title: Curriculumanalyses voor de integratie van ICT in het onderwijs: Een inventariserend onderzoek. 2004. &#x27E8;hal-00190210&#x27E9;
text: Curriculumanalyses voor de integratie van :
  
  HAL is a multi-disciplinary open access archive for the deposit and dissemination of scientific research documents, whether they are published or not. The documents may come from teaching and research institutions in France or abroad, or from public or private research centers. L’archive ouverte pluridisciplinaire HAL, est destinée au dépôt et à la diffusion de documents scientifiques de niveau recherche, publiés ou non, émanant des établissements d’enseignement et de recherche français ou étrangers, des laboratoires publics ou privés.
  
  Colofon Curriculumanalyses voor de integratie van ICT in het onderwijs een inventariserend onderzoek Stichting Digitale Universiteit Nijenoord 1, 3552 AS Utrecht Postbus 182, 3500 AD Utrecht Telefoon 030 - 238 8671 Fax e-mail 030 - 238 8673 buro@digiuni.nl
  
  Auteur Patris van Boxel Judith Schoonenboom Michel Jansen
  
  Deze uitgave is binnen het consortium van de Digitale Universiteit vrijelijk te gebruiken, mits voorzien van adequate bronvermelding. Niets uit deze uitgave mag buiten het consortium openbaar worden gemaakt, verspreid en/of verveelvoudigd door middel van internet, druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van het bureau van de Digitale Universiteit. het onderwijs Inhoudsopgave 1 2 Inleiding 5 1.1 1.2 Aanleiding Doelstellingen 5 5 1.3 Methode en leeswijzer 5 Definities van curriculum 6 2.1 Inleiding tot het begrip 6 2.2 2.3 Curriculumniveau’s Verschijningsvormen van curricula 6 8 2.4 Impliciet en expliciet curriculum 8 2.5 Een curriculumperspectief op leren met ICT 8 3 Eisen aan een “goed” curriculum 11 4 Het proces van curriculumontwikkeling 12 4.1 Wat is curriculumontwikkeling? 12 4.2 4.3 Ontwikkelingsmodellen Trends in curriculumontwikkeling 13 14 4.4 Rollen en werkzaamheden van actoren 14 4.5 Curriculumontwikkeling en docentprofessionalisering 18 5 6 7 8 Het ontwerpen van het bedoeld curriculum 20 5.1 5.2 Het bestaand curriculum Het onderwijsmodel 20 20 5.3 (ICT)-competenties van studenten 22 5.4 5.5 ICT in het curriculum: rollen en toepassingen ICT beleid en curriculum 23 25 Een model voor de integratie van ICT in het curriculum 6.1 Het bedoeld curriculum 28 28 6.2 Beïnvloeding van het proces 29 6.3 Implementatie en evaluatie 30 Toepassing: analyse van vier casestudies 31 7.1 7.2 Case 1: Faculteit der Letteren VU: opleiding Archeologie Case 2: Faculteit der Letteren VU: opleiding Kunstgeschiedenis 31 33 7.3 Case 3: Academisch Centrum Tandheelkunde Amsterdam: ACTA: UVA / VU 37 7.4 7.5 Case 4: Educatieve Faculteit Amsterdam, HvA / INHOLLAND Vergelijking tussen de case studies 39 42 7.6 Conclusies case studies 43 Conclusies en aanbevelingen 45
  
  Appendix 1. Vragenlijst DU-project Onderwijs en ICT-beleid 52 Appendix 2. Benchmark ICT en Onderwijs, HvU 54 Appendix 3. VU: ‘Integratie ICT in het curriculum’, Letteren 56 3.1 Opleidingsmatrix 56 3.2 Docentenvragenlijst 3.3 OC vragenlijst 58 60 3.4 Draaiboek 61
  
  3.5
  
  Inventarisatie 63 Apendix 4. Vergelijkingsmatrix cases 64
  
  1 Inleiding 1.1 Aanleiding
  
  Binnen huidige curricula wordt vaak niet op een structurele wijze onderzocht welke wijze ICT kan worden ingezet om de kwaliteit van het onderwijs te verbeteren, noch op curriculumniveau noch op cursusniveau. Daardoor geschiedt het inzetten van ICT in het onderwijs vaak teveel op ad hoc basis en is het te weinig structureel geïntegreerd in curricula. Een verantwoorde integratie van ICT in het onderwijs staat centraal bij de kwaliteit van het onderwijs. 1.2 Doelstellingen
  
  In dit project willen we een model aanreiken met bouwstenen voor de uitvoering van een curriculuminnovatie voor de inzet van ICT in het onderwijs. Dit model richt zich op twee van de verschillende actoren die bij curriculuminnovatie betrokken kunnen zijn, namelijk het management en docenten. Met het model worden verschillende doelen nagestreefd. Allereerst dient het een handleiding te zijn voor de analyse en het opstellen van een goed curriculum; het model laat zien welke eisen aan een goed curriculum kunnen worden gesteld. Ten tweede dient het model als handreiking bij het proces van curriculuminnovatie; het geeft aan welke factoren dit proces kunnen beïnvloeden en verschaft richtlijnen voor het uitvoeren van dit proces. Tot slot verschaft het model een, naar wij hopen redelijk compleet, overzicht van alle onderdelen van een curriculumanalyse en -innovatie, waarmee hopelijk de kans wordt vermindert dat er in de curriculuminnovatie onderdelen worden overgeslagen. In dit rapport ligt de focus op de innovatie van curricula met betrekking tot ICT. Een belangrijke nuancering daarbij is dat de invoering van ICT veelal niet op zichzelf staat, maar vaak onderdeel uitmaakt van een breder streven naar onderwijsvernieuwing (Van der Klink et al, 2002). Een kernthema in de huidige discussie over onderwijsvernieuwing is bijvoorbeeld het streven naar minder docent- en meer studentgerichte vormen van leren en daarmee samenhangend de ontwikkeling van competentiegerichte curricula (al dan niet met behulp van de inzet van ICT). Binnen deze context is inventariserend onderzoek verricht naar curriculumanalyses ten behoeve van de integratie van ICT in het onderwijs. 1.3 Methode en leeswijzer
  
