title: Gilgamesj en Adapa als voorbeelden van de historisering der mythe
text: koms w as dit 'n onbekende studievak in ons tand. W e ! is aan verskiitende universiteite Hebreeus as noodsaakhke voorstudie vir die
  teologie gedoseer, maar van die wetenskaplike studie van die Semitiese
  T a !e w as daar voor sy koms geen sprake gewees nie. Dit w as hy,
  wat begin het om H ebreeus, Aram ees, A rabies, Babilonies-Assieries,
  Sieries, Egipties en N u-H ebreeus te doseer. O nder sy ou-studente is
  nie net die predikante van ons Kerk te reken nie, maar die professore
  van die O u-Testam ent te Potchefstroom en SteHenbosch, DU T o iT en
  VERHOEF, en die professor in Semitiese T a le in SteHenbosch, W E !S S
  is van sy oud-leerlinge.
  T e midde van die aanvoor- en pionierswerk wat hy hier begin
  het en uitgebou het, waarin hy altyd hart en sie! w as, het hy die tyd
  gevind om te studeer en te pubiiseer. T ro ts baie aantreklike en aanloklike aanbiedinge uit die ou moederland, van ou en gevestigde
  universiteite het hy hier gebly om die eenmaa! begonne taak te volbring, om die Universiteit van Pretoria, die wetenskap en die H er­
  vorm de Kerk te dien — nog meer om die werk te doen van sy Sender
  en O pdraggew er.
  En w aar hy nou in hierdie jaar m ag terugsien op die arbeid van
  'n kwarteeu, wat ook dikwels insoverre dit die studente betref 'n ploeg
  op rotse moes gewees het, wil die Kerk aan die jubilaris en M evr.
  GEMSER sy hartelikste gelukwense oorbring en onder die skare wat
  saam jubel vanjaar sal die stemme van die oudstudente nie ontbreek nie.
  Pretoria, 2 9 /1 /1 9 5 1.
  E . S. M u L D E R.
   G IL G A M E S J E N A D A P A A L S V O O R B E E L D E N V A N
  DE
  
  H IS T O R IS E R IN G
  
  DER
  
  M YTH E.
  W anneer ik ter ere van onze jubilaris uit het eigen arbeidsterrein
  de beide Babylonische helden als voorbeelden van historisering van
  de mythe kies, betekent deze formulering van het onderwerp reeds een
  innerlijke beslissing in een dilemma, w aarvoor ik een principiële op­
  lossing — zelfs in de vorm ener synthese — als onmogelijk beschouw.
  T ussen de twee m ogelijkheden: historisering van de mythe of mythologisering van de geschiedenis, bestaat een wisselwerking met talrijke
  variaties, die zich in geen schema laten dwingen, daar de geschiedenis
  zich nu eenmaa! nooit herhaalt. Het ga at hier niet om de rite in zijn
  verhouding tot de mythe, m aar om de uitbeelding der geschiedenis,
  als datgene wat zich nooit herhaa!t, in haar verhouding tot rite en
  mythe. V oor deze uitbeelding zou als vooronderzoek een vergelijkende
  beschouwing van de beginstadia der geschiedschrijving in het N abije
  96
  
