title: Erfgoed waarderen. Hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen
text: /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  2021
  
  Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen
  
  pagina 57 van 90
  
  4.3.1.3
  
  Geografische spreiding
  
  Per sectie of front van de vesting Antwerpen bevinden de meeste beschermingen zich in de
  binnenste fortengordel op het zuidoostelijke front, terwijl in de buitenste fortengordel het
  noordoostelijke gedeelte de meeste beschermingen omvat. Tot voor kort bevond de grootste leemte
  zich in het zuidoostelijke front van de buitenste fortengordel. Op 6 februari 2018 werd het fort van
  Kessel als monument beschermd, wat deze leemte in de geografische spreiding op de fortengordels
  compenseerde. In de binnenste fortengordel is geen enkel fort benoorden fort II-VIII beschermd.
  4.3.1.4
  
  Grondplan (zie bijlage)
  
  Het huidige beschermingspakket omvat forten en schansen met uiteenlopende type-grondplannen
  (zie bijlage referentiekader grondplannen). Om tot een indeling te komen, volgden we de indeling of
  typering door Gils (1997/2, 1998, 1999, 2001, 2014).
  Grondplannen van forten uit de periode 1860-1865 en de periode 1906-1914 van de uitbouw van de
  vesting Antwerpen zijn duidelijk te typeren. Veel moeilijker is dat voor de tussenliggende periode,
  van pakweg 1870 tot 1893. Militaire architecten experimenteren dan met de configuratie en de
  opstelling van de gebouwen op het forteiland. De meeste forten combineren in die tussenliggende
  periode kenmerken van de forten uit de periode 1860-1865 (zoals wallen op de rand van het
  forteiland, toegang via een redan, caponnière in de vestinggracht) met kenmerken uit de periode
  1906-1914 (zoals het gebruik van beton, geschut in pantserkoepels). Dat levert een grotere
  diversiteit in de grondplannen op.
   Globaal genomen onderscheiden we de volgende types:
  Forten
  1 - Gebastioneerd fort (<1859)
  2 - Bakstenen forten met hoge wallen en een centraal reduit (Brialmontforten) (1860-1865)
  3 - Scheldeforten met centraal reduit en geschutkoepels (1870-1882)
  4 - Bakstenen forten met hoge wallen en langgerekte kazerne (1870-1882)
  5 - Hybride forten met langgerekte kazerne (1878-1893)
  6 - Hybride forten met geschutkoepels (1878-1893)
  7 - Betonnen pantserforten - eerste generatie (1893-1897)
  8 Betonnen pantserforten - gedetacheerde reverscaponnières (1906-1914)
  9 - Betonnen pantserforten - samengevoegde caponnières (1906-1914)
  10 - Betonnen pantserforten - aangehechte caponnières (1906-1914)
  11 - Betonnen pantserforten – grachtflankering met koepels (1906-1914)
  Schansen
  12 - Schansen van de binnenste fortengordel (1906-1914)
  13 - Schansen van de buitenste fortengordel (1906-1914)
  14 - Halve schansen (1906-1914)
  
  /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  pagina 58 van 90
  
  Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen
  
  2021
  
  Van de meeste types is minstens één exemplaar beschermd, wat bevestigt dat het beschermde
  pakket divers is samengesteld en met representativiteit wat het type grondplannen betreft. Van vijf
  types is er geen bescherming, maar daarbij gaat het telkens om kleine categorieën van één of twee
  exemplaren, die op andere vlakken doorgaans minder goed of slecht bewaard zijn. De bakstenen
  forten met hoge wallen en centraal reduit (Brialmontforten) zijn relatief oververtegenwoordigd.
   Grondplan
  Gebastioneerd fort
  
  Aantal beschermde fortificaties
  
  tov aantal bewaarde
  2
  
  Bakstenen fort met hoge wallen en centraal reduit
  
  7
  
  9
  
  Scheldefort met centraal reduit en geschutkoepels
  
  1
  
  Bakstenen fort met hoge wallen en langgerekte kazerne
  
  2
  
  Hybride fort met langgerekte kazerne
  
  1
  
  2
  
  Hybride fort met geschutkoepels
  
  2
  
  2
  
  Betonnen pantserfort met gedetacheerde reverscaponnières
  
  2
  
  3
  
  Betonnen pantserfort met samengevoegde caponnières
  
  5
  
  7
  
  Betonnen pantserfort met aangehechte caponnières
  
  2
  
  2
  
  Schans binnenste fortengordel
  
  1
  
  9
  
  Schans buitenste fortengordel
  
  6
  
  8
  
  Halve Schans
  
  1
  
  2
  
  Antitankgracht
  
  1
  
  1
  
  Betonnen pantserfort met grachtflankering met koepels
  
  2
  
  Omwalling
  
  1
  
  5
  
  Eindtotaal
  
  29
  
  57
  
  4.3.2 Andere beschermingsstatuten (natuur)
  22 forten of schansen vallen binnen de contouren van een Speciale Beschermingszone, waarvan het
  habitatrichtlijngebied 'Historische fortengordels van Antwerpen als vleermuizenhabitats de meest
  voorkomende is (zie figuur 7). Het fort van Brasschaat valt onder de Europese habitatrichtlijn voor
  het ‘Groot en Klein Schietveld’; de forten van Kapellen en Oelegem maken deel uit van het grotere
  habitatrichtlijngebied 'Bos- en heidegebieden ten oosten van Antwerpen'. Er is een vrij grote overlap
  tussen forten die om erfgoedwaarden zijn beschermd en diegene die omwille van hun
  natuurwaarden en biodiversiteit onder de habitatrichtlijn vallen. Vijf forten of schansen genieten
  geen bescherming als onroerend erfgoed, maar hebben wel een statuut als habitatrichtlijngebied
  (Forten van Bornem, Broechem, Kapellen, Koningshooikt, Lier).
  /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  2021
  
  Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen
  
  pagina 59 van 90
  
  Figuur 36 Wolvenberg, één van de zeldzame overblijfselen van de Grote Omwalling of Brialmontomwalling uit 1859. De
  omwalling met gracht werd in 1963 gesloopt voor de aanleg van de Antwerpse Ring.
  Figuur 37 Hoodtoegang van fort VIII, omgevormd tot horeca-uitbating. Foto H. Verboven 2019.
   /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  pagina 60 van 90
  
  Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen
  
  2021
  
  5 GERAADPLEEGDE WERKEN
  5.1 ARCHIEF EN KAARTEN
  
  Algemeen Rijksarchief, Militaire kaarten in 1934 door de Nederlandse regering aan België
  overgedragen, nr. 5009: “Anvers avec la nouvelle enceinte 1860”, schaal 1:40062.
  Koninklijk Legermuseum Brussel, Moskouarchief (fonds 185), doos 1491, map 3653: grondplan
  Schans Bosbeek, schans Tallaart op schaal 1:200, 1940.
  Koninklijk Legermuseum Brussel, Moskouarchief (fonds 185), doos 2562: diverse grondplannen van
  forten en schansen.
  Koninklijk Legermuseum Brussel, Moskouarchief (fonds 185), doos 3878, map1786: ontwerpplannen
  van bastions en omgeving van fort Sint-Marie, schaal 1:500, 1850.
  Koninklijk Legermuseum Brussel, Fonds Versterkingen: Versterking Anwerpen, A 53 bis: kaart uit
  1863 met zones van krijgsdienstbaarheden rondom de forten I - VIII en voor de Grote Omwalling.
  Koninklijk Legermuseum Brussel, Kaarten en plannen, (Antwerpen) B.M. 202 R, Atlas des bâtiments
  militaires: Forts du Bas-Escaut, s.d.
  Koninklijke Bibliotheek, Kaarten en Plannen, nr. WBS IV 12.052 (1) D: Atlas des bâtiments militaires:
  Fort de Lierre (1907), Brussel, schaal 1:400.
  Ministerie van Openbare Werken en Wederopbouw 1950-1970: Topografische kaarten, opname
  1950 – 1970, schaal 1:5.000, originelen berusten bij Vlaamse overheid, Departement MOW,
  Algemene Technische Ondersteuning, online beschikbaar via http://www.geopunt.be (geraadpleegd
  op 24 april 2018).
  5.2 LUCHTFOTO’S
  
  Luchtfotocollectie ATO
  - Luchtfoto 1953: fort van Bornem
  Vlaamse overheid, departement Mobiliteit en Openbare Werken (MOW), afdeling Algemene
  Technische Ondersteuning, luchtfotoarchief, doos 153, nr. 63889.
  Luchtfotocollectie NGI:
  - Luchtfoto 1949: fort 1 [online], schaal 1:15.000,
  http://www.ngi.be/cartesius/images/air/1949_B2-ANTWERPEN_9591.jpg (geraadpleegd op
  28 april 2018).
  - Luchtfoto 1948: fort 2 [online], schaal 1:5000,
  http://www.ngi.be/cartesius/images/air/1948_B3-ANTWERPEN_6839.jpg (geraadpleegd op
  28 april 2018).
  - Luchtfoto 1969: fort 2 [online],
  http://www.ngi.be/cartesius/images/air/1969_B14R_1310.jpg (geraadpleegd op 28 april
  2018).
  - Luchtfoto fort 7-8 en schansen 1948, schaal 1:15.000:
  http://www.ngi.be/cartesius/images/air/1948_B3-ANTWERPEN_6784.jpg (geraadpleegd op
  20 augustus 2018).
  - Luchtfoto schansen 16-17, schaal 1:15.000:
  http://www.ngi.be/cartesius/images/air/1948_B3-ANTWERPEN_6773.jpg (geraadpleegd op
  20 augustus 2018).
   - Luchtfoto 1948: fort Merksem [online], schaal 1:5000,
  http://www.ngi.be/cartesius/images/air/1948_B3-KAPELLEN_7118.jpg (geraadpleegd op 4
  mei 2018).
  - Luchtfoto 1969 fort Merksem [online], schaal 1:5000,
  http://www.ngi.be/cartesius/images/air/1969_B14R_1107.jpg (geraadpleegd op 4 mei
  2018).
  /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  2021
  
  Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen
  
  pagina 61 van 90
  
  -
  
  Luchtfoto 1948: fort Zwijndrecht [online], schaal 1:5000,
  http://www.ngi.be/cartesius/images/air/1948_B3-ANTWERPEN_6849.jpg (geraadpleegd op
  4 mei 2018).
  Luchtfoto 1969: fort Zwijndrecht, [online], schaal 1:5000,
  http://www.ngi.be/cartesius/images/air/1969_B14R_1302.jpg (geraadpleegd op 4 mei
  2018).
  Luchtfoto 1952: fort Koningshooikt [online],
  http://www.ngi.be/cartesius/images/air/1952_B8-MECHELEN_7225.jpg (geraadpleegd op 13
  juli 2018).
  Luchtfoto
  1948:
  fort
  St-Marie
  [online],
  schaal
  1:15.000,
  http://www.ngi.be/cartesius/images/air/1948_B3-ANTWERPEN_7107.jpg (geraadpleegd op
  10 augustus 2018).
  Luchtfoto
  1969:
  fort
  St-Marie
  [online],
  schaal
  1:18.500,
  http://www.ngi.be/cartesius/images/air/1969_B14R_1201.jpg (geraadpleegd op 10 augustus
  2018).
  Luchtfoto 1971: fort van Bornem, schaal 1:19.500
  http://www.ngi.be/cartesius/images/air/1971_B22R_1109.jpg (geraadpleegd op 14 augustus
  2018).
  Luchtfoto 1952: fort van Bornem, schaal 1:25.000,
  http://www.ngi.be/cartesius/images/air/1952_B8-MECHELEN_7239.jpg (geraadpleegd op 14
  augustus 2018).
  5.3 GIS-DATALAGEN
  Orthofotomozaïek 1971: Informatie Vlaanderen: Orthofotomozaïek, kleinschalig, zomeropnamen,
  panchromatisch, 1971, Vlaanderen, gepubliceerd in 2015.
  Orthofotomozaïek 1979-90: Informatie Vlaanderen, Orthofotomozaïek, kleinschalig, zomeropnamen,
  kleur, 1979-1990, Vlaanderen, opname Antwerpen dateert van 1989.
  DTM 2013-2015: Informatie Vlaanderen, Digitaal Hoogtemodel Vlaanderen II, DTM, raster, 1 m,
  afgeleid van LiDAR-hoogtegegevens, 2013-2015.
  5.4 BIBLIOGRAFIE
  
  CASSAUWERS H. Beschrijving van de thans nog bewaarde Brialmontforten en van fort 1, in
  Lombaerde P. (red.) Vesting Antwerpen. De Brialmontforten, Gent, Antwerpen, 131-148.
  CASSAUWERS H. 1991-1992: Schansen van de Antwerpse veiligheidsomwalling, Vesting, 1991/3,
  1991/4, 1992/1, 1992/2, 1992/3, 1992/4.
  COOLSAET R. 2001: België en zijn buitenlandse politiek 1830-2000, Leuven.
  DE CLERCQ L. 2016: De olievlek van de haven: het vergeten Fort Sint-Filips [online],
  http://lukasdc.eu/FortSintFilips_DeOlievlekVanDeHaven_LukasDeClercq_Printversie_04_12_2016.pdf (geraadpleegd op 27
  maart 2018).
  DECOODT H. 2018: Bunkers van de Stellung Antwerpen en de Turnhoutkanalstellung (Eerste
  Wereldoorlog), onuitgegeven criterianota Onroerend Erfgoed, Brussel.
  DECOODT H. 2017: Bunkers van de ‘Hollandstellung’ (Eerste Wereldoorlog), Onuitgegeven
  criterianota Onroerend Erfgoed, Brussel.
  DE HASQUE J. 1990: De antitankgracht te Antwerpen (met vier wandelingen), Antwerpen.
   DE MEYER M. 2009: De Staats-Spaanse linies: de opwaardering van Spaanse, Nederlandse en Franse
  verdedigingswerken in de grensstreek van Antwerpen, West-, Oost- en Zeeuws-Vlaanderen,
  
  /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  pagina 62 van 90
  
  Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen
  
  2021
  
  Fortengordels nu! Actuele omgang met forten, gordels en verdedigingslinies, Verslagboek van het
  colloquium Antwerpen, 25-26 september 2009, Antwerpen, 12-20.
  DE RYNCK P. 2011: Koude oorlog in de Kempen: Operatie Gondola en de Britse basis in de provincie
  Antwerpen , Erfgoedgids 13, Antwerpen.
  DE RYCKEL 1907: Historique de l’établissement militaire de la Belgique, Gent.
  DE SCHRYVER H. 2011: Instandhoudingsdoelstellingen voor de speciale beschermingszone
  ‘Historische fortengordels van Antwerpen als vleermuizenhabitat’, ANTenne: themanummer Natuur
  in de Antwerpse fortengordel, 2, april-juni, 14-17.
  https://www.provincieantwerpen.be/aanbod/dlm/samenwerkingsverbanden/ankona/natuurstudiea
  rtikels.html
  DEVOS S. 2012: Fort Stabroek van de vesting Antwerpen, Simon Stevinstichting.
  GHEYLE W. & BOURGEOIS I. 2013: Vergeten linies: Antwerpse bunkers en loopgraven door de lens van
  Leutnant Zimmerman (1918), Streekgericht 3, Antwerpen.
  GHEYLE W. & BOURGEOIS I. 2018: Vergeten linies III: militair erfgoed binnen de Antwerpse
  fortengordels op luchtfoto en Lidar, Streekgericht 4, Antwerpen.
  LIEBOLD A. Festungsbauten [online], http://www.festungsbauten.de/Festungen_Startseite.htm
  (geraadpleegd op 13 november 2018).
  GILS R. 1987: De uitbreiding van de vesting Antwerpen tussen 1868 en 1914, Mededelingen van de
  Simon Stevinstichting, 1987/2, zomer, 15-25.
  GILS R. 1991: De Antwerpse veiligheidsomwalling van 1907, Vesting, 1991/3, 3-6.
  GILS R. 1992: Antwerpen, Nationaal reduit van België (1859-1914), Belgisch tijdschrift voor Militaire
  Geschiedenis, 29, 465-488, 537-560.
  GILS R. 1997: Analyse van de Brialmontforten als onderdelen van de fortengordel en de vesting
  Antwerpen, in Lombaerde P. (red.) Vesting Antwerpen. De Brialmontforten, Gent, Antwerpen, 51-88.
  GILS 1997/1: Levensschets van Henri Alexis Brialmont (1821-1903), in Lombaerde P. (red.) Vesting
  Antwerpen. De Brialmontforten, Gent, Antwerpen, 129-130.
  GILS R. 1997/2: Vesting Antwerpen: deel 1. Bakstenen schoonheid 1830-1885, België onder de
  wapens 5, Erpe.
   GILS R. 1998: Vesting Antwerpen, deel 2: De Pantservesting, 1885-1914, België onder de wapens 7,
  Erpe.
  GILS R. 1999: Vesting Antwerpen, deel III: Schelde en redeverdediging, 1838-1944, België onder de
  wapens 13, Erpe.
  GILS R. 2000: Fort Steendorp van de vesting Antwerpen, België onder de wapens 16, Erpe.
  GILS R. 2001: Atlas Belgische versterkingen te Antwerpen, Luik en Namen (1859-1914), Erpe.
  GILS R. 2006: Vesting Antwerpen: deel IV: bunkers en bunkerstellingen (1914-1945), België onder de
  wapens 19, Erpe.
  GILS R. 2006/1: De wet van 30 maart 1906 en de pantserforten in Antwerpen, Vesting, 1, 1-10.
  GILS R. 2006/2: Fort Liezele van de vesting Antwerpen, België onder de wapens 14, Erpe.
  GILS R. 2006/3: Een gordel van beton. De Antwerpse pantserforten, Erfgoedgids, Antwerpen.
  GILS R. 2007: Over de gewelven in de Brialmontforten, Vesting, 3, 6-10.
  GILS 2014: Antwerpse forten 1914, Tielt.
  GILS R. & LOMBAERDE P. 2009: De forten rond Antwerpen: van militaire dwangbuis tot
  vestinglandschap in wording, Fortengordels nu! Actuele omgang met forten, gordels en
  verdedigingslinies, Verslagboek van het colloquium Antwerpen, 25-26 september 2009, Antwerpen,
  21-37.
  GILS R, SCHOKKAERT L. & WUYTS A. s.d.: Het fort van Liezele, onuitgegeven gids door de
  Vriendenkring Fort van Liezele i.s.m. het gemeentebestuur Puurs, Puurs.
  HULSTAERT W. 2013: Van forten en vleermuizen : consolidatiewerken van fort Steendorp, M&L,
  32/3, 6-37.
  KUTA 2007: Namur et alentours : les forts, in Dejardin V. & Maquet J.(eds.) Le patrimoine militaire de
  Wallonie, Namen, 221-225.
  /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  2021
  
  Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen
  
  pagina 63 van 90
  
  LEGROUX B. 2001: Fort Breendonk (1906 - 1914): Analyse van de bouw van een fort van tweede orde
  met samengevoegde caponnières als onderdeel van de Hoofdweerstandsstelling der Vesting
  Antwerpen, onuitgegeven licentiaatsverhandeling geschiedenis, KU Leuven.
  LEGROUX B. 2005: Fort Breendonk: bouw en militair concept 1906-1914, Puurs.
   LE PAGE 1997: Het ontstaan van het nationaal reduit Antwerpen, in Lombaerde P. (red.) Vesting
  Antwerpen. De Brialmontforten, Gent, Antwerpen, 21-38.
  LOMBAERDE P. (red.) 1997: Vesting Antwerpen. De Brialmontforten, Gent, Antwerpen.
  LOMBAERDE P. 1997: Ontmanteling en herbestemming van omwalling en forten rond Antwerpen:
  twee stedenbouwkundige vraagstukken, in Lombaerde P. (red.) Vesting Antwerpen. De
  Brialmontforten, Gent, Antwerpen, 107-127.
  LOMBAERDE P. 2009: Antwerpen versterkt: de Spaanse omwalling vanaf haar bouw in 1542 tot haar
  afbraak in 1870, Antwerpen.
  MEYLEMANS E. & COUSSERIER K. 2017: Evaluatie van een toevalsvondst te Borgerhout (Antwerpen),
  Noordersingel, onuitgegeven rapport Onroerend Erfgoed, Brussel.
  NEFORS P. 2004: Breendonk, 1940-1945. De Geschiedenis, Antwerpen.
  NAGELS M. 2012: De Antwerpse fortengordel – de Brialmontforten als onzichtbare potentie van de
  periferie, onuitgegeven masterproef vakgroep Architectuur en Stedenbouw, UGent.
  Onroerend Erfgoed Antwerpen, Beschermingsdossier A/1312, Fort 2 van Wommelgem, bescherming
  als monument (F. Brenders, 1996).
  Onroerend Erfgoed Antwerpen, Beschermingsdossier A/1313, Fort 5 van Edegem, bescherming als
  monument (F. Brenders, 1996).
  Onroerend Erfgoed Antwerpen, Beschermingsdossier DA002170, Fort van Schoten, bescherming als
  monument (F. Brenders, 1996).
  Onroerend Erfgoed Antwerpen, Beschermingsdossier A/1234, De antitankgracht, bescherming als
  landschap (M. De Borgher, 1991).
  Onroerend Erfgoed Antwerpen, Beschermingsdossier DA002190, Schans Bosbeek, bescherming als
  monument (F. Brenders, 1998).
  Onroerend Erfgoed Antwerpen, Beschermingsdossier A/0632, Fort van Liezele, bescherming als
  landschap (M. De Borgher, 1995).
  POTTIER W. 1997: De bouw van de fortengordel rond Antwerpen, in Lombaerde P. (red.) Vesting
  Antwerpen. De Brialmontforten, Gent, Antwerpen, 39-49.
  Provincie Antwerpen s.d.: Fortengordels [online], http://www.fortengordels.be/over_fortengordels.
  Provincie Antwerpen 2015: Kaderplan Fortengordels rond Antwerpen: deel 2a tot deel 2f
  Informatiefiches per fort, onuitgegeven rapport [online]
  http://www.fortengordels.be/over_fortengordels/over-het-strategisch-project (geraadpleegd op 26
  maart 2018).
   REICHERT-SCHICK A. & EBERLE I. 2011 : Beloved Heritage – Condemned Heritage. About the handling
  of fortification heritage within the border region Germany-France-Luxembourg, Revue géographique
  de l’Est, 51/1-2, 1-20. http://journals.openedition.org/rge/3302#text
  REMES K. 2002: Fort 8 van de vesting Antwerpen, België onder de wapens 21, Erpe.
  REYNS N. & CLAESSENS L. 2016: Archeologisch vooronderzoek Liezele (Puurs) - Molenstraat, Fortbaan
  Landschapspark Fort Liezele, Rapporten All-Archeo 308, Temse.
  Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed 2013: Op de museale weegschaal: collectiewaardering in zes
  stappen [online], https://cultureelerfgoed.nl/publicaties/op-de-museale-weegschaalcollectiewaardering-in-zes-stappen (geraadpleegd op 10 april 2018).
  RUSSEL R. & WINKWORTH K. 2009: Significance 2.0. A guide to assessing the significance of
  collections [online], Collections Council of Australia,
  https://www.arts.gov.au/what-we-do/museums-libraries-and-galleries/significance-20
  (geraadpleegd op 28 mei 2018).
  Schelde-Dijle VZW 1973: Fort van Merksem, onuitgegeven rapport van het ministerie van Openbare
  Werken, Bestuur van de Stedebouw en Ruimtelijke Ordening, Antwerpen.
  /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  pagina 64 van 90
  
  Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen
  
  2021
  
  SIMOENS T. 2016: De chaos van het slagveld: het Belgisch leger in de loopgraven, Antwerpen,
  Amsterdam.
  Simon Stevinstichting 2013: Beschermingsaanvraag Schans XVIII, 26/12/2013 (Onuitgegeven dossier).
  S.N. s.d.: De Achttiendaagse Veldtocht: Het Belgische verhaal van mei 1940, eenheid per eenheid
  [online], https://18daagseveldtocht.be/infanterie/overige/speciale-vestingseenheden/
  (geraadpleegd op 18 december 2018).
  S.N. 1907: Seconde ligne de défense d'Anvers. Commission chargée de procéder à l'examen des divers
  dispositifs de fortification qui pourraient être employés pour la seconde ligne de défense d'Anvers et
  de désigner celui qu'il conviendrait d'adopter. Procès-verbaux des séances : 25 juin 1906-26 janvier
  1907, Brussel.
  S.N. 2009: Fortengordels nu! Actuele omgang met forten, gordels en verdedigingslinies, Verslagboek
  van het colloquium Antwerpen, 25-26 september 2009, Antwerpen.
  S.N. 2018: Fort van Zwijndrecht, Bunkerfreaks Antwerpen Archives (BFAA) 28 juli 2018 [online],
  https://festungantwerpen.blogspot.com/ (geraadpleegd op 28 augustus 2018).
  Studiegroep fort Bornem: Militair Erfgoed in de kijker [online], https://studiegroep-fort-bornem.be/
  (geraadpleegd op 14 augustus 2018).
   VAN CRAEN L. 2017: 10 jaar beheerplan van Antitankgracht - voorlopige resultaten van de
  beheerwerken, ANTenne, 2017/2, april-juni, 14-17.
  VAN DE VOORDE S. 2011: Bouwen in beton in België (1890-1975). Samenspel van kennis, experiment
  en innovatie, Proefschrift ingediend tot het behalen van de graad van graad van Doctor in de
  Ingenieurswetenschappen: Architectuur, Vakgroep Architectuur & Stedenbouw, UGent, 2 dln.
  VAN DER HOEVEN G.G. 1865: De vestingwerken van Antwerpen, Militaire Spectator, 34, 165-182.
  VAN MEIRVENNE R. 2002: Fort Haasdonk van de vesting Antwerpen, België onder de wapens 22,
  Erpe.
  VAN MEIRVENNE R. & LATAER J. 2009: Fort Zwijndrecht van het Verschanste Kamp op de Antwerpse
  linkeroever, België onder de wapens 25, Erpe.
  VAN PUL P. 2014: De Belgische militaire onderwaterzettingen rond de Versterkte Plaats van
  Antwerpen in augustus en september 1914: een historisch-geografische reconstructie, s.l.
  VAN RIET M. s.d.: Klein-Brabant in oorlog. De forten Breendonk, Liezele en Bornem in 1914, s.l.
  VERBRAEKEL 2007: Leger sluit fort van Zwijndrecht, Gazet van Antwerpen, 2 februari 2007,
  https://www.gva.be/cnt/aid537389/leger-sluit-fort-van-zwijndrecht (geraadpleegd op 7 mei 2018).
  VERMAELEN B. 2017: Inventarisatie van de relicten in 20 forten en schansen in de Antwerpse
  fortengordel; Beschrijving van de fysieke toestand en aanbevelingen voor conservatie, onuitgegeven
  rapport in opdracht van de provincie Antwerpen.
  VERSELE R. 1914: Belegering en val van de versterkte stelling Antwerpen, in Lombaerde P. (red.)
  Vesting Antwerpen. De Brialmontforten, Gent, Antwerpen, 97-105.
  VERSELE R. 2006: Het spoorwegfortje van Duffel, België onder de wapens 29, Erpe.
  VIERDE BELGISCHE DIVISIE DER NAVO PIPELINES s.d.: Welkom in het fort van Schoten, onuitgegeven
  brochure, s.l.
  VON TSCHISCHWITZ E. 1921: Antwerpen 1914, unter Benutzung der amtlichen Quellen des
  Reichsarchivs, Schlachten des Weltkrieges 1, Berlijn.
  WOUTERS L. s.d.: Fort van België vanuit een bezoekers standpunt [online],
  https://www.fortenvanbelgie.be/index.php (geraadpleegd op 25 september 2018).
   WUYTS T. 2017: Fort 7 een schatkist aan biodiversiteit zo midden in de stad, ANTenne:
  themanummer Natuur in de Antwerpse fortengordel, 2, april-juni, 14-17.
  /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  2021
  
  Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen
  
  pagina 65 van 90
  
  Figuur 38 Fort VI (bouwperiode 1860-1865): het in 1874 gebouwde officierengebouw in de typische Rundbogenstil,
  herkenbaar aan de rondbogige friezen boven aan de gevels.
  /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  pagina 66 van 90
  
  Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen
  
  2021
  
  6 BIJLAGEN
  6.1 TYPE GRONDPLANNEN - REFERENTIEKADER
  Deze bijlage bundelt verschillende types grondplannen van de vesting Antwerpen. De originele
  grondplannen zijn interessant om te vergelijken met de huidige situatie. Zij geven inzicht in de
  oorspronkelijke opbouw en configuratie van de fortificaties. Grondplannen van forten uit de periode
  1860-1865 en de periode 1906-1914 van de uitbouw van de vesting Antwerpen zijn duidelijk te typeren.
  Veel moeilijker is dat voor de tussenliggende periode, van pakweg 1870 tot 1893. Militaire architecten
  experimenteren dan met de configuratie en de opstelling van de gebouwen op het forteiland. De meeste
  forten combineren in die tussenliggende periode kenmerken van de forten uit de periode 1860-1865
  (zoals hoge wallen op de rand van het forteiland, toegang via een redan, caponnière in de vestinggracht)
  met kenmerken uit de periode 1906-1914 (zoals het gebruik van beton, geschut in pantserkoepels). Dat
  levert een grotere diversiteit in de grondplannen op.
   Globaal genomen onderscheiden we de volgende types:
  - 1 Gebastioneerd fort (<1859)
  - 2 Bakstenen forten met hoge wallen en een centraal reduit (Brialmontforten) (1860-1865)
  - 3 Scheldeforten met centraal reduit en geschutkoepels (1870-1882)
  - 4 Bakstenen forten met hoge wallen en langgerekte kazerne (1870-1882)
  - 5 Hybride forten met langgerekte kazerne (1878-1893)
  - 6 Hybride forten met geschutkoepels (1878-1893)
  - 7 Betonnen pantserforten - eerste generatie (1893-1897)
  - 8 Betonnen pantserforten - gedetacheerde reverscaponnières (1906-1914)
  - 9 Betonnen pantserforten - samengevoegde caponnières (1906-1914)
  - 10 Betonnen pantserforten - aangehechte caponnières (1906-1914)
  - 11 Betonnen pantserforten – grachtflankering met koepels (1906-1914)
  - 12 Schansen van de binnenste fortengordel (1906-1914)
  - 13 Schansen van de buitenste fortengordel (1906-1914)
  - 14 Halve schansen (1906-1914)
  Bij type 8 en 9 van de betonnen pantserforten bestaat bijkomend nog een onderscheid tussen forten van
  1ste orde (met twee koepels 2x 15cm) en forten van 2de orde (met één koepel van 15cm). Dat
  onderscheid berust dus enkel op een verschil in vuurkracht van een fort. Het maximale schietbereik
  bedroeg 8,4 km (Gils 1998, 49).
  Bronnen
  GILS R. 1997/2: Vesting Antwerpen: deel 1. Bakstenen schoonheid 1830-1885, België onder de wapens 5,
  Erpe.
  GILS R. 1998: Vesting Antwerpen, deel 2: De Pantservesting, 1885-1914, België onder de wapens 7, Erpe.
  GILS R. 1999: Vesting Antwerpen, deel III: Schelde en redeverdediging, 1838-1944, België onder de wapens
  13, Erpe.
  GILS R. 2001: Atlas Belgische Versterkingen te Antwerpen, Luik en Namen (1859-1914), Erpe.
  GILS R. 2006: Een gordel van beton. De Antwerpse pantserforten, Erfgoedgids van het provinciebestuur
  Antwerpen, Antwerpen.
  GILS R. 2014: Antwerpse forten 1914, Tielt.
  LOMBAERDE P. (red.) 1997: Vesting Antwerpen. De Brialmontforten, Gent, Antwerpen.
   /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  2021
  
  Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen
  
  pagina 67 van 90
  
  Type
  Gebastioneerd
  fort
  
  Type Bakstenen
  fort met hoge
  wallen en een
  centraal reduit
  
  Grondplan gebastioneerd fort
  Bv. Fort Sint-Marie
  Gebouwd voor 1859
  
  Bastion
  
  Meest kenmerkend: Bastions in de vestinggracht. Hier zijn de hoekpunten
  genummerd van I tot VI. Nummers I, V en VI zijn bastions, nummers II en IV zijn
  halve bastions, nummers II, III en IV hebben een getenailleerd tracé (lange
  rechte stukken wal in hoekig verband).
  Hoge wallen op de rand van het forteiland. Bakstenen gebouwen. De
  grachtverdediging en de verdediging op afstand gebeurde van op de wallen.
  Bron Gils 1999.
  Schematische weergave van een bastion in de vestinggracht.
  Bron Julien Cannaerts in Gils 2014, p. 28.
  Grondplan Bakstenen fort met hoge wallen en ovale reduit
  Gebouwd tussen 1860-1865, varianten tot 1882, aangepast tot 1914
  Bv. fort II – VIII, latere varianten fort van Steendorp, fort van Merksem
  
  Constructies op het forteiland
  
  (de zogenaamde
  Brialmontforten)
  
  Meest kenmerkend: Ovale reduit
  Bakstenen gebouwen met betonnen moderniseringen in latere fase, bv. betonnen
  holtraverse, betonnen geschutkoepels op hoekpunten.
  Hoge wallen op de rand van het forteiland voor opstelling artillerie.
  Caponnière ligt in de vestinggracht. Bovenstaande tekening is een
  vereenvoudigde weergave van fort IV, van voor de modernisering.
  Bron Julien Cannaerts, in Gils 1997, 40.
  Type
  Scheldeforten
  Bakstenen fort
  met centraal
  reduit en
  geschutkoepels
  
  Grondplan ovale bakstenen gebouw met geschutkoepels
  Gebouwd tussen 1870-1881
  Bv. Fort Sint-Filips, De Perel (gesloopt)
  
  Positionering van de gebouwen op het forteiland van een fort met
  ovale reduit. De draaikoepels boven de halve caponnières tonen
  de modernisering van deze forten. Het officierenpaviljoen komt
  voor in fort II, IV, VI, Merksem. Bron Gils 1997, 55.
   Constructies op het forteiland
  
  De Scheldeforten versperden de toegang tot de Schelde en
  bedienden de sluizen van de omliggende inundatiegebieden. Op
  Meest kenmerkend: Ovale constructie omgeven door droge gracht en
  het moment van voltooiing waren de forten al achterhaald. Ze zijn
  (contr)escarpgalerij. De drie geschutkoepels zijn op de Schelde gericht. Andere
  later niet gemoderniseerd. Bron Gils 1997.
  constructies zoals het officierengebouw stonden binnendijks opgesteld. Bron Gils
  1997.
  /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  2021
  
  Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen
  
  pagina 69 van 90
  
  Type Bakstenen
  fort met hoge
  wallen en een
  langgerekte
  kazerne
  
  Grondplan Bakstenen fort met hoge wallen en langgerekte kazerne
  Gebouwd tussen 1870-1882, gemoderniseerd in 1912
  Bv. Fort Zwijndrecht, Kruibeke
  
  Meest kenmerkend: langgerekte kazerne
  Hoge wallen op de rand van het forteiland
  Bakstenen gebouwen
  Caponnière in de vestingracht
  Bron J. Cannaerts in Gils 1997, 58.
  Type Bakstenen
  fort met
  betonnen
  gewelven
  (hybride fort)
  
  Type
  Bakstenen fort
  met betonnen
  gewelven en
  geschutkoepels
  (hybride fort)
  
  Constructies op het forteiland
  
  Het hoofdfrontgebouw met caponnière, geflankeerd door twee
  halve caponnières is bijna identiek aan de oudere forten met
  centraal reduit.
  Het grootste verschil zit hem in de langgerekte vorm van de
  infanteriekazerne, met op korte afstand het officierengebouw.
  Bron J. Cannaerts in Gils 1997, 58.
  Grondplan hybride forten met langgerekte kazerne
  Gebouwd tussen 1878-1893
  Bv. Fort van Lier, Walem, gemoderniseerd tussen 1891-1900
  