  Hoofdstuk 2 start met een inleiding tot het begrip curriculum en een overzicht van curriculumtyperingen. In hoofdstuk 3 worden een aantal kenmerken van een goed, coherent curriculum beschreven. Hoofdstuk 4 geeft een inleiding tot het proces van curriculumontwikkeling met een beschrijving van kenmerken, typische activiteiten en trends in ontwikkelmethodieken. Ook wordt aandacht besteed aan de rollen van de diverse actoren met betrekking tot curriculumontwikkeling en de relatie met docentprofessionalisering. Uit de literatuurstudie zijn een aantal belangrijke elementen van curriculuminnovatie in het algemeen en met betrekking tot ICT gedestilleerd en zijn een aantal criteria afgeleid waaraan een goede curriculuminnovatie / analyse moet voldoen. Deze worden in hoofdstuk 5 beschreven. Op basis hiervan is een model opgesteld waarin de diverse elementen zijn geïntegreerd, en waarin hun onderlinge relatie wordt weergegeven. Dit model wordt in hoofdstuk 6 voorgesteld. In het tweede deel van het onderzoek (hoofdstuk 7) worden vier praktijkvoorbeelden van curriculuminnovaties beschreven en geëvalueerd aan de hand van het model en de criteria. Tot slot worden in hoofdstuk 8 enkele overkoepelende conclusies getrokken en aanbevelingen gedaan.
  
  Definities van curriculum 2.1 Inleiding tot het begrip
  
  Zo vaak als de term “curriculum“ valt, zo moeilijk is het om deze goed te omschrijven. Van den Akker (2003) spreekt in dit verband van “een myriade van definities”. In de loop der jaren hebben definities van curriculum zich onder meer gericht op (Tanner en Tanner, 1980)1: 1. de cumulatieve traditie van georganiseerde kennis 2. kennismodes 3. begeleide ervaring 4. een geplande leeromgeving 5. cognitieve en affectieve inhoud en processen 6. onderwijsdoelen en –uitkomsten Het begrip “curriculum“ zelf verwijst naar een traject of langdurige ontwikkeling. In het Latijn betekent het “renbaan”: een af te leggen weg naar een einddoel, waarbij allerlei hindernissen moeten worden overwonnen (Lowyck et al., 2003). De betekenis is in de loop der jaren geëvolueerd naar het idee van een “lopende” sequentie van cursussen en leerervaringen. In dit rapport sluiten we aan bij de gangbare definitie die het curriculum bekijkt als een “leerplan“ (zie o.a. Van den Akker, Valcke, Lowyck et al). Een curriculum werd door Taba (1962) omschreven als “... in essentie een plan ter ondersteuning van het leren. Het bestaat uit doelen om het leren te richten en de manieren om die doelen te bereiken”. Daarom bestaat het curriculum uit drie soorten beslissingen (Valcke, 2003): 2.2 1. selectie en ordening van de inhouden; 2. de keuze van leerervaringen die men wil uitlokken, zodat de inhouden gepast worden gemanipuleerd; 3. een planning met daarin de optimale leercondities Curriculumniveau’s Recentelijk kiest Van den Akker (2003) in Curriculum Landscapes and Trends ook voor de term leerplan als omschrijving van curriculum en geeft aan dat zo’n plan vervolgens op heel verschillende niveaus kan bekeken worden: op landelijk niveau (macro), op het niveau van een opleiding of instituut (meso), op het niveau van een klas (micro) en op individueel niveau (nano). Macroniveau Lowyck en Terwel (2003) beschrijven deze niveau’s verder: op het macroniveau bevinden zich de kerndoelen van het onderwijs. De curriculuminhoud geldt voor de hele vorming door de jaren heen en het ontwerpen ervan is de taak van een centrale instantie (of opleiding in het hoger onderwijs ).
  
  Mesoniveau
  
  Het uitwerken van een curriculum op mesoniveau betekent de doorvertaling van een vormingsconcept in aspecten zoals verdeling van de leerinhoud over leerjaren, de keuze van methoden, groepering van leerlingen en leraren, de beleidsstructuur en de ondersteuningstructuren.
  