  O osten wenselijk z ijn : een onafzienbaar terrein, dat ik hier ter in­
  leiding slechts met het doel, de Sumerisch-Babylonische conceptie in
  de kring van die der naburen nader te bepalen, betreden kan.
  Onwillekeurig verwacht men in iedere kultuurkring aan het begin
  der ontwikkeling meer mythische en aan het einde meer ethische
  nuancering der geschiedschrijving. M aar van deze al te evolutionis­
  tische rangorde kan men overal eigensoortige afwijkingen aantreffen.
   Z o blijft b.v. in het oude E g y p ie de historische zin steeds bevangen
  in het kosmologische schema van zegen- en vloektijden in de zin van
  de kringloopvoorstelling. Het algemene verdringt hier het individuele;
  elk nieuw regeringsbegin betekent het aanbreken van de heilstijd,
  en het mythische schema verdringt de geschiedenis zozeer, dat het de
  geschiedvorser tot wanhoop zou kunnen brengen.
  In tegenstelling tot deze typerende verdringing van de geschie­
  denis door de mythe in oud Egypte biedt israë/ naar men weet het
  beste voorbeeld van de verdringing der mythe door de geschiedenis.
  D e belofte aan het eind van het zondvloedverhaal (Gen. 8: 21 e.v.),
  d at de katastrophe zich niet herhalen zal, betekent dat de kringloop­
  voorstelling met zijn steeds afw isselende heils- en onheilstijden op­
  gegeven wordt, en daarm ede dat men de beschikking krijgt over één
  ^nkel ononderbroken tijdperk, aan welks begin het verloren, aan welke
  einde, na korte oordeelstijd, het herwonnen paradijs staat. Binnen dit
  lange tijdvak is ruimte voor een ononderbroken pragmatische geschie­
  denis, die ethisch gekleurd wordt in haar afw isseling van afval en
  bekering, van oordeel en zegen. Z elfs de kosmologie en de mythologie
  worden van hun bovenaards karakter ontdaan en in de vorm van mo­
  tieven („pattern") binnen de lijst van dit verloop in ruimte en tijd
  gegroepeerd. De kosmologische strijd tegen de draak, met zijn splitsing
  van het chaosmonster aan het begin der wereldordening, wordt her­
  schapen tot de splitsing van Schelfzee of Jordaan, zodat de doortocht
  door het doodsland der woestijn naar het heilsland der belofte veilig
  plaats vinden k a n : en dit alles op een bepaalde plaats van het aardse
  schouwtoneel, en op een wèl berekend tijdstip van het aards gebeuren.
   V ergelijkt men daarm ede de geschiedschrijving in de derde (aan
  het Egyptische Nieuwe Rijk gelijktijdige) kultuurkring, de i/efA:ef:'scAe,
  dan blijkt onder de voor-H elleense kuituren deze nog wel het dichtste
  bij het moderne ideaal der scheiding van de beide gebieden te komen.
  H et uitgangspunt is ook hier welisw aar religieus, maar niet kosmolo­
  gisch. In de vorm van de „brief aan de godheid" of de zondebelijdenis
  legt de koning rekenschap a f van zijn regeringsdaden. W eld ra ver­
  breekt de Hethietische annalenkunst deze enge omlijsting en verheft
  zich tot een hoogte van levendige schildering der gebeurtenissen, onder
  een centrale visie gezien, welke door de daarbij aansluitende ,AssyriscAe aanalen nauwelijks ooit bereikt wordt.
  T .S . 2.
  97
  
  D e letterkundige uitbeelding der historische en pseudo-historische
  overlevering bij de jBa&y/ontërs en hun voorgangers, de -Sumenërs,
  staat ongeveer in het midden tussen de zo juist aangeduide uitersten.
  Z ij is verwant aan de Israelietische, ook wat betreft de pragmatische
  ordening onder ethische gezichtspunten (ik herinner aan het door
  H. G . GÜTERBOCK verzamelde materiaal), maar gaat niet zo ver, dat
  men zou kunnen spreken van een bewuste inschikking van de mytho­
  logie bij de geschiedenis, zoals in Israel het geval w as, laat staan
  dan van een scheiding tussen die beiden, als bij de Hethieten plaats
  vond. D e beide gebieden worden slechts aan elkaar geassimileerd, zij
  het dan ook, als in Israel, in de aardse wereld, dus binnen ruimte en
  tijd.
   A ls de beide bekendste voorbeelden van verschillende opvatting
  en behandeling op dit gebied noem ik Sar#on van A kkad (A gade) en
  Gi'/^ames/. 5argon, de rijksstichter, wiens leven en daden voor ons
  reeds in het volle daglicht der geschiedenis liggen, is dank zij de
  legenden over zijn geboorte en jeugd, alsm ede door andere mytholo­
  gische trekken, welke de nawereld hem toedacht, het typerende voor­
  beeld van de mythologisering der geschiedenis. H etzelfde geldt van
  -Sem/rafm's, de historische koningin-regentes gedurende de minder­
  jarigheid van haar zoon A dad-nirári (809-806 v. Chr.), die in de over­
  schildering door de klassieken als koningin der wereld de trekken van
  de godin Isjtar ontving. D aartegenover wordt Giiyaynesj, de oude god
  van de zon bij nacht en rechter in het dodenrijk, tot vorst en tyran
  van de stad Uruk vermenselijkt; het type van de historisering van de
  mythe. H etzelfde geldt van A dap a, de god der waterdiepte en der
  wijsheid uit de kring van de god Enki of E a van Eridu, die eveneens
  vermenselijkt en in het typisch-individuele, ja gelijk wij zien zullen,
  bijna tot in het belachelijke neergehaald wordt.
   Het criterium tussen deze beide mogelijkheden is de werkelijkheid
  van de historische persoonlijkheid en het historische gebeuren. W e l­
  isw aar zijn op dit gebied verrassingen niet uitgesloten. O ok bij Sargon
  van A gad e en bij Semiramis hield men de mythologische kant voor
  de primaire, totdat de bewijzen van hun historiciteit opdoken. Bij de
  eerste opvatting wordt wat in ruimte en tijd gebeurde opgeheven naar
  het bovenzinnelijke; bij de tweede wordt het bovenzinnelijke en boven­
  aardse neergehaald naar de lagere regionen van het slechtá eenmaal
  plaats vindende aardse gebeuren. Het criterium tussen beide moge­
  lijkheden is de realiteit van het gebeuren
  D e vraag naar het historisch bestaan van gestalten als G ilgam esj
  en A d ap a beantwoorden wij bij de huidige stand van onze kennis in
  ontkennende zin. W at G t/gam es/ betreft, wiens „tocht naar de levensplant" ik in het onlangs (1950) verschenen derde deel van de N rozny
  /eesi&uncfe/ behandelde, moet ik voor bijzonderheden naar mijn com98
  
