur, die in het teken van kunstbeleving en -participatie Staat, als de enig
  legitieme te laten erkennen en zo ook meteen een algemene maatschappelijke legitimiteit voor haar levensstijl en positie te verwerven. In de analyses die Bourdieu tezamen met Jean-Claude Passeron maakte, in het bijzonder La Réproduction (1970),
  kreeg het onderwijsbestel een schamierrol toebedeeld in het procès van symbolische
  geweldsuitoefening. Met haar grote nadruk op een correct gebruik van de zgn. standaardtaal, op 'goede manieren' en - vooral - op hoogculturele kennis, zou het onder­
  wijs de burgerlijke levensstijl tot universeel geldig uitroepen. Tegelijkertijd verklaart
  deze impliciete culturele machtsuitoefening volgens Bourdieu ook mee de sterke
  sociale ongelijkheid binnen het onderwijs. Hoe hoger het onderwijsniveau, des te
  kleiner de sociale kansengelijkheid, vanwege de kloof tussen de offïciële onderwijscultuur en de culturele bagage van de kinderen uit minder welgestelde gezinnen.
  Zowel sociaal als cultureel gezien is het onderwijsbestel dus latent ('onbewust') func­
  tioneel voor de vigerende stratifieatie. Zoveel sociologisch functionalisme was menige pedagoog of onderwijsvemieuwer een doom in het oog. Het verraadt alvast ook
  een zekere invloed van de kant van de naoorlogse Amerikaanse sociologie, die Bour­
  dieu in zijn latere werk volledig placht te verdonkeremanen (in artikelen uit begin
  jaren zestig zijn daarentegen wel degelijk verwijzingen naar Merton, Parsons en ande­
  re functionalisten te vinden).
   De invloed van Max Weber valt vooral af te lezen aan Bourdieus cultuursociologie,
  zij het dat ook deze bron weerom grotendeels impliciet blijft in de geschriften van na
  1970. Met name Webers algemene godsdienstsociologie heeft de jonge Bourdieu in
  
  214
  
  TijDSCHRiFT voor sociologie 2001 - Volume 22 - Nr. 3
  
  hoge mate gei'nspireerd. Weber gewaagt van het bestaan van godsdienstige markten,
  waarop de kerkelijke bewakers van de orthodoxie en de heterodoxe profetische
  nieuwlichters met elkaar concurreren om het monopolie op het spirituele aanbod.
  Daarbij tekenen zieh volgens Weber steeds bepaalde affiniteiten of Wahlverwand­
  schaften af tussen de ingenomen religieuze posities en de belangen of opvattingen van
  specifieke sociale groepen. Bourdieu veralgemeende deze sociologische diagnose
  voor alle vormen van symbolische of culturele productie. Dat ging gepaard met een
  conceptuele vemieuwing: de markten veranderden in zgn. champs of velden.
   Of het nu gaat over literatuur of mode, sociologie of beeidende kunst: steeds hebben
  we volgens Bourdieu te maken met culturele velden, waarbinnen om symbolisch
  kapitaal of erkenning wordt gestreden. Deze strijd kent per definitie winnaars en
  verliezers. Geen veld zonder dominante en gedomineerde posities, een onderscheid
  dat in de regel in de pas loopt met de meer algemene maatschappelijke opdeling tus­
  sen 'heersers' en 'overheersten'. Beide antagonistische partijen delen echter wel het
  geloof in bijvoorbeeld het cognitief belang van de sociologie als discipline (het wetenschappelijk veld) of de unieke esthetische waarde van de roman als literair genre
  (het literaire veld). Enkel op basis van zo'n gedeelde 'consensus in dissensus' of collectieve doxa, twee van Bourdieus geliefde uitdrukkingen, kan een cultureel veld of
  symbolische markt effectief functioneren. Deze gedachtegang verwijst linea recta
  naar het godsdienstsociologisch werk van alweer een andere founding father, ze is
  sterk schatplichtig aan Dürkheims analyse van 'de élémentaire vormen van het religi­
  euze leven'. In Les Règles de l'art (1992) heeft Bourdieu een en ander uitgebreid
  samengevat, zij het zonder haast enige verwijzing naar zijn illustere sociologische
  voorgangers. Deze cultuur- en kunstsociologische summa ontgoochelde ook een
  beetje. Het ging inderdaad in de eerste plaats om een synthèse, met zeer veel autocitaten en recapitulaties van eerder gepubliceerd werk. Maar wellicht is dat het lot van
  zowat elke theoretische nieuwlichter: de sociale verwachting van conceptuele consis­
  tence verplicht tot een relatieve intellectuele inertie.
  Als klassen-, onderwijs- en vooral cultuursocioloog mocht Pierre Bourdieu vanaf de
  tweede helft van de jaren tachtig op een groeiende internationale erkenning rekenen.
   Het toenemend aantal Engelse vertalingen was daar uiteraard niet vreemd aan (vooral
  het door Giddens mee geleide Polity Press betoonde zieh zeer actief). Daarnaast
  vormde de sterk gestegen academische belangstelling voor culturele ongelijkheidvraagstukken een günstige voedingsbodem voor de mondiale receptie van Bourdieus
  werk, dat bijvoorbeeld ook druk werd - en wordt - gelezen binnen cultural studies.
  Bepalend was echter wellicht het eenvoudige gegeven dat Bourdieu een van de wei­
  nige sociologen is die een alomvattend maar tegelijk overzichtelijk theoretisch raamwerk heeft ontwikkeld voor het analyseren van de samenhang tussen sociale en cultu­
  rele ongelijkheid, en dat zowel op het macroniveau van een nationale samenleving in
  toto als op het mesoniveau van specifieke velden van symbolische productie. Met de
  toenemende erkenning kwam er vanzelfsprekend ook almaar meer kritiek. Het laatste
  woord over de mogelijke plus- en minpunten van Bourdieus klassenmodel annex
  veldbenadering is alvast nog niet gevallen.
  Ondertussen maakt Pierre Bourdieu al wel deel uit van de sociologische canon: bin­
  nen de geschiedenis van de 20ste eeuwse sociologie lijkt zijn (ere)plaats voorgoed
  