  1
  
  http://www
  
  .
  
  cals.ncsu.edu/agexed/aee529/
  
  Microniveau
  
  Het curriculum op microniveau ligt dicht bij de concrete onderwijspraktijk, en het betreft doelen, leerinhouden en methoden uitgewerkt voor een leergroep. Nanoniveau Van den Akker (2003) voegt hier nog een vierde niveau aan toe: dat van de student en zijn eigen leerervaringen met betrekking tot het curriculum. Deze niveau’s hebben betrekking op het voortgezet onderwijs. Voor het hoger onderwijs vertalen we in dit rapport de niveau’s als volgt: • Macroniveau: dit kan zowel het landelijk niveau als instellingsniveau zijn. In dit rapport hebben we het vooral over de invloed van de instelling op het curriculum. Bij het landelijke niveau moeten we denken aan de invloed van bijvoorbeeld instellingen als Surf, de Digitale Universiteit en e-merge, bijvoorbeeld door tenders uit te schrijven met betrekking tot de inzet van specifieke ICT-toepassingen in het curriculum of door domeinoverstijgende programma’s als prioriteit te beschouwen. Activiteiten op landelijk niveau kunnen een rol spellen bij het beleid en ontwikkelingen binnen de instelling zelf, tot op het niveau van de opleiding of een vak. • Mesoniveau: de opleiding of faculteit die verantwoordelijk is voor het onderwijsmodel, strategische curriculumontwikkeling, beleidsstructuur en ondersteuningsstructuren. • Microniveau: de docent of onderwijsontwikkelaar die doelen, leerinhouden en methoden uitwerkt voor een specifieke leergroep. • Nanoniveau: de student In dit rapport zullen de rollen en werkzaamheden van de actoren op de vier niveau’s beschreven worden. Naast de vier niveau’s waarop het curriculum kan bekeken worden, zijn er nog een aantal andere relevante verschijningsvormen en classificaties van curricula die in het rapport aan bod komen. In Figuur 1 wordt een overzicht gegeven van indelingen van een curriculum en de paragrafen waarin deze aan bod komen.
  
  Figuur 1: Curriculum indelingen
  
  2.3 Verschijningsvormen van curricula
  
  Een veelgemaakt onderscheid is dat tussen het “bedoelde”, het “geïmplementeerde” en het “bereikte” curriculum (van den Akker, 2004). Het bedoelde curriculum is het curriculum dat beoogd is. Het geïmplementeerde curriculum is het curriculum zoals dat in de onderwijspraktijk is uitgevoerd. Het gerealiseerde curriculum betreft de competenties die studenten daadwerkelijk verwerven in termen van ervaringen van studenten en docenten (Voogt et al, 2000). Een meer uitgewerkte typologie wordt door Van den Akker (2003) als volgt voorgesteld:
  
  Bedoeld Ideaal Onderliggende rationele of visie op curriculum Formeel / Intenties zoals beschreven in beschreven curriculumdocumenten Waargenomen Geïmplementeerd Het curriculum zoals geïnterpreteerd door gebruikers (vooral docenten) Operationeel Het onderwijs- / leerproces (curriculum in actie) Ervaren Leerervaringen waargenomen door studenten Geleerd Leeruitkomsten Bereikt
  
  Figuur 2 Typologie van curriculaire verschijningsvormen
  
  De combinatie van het waargenomen en operationeel curriculum (het geïmplementeerde curriculum) vormen volgens Verhoef (2003) de essentie van het leerproces. In dit rapport over curriculumanalyse staat het bedoelde curriculum samen met het geïmplementeerde curriculum centraal. 2.4 Impliciet en expliciet curriculum
  
  Lowyck (2003) wijst op het onderscheid tussen het expliciet en het impliciete curriculum. Het curriculum wordt vaak beperkt tot expliciete en in documenten vastgelegde doelen, leerinhouden en leeractiviteiten. Daarnaast bestaat echter ook nog het impliciet, verborgen curriculum. Het verwijst naar het geheel van kennis, opvattingen, attitudes dat op een niet uitdrukkelijke of openbare manier aan lerenden wordt aangeboden. Het verborgen curriculum heeft vooral te maken met waarden, normen, organisatorische en pedagogisch-onderwijskundige kenmerken van de onderwijscontext. Het kan bijvoorbeeld gaan om het aantal lestijden toegekend aan een vak of de plaats van de vakken in het rooster. Op pedagogisch gebied gaat het onder meer om roldefinities (de verhouding leraar-leerling) en op onderwijskundig vlak om de aard van leeractiviteiten en opdrachten. Het is van belang om bij de vormgeving van een expliciet curriculum oog te hebben voor mogelijke neveneffecten van het impliciet curriculum. In dit rapport beperken we ons tot beschrijvingen met betrekking tot het expliciete, waargenomen curriculum, aangezien onderzoek naar het impliciete curriculum te veel zou afwijken van de vastgestelde projectdoelstellingen. 2.5 Een curriculumperspectief op leren met ICT ICT behoort volgens
  
  Van
  
  den Akker 
  
  (2003)
  
  tot de “kern van het microcurriculum
  
  ”. Een curriculum
  
  vorm
  
  t een complex geheel van componenten, net als een spinnenweb. De belangrijkste draden in het web worden gevormd door plaats, tijd, doelstellingen, inhoud, leeractiviteiten, de rol van de docent, materialen en middelen. Het web geeft hun onderlinge afhankelijkheid en verhoudingen weer, maar ook hun kwetsbaarheid. Als voorbeeld beschrijft van den Akker de huidige trend om ICT  voor de integratie van ICT in het onderwijs in het curriculum te integreren. Hierbij gaat de aandacht meestal uit naar veranderingen in materialen en bronnen. Maar als ICT-toepassingen worden ingevoerd, wordt heel het web in beroering gebracht. Om echte verandering tot stand te brengen is een geïntegreerde aanpak en As Time ses sm ent systematisch aandacht voor de andere componenten van het curriculum essentieel. Lo c ati on Rationale Con tent Grouping Teacherrole M at er ia ls & Re so ur ce s
  