  mentaar verwijzen en mij beperken op een schets van de literaire ont­
  wikkeling, waarbij de nadruk valt op de voortgaande ontmythologi­
  sering. In het geval van de dusgenaam de Adapa-m ythe, die wat zijn
  plaats in de ontwikkeling der literatuurvormen betreft op gelijke
  hoogte met de jongere phase van het Gilgam es-epos staat, is de om­
  vang en het letterkundig vergelijkingsm ateriaal weliswaar geringer,
  m aar dit ontm ythologiseringsproces op zijn minst even duidelijk. En
  juist hier kan naar mijn mening door nauwkeuriger begrip van a f­
  zonderlijke uitdrukkingen en vooral van de losse fragmenten een meer
  bevredigende conceptie van strekking en gedachtengang verkregen
  worden dan tot nu toe het geval was.
   W a t zouden wij van G:/yamesy weten, als wij a f zien van de Sum e*
  rische cyclus en het A kkadische epos? H et w ijd en zijd verstrooide
  m ateriaal kan in twee groepen verdeeld worden. Aan de ene kant
  verschijnt hij in hymnen, bezweringen en offerlijsten als onderwereldgod, genezende godheid en rechter over de doden. In het grote ritueel
  uit A ssur, dat de beroemde hymne aan Gilgam esj als de volm aakte
  koning, rechter der Annunaki en heer van de onderwereld bevat,
  roept de lijder hem aan om leven en gezondheid: „ . . . schenk mij
  leven, dan wil ik u h u ld ig e n !" A an de andere kant verschijnt hij in
  de koningslijst w elisw aar als de vijfde van de koningen, die na de
  zondvloed in Uruk geregeerd hebben, zij het dan ook met 126
  regeringsjaren, en als zoon van Z,:f/a, eveneens een typische onderwereldfiguur, en nakomeling van Dn/ntizi-Tammuz (als visser) en van
  de herder Luya/^ancfa, terwijl de stam vader der dynastie als de zoon
  van de zonnegod beschreven wordt, welke in de zee binnendrong en
  het gebergte besteeg — alles typisch chthonische godheden. In het
  epos treedt hij op als de zoon der godin M'n-sun (d aar trouwens ver­
  menselijkt tot de rol van koningin-moeder), de goddelijke wilde koe,
  gemalin van Lugalbanda, die tegelijk met de tabletten van het lot de
  wereldheerschappij aan zich trekt. D at de beroemde stadsm uur van
  U ruk reeds in een bouwinscriptie uit de late nieuw-Sumerische tijd een
  oeroud bouwwerk van G ilgam esj genoemd wordt, bewijst hoe oud de
  traditie is, dat zulke bouwwerken van goden of halfgoden stammen,
  doch niet dat de held een historische gestalte is — net so min als
  geïsoleerde zinspelingen op hem in de omenliteratuur dit doen.
   M oderne constructies in de zin van een historisering blijven ge­
  w aagd. Z o beschouwde HROZNY de held op grond van zijn Sumerische naamvorm als de ,,man van het vuur en de b ijl" : als de ver­
  tegenwoordiger van de Sumerische stadskultuur, die als uitvinder en
  bem iddelaar deze kultuurschatten verder doorgaf, gelijk M evr. MADE­
  LEINE DAVtD onlangs in een belangwekkende verhandeling uitwerkte.
  In tegenstelling tot de mythologische opvatting wilde ViROLLEAUD
  indertijd (R H R 101, 1930, p. 16 e.vv.) de tocht naar de cederberg
  99
  
