title: Een stukje Gide, een stukje Proust: 'fidéliser le lecteur' in de &lt;i&gt;Nouvelle Revue Française&lt;/i&gt;
text: PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University
  Nijmegen
  
  The following full text is a publisher's version.
  For additional information about this publication click this link.
  http://hdl.handle.net/2066/41282
  
  Please be advised that this information was generated on 2024-05-17 and may be subject to
  change.
  E en stukje Gide, een stukje Proust: fidéliser le lecteur’ in de
  Nouvelle Revue Française
  SO P H IE LEV IE
  
  ‘Fidéliser le lecteur’, oftewel klantenbinding, was de functie van het feuil­
  leton in de negentiende-eeuwse kranten en tijdschriften in Frankrijk en el­
  ders in Europa. Tot het arsenaal aan trucs dat werd ontwikkeld om de lezer
  zo ver te krijgen dat hij dag in dag uit de krant kocht om de lotgevallen van
  de helden en heldinnen die het feuilleton bevolkten te volgen, behoorden
  enerzijds technische procédés, zoals het knippen op de plek waar de span­
  ning het hoogst was, en anderzijds een inhoudelijk repertoire, waarvan de
  strijd tussen goed en kwaad een vast ingrediënt vormde. De auteur was in
  dienst van de krant en diende zijn schrijversaspiraties ondergeschikt te ma­
  ken aan de eisen van het publiek. Er was geen plaats voor reflectie, voor lange
  beschrijvingen, voor emancipatorische stellingnames o f voor herkenbare po­
  litieke voorkeuren. De lezer diende tevreden worden gehouden via beschrij­
  vingen van snelle actie, van herkenbare typen (het arme meisje; de slechte­
  rik; de doodgewaande erfgenaam), van onverwachte wendingen en van een
  flinke dosis (on)schuld, wraak, liefde en, uiteraard, een duel op zijn tijd.
   In 1836 publiceerde La presse in twaalf afleveringen La vieillejüle van Balzac,
  die er prat op ging in slechts drie nachten deze eerste Franse roman-feuilieton te hebben geschreven. ‘Echte’ schrijvers keken neer op het genre, dat een
  nieuw en ongeoefend leespubliek moest boeien. De minachting uitte zich
  via kwalificaties als ‘lectuur, ‘een knieval voor het publiek’ en ‘literatuurindustrie’. Er zijn legio voorbeelden bekend van de blunders die gerenom­
  meerde auteurs als Tolstoj o f Dickens in de haast maakten met betrekking
  tot uiterlijk en gewoontes van hun romanfiguren. En de vele anecdotes over
  de reacties van het publiek zijn stuk voor stuk amusant. Zo imiteerden de
  lezeressen van Anna Karenina op grote schaal de garderobe van Anna en vroeg
  men Tolstoj de weg naar het landgoed van Levin. Fraai is ook het verhaal
  over de Franse minister Duchatel, die naar het schijnt, op een goede morgen
  lijkbleek zijn ministerie kwam binnenwankelen en aan zijn medewerkers
  52-
  