  Figuur 3: Spinnenweb
  
  (
  
  van den Akker, 2003
  
  ) Het merendeel van de actuele literatuur beschrijft de rol van het ICT ter ondersteuning van het leren, maar wat veelal ontbreekt is een curriculumperspectief op het leren met behulp van ICT. “Een probleem dat tot nu toe weinig aandacht heeft gekregen en teveel is overgelaten aan individuele docenten, is hoe ICT ingepast kan worden in reguliere curricula” (Simons, 2003, p. 162). Wel wordt ICT in toenemende mate omschreven als noodzakelijke voorwaarde en katalysator om een curriculum te kunnen veranderen (zie o.a. Volman, 2003, Lowyck et al., 2003) of om een “emergent pedagogy” te faciliteren (Voogt, 2003). Nieuwe opleidingsmodellen, gericht op zelfstandigheid, flexibiliteit, individualisering en maatwerk kunnen vaak alleen in de praktijk gebracht worden als informatie- en communicatietechnologie geïntegreerd wordt. De mogelijkheden die ICT biedt bij verschillende elementen van het curriculumontwerp maken de uitvoering daarvan beter mogelijk en dagen uit tot nieuwe experimenten met de vormgeving van verschillende onderdelen (EFA, 1997). Valcke bijvoorbeeld (2004) geeft recentelijk een overzicht van manieren waarop ICT-omgevingen competentiegerichte curricula ondersteunen. Meestal gaat het om leeromgevingen die deelaspecten van het competentiebegrip helpen realiseren. Hij beschrijft ICT-toepassingen ter ondersteuning van betekenisvol leren, leren in authentieke contexten, samenwerkend leren, actief leren en reflectief leren. Ook in het onderzoek naar de plaats van ICT in het curriculum wordt een leemte gesignaleerd. Volman (2003) beschrijft hoe de plaats van ICT in het onderwijs is geëvolueerd van het leren over computers, tot leren door middel van computers en tot slot leren met computers. Deze evolutie in de plaats die ICT in het onderwijs inneemt, wordt niet gereflecteerd in het denken over de gevolgen van deze evolutie voor het curriculum en curriculumontwikkeling. Volman: “De vragen wat leerlingen de van ICT in het onderwijs op school dienen te leren over ICT was ongetwijfeld een curriculumvraag. Toen het accent verschoof naar leren van de computer, hielden curriculumvragen zich vooral bezig met de vraag hoe ICT onderwijsmateriaal eruit diende te zien. Met de vraag over het leren met de computer, is ICT als curriculumvraagstuk verdwenen.” Volman wijst op het gevaar dat teveel aandacht vanuit de leerpsychologische hoek voor de rol van ICT als leermiddel, klassieke curriculumvragen over leerdoelstellingen en inhoud van het toneel doet verdwijnen. De integratie van ICT in het onderwijs brengt fundamentele wijzigingen in het leerproces met zich mee (o.a. door de toenemende verantwoordelijkheid van de student voor zijn eigen leren) maar er zelden wordt gereflecteerd op de gevolgen hiervan voor het curriculum (of voor het concept “curriculum”). Onderwijskundige ICT-toepassingen hebben niet alleen implicaties voor hoe geleerd wordt, maar ook voor wat geleerd wordt. Volman (2003) pleit daarom voor een meer prominente plaats voor een curriculumperspectief in het onderzoek naar de rol van ICT in het onderwijs In dit hoofdstuk werden een aantal definities en verschijningsvormen van het curriculum beschreven, alsook de plaats die ICT typisch in het curriculum toebedeeld krijgt. In hoofdstuk 3 word de link met ICT even losgelaten en kort beschreven wat volgens de literatuur de kenmerken van een goed opgebouwd curriculum zijn. De Katholieke Universiteit van Leuven (2000) beschrijft in haar Handleiding Curriculumontwikkeling de samenstelling van een curriculum als volgt: een curriculum bestaat uit tal van elementen (inhoudelijke, onderwijskundige en organisatorische) die in een coherent geheel worden samengebracht. Hiertoe voldoet het onder meer aan volgende kenmerken: • De leerinhouden van een zelfde jaar (horizontale integratie) van de opeenvolgende academiejaren (verticale integratie) sluiten goed op elkaar aan en maken het realiseren van de leerdoelen mogelijk (inhoudelijk). • De gekozen werk- en examenvormen zijn consistent met de leerdoelen van het vak (onderwijskundig). • De studietijd is evenwichtig verdeeld over en binnen de verschillende academiejaren (organisatorisch). Volgens Lowyck (2003) omvat het curriculum een aantal gelijke componenten, zoals doelen, kenmerken van de lerende, leerinhouden, leersituaties en evaluatie, die op elk van de eerder beschreven niveau’s aan de orde dienen te komen. “De componenten van het macroniveau worden geleidelijk aan geconcretiseerd tot het niveau van de leergroep. Belangrijk is de consistentie van het curriculum. Idealiter vertrekt een curriculum van brede, algemene doelen als kader voor onder meer de keuze en organisatie van inhouden, didactische werkvormen, organisatorische voorzieningen etc. Over het algemeen geldt: hoe lager het niveau, hoe hoger de concretiseringgraad. Deze vertaalslagen kunnen niet worden gezien als een afleidingsproces van het abstracte naar het concrete. Ontwerpen is een activiteit die veel invloeden ondergaat tijdens de planning en realisatie in een leeromgeving en waarbij niet alleen ontwerpers en leraren, maar ook leerlingen hun eigen curriculum inbrengen.” Daarnaast spelen randvoorwaarden op verschillende niveaus een rol. Op het instellingsniveau dient het beleid gericht te zijn op het realiseren van de curriculumveranderingen. Op het opleidingsniveau wordt van managers een sturende rol verwacht. En op het microniveau spelen directe collega's een sleutelrol in het proces van curriculumimplementatie (Verhoef, 2003). Van Eijl et al. (1998) s tellen verder dat ook de onderwijsorganisatie consistent moet zijn met het type curriculum dat een opleiding nastreeft. Ze stellen vast dat “onderwijsorganisaties werken met professionals die meestal een hoge mate van autonomie nastreven m.b.t. hun eigen onderwijs en vakgebied. Dit staat op gespannen voet met de noodzaak om bij de ontwikkeling van een onderwijskundig geavanceerder curriculum met de betrokken docenten te komen tot een gezamenlijke aanpak en goede onderlinge afstemming en samenwerking die verder reikt dan het afbakenen van cursusinhouden." Een verandering van curriculumopzet vereist dan ook vaak een verandering in organisatie en management, die deze verandering niet alleen mogelijk maakt, maar ook actief ondersteunt. Van Eijl et al. presenteren een werkmodel waarin een typering van het curriculum gekoppeld wordt aan een passende onderwijsorganisatievorm. Hierin onderscheiden ze drie soorten curricula met bijpassende organisatievormen: • • • Het vakkencurriculum met marginaal onderwijskundig / didactisch management. Het integratieve curriculum met enig formeel onderwijskundig / didactisch management. Het curriculum-op-maat met een vorm van centrale aansturing. De drie gegeven organisatievormen sluiten elkaar volgens van Eijl et al. niet uit. Integendeel, in de praktijk treft men vaak een combinatie van verschillende organisatievormen aan.
  