  zelfs als een nagalm van historische gebeurtenissen verklaren : als een
  herinnering aan de verovering van het bosrijke Syrische bergland door
  koning Sargon van A gade. ík zelf dacht wel eens op grond van de
  Churrietische naamvorm Ga/garn:'s/-Gargam;sy aan de mogelijkheid
  van historische of praehistorische betrekkingen ( misschien in de vorm
  van een verovering) tussen /(ar&arrnsy en ü r u k : beide oeroude steden
  aan de E u fraat, welke reeds in de oertijd te water gemakkelijk in
  elkanders bereik lagen. M aar dat zijn moderne historiseringen zonder
  houvast in de bronnen.
  A ls men zulk een houvast zoekt, moet men de vraag stellen, in
  welk historisch tijdvak de aardse realiteit van chthonische goden in
  verband met het vraagstuk van hun onsterfelijkheid aktueel werd.
  R eeds ScHOTT heeft vijftien jaar geleden, zonder nog nadere kennis
  van de Sumerische liederencyclus te dragen, op grond van het voor­
  komen van Sumerische eigennamen, welke de naam Gilgam esj be­
  vatten, n aar een antwoord gezocht op de vraag n aar het eerste ont­
  staan van het epos of zijn voorafgaan de stadia. Bijna al deze namen
  treft men aan in oorkonden uit de eerste acht regeringsjaren van
  Pür-Sin, n aar de waarschijnlijkste berekening omstreeks 1985 v.Chr.
   D e geboorte van deze mensen, en daarm ede de opmerkelijke belang­
  stelling voor de onderwereldgod, naar wie zij genoemd werden, valt
  dan in de lange regeringstijd van -S/ti/g: of Dungi, de tweede koning
  van de derde dynastie van U r. Deze Sju lgi nu w as de eerste, die zich
  n aar verluid van de datumlijsten in de officiële eredienst als godheid
  vereren liet. In zijn derde regeringsjaar wordt zijn opperpriester geinstalleerd, in zijn negende zijn tempel opgericht. Reeds zijn vader
  Z7r-Mammn had overal in het land de trappentorens laten bouwen.
  M aar met
  trok de aardse koning reeds tijdens zijn leven het
  pantheon binnen. Hij gold niet langer, als de priestervorsten van de
  vroeg-dynastieke periode, slechts als plaatsvervanger van de stadgod en als bestuurder der aardse goederen doch nam als bezitter dezer
  goederen zijn plaats in naast de hemelse goden; en van nu af aan
  verhieven zich, zoals wij door de opgraving van T eil Asm ar weten,
  ook in de provinciesteden de tempels tot eer van de regerende koning.
  Hierdoor onderscheidde zich deze theoretische en systematische koningsvergoding van de naievere ten tijde van de dynastie van A gade.
  welke door het goddelijk epitheton alleen maar de hoogste macht
  trachtte aan te duiden. M et Sju lgi begint het tijdperk van de echte
  koningsapotheose.
   M aar daarmee moest op den duur het probleem van de sterfe­
  lijkheid van de God-koning actueel worden. Sjulgi, die na zijn ver­
  goddelijking nog meer dan veertig jaar in volle kracht regeerde, heeft
  voorlopig zijn aanhangers en priesters nog niet in de moeilijkheid ge­
  bracht, hem sterfelijk te moeten verklaren. D e eeuwige jeugd scheen
  100
  