  TS->M M V # 1 7
  
  vroeg: is het waar dat La Louve (een van de personages uit Les mysteres de Paris
  van Eugène Sue) dood is?
  Het algemene beeld is dat de negentiende-eeuwse feuilletons spannen­
  de, maar slecht geschreven boeken opleverden; ondanks dat bezwaar zijn de
  populairste titels steeds herdrukt, vertaald, verfilmd en tot musical bewerkt.
   Het lijkt overigens verstandig niet alle romans die als feuilleton op de markt
  kwamen voor ze in boekvorm werden uitgegeven, over één kam te sche­
  ren. Dostojevski ofDum as père, George Sand o f Karl May, Wilkie Collins o f
  Théophile Gautier, over de stijl- en de kwaliteitsverschillen tussen deze au­
  teurs is natuurlijk heel wat op te merken. Wat hun romans, althans een deel
  daarvan, echter gemeen hebben is dat zij hun leven in stukjes begonnen zijn,
  met alle inhoudelijke en vormaspecten die daarbij horen. Dat is het overkoe­
  pelende kenmerk van het ‘wordt vervolgd’-genre, dat getuige het succes van
  G T ST en andere soaps nog niets van zijn populariteit heeft verloren.
  In hun studie Der fmnzösische Feuilletonroman uit 19 8 6 hebben Neuschafer,
  Fritz-El Ahmad en Walter dejaren 184 4, 1860, 1884 en 19 12 als ijkpunten ge­
  nomen. Uit deze vier jaren hebben zij de feuilletons in alle Parijse dagbladen
  onderzocht: z n kranten, 743 auteurs en 1410 romans vormden hun werk­
  terrein. Conform de aandachtspunten die rond 1980 de discussie in het let­
  terkundig onderzoek hier en daar domineerden, letten zij in hun materiaal
  in het bijzonder op de wijze waarop de rol van de vrouw werd geschilderd,
  op de positie van de verschillende klassen en op sociaal-politieke vraagstuk­
  ken in de onderzochte feuilletonwereld. Zij constateren op deze punten gro­
  te verschuivingen in het genre tussen 1844 en 15112 en ontkrachten daarmee
  het cliché dat de feuilletonroman een monolithisch en door onbeweeglijke
  patronen geregeerd genre zou zijn. In hun onderzoek hebben zij zich uit­
  sluitend gericht op kranten, niet op tijdschriften, waardoor hun object dus
  uit die feuilletons bestaat die met dagelijkse regelmaat verschenen en niet
  uit proza dat in wekelijkse o f maandelijkse porties aan het publiek werd op­
  gediend.
   De statistische bewerkingen die zij de vele gegevens hebben laten onder­
  gaan, bieden naast de literair- en receptiehistorische informatie die hun on­
  derzoek oplevert, een hoogst interessante blik in de wereld van de populaire
  literatuur, de rol van de negentiende-eeuwse media in de ontwikkeling van
  
  TS->MMV # 17
  
  53
  
  het lezen en het beroep van auteur. Het is opmerkelijk dat dit terrein, waar­
  op een heel onderzoeksprogramma te formuleren zou zijn, twintig jaar na
  het verschijnen van deze studie voor het grootste deel nog op verdere ont­
  ginning wacht.
  De Nouvelle Revue Française, het tijdschrift dat André Gide aan het begin van
  de twintigste eeuw oprichtte met een aantal gelijkgestemde vrienden, ver­
  scheen van 1909 tot het begin van de Eerste Wereldoorlog maandelijks in
  Parijs bij uitgeverij Gallimard. De steekwoorden waarmee het tijdschrift op
  grond van de uitlatingen van de oprichters en het resultaat van hun werk
  in de kritiek steevast is gekarakteriseerd, zijn puurheid, onbevangenheid,
  openheid en onafhankelijkheid. Een van de kwesties in het literaire leven
  waarover de NRF-redactie open, onbevangen, maar wel vol zorg discussieer­
  de, was de status van de roman.
   Gide en zijn tijdgenoten waren van mening dat het genre in moeilijk­
  heden verkeerde en zij zochten, al experimenterend, naar wegen om uit de
  romaneske impasse te komen. Terwijl zij zich oriënteerden op de ontwik­
  kelingen in het genre in en buiten Frankrijk om zich te laten inspireren
  in hun eigen romanpraktijk en zo de al dan niet bestaande crisis te helpen
  overwinnen, lieten zij echter tegelijkertijd in het tijdschrift zien dat er wel
  degelijk Frans kwaliteitsproza geschreven werd. In de NRF werden in de jaren tot de Eerste Wereldoorlog onder andere delen van de Recherche (Proust),
  Le grand Meaulnes (Alain-Fournier), La porte étroite en Les caves du Vatican (Gide),
  Fermiua Marquez en Bamabooth (Larbaud) gepubliceerd; stuk voor stuk teksten
  die nu nog tot de belangrijkste gerekend worden die in die tijd in Frankrijk
  zijn verschenen. 'Fragments' en 'extraits' zijn de termen die in het tijdschrift
  door elkaar werden gebruikt om aan te geven dat het hier om voorpubli­
  caties in feuilletonvorm ging. In sommige gevallen verschenen slechts één
  keer o f enkele keren fragmenten, en werd de roman in zijn materialiteit als
  boek pas zichtbaar op het moment van zijn publicatie. Het kwam echter ook
  voor dat de tekst, voordat het boek uitkwam, uiteindelijk in zijn geheel toch
  eerst in het tijdschrift verscheen. Beide strategieën zijn bekend uit de negentiende-eeuwse praktijk en worden genoemd in de studie die hierboven kort
  is besproken. De gevolgen voor de tekst in alle stadia waarin delen aan een
  publiek werden voorgelegd in vergelijking tot het definitieve boek zijn de
  