  4 Het proces van curriculumontwikkeling
  
  4.1 Wat is curriculumontwikkeling? Onderwijsontwikkeling betreft de ontwikkeling van een consistent geheel van maatregelen op les-, cursus- en programmaniveau van het onderwijssysteem om gewenste leeractiviteiten zoveel mogelijk uit te lokken en te stimuleren (Ten Dam et al., 2000). Afhankelijk van de aanleiding voor de onderwijsontwikkeling zullen activiteiten op een of meerdere niveau’s plaatsvinden: • Op het lesniveau ontwikkelen docenten onderwijs voor het uitvoeren van lessen en lesactiviteiten, zoals interactievormen met studenten, opdrachten, courseware, handleidingen, ordening van de inhoud van een reeks hoor- en werkcolleges etc. • Op het cursusniveau gaat het veelal om de ontwikkeling van een gehele cursus, module, of een bepaald organisatorisch geheel van cursussen of modulen. • Op het programmaniveau betreft de onderwijsontwikkeling het onderwijsprogramma van een gehele studierichting, het curriculum. Volgens Ten Dam (2000) is de meest algemene aanleiding tot onderwijsontwikkeling onvrede met het bestaande onderwijs. De “onvrede” blijkt veelal gebaseerd te zijn op tekortkomingen in het niveau of de inhoud van de opleiding, of in de aansluiting op randvoorwaarden als de wettelijke studieduur. Tal van evoluties inspireren curriculumontwikkelingsprocessen: dynamiek van wetenschappelijke disciplines, wijzigingen in de arbeidsmarkt, evoluties in het denken over leren en opleiden, wijzigingen in praktische randvoorwaarden en concrete opportuniteiten (Dienst Universitair Onderwijs, K.U. Leuven, 2000). Daarnaast hebben individuele docenten vaak onvoldoende zicht op het totale onderwijsprogramma. Ze wijzigen bijvoorbeeld de inhoud van hun vak zonder voldoende rekening te houden met de andere onderdelen van het onderwijsprogramma Daarom heeft iedere opleiding baat bij een herziening van het onderwijsprogramma om de vijf à acht jaar. Alle betrokkenen denken opnieuw na over het gehele programma, de doelen ervan, en de plaats en functie van hun eigen bijdrage in het onderwijsprogramma (Ten Dam, 2000). Curriculuminnovatie en -implementatie veronderstelt de transformatie van een aantal curriculaire verschijningsvormen, gerelateerd aan verschillende fasen van het curriculum ontwikkelproces. De interpretaties van het beoogde curriculum (zoals vervat in denkbeelden en materialen) en de daadwerkelijke lespraktijken (waar het onderwijsleerproces zich afspeelt) vormen de kern van het proces van implementatie van de curriculumverandering (Verhoef, 2003). Kuiper (2003) verwijst bij dit ontwikkelproces naar drie perspectieven zoals die omschreven worden door Goodlad (1979): • • • het substantieve perspectief dat refereert aan de gebruikelijke componenten van een curriculum (leerdoelen, inhoud, leermaterialen, etc.), het socio-politieke perspectief dat verwijst naar de politieke en sociale processen die een rol spelen bij het proces van curriculumontwikkeling en het technisch-professionele perspectief dat verwijst naar de processen waardoor curricula worden ontworpen, verbeterd en geïmplementeerd in de praktijk. Het vernieuwen van een curriculum is niet eenvoudig. Er dienen beslissingen genomen te worden over o.a.: Wat moeten studenten leren? Hoe worden ze beoordeeld? Welke leeractiviteiten worden ontworpen? Hoe flexibel kan het leerproces zijn? Hoeveel tijd is beschikbaar? (McKenney, et al., 2003). Volgens van den Akker mislukt de meerderheid van curriculuminnovaties feitelijk (Onderwijsinnovatie, 2004, pagina 35). Hij spreekt in dit verband van een “oorlogszone” vol conflicten tussen stakeholders die elk hun eigen belangen verdedigen. Typische problemen zijn onder meer inconsistenties tussen het bedoelde, geïmplementeerde en bereikte curriculum. Mislukkingen in curriculuminnovatie zijn volgens hem vaak te wijten aan overambitieuze plannen, onrealistische deadlines en te weinig investeringen in docenten. 4.2 Ontwikkelingsmodellen
  