  hem beschoren. H ad hij wellicht het verjongingskruid gevonden, dat
  in de diepte van de oceaan bij het eiland der zaligen groeit? Het
  vraagstuk, waarmede men toentertijd worstelde, luidde derh alve: Kan
  een mens, al ware hij ook koning en voor twee derden god, zich op­
  werken tot de gem eenschap der onsterfelijke goden? Het antwoord
  op deze vraag vond men, zoals wij uit de hymnen weten, in de iden­
  tificatie van de koning met de chthonische vegetatiegoden uit de kring
  van Tam m uz, de heer van het leven dat in de diepte verborgen ligt,
  welke goden op vaste tijdstippen weer herleefden. D at G ilgam esj ook
  tot deze kring behoort, weten wij uit een der hymnen, die S. N . KRAMER
  uit het M useum te Istanboel publiceerde: een lofzang van
  op
  de daden van zijn goddelijke broeder Gt/games;'. W elisw aar is ook
  G ilgam esj als sterveling aan het doodslot onderworpen; ook hij moet
  afdalen in het dodenrijk. M aar daarginds in de diepte zal hij leven
  en heersen O ok Sju lgi verwacht deze vorm van het eeuwige leven.
  D e mythe word gehistoriseerd. D e dood opent voor beiden de toegang
  tot het hogere leven.
   Is dit juist, dan zou men verwachten, dat G ilgam esj juist ook in
  de liederen van de Sum erische cyclus, welker kennis wij eveneens
  vooral aan S. N . KRAMER danken, en welker ontstaan wellicht in de
  vroege tijd van de dynastie van L arsa valt, als Tam m uz-gestalte en
  chthonische godheid verschijnen zou. In deze vorm is dit laatste echter
  niet juist, en deze afw ijking word verstaanbaar, als men aan het ont­
  staan in L arsa als stad van de zonneverering denkt en aan de kringen
  der zonnevereerders, die de grondgedachten van de chthonische go d s­
  diensten als onzedelijk afwezen en bestreden.
   W an t reeds in deze liederen verschijnt onze held als de dienaar
  en vereerder van de zonnegod UfH, de god van L arsa, evenals later
  in het A kkadische gedicht als die van Sjam asj. W elisw aar is hij daarbenewens nog altijd de „broeder" der godin Inanna of Isjtar en als
  de stadvorst van K ullaba haar aangew ezen beschermer; m aar in het
  lied „Enkicfu en J e onJertvereM " bedriegt hij haar, en in het lied
  „in an n a en cfe Ae?neisf:'er" kan men, niettegenstaande de fragm en­
  tarische toestand van de tekst, er niet aan twijfelen dat hij haar liefdesaanbod sm adelijk afw ijst (w at correspondeert met de zesde zang van
  het epos). Het nauwe verband, w aarin hij met de zonnegod ÍVíu staat,
  blijkt ten duidelijkste uit het lied „ G a a r n e s ; en Aei /ancf ran J e
  ferencfe". T ussen de cyclus en reeds de oudere bewerking van het
  epos bestaat wat dit betreft geen principieel verschil. Tezam en met de
  liefdes- en moedergodin wordt ook de Tamm uzkring, die nog in
  Sju lgi's tijd de hoofdrol speelt, afgew ezen. V an dat ogenblik a f be­
  staat het vraagstuk nu hierin, of ook de zonnegod zijn aan hangers
  dezelfde garantie tegen de dood bieden kan als gene onzedelijke
  levens- en liefdesgodin.
   101
  
  D e dichter van de oudere Akkadische recensie, die de liederen
  bij voortgaande vermenselijking van de held tot een grootse eenheid
  sam envatte, is slechts weinig jonger en behoort, zij het dan ook in een
  ander taalgebied, tot dezelfde kringen. D e datering van twee oudBabylonische afschriften van de zondvloedvertelling in het jaar 1663,
  n aar de w aarschijnlijkste berekening, biedt hier het gewenste chrono­
  logische houvast. A ls het eerste bloeitijdperk van Akkadische poëzie
  en literatuur komen de betrekkelijk vreedzame decennia tussen de ver­
  overing van Isin door Rim-Sin en die van L arsa door Hammurabi
  gelden, de tijd derhalve tussen 1728 en 1698, die ons ook door het
  archief van M ari wat betreft zijn eenheidstaal en hoge bloei van het
  internationaal verkeer steeds beter vertrouwd wordt. Het w as de
  laatste tijd van vrede en stilte voor de storm. T erstond in zijn eerste
  regeringsjaar had Hammurabi het wetboek afgekondigd, een bewer­
  king van oudere codificaties, dat juist ook in stilistisch opzicht als
  klassiek bestempeld worden kan. In dit wetboek is de baan voor de
  nieuwe gedachten reeds duidelijk geëffend : de scheiding tussen
  wereldlijk en geestelijk gebied; de beperking van de wereldlijke macht
  van de clerus en de verandering in de m aatschappelijke structuur,
  w aardoor de stand der vrije burgers, met beschikkingsrecht over het
  eigen bezit, de overhand kreeg. O p het gebied der poëzie betekende
  deze scheiding een terugdringen van de mythe in de zin der historisering.
   In Z arsa regeerde toentertijd een laatste vertegenwoordiger van
  het nieuw-Sumerische Godkoningschap, trouwens zelf reeds geen echte
  Sumeriër m eer: 7?:m-5:n, die met zijn zestig regeringsjaren Sju lgi
  nog overtrof, zodat ook aan hem de eeuwige jeugd beschoren scheen,
  en zelfs nog lang na zijn dood een pseudo-Rim -Sin zich de rol van de
  reeds lang gestorvene schijnt aangem atigd te hebben. M en zou zich
  de dichter van het epos in zijn oudere A kkadische vorm kunnen
  voorstellen als een aanhanger van Hammurabi aan het hof van Rim-Sin.
  D at men ook Rim-Sin (ju ist als Sjulgi) met Gilgam esj in verband
  bracht, blijkt misschien uit de vergelijking van een van zijn jaard ata
  met een terloopse opmerking in een veel latere bron, de hemerologie
  van het zogenaamde astrolabium B. Z)aar wordt vermeld, dat Rim-Sin
  in zijn 21ste regeringsjaar de stad U ruk veroverde, maar de bevolking
  spaarde; /ner wordt, als men de tekst recht verstaat, precies hetzelfde
  van Gilm am esj verteld. M et lette op de historisering en op de voor­
  stelling van G ilgam esj als tyran en veroveraar, in het laatste geval
  van zijn eigen stad Uruk.
   A ls vertegenwoordiger van de toen nog jonge stand en zijn
  idealen — zo kunnen wij het ons voorstellen — heeft onze dichter het
  probleem van de eeuwige jeugd en het leven als een algemeen menselijk
  probleem verstaan. V oor hem is G ilgam esj niet meer in de eerste
  102
  