  54
  
  TS-> MMV # 17
  
  m o e ite v a n h e t b e s tu d e r e n w a a rd.  In de periode 1914-19 18 staakte het tijdschrift zijn verschijnen omdat een
  groot deel van de redactie en de potentiële auteurs bij de oorlog betrokken
  was. In 1919 begon het opnieuw en in dat jaar werd Jean Paulhan (18841968) benoemd in een tijdelijke functie met als opdracht het blad een gro­
  tere lezerskring te bezorgen. Paulhan, die na een vijftien jaar lange inten­
  sieve betrokkenheid bij de N R F in 1935 werd benoemd tot directeur van het
  tijdschrift, was zijn carrière begonnen in de organisatie en administratie van
  tijdschriften als Le spectateur en La vie contemporaine in de eerste jaren van de
  twintigste eeuw. De ontwikkeling van zijn inzichten met betrekking tot de
  samenstelling van ieder nummer, zijn pogingen om op allerlei manieren af­
  wisseling aan te brengen in de structuur van de verschillende rubrieken, zijn
  aandacht voor nieuwe domeinen als de film, de grammofoonplaat, de music-hall en de wijze waarop hij de sectie ‘kritiek’ in het tijdschrift tot bloei
  bracht, zijn impliciet te volgen via de inhoud van de nummers van de n r f.
  Veel explicieter zijn Paulhans overwegingen en zijn permanente alertheid
  ten aanzien van de ontwikkeling van het tijdschrift te traceren via zijn ge­
  publiceerde en ongepubliceerde correspondentie. Uit zijn brieven aan Gide,
  Mauriac, Ponge, Benda, Schlumberger en vele, vele anderen wordt duidelijk
  hoe hij zijn opvattingen voortdurend toetste aan die van zijn tijdgenotenauteurs en hoe hij steeds opnieuw bereid was zijn eigen visie op de meest
  geschikte koers voor het tijdschrift bij te stellen en te wijzigen. Ieder tijdschriftnummer diende een evenwichtig geheel te vormen en de compositie
  van de nummers werd door hem dan ook met de grootst mogelijke zorgvul­
  digheid verricht.
   Paulhan was een voorstander van de ‘littérature a suivre’, dat wil zeggen,
  literatuur in beweging o f populair, teksten die eigenlijk nog alle kanten
  op konden gaan. Het in stukjes knippen van romans die hij in aanmerking
  