  Het proces van curriculumontwikkeling omvat doorgaans een aantal kenmerkende fasen die vaak worden ondergebracht in een zogenaamd ADDIE model (zie ook Odenthal et al., 2000 en Terlouw., 2000). De volgende fases maken minimaal deel uit van onderwijsontwikkeling: • Analysis: het definiëren van het probleem en het onderwijsontwikkelingsproject dat men wil uit gaan voeren • Design: beslissingen over substantieve onderdelen van het curriculum als leerdoelen, instructiestrategieën, plaats, tijd etc. • Development: ontwikkeling en revisie van curriculum prototypes • Implementation: implementatie van product en processen (of m.a.w. het uitvoeren van het ontwikkelde onderwijs) • Evaluation: formatieve en summatieve evaluatie van product en processen. De cyclus van bovenstaande activiteiten valt samen te vatten binnen het zogenaamde “technischprofessionele” perspectief op curriculumontwikkeling van Goodlad (McKenney et al., 2003). Voor een uitgebreide beschrijving van de vijf ontwikkelingsfases zie Terlouw (2000). Deze verschillende fasen zijn te beschouwen als elkaar overlappende delen van aandachtspunten en niet als in de tijd strikt afgebakende gehelen van activiteiten. Ook de volgorde van de activiteiten is volgens Visscher-Voerman (1999) van minder belang (Odenthal et al, 1999). Zo kan bijvoorbeeld tegelijkertijd: • worden nagegaan of op een specifiek moment in het gegeven onderwijs de beoogde doelen worden gerealiseerd en • worden gekeken of een wijziging in de doelen van de opleiding opportuun is. Fasen zijn wel te onderscheiden maar niet van elkaar te scheiden. Systematische onderwijsontwikkeling richt zich aan de hand van de genoemde fases op de ontwikkeling van een of meer producten op de eerder genoemde niveau’s. Op lesniveau kan het om een lesplan of toets gaan, op cursusniveau om cursusdoelen en groeperingsvormen en op programmaniveau om eindtermen, leerwegen etc. Derhalve is het van groot belang dat in de systematiek van de onderwijsontwikkeling aandacht is voor de relaties tussen de verschillende niveau’s. Bijvoorbeeld, een COO-programma (lesniveau) moet ingebed zijn in een cursus (cursusniveau) en expliciet tijd hebben in een jaarrooster (programmaniveau) wil het effectief zijn voor het leren. Onderwijsontwikkeling van enige omvang kent daarom een projectmatige aanpak (Terlouw, 2000). Het curriculumontwikkelingsproces is ook een iteratief, en hierdoor ook uitermate complex gebeuren. Bepaalde beslissingen kunnen het noodzakelijk maken dat men naar een eerdere fase terugkeert of een fase overslaat. Het ontwikkelen van een curriculum is tot slot geen eenmalig gebeuren. Een curriculum kan nooit als een afgewerkt product worden beschouwd. Het is veeleer een stap in een proces van permanente reflectie over de kwaliteit van het onderwijs dat een opleiding haar studenten aanbiedt (Dienst Universitair Onderwijs, K.U. Leuven, 2000). McKenney (2003) en Kuiper (2003) voegen hieraan toe dat ontwikkelstrategieën zeer contextgevoelig zijn. Ze hangen onder meer of van het probleemtype, stakeholders, tijd- en budgetbeperkingen, persoonlijke voorkeuren en expertise van de curriculumontwikkelaar etc. Ook het curriculumperspectief zelf beïnvloedt de activiteiten: zo zal op het macroniveau, met zijn vele stakeholders, curriculumontwikkeling veeleer een socio-politiek proces zijn dan op microniveau
  