  p laats een koning, laat staan dan een god, maar de typische m e n s:
  natuurlik in de zin van de ideale mens, de heros of held, m aar toch
  een mens van vlees en bloed, die de dood vreest en hem ondergaan
  moet gelijk als wij. E erst door deze dichter wordt het probleem van
  leven en dood geheel losgem aakt van de koningsgedachte en vermen­
  selijkt. D at betekent geen scheiding van de religie in het algemeen,
  m aar nadere verbinding met de ene, bepaalde god, aan wiens dienst
  de dichter zich toegew ijd h e e ft: de zonnegod Sjam asj De goden van
  de andere, chthonische groep, w aartoe zijn held ongetwijfeld oor­
  spronkelijk behoord had, beschouwt hij met afkeer, ja met verachting.
  H ij m aakt slechts een uitzondering voor E a, de vader van M arduk,
  w aar dit — b.v. in de zondvloedvertelling — niet anders mogelijk is
  dan k zij de door hem overgenomen en verwerkte overlevering. H arts­
  tochtelijk keert hij zich tegen de kuituur der Sumeriërs, die hij als
  innerlijk vermolmd en onzedelijk beschouwd, maar die hij toch als
  de hogere erkennen moet. Z o wordt voor hem de oude heros G ilgam esj
  tot de vertegenwoordiger van het jonge veroveraarsvolk en zijn koning
  Hammurabi. M et behulp van zijn G od ontworsteld deze zich aan de
  gevaren, die hem in Uruk, een middelpunt van de kultische onzede­
  lijkheid, aan alle zijden omgeven.
   D e tegenwerping, dat dit standpunt en deze gedachten misschien
  beter aan de jongere dichter toegeschreven konden worden, ligt voor
  de hand, maar bij nader toezien blijkt ze ongegrond. T e duidelijk
  blijkt reeds uit het oud-Babylonisch fragment van de tiende zang de
  hartstochtelijke verering van de zonnegod. Bovendien is de verw ant­
  schap tussen de beide recensies zo groot, dat een bewuste zelfstan ­
  digheid van de jongste door een afw ijking in de grondgedachten niet
  a an te nemen valt. V eeleer komt de vraag op, of de invoeging van
  d e zondvloedvertelling met haar nadruk op de god E a niet beter eerst
  aan de jongere recensie toegeschreven worden moet. Het ligt voot
  d e hand, aan te nemen, dat de cultus van deze god eerst na de ver­
  woesting van L arsa en na de verovering van Sumer naar Babylon
  overgeplaatst werd en met de M arduk-cultus vereenzelvigd werd. De
  oudere dichter toont geen belangstelling of begrip voor dit syncre­
  tisme. M arduks opkomst wordt door hem met stilzwijgen voorbij­
  g egaan
  D oor dit op de voorgrond brengen van de zonnegod, alsm ede
  door de algemeen menselijke trekken werd voor het epos de weg naar
  de stamlanden in het W esten en Noordwesten geopend, daarheen
  w aar naast de stormgod bovenal de zonnegod vereerd werd. Z odoende
  begrijpt men de geestdrift, die het dichtwerk ook bij de Churrieten
  en Hethieten blijkens afschriften en vertalingen te beurt viel.
   D at de jongere bewerker, die van de Akkadische recensie welke
  in A ssurbanipals bibliotheek bew aard is, niet uit diens regeringstijd
  103
  