  Bij het overlijden van Pierre Bourdieu (1930 - 2002)
  
  215
  
  verzekerd. Maar ook in de antropologie is Bourdieu reeds geruime tijd een alom
  gerespecteerde figuur, onder meer omwille van zijn afrekening met de structuralistische erfenis van Claude Lévi-Strauss in de volumineuze Studie Esquisse d'une théorie
  de la pratique (1972) en het overwegend beschouwende boek Le Sens pratique
  (1980). Beide publicaties gaan terug op materiaal dat Bourdieu eind jaren vijftig
  verzamelde tijdens veldwerk in het Algerijnse Kabylië. Ook dàt kenmerkte de wetenschapper Pierre Bourdieu: zieh niet laten intimideren of afleiden door de waan van de
  dag - onder meer de hele postmodemisme-discussie zag hij met plezier overwaaien -,
  maar geduldig doorploeteren op eens gedane observaties.
   Dat Bourdieu alsnog in de sociologie terechtkwam, is deels aan Raymond Aron te
  danken. Tezamen bouwden ze medio de jaren zestig het Centre Européen de Socio­
  logie uit (om het vervolgens in 1968 naar aanleiding van de beroemde meigebeurtenissen onderling grondig oneens te worden). Bourdieu betoonde zieh toentertijd een groot voorstander van het gebruik van kwantitatieve enquêtetechnieken,
  getuige de Studie L'Amour de l'art: Les musées et leur public (1966). Tevens
  publiceerde hij eind jaren zestig tezamen met J.C. Passeron en J.C. Chamboredon
  onder de titel Le Métier de sociologue een bündel met Franse vertalingen van
  basisartikelen, voorzien van een lange inleiding, over de epistemologie en de
  methoden van de sociologie. Daamaast kwam er op initiatief van Bourdieu een
  sociologische reeks - 'Le sens commun' - bij de prestigieuze uitgeverij Minuit (begin
  jaren negentig zou hij naar concurrent Seuil overstappen).
  Bourdieu heeft dus ook een belangrijke roi gespeeld in zeg maar de modemisering
  van het Franse sociologiebedrijf. Na mei '68 trok hij zieh echter van langsom meer
  terug in een relatief kleine kring van gelijkgezinden, gegroepeerd rond het door hemzelf geleide tijdschrift Actes de la Recherche en Sciences Sociales. Tot een uitgesproken schoolvorming kwam het alsnog niet vanwege interne conflicten. Zo verfie­
  len onder meer Jean-Claude Passeron en Luc Boltanski de schaapsstal. Beide
  getalenteerde sociologen gingen tijdens de jaren tachtig en negentig htm eigen weg,
  en in beide gevallen resulteerde dat in een soms scherpe kritiek op de vroegere
  leermeester. Bourdieu was naar verluidt dan ook geen gemakkelijk man om mee
  samen te werken. De strijder voor het eigen sociologische gelijk placht zieh tegenover de eigen troepen wel eens als een heuse veldheer te gedragen...
   Bourdieus gelijkhebberigheid, maar dan op het politieke vlak, zorgde vooral tijdens
  de tweede helft van de jaren negentig voor nogal wat publiek geventileerd ongenoegen in Parijs en directe omgeving. Tot dan toe was Bourdieu over zijn politieke sympathieën veeleer terughoudend geweest: hij gedroeg zieh bepaald niet als un intellec­
  tuel engagé in de traditie van Sartre of, recenter, Michel Foucault. Zelden dook zijn
  naam op onder een petitie (de steunbetuiging in 1981 voor de gooi naar het presidentschap van komiek Coluche kwam dan ook voor velen als een verrassing). Uit de
  soms bijtende toon in Bourdieus sociologische analyses van de verschillende vormen
  van ongelijkheid kon de goede verstaander uiteraard wel afleiden aan wiens kant hij
  niet stond, ook al vertoefde de maker zelf zo onderhand in de hoogste regionen van de
  Franse culturele burgerij. In combinatie met de retorisch gedurig benadrukte afstandelijkheid en objectiviteit deden de opgeleverde diagnoses van bijvoorbeeld het onderwijs als sociale en culturele reproductie-instantie veeleer cynisch aan: ongeïnten-
  