  Constructies op het forteiland
  
  Meest kenmerkend: bakstenen fort met betonnen gewelven
  Geen reduit meer, maar een infanteriekazerne over de breedte van het achterste
  front. Er komen wel nog hoge wallen op de rand van het forteiland voor.
  Caponnière ligt in de vestinggracht.
  Bron Julien Cannaerts, in Gils 1998, 64.
  Draaikoepels en ondergrondse galerijen naar het geschut op de
  hoekpunten van het forteiland zijn uitingen van
  moderniseringen, evenals de toevoeging van holtraversen.
  Bron J. Cannaerts Gils 1998.
   Grondplan hybride forten met geschutkoepels
  Gebouwd tussen 1886-1893
  Bv. fort van Schoten
  
  Grondplan hybride forten met geschutkoepels
  Gebouwd tussen 1886-1893
  Bv. fort van Duffel, Oorderen, Berendrecht
  
  Meest kenmerkend: Bakstenen constructies overwegen, maar de gewelven van
  verschillende gebouwen zijn in beton uitgevoerd.
  Geschutkoepels
  Wallen op de rand van het forteiland
  Caponnière in de vestinggracht
  Centraal reduit
  Bron Julien Cannaerts, in Gils 1998, 24.
  Meest kenmerkend: muren in baksteen en gewelven in beton.
  Geschutkoepels. Is dus een pantserfort maar nog niet volledig in
  beton.
  Aarden dekken: profiel van de wal volgens verlengd plongée
  Zonder caponnière in de vestinggracht
  Langgerekte kazerne
  Toegang via redan
  Bron Julien Cannaerts, in Gils 1998, 25.
  /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  2021
  
  Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen
  
  pagina 70 van 90
  
  Betonnen
  pantserfort
  (met
  grachtflankering
  vanuit koepels)
  
  Grondplan betonnen pantserfort grachtflankering met koepels
  Gebouwd tussen 1893-1914
  Bv. Fort van Kapellen, Bornem
  
  Meest kenmerkend: Volledig in beton.
  Geen caponnières maar koepels voor de grachtverdediging
  Aarden dekken: profiel van de wal volgens verlengd plongée
  Geen caponnière meer in de vestinggracht
  Toegang via redan
  Bron Julien Cannaerts, in Gils 1998, 36.
  Betonnen
  pantserfort van
  het type
  Gedetacheerde
  reverscaponnière
  
  Grondplan Fort met gedetacheerde reverscaponnières
  Bij dit forttype ligt de hoofdcaponnière als een eilandje in de fortgracht
  Gebouwd tussen 1906-1914
  Bv. Sint-Katelijne-Waver(1ste orde) , Stabroek (2de orde), ’s Gravenwezel
  
  Constructies op het forteiland
  Fort van Kapellen, het eerste volledig in beton opgetrokken
  pantserfort
  
  Zonder caponnière in de vestinggracht
  Langgerekte kazerne
  Volledig in beton uitgevoerd met ondergrondse galerijen naar de
  geschutkoepels op de vier hoekpunten.
  Het fort van Bornem heeft een asymmetrisch grondplan, zie
  verder
  Bron J. Cannaerts
  Constructies op het forteiland
  
  Nieuw is de
  introductie van
  een
  traditorebatterij
  aan de ingang van
  het fort die voor
  de verdediging
  van de intervallen
  zorgde
  Dit grondplan toont een fort van 1ste orde.
   Nieuw: meer ruimte tussen het keelfront en hoofdfront.
  Forten van 1ste orde zijn zwaarder bewapend: ze hebben 10 geschutkoepels
  Bron J. Cannaerts Gils 1998, 56.
  Variant fort met gedetacheerde caponnière van 2de orde (minder zwaar
  bewapend, met name 1 centrale koepel voor 15cm kanonnen).
  Bron Julien Cannaerts, in Gils 2014.
  Betonnen
  pantserfort van
  het type
  Samengevoegde
  caponnières
  
  Grondplan Fort met samengevoegde caponnières
  Constructies op het forteiland
  Bij dit forttype ontbreekt de caponnière in de vestinggracht waarvan de functie
  wordt overgenomen door schouderhoekcaponnières aan beide zijden van het
  hoofdfront
  Gebouwd tussen 1906-1914
  Bv. Koningshooikt (1ste orde), Oelegem (1ste orde)
  Bv. Breendonk, Broechem, Ertbrand, Haasdonk, Liezele (2de orde)
  
  De twee schouderhoekcaponnières op de voorste hoekpunten
  Dit grondplan is van een fort van 2de orde, omdat het centraal één geschutkoepels
  staan in voor de verdediging van de vestinggracht vooraan en op
  voor 15cm kanonnen heeft. Het is dus minder zwaar bewapend, dan een fort van
  de flanken.
  1ste orde.
  Bron J. Cannaerts, in Gils 2014.
  Bron J. Cannaerts, in Gils 2014.
  /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  2021
  
  Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen
  
  pagina 71 van 90
  
  Betonnen
  pantserfort van het
  type
  Aangehechte
  caponnières en met
  koepels
  
  Grondplan Fort met aangehechte caponnières
  Gebouwd tussen 1906-1914
  Bv. Kessel, Brasschaat
  
  Grondplan Fort met grachtflankering met koepels (asymmetrisch)
  Gebouwd tussen 1906-1914
  Bv. Bornem
  
  Bij dit type grondplan is de hoofdcaponnière aangehecht bij het forteiland
  
  Schansen
  
  Grondplan Schansen binnenste fortengordel
  Gebouwd tussen 1906-1914
  Bv. schans XVI - XVIII
  
  Schansgebouw met één bouwlaag.
  Traditorebatterij met aan elke zijde twee 7,5cm kanonnen Hoofdfront heeft
  een geschutkoepel voor een 7,5 cm koepel.
  Schanseiland omgeven door droge gracht.
  Alle gebouwen zijn in beton uitgevoerd.
   Halve schansen
  
  Grondplan Halve schans
  Gebouwd tussen 1906-1914
  
  Grondplan Schansen buitenste fortengordel
  Bv. Smoutakker, Driehoek, Oudaan, Schilde, Massenhoven, Tallaart,
  Letterheide (gesloopt), Puurs, Lauwershoek, Landmolen
  
  Schansgebouw met twee bouwlagen
  Traditorebatterij heeft in elke flank twee 7,5cm kanonnen en 12cm
  houwitsers.
  Hoofdfront heeft een geschutkoepel voor één 7,5 cm kanon
  Alle gebouwen zijn in beton uitgevoerd.
  Grondplan Halve schans
  Bv. Bosbeek, Dorpveld
  De halve schansen komen enkel in de buitenste fortengordel voor.
  Ze waren een oplossing voor de verdediging van Sint-KatelijneWaver, waar door de inplanting van het dorp de geplande schans
  enkel in twee halve schansen kon worden gerealiseerd.
  Bij dit type bestaat het schansgebouw uit de helft van het hierboven
  getekende gebouw. Voor het overige is de opbouw van het
  schanseiland hetzelfde.
  /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  2021
  
  Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen
  
  pagina 72 van 90
  
  6.2 HISTORISCHE GELAAGDHEID - REFERENTIEKADER
  Een relict uit de vesting Antwerpen is niet alleen representatief voor een bepaalde periode in de
  opbouw van de vesting Antwerpen. Vele forten hebben tijdens of na hun bouwperiode aanpassingen
  ondergaan om mee te zijn met nieuwe ontwikkelingen in de fortenbouw. Getuige daarvan zijn de
  toevoegingen aan of moderniseren van het oorspronkelijke grondplan. Daarom spreken we van
  historische gelaagdheid of verschillende tijdlagen die op één site aanwezig zijn. Dit referentiekader
  helpt om de aanpassingen op het terrein te herkennen en te duiden.
  Forten met een hogere historische gelaagdheid, waar dus verschillende tijdlagen, aanpassingen en
  moderniseren zichtbaar zijn, krijgen een grotere waardering. Dit geldt in het bijzonder voor
  versterkingen gebouwd in een periode dat de vestingbouw onder druk van ontwikkelingen in de
  artillerie aan allerlei veranderingen onderhevig was (laatste kwart 19de eeuw). Vroeg gebouwde
  forten overspannen doorgaans een relatief langere periode.
  Waarderingskader
  Het relict draagt de sporen van meerdere fasen en evoluties in de uitbouw van de vesting
  Antwerpen.
   De belangrijkste evoluties zijn:
  1. Van open naar beschutte opstelling van artillerie: holtraversen, pantserkoepels en veranderingen
  in de walorganisatie. Kantelmomenten rond 1870 en 1885.
  2. Gebruik van nieuwe bouwmaterialen: van baksteen naar beton (kantelmoment rond 1870-85) ,
  van beton naar gewapend beton (kort voor 1914)
  3. Omvorming van forten en schansen naar infanteriesteunpunten (enkel herkenbaar in buitenste
  fortengordel). Kantelmoment in de jaren 1930.
  6.2.1 De evolutie van open naar beschutte opstelling van de artillerie
  De open opstelling van artillerie boven op de wallen of op het gevechtsplatform van het reduit is
  typisch voor de eerste generatie forten uit de vesting Antwerpen uit de periode 1860-65. De
  belangrijkste vorm van beschutting zijn een aarden borstwering en volle aarden traversen. Traversen
  zijn iets hogere, korte dwarswallen die de geschutsopstelingen tegen zijdelings vuur beschermen. Het
  opgestelde geschut staat meestal op wielaffuiten die in vredestijd in bomvrije magazijnen worden
  opgeslagen.
  Enkele forten uit de periode 1860-65 hebben uitzonderlijk al gekazematteerde batterijen, waar het
  geschut overdekt staat opgesteld, zoals in fort III (zie schilderij Legermuseum) of fort IV met zijn
  unieke bewaarde lage batterij. En er zijn natuurlijk ook de halve caponnières die van op de
  hoekpunten van het hoofdfront de gracht flankeerden. Maar ook dat zijn uitzonderingen op de
  doorgaans en overwegende open opstelling van de artillerie in de periode 1860-65.
   In de jaren na de afwerking van de forten kent de artillerie verschillende nieuwe ontwikkelingen die
  de open opstelling achterhalen: met name de introductie van getrokken mortieren die over de
  borstwering heen schieten, de grotere reikwijdte en nauwkeurigheid bij het vuren en de introductie
  van explosieve projectielen met een verhoogde scherfwerking die veel meer slachtoffers maken. Er
  was dus behoefte aan een meer beschutte opstelling, zeker op de wallen van de forten. We
  bespreken hier bij wijze van voorbeeld drie ontwikkelingen die een antwoord geven op de behoefte
  /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  2021
  
  Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen
  
  pagina 73 van 90
  
  aan meer beschutting, met name de toevoeging van holtraversen, de opstelling van artillerie onder
  geschutkoepels en het verlaten van de walorganisatie.
  6.2.1.1
  
  Holtraversen
  
  Om meer beschutting aan manschappen en materieel te bieden, verschenen vanaf 1870 holtraversen
  op de wallen van de forten: gebouwen met één of meerdere holtes (Lombaerde 1997 p. 59). Ze
  dienden als schuilplaats tijdens een bombardement. Het waren dus geen opstelplaatsen van waaruit
  de artillerie vuurde.
  Deze holtraversen zijn eerst in baksteen, later in beton opgetrokken. Aan de eerste generatie forten
  van de binnenste fortengordel (1860-65) werden dergelijke holtraversen toegevoegd aan het
  oorspronkelijke grondplan. Op later gebouwde forten waren ze meestal van in het begin voorzien. Bij
  de modernisering in 1909-1911 van de forten in de binnenste fortengordel verschenen betonnen
  holtraversen boven het hoofdfrontgebouw, als vervanging van of aanvulling op de bakstenen
  holtraversen. Hetzelfde gebeurde bij de oudere forten van de buitenste fortengordel. Ook in de
  laatst gebouwde forten van de vesting Antwerpen uit de periode 1906-1914 zijn nog holtraversen
  gebouwd. Het toont aan dat een klein deel van de artillerie altijd mobiel is gebleven, ondanks alle
  ontwikkelingen die de vesting Antwerpen doormaakte.
   Figuur 39: bakstenen holtraversen boven op de hoofdwal getuigen van de evolutie van een open opstelling van de artillerie
  op de wallen naar meer beschutting voor manschappen en materieel. Foto Hilde Verboven 2018.
  6.2.1.2
  
  Geschutkoepels
  
  De opstelling van de artillerie verandert pas grondig, wanneer de eerste kanonnen onder ijzeren of
  stalen geschutkoepels worden opgesteld. Voor de eerste keer gebeurt dat na 1885:
  - het fort van Steendorp (gebouwd vanaf 1886): bovenop het reduit verschijnt een ijzeren
  koepel. Is vernietigd in 1914 toen de fortcommandant het reduit opblies.
  - Het fort van Schoten (1886-1893): centraal én op de hoge wallen verschijnen (wellicht tussen
  1889-1893) pantserkoepels (draaikoepels, pantseraffuiten en hefkoepels)
  - Het fort van Duffel (1886-1891) wordt bij de aanpassing in 1894 met drie pantserkoepels
  uitgerust (1 draaikoepel, 2 hefkoepels)
  - Fort Sint-Filips telt drie ijzeren geschutkoepels
  Ondertussen verschijnen ook de volledig stalen pantserkoepels. De toevoeging van deze
  pantserkoepels maakt dat de eerste pantserforten in de buitenste fortengordel verschijnen. Het
  
  /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  2021
  
  Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen
  
  pagina 74 van 90
  
  kantelmoment is 1885. Alle later gebouwde forten kregen van bij het uittekenen van de plannen
  geschutkoepels.
  Tussen 1891-1900 worden verschillende bestaande forten gemoderniseerd: geschutkoepels worden
  aan de bestaande opstelling toegevoegd. Dit is bv. het geval voor de forten van Lier en Walem
  (gebouwd in 1878-93). Bij de omvorming van de binnenste fortengordel naar tweede
  verdedigingslinie (veiligheidsomwalling) werden de bakstenen forten uit de binnenste fortengordel
  met betonnen geschutkoepels op de hoofdwal uitgerust. Tussen 1907-1912 werden op de wallen van
  forten II-VII pantserkoepels en betonnen flankeringsbatterijen bijgebouwd. Zij boden beschutting aan
  de voorheen in open opstelling geplaatste batterijen (Gils 1997, 58-59).
  Na 1906 zijn koepels standaard voor de nieuwe forten en schansen van de buitengordel.
   Figuur 40: (links) fort Kessel betonnen behuizing van de centrale geschutkoepel, bestaande uit twee verdiepingen, toestand
  2016. Foto H. Verboven. (rechts) Kessel 1914: Duitse officier posteert bij metalen geschutkoepel op het hoofdfront. Bron
  von Tschischwitz 1921.
  Figuur 41: Fort VI betonnen behuizing van een in 1907 toegevoegde geschutkoepel op de hoofdwal. Geschutkoepels
  kunnen ook bedekt met aarde zijn, of zelfs volgestort met puin of afval. Begroeid met allerlei vegetatie zijn ze vaak moeilijk
  
  /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  2021
  
  Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen
  
  pagina 75 van 90
  
  te zien. In dat geval kan het digitale terreinmodel te hulp komen. Met behulp van laseraltimetrie maakt een digitaal
  terreinmodel een verfijnd beeld van hoogteverschillen op het terrein. Foto H. Verboven.
  6.2.1.3
  
  Verandering in de walorganisatie
  
  Naarmate de open opstelling van kanonnen niet meer aan de modernisering van de artillerie was
  aangepast (een toegenomen schietbereik, meer nauwkeurige en zwaardere projectielen,
  explosiekracht van munitie) veranderde ook de opbouw van de forteilanden. De vestingbouwers
  stapten af van hoge wallen op de rand van elk forteiland. Aarden dekken tegen en op de gebouwen
  vervingen de vroegere wallen. Deze verandering zette zich volop pas vanaf het begin van de 20ste
  eeuw door. In de meeste forten van het laatste kwart van de 19de eeuw, zoals de forten van Lier en
  Walem (1878-1893), Steendorp (1882-1892), Schoten (1886-1893), komen nog hoge wallen voor. In
  het fort van Duffel (1886-1891) dat vanaf 1889 een grondige modernisering onderging, zien we voor
  het eerst het begin van de nieuwe trend. Die zette zich eind 19de eeuw volop door in de betonnen
  pantserforten.
   Figuur 42: Door de begroeiing is de hoogte van de wallen niet zo goed zichtbaar, maar het hoogteverschil tussen
  
  de vestinggracht (links op de foto) en de hoofdfrontwal van het fort van Lier is bijna 10m. De flanken zijn steil.
  De met klimop begroeide betonnen constructie rechts op de foto is de behuizing voor het 5,7cm kanon dat na
  1906 bij wijze van modernisering aan het fort werd toegevoegd. Foto H. Verboven 2018
  
  /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  2021
  
  Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen
  
  pagina 76 van 90
  
  Figuur 43: Het fort van Lier (1878-1893) heeft aan de rand van het forteiland nog altijd hoge wallen.
  Figuur 44: Forten uit de periode 1906-14 zoals het fort van Haasdonk hebben geen hoge wallen meer op de rand van het
  forteiland, wel een aarden helling (binnenglacis) in het centrum als dekking voor de gebouwen.
  /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  2021
  
  Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen
  
  pagina 77 van 90
  
  6.2.2 Gebruik van versterkte bouwmaterialen
  De explosieve projectielen die na 1883 in gebruik worden genomen, ondermijnen de weerstand van
  de bomvrije gebouwen. Zij dringen immers diep in de aarden dekking door en veroorzaken daar een
  ontploffing zoals een mijn dat zou doen. Proefnemingen in 1886 tonen aan dat ze bakstenen
  gewelven kunnen doorboren (Gils 1997/2, 72). Beton dat veel homogener is dan baksteen, wordt
  noodzakelijk. Dat wordt opgelost door in bestaande bakstenen constructies boven op de bakstenen
  gewelven een schokdempende zandlaag en een betonlaag toe te voegen. De aarden dekken worden
  eerst verwijderd. Boven op de bakstenen gewelven wordt een betonlaag van ongeveer 1m dik
  gegoten.
   Pas vanaf 1886 verschijnen de eerste forten met volledig betonnen gewelven: in de forten van
  Duffel, Schoten en in de centrale kazernes van de forten Lier en Walem. De betonnen gewelven
  rusten wel nog op bakstenen muren.
  Figuur 45: Fort Steendorp: betonlaag boven op bakstenen gewelven. Stenen gewelven krijgen bovenop een versterkende
  betonlaag en schokabsorberende zandlaag. Foto H. Verboven 2018.
  Het eerste volledig in beton opgetrokken fort verschijnt pas vanaf het einde van de 19de eeuw: het
  fort van Kapellen (1893-97), vanaf 1907 gevolgd door de forten van Stabroek en St-Katelijne-Waver.
  De samenstelling van het beton varieert al naargelang het om een toplaag of onderste laag in de
  gewelven gaat en al naargelang de periode waarin het fort is gebouwd (Gils 1998, 48). De kwaliteit is
  inferieur vergeleken met de betonmenging die in Duitse en Franse forten worden gebruikt. Het
  beton dat het Belgisch leger gebruikte was goedkoper, maar ook minder goed van kwaliteit. De
  menging van de componenten was onvoldoende zodat “grindnesten” ontstonden, hetgeen in feite
  grote luchtbellen waren in het gegoten beton. Ook goot men niet continu maar in lagen, die bij de
  beschieting horizontale barsten tot gevolg hadden.
  Betonnen flankeringsbatterijen en betonnen behuizingen voor geschutkoepels werden in de periode
  1907-12 aan de forten uit de binnenste fortengordels toegevoegd. Dat gebeurde naar aanleiding van
  de omvorming van de binnenste fortengordel tot veiligheidsomwalling of tweede verdedigingslinie.
   Gewapend beton is in de fortengordels rond Antwerpen in principe niet gebruikt. Kort voor het
  uitbreken van de Eerste Wereldoorlog groeit het besef dat het ongewapend beton het nieuwste
  zware geschut niet zal weerstaan. Inderhaast probeert men versterkingen aan te brengen, vooral
  rond de voorpantsers van de geschutkoepels, maar te laat en te zwak. Als men toch beton gebruikt,
  wapent men dit met dun bandijzer en dunne staven, maar te weinig en niet op de goede plaatsen.
  Als men door de tijdsdruk er niet meer toe komt om beton te gieten als versterking, stapelt men
  gewoon de jute zakken met cement op, giet ze nat en laat ze uitharden.”. Vindt men heden sporen
  /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  2021
  
  Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen
  
  pagina 78 van 90
  
  van gewapend beton in de forten, dan gaat het meestal om (de funderingen van) schuilplaatsen
  (abris) uit het interbellum.
  Bakstenen gewelf met aarden dek
  
  Bakstenen gewelf met een schokabsorberende zandlaag
  en een betonlaag
  
  Betonnen gewelf op bakstenen muren
  Betonnen gewelven en muren
  Hybride forten
  Betonnen pantserforten
  Figuur 46: Schematische voorstelling van de opbouw van gewelven, bron Gils 1998, 48.
  6.2.3 Omvorming van forten en schansen naar infanteriesteunpunten
  De betonnen pantserforten en schansen van de buitenste fortengordel zijn in het interbellum naar
  infanteriesteunpunten omgebouwd, getuige daarvan de bunkertjes of schuilplaatsen en loopgraven
  die het Belgisch leger vanaf 1934 op de forteilanden aanlegde. Ook in het interieur is dat zichtbaar
  door de toevoeging van gasdichte deuren of de constructie van gasdichte ruimtes.
  In de voorwal van de schansen komen telkens twee bunkers (abri conjugué) die met een zigzaggende
  overdekte loopgraaf verbonden zijn met het terre-plein.
   De forten krijgen op sommige koepelschachten bunkers (abri elementaire en abri tourelle) of een
  bunker aan beide zijden van de centrale holtraverse (abri traverse). Alleen in de forten van Lier en
  Walem zijn deze bunkers bewaard. Andere forten die erg beschadigd werden in 1914, die verbouwd
  werden of waar men het nodig achtte krijgen nog bijkomende bunkers : fort St Katelijne Waver krijgt
  vier bermbunkers, fort Walem een bunker met verdieping en fort Kapellen een bermbunker met
  ingang langs boven. Deze zijn nog bewaard.
  In sommige forten van de binnengordel bestaan nog enkele Duitse bunkertjes uit de tweede
  wereldoorlog , onder andere in fort VII een hele reeks munitiebunkers op het glacis van het reduit.
  Ook zijn er naoorlogse Belgische bunkertjes.
  /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  2021
  
  Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen
  
  pagina 79 van 90
  
  Figuur 47: (links) fort II Wommelgem: Duitse mitrailleurpost boven op het reduit, , (rechts) gasdichte deur uit de jaren 1930
  in het fort van Bornem. Foto Hilde Verboven 2018.
  Figuur 48: Fort van Lier, Belgische mitrailleurpost op de hoofdwal rechts. Dit type bunkertjes getuigt van de omvorming van
  de forten naar infanteriesteunpunten in de jaren 1930. Foto Hilde Verboven 2018.
  /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  2021
  
  Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen
  
  pagina 80 van 90
  
  6.3 GEVELARCHITECTUUR – REFERENTIEKADER
  6.3.1 Neo-stijlen
  Een mengvorm van neo-stijlen (neo-tudorstijl, Rundbogenstil) kenmerkt de forten van de binnenste
  fortengordel (1860-65). In het bijzonder het centrale reduit kreeg een architecturaal aantrekkelijke
  vormgeving: het kreeg als het ware een ovale, afgeronde vormgeving. Het lag ietwat ‘verzonken’ op
  het forteiland, beschut achter een binnenglacis of aarden wal. In de tweede fase van de uitbouw van
  de binnenste fortengordel (1879-82) vervangen de militaire ingenieurs-architecten het ovale reduit
  door langgestrekte kazernes van één verdieping. Baksteen overweegt als bouwmateriaal in gevels.
   Normaal werd niet met een gevelbekleding gewerkt. Versterking van de gevels met een betonlaag is
  een latere toevoeging. Heel kenmerkend voor de periode 1860-65 is het gebruik van
  rondboogfriezen in de voorgevels van de gebouwen (Rundbogenstil). In de bakstenen gevels is ook
  blauwe hardsteen verwerkt. Blauwe hardsteen komt voor als waterlijst boven deuren en ramen, als
  omlijsting voor de schietgaten of in de plinten van de lisenen. De lisenen (uitspringend metselwerk in
  de vorm van verticale stroken) ritmeren de gevel. In de massieve bakstenen gevels van bv. het reduit
  (escarp en contrescarp) zijn bakstenen ontlastingsbogen verwerkt.
  Figuur 49 (links) Hoofdfrontgebouw, (rechts) Fort II Wommelgem: ingang van de linker halve caponnière, rytmiek in de
  gevel, omlijste schietgaten in blauwe hardsteen, rondboogfriezen in de Rundbogenstil.
  Figuur 50 Fort VIII (Hoboken) De qua gevelarchitectuur soberder uitgewerkte escarp en conrtescarpmuur van
  het reduit of het binnenfort. Foto H. Verboven 2019.
  /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  2021
  
  Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen
  
  pagina 81 van 90
  
  6.3.2 Naar een meer uitgepuurde gevelarchitectuur (1878-1893)
  De vroegste bakstenen forten uit de buitenste fortengordel (1878-93) hebben een soberdere
  vormgeving. Het ovale reduit wordt vervangen door langgestrekte gebouwen van meestal één
  verdieping (met uitzondering van het officierengebouwen van twee verdiepingen). De Rundbogenstil
  wordt grotendeels verlaten en vervangen door een strakkere vormgeving van de gevels: in de plaats
  van de rondboogfriezen verschijnen lisenen als decoratieve gevelelementen. De eerste forten met
  een veranderende gevelarchitectuur zijn de forten van Lier, Walem (1878-93). Ook het fort van
  Steendorp (1882-1892) is daar een voorbeeld van. Ook al is het grondplan traditioneel, qua
  gevelarchitectuur komt de Rundbogenstil er niet meer voor. Deze stijl werd het meest rond het
  midden van de 19de eeuw toegepast.
   Figuur 51: Fort van Steendorp (1882-1892) gevel van de artillerie-ingang, vanuit het binnenplein
  
  Figuur 52: Fort van Lier (1878-1893) rechtse bijgebouw van de kazerne: typerende lisenen. Foto Hilde Verboven 2018.
  /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  2021
  
  Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen
  
  pagina 82 van 90
  
  6.3.3 Gevelarchitectuur van de betonnen pantserforten (vanaf 1893)
  Zowel in opbouw als plan heeft het fort nog het voorkomen van een typisch militair neoclassicistisch
  gebouw uit het begin van de 20ste eeuw: ton- naast kruisgraatgewelven van gangen en kamers,
  bandomlijstingen van met segmentboog afgewerkte lichtgaten, pseudo-entablementen met
  afgeronde cordons, gevelritmering door rusticapilasters van de ingangs-traditorebatterij, keel- en
  hoofdfrontgebouwen. De typerende cementbepleistering op de zichtbare gevels vertoont aan de
  raam- en deuromlijsting een iets andere oppervlaktestructuur, bij wijze van imitatie in hardsteen van
  een klassieke omlijsting en sluitsteen.
  Figuur 53: type aanzicht van een betonnen pantserfort: traditorebatterij aan de ingang van het fort, fort van Kessel, foto
  Hilde Verboven 2016.
  Figuur 54: fort van Kessel (links) hoofdfrontgebouw met gecementeerde betonnen gevels ingedeeld in traveeën, (rechts)
  typische raamomlijsting in een betonnen pantserfort uit de periode 1906-1914. Raam- en deuromlijstingen hadden een
  enigszins gladdere oppervlaktestructuur dan de rest van de bepleistering. Foto Hilde Verboven 2016.
  /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  2021
  
  Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen
  
  pagina 83 van 90
  
  6.3.4 Interessante metselverbanden
  
  Sommige forten vertonen interessante metselverbanden, zoals in de restanten van het deels
  opgeblazen reduit van Steendorp. Zelfs in de betonnen pantserforten krijgen de gewelven van de
  galerijen in de kazernes een mooie afwerking: ton- en kruisgraatgewelven.
  Figuur 55: (links) Fort van Steendorp, binnenin het deels opgeblazen centrale reduit, (rechts) Fort van Kessel linkeringang
  van het hoofdfrontgebouw. Foto Hilde Verboven 2016-2018.
   /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  2021
  
  Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen
  
  pagina 84 van 90
  
  6.4 MICRORELIËF OP DE FORTEN – REFERENTIEKADER
  De wallen of aanaardingen van een fort hebben een dubbele functie:
  1° Bescherming tegen inslaande projectielen: gebouwen werden aan de aanvalszijde beschermd door
  een laag aarde, waarvan de dikte aangepast werd aan het impact van een inslag. De gebouwen onder
  de aarden laag moesten bomvrij zijn. Naarmate het impact van de bommen groter werd, moesten de
  aanaardingen worden aangepast, zoniet zouden de gewelven doorboord worden. Vooral door de
  invoering van de brisantgranaat na 1885 volstond de dikte van de aarden dekken niet meer.
  2° Opstelling van de artillerie. De artillerie voor middellange en lange afstand staat best hoog wegens
  de betere observatiemogelijkheden en grotere reikwijdte.
  De forten evolueren doorheen de tijd van forten met hoge wallen op de rand van het forteiland naar
  forten met een binnenglacis en aarden dekken. Van buitenuit is het forteiland doorgaans zichtbaar
  als een verhoogd geheel. Bij de betonnen pantserforten neem je die verhoging ook waar, maar het
  verschil is dat die hogere aarden dekken relatief minder aan de rand van het forteiland gesitueerd
  zijn. Vooral de functie ervan verschilt. Terwijl de wallen voorheen bedoeld waren voor de
  positionering van de artillerie, zijn de verhogingen op het forteiland van de betonnen pantserforten
  bestemd om inslagen van projectielen op te vangen en de gebouwen en geschutkoepels aan het zicht
  van de tegenstander te onttrekken. Het digitale terreinmodel toont het microreliëf van de laatste
  generatie forten als een verhoogd platform met daarin uitsparingen die als binnenplaatsen dienden.
  Het hieropvolgende schema geeft enkele voorbeelden van verschillende niveaus in de
  bewaringstoestand van wallen en aanaardingen.
   Schematische voorstelling van de begrippen die in het overzicht worden gebruikt (met dank aan Julie
  Cannaerts)
  
  /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
  2021
  
  Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen
  
  pagina 85 van 90
  
  Hoog
  Binnenste fortengordel:
  Wallen op het forteiland zijn volledig
  Wallen volgen rand van het
  forteiland
  Walorganisatie is nog herkenbaar
  in
  geschutemplacementen,
  borstwering, walgang, toegang
  tot de wallen vanaf het
  terreplein, rondgang
  Gevechtsplatform op reduit, in
  voorkomend geval
  Vestinggracht is volledig
  Buitenglacis is volledig (of minstens
  gedeeltelijk)
  Buitenste fortengordel:
  Binnenglacis is volledig (aanaarding
  gebouwen). Pluspunten:
  Draagt eventueel sporen van
  loopgraven, inslagen…
  Binnenkoeren
  Vestinggracht is volledig
  Buitenglacis is duidelijk in het reliëf
  herkenbaar
  De bedekte weg is intact
  De kwaliteit van het microreliëf van de
  buitenste forten is doorgaans goed.
  Binnenste fortengordel
  Geen enkel fort uit de binnenste fortengordel voldoet aan deze voorwaarden.
  Bij gebrek aan een voorbeeld van goed bewaard microreliëf van een fort uit de binnenste fortengordel, nemen we
  hier geen afbeelding op.
  Buitenste fortengordel
  
  Gemiddeld
  Binnenste fortengordel:
  Minstens een deel van de walorganisatie
  bestaat nog (meer dan de helft)
  De vestinggracht is gedeeltelijk
  doorbroken
  Het buitenglacis is deels herkenbaar in het
  microreliëf
  Aanwezigheid hellend terrein
  Geschutemplacementen in het
  zijfront zijn een pluspunt
  Buitenste fortengordel:
  De reliëfverschillen op het forteiland zijn
  beperkt. Er zijn vergravingen.
  De vestinggracht is gedeeltelijk
  doorbroken. Belangrijk is dat er nog een
  vrij groot aaneengesloten deel bestaat,
  liefst met op die plaats ook nog wallen. Zo
  kan men zich beter een idee vormen van
  het fort.
  Het buitenglacis is deels herkenbaar in het
  microreliëf
  
  Laag
  Binnenste fortengordel:
  Wal: meer dan de helft is afgegraven,
  waardoor de walorganisatie niet meer
  herkenbaar is.
   De vestinggracht is op meerdere plaatsen
  doorbroken
  Het buitenglacis is afgegraven en/of
  verkaveld
  
  Buitenste fortengordel:
  Binnenglacis is afgegraven en nauwelijks
  nog herkenbaar
  Er komt in het algemeen weinig reliëf voor
  De vestinggracht is zwaar aangetast
  Buitenglacis is bijna volledig afgegraven en
  toont nog weinig van het oorspronkelijke
  reliëf.
  Bewaringsgraad →
  ↓ Onderdeel
  
  Hoog
  Binnenste fortengordel
  
  Gemiddeld
  Buitenste fortengordel
  
  Volledig of voor een groot
  Duidelijk herkenbaar
  deel
  
  Buitenglacis
  Gedekte weg
  
  Binnenste fortengordel
  Deels herkenbaar
  
  Afgegraven en/of
  verkaveld
  
  Verdwenen
  
  Verdwenen
  
  Idem
  
  Grotendeels of volledig
  afgegraven of genivelleerd
  
  De walorganisatie is niet
  meer herkenbaar
  
  Gedeeltelijk doorbroken
  
  Rondeweg
  
  Intact
  
  Idem
  
  Wal (1)
  
  Volledig
  
  Gedeeltelijk afgegraven
  Niveau verlaagd
  Onderbroken
  Als er nog een stuk wal staat met zijn
  profilering en gebouwen is dit beter
  dan dat de wallen afgegraven zijn tot
  op 1 m of minder boven het maaiveld.
  Walorganisatie
  (de bovenkant)
  
  Is nog volledig
  herkenbaaar
  
  Meer dan de helft van de
  walorganisatie bestaat nog
  Oorspronkelijke
  loopniveau is nog
  zichtbaar
  
  Stukken van het oorspronkelijke
  loopniveau bestaan nog
  
  Volledig
  
  Er zijn beperkte vergravingen
  
  Stukken van
  het
  Genivelleerd
  oorspronkelijke
  Opgevuld
  loopniveau
  bestaan nog
  Er zijn
  Afgegraven, opgehoogd,
  beperkte
  nauwelijks herkenbaar
  vergravingen
  
  Gracht van het reduit (2)
  
  Karakter van natte of
  droge gracht is behouden
  
  Deels herkenbaar
  
  Gedempt
  
  Gevechtsplatform van het
  reduit (2)
  
  Aanwezig
  
  Deels afgegraven
  
  Genivelleerd of verwijderd
  
  Opmerkingen
  Algemeen - Eventuele sporen van loopgraven, inslagen,… zijn pluspunten
  (1) - Volgen de rand van het forteiland
  (2) - In voorkomend geval
  
  Bijna volledig afgegraven,
  niet meer herkenbaar
  
  Onderbroken of niet meer toegankelijk Idem
  
  Volledig
  
  Gedeeltelijk
  doorbroken
  
  Buitenste fortengordel
  
  Zwaar aangetast
  
  Volledig
  
  Binnenglacis (hellend vlak
  tegen reduit of aanaarding Volledig
  gebouwen)
  
  Deels
  herkenbaar
  
  Binnenste fortengordel
  
  Op meerdere plaatsen
  doorbroken
  
  Gracht
  
  Oorspronkelijke
  loopniveau is nog
  zichtbaar
  
  Buitenste
  fortengordel
  
  Onderbroken
  of niet meer
  toegankelijk
  
  Intact
  
  Terre-plein of
  binnenkoeren
  
  Laag
  
  Genivelleerd
  Opgevuld
  Afgegraven, opgehoogd,
  nauwelijks herkenbaar.
  