  stamt, bewijst reeds de vondst van een brokstuk van de zesde zang in
  A ssu r, dat met de Kujundjik-recensie woordelijk overeenstemt, m aar
  w aarschijnlijk uit de kleitablettenbibliotheek van Tiglatpileser I, dus
  uit omstreeks het jaar 1100, afkom stig is. H et tijdperk dat daaraan
  voorafgaat, dus de 12de en 13de eeuw v.Chr., w as een veelbewogen
  tijd van volksverhuizingeT en veten, een ridderperiode, waarin men
  duidelijk een verfijning van de hofkultuur opmerken kan. D e interes­
  santste gestalte is hier de A ssyriër THAu/ft'-TVinHria I, een geniale, maar
  innerlijk onevenwichtige krijgsheld, bouwheer en d esp o o t: centrum
  van heldenzangen, vijand van M arduk en verwoester van Babylon,
  m aar niettemin bevorderaar van de Babylonische kuituur, welker ver­
  tegenw oordigers hij in de door hem gebouwde residentie om zich heen
  verzam elde — in elk opzicht, ook door zijn tragisch uiteinde, als ge­
  schapen voor het middelpunt van een heldendicht.
  In deze omgeving van ridders en hovelingen moet men zich de
  auteur van de jongere en uitvoerigste A kkadische recensie voorstellen.
  Aan het einde van de Kassietentijd w as de grote herleving op gods­
  dienstig en letterkundig gebied begonnen: een bezinning op de oude
  schatten der overlevering, juist in een tijd van staatkundige zwakheid.
   D eze jongere dichter heeft zijn voorbeeld niet slechts in formele zin
  verbreed, m aar hij heeft uit het oude heldendicht een n'cMerepos (men
  vergeve ons de anachronistische uitdrukking) weten te maken, waarin
  de helden ons niet meer als goden of halfgoden, m aar ook niet langer
  als heroën, doch in de hoofse verfijning van het ridderwezen tegemoet
  treden. Trouw ens worden ook reeds in de oudere recensie van de derde
  zang de beide helden op hun tocht naar de cederberg ons naar de trant
  van dolende ridders beschreven, die op avontuur uittrekken, om reuzen
  te verslaan en het kwaad in het land uit te roeien. D e vraag rest nu
  nog, of ook het tijdperk der Sar^on;ecfen — weer een vijfhonderdtal
  jaren later — ten aanzien van verdere bewerking vruchtbaar geweest
  is. D e grens van uiterste historisering w as bereikt. Conform de geest
  van de tijd, bleef hier eigenlijk alleen m aar een weg terug over O p
  deze weg ligt de vervanging van de oorspronkelijke twaalfde tablet
  van het epos door een vertaling uit het Sumerisch. N a een overdreven
  historisering en verheerlijking van bloot menselijke trekken en stre­
  vingen herneemt de mythe haar oude rechten. Doch daarover heb ik
  elders gehandeld.
  *
  
  *
  
  *
  
  In aansluiting hierbij beperk ik mij wat betreft A d ap a op enkele
  aanduidingen. T en aanzien van het letterkundig materiaal verkeren
  wij hier in ongunstiger to estan d : oudere voorstadia zijn nog onbekend.
   W ij bezitten alleen het grote fragment uit A m arna en drie Kujundjikfragmenten, w aarvan een in de verzameling van M organ te New H aven, de anderen te Londen. D at ook A d ap a oorspronkelijk tot de
  104
  
  kring van de chthonische genees-goden behoorde, en wel tot de kring
  van E a in Eridu, behoeft niet met bew ijsplaatsen aangetoond te worden.
  O nze vertelling echter bevindt zich, hoewel het hoofdtoneel zich in
  de hemel afspeelt, op de trap der uiterste vermenselijking. D e goden­
  wereld, ja zelfs de hemelgod Anu, worden tot in het menselijke neer­
  gehaald. Dit inzicht in de ontwikkeling van inhoud en vorm is onont­
  beerlijk voor het rechte begrip. Het gaat niet om een mythe, m aar om
  een aftreksel daarvan, dat in een genezingsritueel ingevlochten wordt
  met toevoeging van humoristische trekjes tot verhoging van de
  spanning.
   D e gebruikelijke rangschikking der fragmenten is juist; tussen
  het grote A m arna-fragm ent en het (laatstelijk door LANGDON bewerkte)
  slotbrokstuk K 8 2 1 4 ligt echter een grote leemte, w aarin na de aan ­
  vankelijke teleurstelling een tweede hemelvaart van de held beschreven
  w as, die nu echter beter afliep : een ,,happy ending". W an t nu /acAi
  Anu, nadat A d ap a het kleed en de zalving in ontvangst genomen heeft,
  om het gebod van E a , die hem overtroeven en het ontvangen van brood
  en water beletten wou; en hij spreekt het uit, dat het gebod van geen
  andere god — ook dat van E a niet — boven het zijne uitgaat. En nu
  m ag A d ap a de ontzagwekkende heerlijkheid (Babylonisch pu/uAfü)
  van de hemelgod aanschouwen, en deze bekleedt hem met het koning­
  schap, hij verklaart hem rri/ en kent hem voor alle toekomst zijn
  priesterschap toe Z o als A dap a de vleugels van de Zuidenwind brak
  en opvoer n aar de hemel, zo moet deze A d ap a zich ook in de toekomst
  verheffen en zich in genade toewenden naar de boze ziekte, die de
  mens aankleeft, als deze mens overvallen wordt door koortsrillingen
  en hij aan slapeloosheid lijdt ten gevolge van een verwonding aan de
  scAoucfer (B abyl. putfu). Z o diene deze vertelling dan. tot opmontering
  van de mensen ( Babyl. ana nug
  nis/i).
   Het betreft hier dus uiteindelijk een genezingsritueel, en onze
  vertelling is de /neros /ogos, die tot dit ritueel behoort. W a t genezen
  worden moet, is een gewonde of ontwrichte schouder, in overeenstem­
  ming met de gebroken m aar later geheelde vleugels van de Z uiden­
  wind. D e vrijheid (B abyl. s/u&arru) die Anu aan A d ap a toekent, be­
  tekent natuurlijk zijn bevrijding uit de dienst van de god E a. D an is
  echter ook duidelijk, waarom de sluwe E a aan A d ap a verbiedt, de
  levensspijze en de levensdrank te nuttigen. Hij wil hem in zijn dienst,
  derhalve in de diepte van het waterrijk, 6eAoHtien. Anu echter, die
  hier de rol van S jam asj in het G ilgam esj-epos speelt, grijpt met hogere
  macht in. D at A d ap a de levensspijze en de levensdrank uiteindelijk
  on ifan gf, wordt w elisw aar ook in het slotbrokstuk niet beweerd. Ken­
  nelijk ontvangt hij ze niet, net zo min als G ilgam esj; m aar hij wordt,
  evenals deze, heer en koning in de onderwereld en een helende geneesG od. O ver het geheel ligt echter een humoristische glan s Het motief
  105
  