  4.3 Trends in curriculumontwikkeling
  
  Kuiper, Nieveen en Visscher-Voerman (2003) signaleren een aantal trends op het vlak van curriculumontwikkeling (vanuit het technical-professional ontwikkelperspectief). Eén daarvan is het prominenter gebruik van “prototyping”. In deze benadering is (curriculum)ontwikkeling een pragmatisch en iteratief proces waarbij een product wordt gecreëerd door het bouwen, testen, en herzien van verschillende prototypes. Centraal in het ontwerpproces staan de eindgebruikers van het product en de omgeving waarin het product uiteindelijk ingezet zal worden. Van den Akker (2003) beschrijft deze benadering als “een geleidelijke, iteratieve approximatie van curriculaire dromen aan de realiteit die frustraties helpt voorkomen”. Prototyping is nauw gerelateerd aan een andere methodologie, die van “development research”, waarbij getracht wordt systematische kennis op te bouwen in de vorm van ontwerpprincipes (Martens, 2004). Kenmerkend voor deze onderzoeksbenadering zijn de expliciete aandacht voor de theoretische fundering van ontwerpactiviteiten en het verzamelen van empirische bewijslast over de doeltreffendheid van curriculuminterventies in gebruikersettings. Net als bij de prototyping benadering, is formatieve evaluatie een kernactiviteit van development research (deel uitmakend van de iteratieve cyclus van analyse, ontwerp, implementatie en evaluatie / revisie) (Kuiper et al., 2003). Een andere relevante ontwikkeling die Kuiper signaleert is de groeiende noodzaak om ontwikkelprocessen aan te passen aan wijzigingen in de aard van curriculaire interventies, vooral op microniveau. Hier ziet men bijvoorbeeld een evolutie van geprinte en voorgestructureerde leermaterialen en –omgevingen naar semi-ontworpen, open, en op ICT gebaseerde activiteiten. Gestimuleerd door ontwikkelingen op het vlak van ICT, maar ook door wijzigende visies op leren, worden studenten aangezet hun eigen leeromgevingen te ontwerpen. De hamvraag nu en voor de nabije toekomst is wat de impact van deze wijzigingen is op de diverse perspectieven (technischprofessioneel, socio-politiek en substantief) op curriculumontwikkeling. Tenslotte is er ook groeiende aandacht voor de ondersteunende rol van specifieke computerprogramma’s bij de ontwikkeling van curricula (Kuiper, 2003).
  
  4.4 Rollen en werkzaamheden van actoren
  
  In deze paragraaf wordt nagegaan hoe in de huidige literatuur de rollen en van verschillende actoren beschreven worden die bijdragen aan het proces van curriculumontwikkeling en hoe zij zich tot elkaar verhouden. Daarbij wordt met name ingegaan op curriculuminnovaties waarin ICT een belangrijke rol speelt. Curriculumontwikkeling speelt zich nu eens af op het mesoniveau en dan weer op het microniveau (Dienst Universitair Onderwijs, K.U. Leuven, 2000). Deze niveau’s komen dan ook eerst aan bod. In het DU rapport “Competentieprofielen. Over schillen en knoppen” (Van der Blij et al., 2002) zijn competentieprofielen opgesteld van vier groepen onderwijsfunctionarissen op meso- en microniveau (opleidingsmanagers, docenten, onderwijsexperts en ontwikkelaars van digitale materialen), met een overzicht van functiespecifieke competenties die nodig zijn om onderwijs te innoveren met behulp van ICT. Voor een uitgebreid overzicht van taken, verantwoordelijkheden en competenties van de verschillende actoren verwijzen we naar dit rapport. 4.4.1
  
  Het mesoniveau: de faculteit of opleiding
  
  Van der Blij e.a. (2002) stellen vast dat voor de meeste onderwijsmanagers (opleidingsdirecteuren, onderwijsdecanen etc.) digitalisering en ICT nieuwe elementen in hun functie zijn. Managers dienen wat ICT betreft vooral adequate kennis te hebben van: • • de diverse (on)mogelijkheden van ICT in het onderwijs op organisatie-, curriculum- en cursusniveau; de relatie tussen ICT en onderwijsleerproces; de van ICT in het onderwijs • de relatie met specifieke onderwijsvormen en • de benodigde randvoorwaarden bij (eventuele) invoering. Op het vlak van curriculumontwikkeling dienen ze algemene kennis van curriculumtheorie te bezitten. Enkele taken en verantwoordelijkheden van onderwijsmanagers die betrokken zijn bij onderwijsinnovaties met behulp van ICT zijn (Van der Blij et al., 2002 • het vormgeven aan nieuwe onderwijsconcepten en het overtuigen van medewerkers (change management) • het organiseren van de ontwikkeling van het onderwijsontwerp. Pouw e.a. (2000) geven hierbij aan dat opbouwen of aanpassen van een curriculum integraal aangepakt moet worden. Van tevoren moet vastgesteld worden bij wie welke taken en verantwoordelijkheden liggen en wie de uiteindelijke beslissingen neemt. Het opstellen van een zorgvuldige en heldere besluitvormingsprocedure is essentieel om draagvlak te creëren bij alle betrokkenen, met name docenten die uiteindelijk het vernieuwde onderwijs moeten uitvoeren. Verhoef (2003) stelt dat succesvolle implementatie van ICT-gebruik met name van managers vereist dat zij docenten inspireren en aanzetten tot het actualiseren van kennis, en het verbeteren van ICT-vaardigheden door het aanbieden van deskundige, didactische scholing. Daarnaast zijn managers verantwoordelijk voor het verschaffen van voldoende tijd voor docenten om ICT-gebruik in hun lessen te integreren. Volgens Van Weert et al. (2000) worden de aard en het type interventies op mesoniveau sterk bepaald door de fase waarin de invoering van ICT zich bevindt. Zij onderscheiden vier fasen van ICT implementatie, met opklimmende graad van ingrijpendheid door het facultair management: • experiment, • beperkte pilot, • omvangrijke pilot en • implementatie. Per fase presenteren Van Weert e.a. (2000) checklists met noodzakelijke managementinterventies. Op het gebied van beleid en organisatie kunnen interventies noodzakelijk zijn op vlak van docenten, ondersteunend personeel, infrastructuur, onderhoud, beheer en ontwikkeling. In de uitgebreide checklists wordt niet ingegaan op specifieke verantwoordelijkheden van het facultaire management betreffende ontwikkeling en implementatie van het curriculum. Wel wordt het bepalen van het competentieniveau van docenten en studenten met betrekking tot ICT gebruik en voorkennis als belangrijk en terugkerend management thema beschouwd. 4.4.2
  