  TS-> MMV # 17
  
  55
  
  vond komen voor opname in de n r f , was een activiteit die hij graag beoe­
  fende. Niet iedere prozatekst was volgens hem daarvoor geschikt en hij heeft
  verschillende teksten die wel werden gepubliceerd bij uitgeverij Gallimard,
  en die hem werden aangeboden als mogelijk feuilleton, niet eerst in het
  tijdschrift willen opnemen. Een voorbeeld van een dergelijke als feuilleton
  geweigerde tekst is La nausée van Sartre. Maar Paulhan was, in tegenstelling
  tot veel collega’s, wel degelijk een liefhebber van het feuilleton, en de con­
  tinuering van de negentiende-eeuwse traditie in de N R F , die naar wij zagen
  door de oprichters in 15109 al was overgenomen, ging hem zeer ter harte. Ge­
  makkelijk ging het niet altijd en het 'knippen' heeft hem veelvuldig verwij­
  ten opgeleverd, van ‘pure barbarij’ (Martin du Gard) tot 'U imiteert abstracte
  kunst. Toe maar, hak maar een kop o f een borst a f (Céline).
  Paulhan redigeerde de feuilletons net zo zorgvuldig als de notities en
  er zijn dan ook allerlei voorbeelden te geven waaruit blijkt dat hij auteurs
  regelmatig voor de keus stelde: ofwel u gaat akkoord met de volgende in­
  kortingen in dit hoofdstuk en deze manipulaties van uw tekst o f de n r f
  kan uw proza niet gebruiken... Dikwijls was de reden plaatsgebrek, maar
  er waren ook tekst-intrinsieke factoren op grond waarvan een tekst niet in
  aanmerking kwam om zijn publieke leven te beginnen in feuilletonvorm.
   Jean-Paul Sartre’s La nausée is een voorbeeld van een tekst die Paulhan niet
  geschikt achtte om in afleveringen te publiceren. Als reden liet hij de auteur
  weten dat de roman véél te lang was om in delen te verschijnen, het zou wel
  zes maanden duren en bij de tweede aflevering zou de lezer de draad al zijn
  kwijtgeraakt. Maar, zo troostte Paulhan Sartre toch, ‘c’est admirable’. De
  lengte alleen kan het niet geweest zijn: waarom Proust en Gide wel in vele
  afleveringen, maar Sartre niet? Er moeten dus ook andere redenen zijn ge­
  weest waarom Paulhan Sartres roman niet in zijn tijdschrift wilde hebben.
  Schrappen, knippen, verdoezelende puntjes, het behoorde allemaal tot
  de techniek van Paulhan. Hij wendde deze technieken overigens niet alleen
  aan in de redactie van fictionele teksten, maar evenzeer tijdens zijn bewer­
  kingen van een rubriek als de ‘chroniques artistiques’, waarbij hij van de
  verantwoordelijke redacteur André Lhote de klacht kreeg dat deze zijn eigen
  tekst niet meer herkende nadat die door Paulhan onder handen was geno­
  men.
  De sterprozaïsten van de n r f in de eerste periode vervulden die rol ook
  
  56
  
  TS->M M V # 1 7
  
  in de jaren twintig. In 15115) plaatste het tijdschrift Albertine disparue (Proust) en
  La symphome pastorale (Gide), in 1920 en 1921 fragmenten uit Si legrain ne meurt
  en de Recherche, in de volgende jaren meer Proust, meer Gide en teksten van
  Larbaud, Mauriac, Joseph Conrad, Giraudoux, Green, Duhamel, alles met de
  vermelding 'fragment’ of'pre-publicatie’, en alles in feuilletonvorm.
   In 1927 publiceerde Paulhan in de N R F in zes porties de Voyage au Congo, het
  reisverslag waarin Gide de wandaden van het kolonialisme aan de kaak stelt,
  in acht afleveringen Le temps retrouvé, het laatste deel van de Recherche, gepubli­
  ceerd na Prousts dood en in vieren La trahison des clercs, de roman in essayvorm
  waarmee Julien Benda zijn visie op intellectueel engagement presenteerde.
  Het zijn deze pre-publicaties in feuilletonvorm die ik aan een nader on­
  derzoek heb onderworpen, dat overigens nog niet is afgerond en waaruit
  hier dus slechts voorlopige conclusies zijn te trekken met betrekking tot de
  presentatie in het tijdschrift en in boekvorm. Vast staat dat de publicaties in
  het tijdschrift in ieder geval voorafgingen aan de editie in boekvorm. Gide
  en Proust verschenen bij Gallimard, Benda bij Grasset, dat wil zeggen bij de
  concurrent. Een eerste vergelijking van de teksten in het tijdschrift en in de
  boeken toont dat aan de lopende tekst in deze gevallen niet is gesleuteld. De
  teksten hebben dus integraal in het tijdschrift gestaan. Opmerkelijk is de
  omvang van de porties die de lezer kreeg voorgeschoteld: veertig bladzijden
  Gide was gebruikelijk, Proust ging in parten van vijftien tot dertig bladzij­
  den en Benda’s tekst vulde circa dertig bladzijden per keer. Het maandelijk­
  se stukje Gide o f stukje Proust was dus ook in omvang heel iets anders dan
  het feuilleton in de krant.
   De vraag waarom er allerlei manipulaties hebben plaatsgevonden met
  hoofdstuktitels en nummering van de fragmenten moet vooralsnog onbe­
  antwoord blijven. Was de tekst in een definitieve vorm al klaar o f was de au­
  teur nog aan het schrijven? De problematisering van het feuilletonbegrip,
  dat wil zeggen onderzoek naar verschillende reeksmatig gepubliceerde tek­
  sten lijkt een vruchtbaar terrein. Een vraag die daarbij in ieder geval aan de
  orde zou moeten komen is o f dergelijke teksten per definitie als ‘feuilleton’varianten mogen worden gezien, ook wanneer ze aanvankelijk niet als zoda­
  nig waren geconcipieerd en redactionele bewerking moesten ondergaan om
  geschikt te worden gemaakt voor deze publicatievorm?
  TS->M M V # 17
  