  216
  
  TIJDSCHRIFT voor sociologie 2001 - Volume 22 - Nr. 3
  
  deerde effecten en 'harde structuren' zouden het ook in de directe toekomst van goede
  pedagogische bedoelingen en dito beleidsintenties winnen.
   La Misère du monde, versehenen in 1993, luidde een eerste kentering in. Dit haast
  vijftienhonderd bladzijden teilende collectieve boekwerk wil via meerdere diepteinterviews en een reeks beschouwende commentaren het leven aan de sociale onderkant documenteren. Dat gebeurt vanuit een onmiskenbaar moreel parti-pris voor de
  bewoners van de diverse rafelranden van onze maatschappij - voor gevangenen, clo­
  chards en andere sociaal uitgestotenen of kansarmen. Vanaf 1995 koos Bourdieu ook
  daadwerkelijk de kant van 'de onderdrukten': hij stapte mee op in betogingen, nam het
  woord tijdens stakingen en publiceerde pamflettaire stukken tegen 'la pensée unique',
  tegen de overheersing van het neoliberale denken. Wat Bourdieu vooral dwarszat,
  was het gemak waarmee de West-Europese sociaal-democratie onder de vlag van 'de
  derde weg' (weerom Giddens!) gewillig meeging met het neoliberale discours. Dat
  was - en blijft - een bekende diagnose, maar voor Bourdieu volstond ze niet: de eens
  afstandelijk ingestelde socioloog droomde nu hardop van een daadwerkelijke beweging 'links van links' (links van de sociaal-democratie).
   Over de feitelijke beweegredenen van het politieke engagement van 'the late Pierre
  Bourdieu' kunnen we eindeloos speculeren. In de dagen onmiddellijk na Bourdieus
  overlijden heeft het hoe dan ook zeer vaak de aandacht van diens onbetwistbare Ver­
  diensten als antropoloog en socioloog afgeleid, zeker in de massamediale berichtgeving. Ongetwijfeld kent ook Bourdieus sociologische benadering zo zijn beperkingen. Zelf ben ik mij van langsom meer (vooral) gaan stören aan de exclusieve nadruk
  op stratificatie en ongelijkheid als maatgevend voor een sociologische analyse. Soci­
  ologie als wetenschap van de sociale en culturele ongelijkheid (binnen natiestaten...):
  impliciet of expliciet wordt deze defmitie door zeer veel sociologen omschreven,
  maar je moet Bourdieu gelezen hebben om terdege te beseffen wat ze nu eigenlijk
  inhoudt én wat er zoal de beperkingen van zijn. Het is met name een omschrijving
  die maar moeilijk recht kan doen aan het polyfonisch karakter van het samenleven
  omdat ze steeds weer dezelfde melodie hoort. Pierre Bourdieu heeft the sociological
  song about social inequality alvast met zoveel grandeur ten gehöre gebracht dat zijn
  interpretatie nog lang zal weerklinken, ook in andere sociologische benaderingen.
  Juist dat is een sociologische klassieker: je kan er niet omheen, het oeuvre is unilmganglich, je moet het lezen wil je binnen de vakgemeenschap voor vol worden aanzien. Laten we Bourdieu dus vooral lezen en herlezen. Maar dan wel zoals het een
  klassieker past: respectvol en kritisch.
  Rudi Laermans.
  