  van het /acAen spee!t een hoofdrol. D e beide goden aan de hemel­
  poort, Tam m uz en Gizzida, /acAen, als A d ap a hun hun geheim ver­
  telt, dat de sluwe E a hem onthulde. D e hemelgod Anu zelf /acAt, als
  A d ap a de kostelijke levensspijze en levensdrank weigert, als w as het
  vergif. Het /acAen behoort in tegenstelling tot het wenen tot het leven
  en tot het genezingsritueel. T och is een andere verklaring ook moge­
  lijk. O ok Isjar en Tam m uz zijn in de zesde zang van het G ilgam esjepos niet tragische, m aar /acAwe&kenJe gestalten. Beide dichters,
  zowel die van het G ilgam esj-epos als ook die van het Adaparitueel
  hanteren in de strijd der religieuze richtingen het scherpe zw aard van
  de spot.
   Leiden.
  F . M . TH . DE LtAGRE BÖHL.
  P A T R IA R C H A L " B E N E D I C T I O N " A N D P R O P H E T IC B O O K
  In my introduction to tAe 'OM Testam ent I (1948), pp. 256-260,
  I have tried to sketch a form-critical description of the prophetic books
  as literary units. A better description, in many respects, is given by
  I. EN G N ELL in several places o f his stimulating works.') He disting­
  uishes between a tfw an-type and a //turgy-type. T he latter is e.g.
  found in the books of Joel, Nahum, H abakkuk, and Deutero-Isaiah,
  while Am os, H osea, "P roto -Isaiah ", belong to the former. Jeremiah
  is described as a special case. T he diwan-type is especially characterized
  by the use of the well-known pattern, prophecies of woe alternating
  regularly with prophecies of weal.
   W ithout challenging this interesting attempt at a clear and formal
  description of a prophetic book, which I do not consider a s excluding
  my own descriptions in my Introduction, but as a valuable supplement,
  I made some remarks in my paper, read to the meeting of O ld
  Testam ent scholars at Leiden 1950, quoted below, which in their
  turn were not meant to supersede, but to supplement E N G N E L L 's view.^)
  W h at I intend to do now is of the sam e kind. I am never inclined to
  assum e that views exclude one another. O f course in some cases
  ') In my paper on the Leiden-meeting oi Old Testament Scholars 1950 (O ud­
  testamentische Studiën VIH, p. 97) I quoted his Gam/a íesfament I (1948) without
  giving the passages. I now find that his distinction between diwan- and liturgytypes has not been set out quite clearly in that book (p. 43, he parenthetically
  mentions NYBERG S use of the word diwan as description of the book o f H osea,
  thus pointing out the ancestry of his own later work). His idea is clearly and
  programmatically set forth in Svensk Hxegetisk Arsbok !947 (the LtNDBLOM con­
  gratulation volume), pp. 128ff. W hen that interesting paper appeared I was not
  able to quote it in my introduction, which had adready gone to the press.
  -) p. 97.
  106.
  