  57
  
  Tekstgenese is als onderzoeksmethode weer populair en de vergelijking
  van de verschillende stadia waarin de delen van deze romans verschenen met
  de definitieve versie zal een antwoord geven op deze en andere kwesties. Bij
  Gide en Proust levert een vergelijking van tijdschrift- en boektekst andere
  hoofdstuktitels op en bij Proust dan ook nog enkele malen een ‘knip’ die on­
  natuurlijk lijkt en die alleen maar gemotiveerd kan zijn geweest door ruim­
  tegebrek. In het geval van Benda heeft het uitgebreide notenapparaat dat in
  de N R F onderaan de pagina’s staat, in de boekuitgave allerlei wijzigingen
  ondergaan, bovendien staan de noten in het boek achterin. In het tijdschrift
  zijn allerlei buitentekstuele geheugensteuntjes voor de lezer aangebracht:
  bij iedere volgend deel van een van de drie teksten wordt aangegeven wan­
  neer de voorgaande afleveringen in de n r f hebben gestaan. En na het ‘ f i n ’
  aan het eind van het laatste stuk van de Voyage au Congo wordt de lezer door
  middel van een noot aangekondigd dat de tekst op korte termijn in boek­
  vorm bij de ‘Éditions de la n .R . f .’ zal uitkomen en dat het volgende deel,
  de Voyage au Cameroun direct als boek zal verschijnen. Deze geheugensteun­
  tjes zijn, zoals gezegd, te verklaren uit het feit dat het tijdschrift maandelijks
  uitkwam en dat de lezer een vorige aflevering moest kunnen terugvinden.
   Opmerkelijk is echter dat er bij de presentatie van dit proza geen tekstuele
  ingrepen lijken te zijn verricht waarbij in de tekst, o f via een hoofdstuktitel
  een korte inhoud van het voorafgaande werd gegeven.
  Deze eerste onderzoeksgegevens dienen te worden uitgebreid met meer
  materiaal en leiden idealiter tot overzichten die een literair-historisch be­
  lang hebben, zoals de lijsten die bij het Duitse onderzoek naar de Franse
  feuilletonroman zijn gevoegd.
  Dat er ook met betrekking tot de feuilletons in de twintigste-eeuwse
  tijdschriften interessant onderzoek is te verrichten, staat echter wel vast. En
  ook al zijn de romans die in de N R F verschenen van een totaal andere aard
  dan het grootste deel van de populaire literatuur die in de negentiendeeeuwse kranten verscheen, de functie van beide was gelijk: ‘fidéliser le lecteur’.
  *> SO PH IE LEV IE promoveerde in 1988 aande Universiteit van Amsterdam op een
  
  onderzoek naar het literaire tijdschrift Commerce. Sinds september zooi is zij hoogleraar
  Algemene Literatuurwetenschap en Algemene Cultuurwetenschappen aan de Radboud
  Universiteit Nijmegen.
  58
  
  TS->M M V #
  
  17
  
  L IT E R A T U U R
  
  ► Laurence Brisset, L a N R F dePaulhan. Parijs 2003.
  ► Martyn Cornick, 'Jean Paulhan’s recipe for success at the n r f 15125-1940’.
  La revue des revues, nr. 8,1989/1990,11-20.
  ► Pierre Hebey, L'esprit n r f 1908-1940. Parijs 1990.
  ► Maaike Koffeman, Entre classicisme et modernité. La Nouvelle Revue Française
  dans le champ littéraire de la Belle Epoque. Amsterdam 2003.
  ► Hans-Jörg Neuschäfer, Dorothee Fritz-El Ahmad, Klaus-Peter Walter, Der
  französische Feuilletonroman. Die Entstehung der Serienliteratur im Medium der Tageszei­
  tung. Darmstadt 1986.
  TS->M M V
  
  # 17
  
  59.
  