  Het microniveau:
  
  de
  
  docent
  
  Van der Klink et al. (2002) onderscheiden vier docentrollen met betrekking tot de inzet van ICT: (voor een uitgebreide beschrijving van deze rollen zie Van der Klink et.al (2002)): • • • • De docent als computergebruiker. De docent als ontwikkelaar (dit wordt verder onderscheiden naar ontwerper / auteur / technisch ontwikkelaar). De docent als begeleider. De docent als teamlid. Op welke wijze er met dit vraagstuk van rollen wordt omgegaan, is volgens Van der Klink e.a. (2002) een zaak van het beleid van de onderwijsinstelling ten aanzien van human resource management (het macroniveau). Wat vaststaat is dat de idee van de docent als “alleskunner” en de autonomie van de docent onder invloed van de inzet van ICT afbrokkelt en dat verschillen in rolverdeling toenemen. De docentrollen die het meest relevant zijn met betrekking tot curriculumontwikkeling zijn die van ontwerper en teamlid. Deze worden verder beschreven hier.
  
  De docent als ontwerper
  
  De docent is verantwoordelijk voor de structurele opzet van het curriculum. Als ontwerper maakt hij het cursusplan en werkt dit uit in een didactisch ontwerp. Het gaat hierbij bijvoorbeeld om het uitwerken van de te leren competenties in opdrachten, activiteiten en voortgangstoetsen. Als besloten wordt de activiteit in een ICT omgeving aan te bieden, dient de ontwerper onder meer te concretiseren: • Wat de student precies moet doen en wanneer de studietaak is afgerond. • In welke mate er rekening wordt gehouden met verschillen in voorkennis, interesse of leerstijl. • Welke studeeraanwijzigingen noodzakelijk zijn. • Of en op welk moment feedback van de begeleider noodzakelijk is etc. Iedere docent dient kennis en vaardigheden ten aanzien van onderwijsontwikkeling op lesniveau te bezitten. Anderzijds wijst Ten Dam (2000) er op dat het belangrijk is dat docenten ook op programmaniveau meedenken en meebeslissen over het onderwijs. Onderwijsontwikkeling op programmaniveau heeft immers grote consequenties voor het cursus- en lesniveau. De docent als teamlid
  
  In de recente literatuur over curriculumontwikkeling wordt ook steeds meer het belang benadrukt van de docent die werkt als onderdeel van een team. Van den Akker (2003) benadrukt de centrale rol van de docent als sleutelfiguur bij curriculumvernieuwing maar stelt ook: “Daarbij is het belangrijk dat docenten uit hun geïsoleerde rol komen en meer als team gaan opereren. Het gezamenlijk ontwerpen en uitproberen van curriculumalternatieven kan erg productief zijn, zeker wanneer de opgedane ervaring systematisch worden uitgewisseld.” Jochems (2000) spreekt in dit verband van de “genetwerkte docent”. Hoe verder de bijdrage van ICT evolueert in de richting van transformatie van het onderwijs – hoe meer de onderwijsorganisatie dient aangepast in de richting van “gezamenlijke onderwijsomgevingen” – volgens een van tevoren bepaalde, gemeenschappelijke benadering en in onderlinge afstemming op het niveau van het curriculum”. Hierbij gaat het niet alleen om een sterker accent op vaardigheden voor effectief en efficiënt samenwerken, maar veel meer om een attitudeverandering: de bereidheid om in gezamenlijkheid te werken aan het realiseren van hoogwaardig onderwijs (Van der Klink et al., 2002). Als organisatievorm stelt Verhoef (2003) in navolging van Terlouw professionele leer- en werkgemeenschappen (PLW’s) voor, waarin docenten, begeleiders, onderzoekers en opleidingsmanagers participeren. Het gezamenlijk genereren van in de praktijk ontwikkelde kennis vindt plaats in een gemeenschappelijk reflectieproces waarin in de praktijk opgebouwde kennis wordt geëxpliciteerd, geordend, en met reeds bestaande expliciete kennis in verband wordt gebracht. Verhoef vindt het vooral van belang om managers meer bij curriculuminnovatie te betrekken. Door in een PLW te participeren, weten managers wat de curriculumverandering inhoudt en welke randvoorwaarden nodig zijn om de implementatie daarvan tot een succes te maken. 4.4.3 Het microniveau: onderwijsexperts en ontwikkelaars
  
  De verantwoordelijkheid van onderwijsexperts kan zich afwisselend bevinden op macro-, meso- en microniveau. Bij onderwijsontwikkeling op programmaniveau wordt vaak een onderwijskundige betrokken met name voor de proceskennis die docenten meestal niet hebben (Ten Dam, 2000). De verantwoordelijkheid van ontwikkelaars van digitale materialen bevindt zich veelal op het les- en of cursusniveau en niet op het niveau van een programma. Voor een uitgebreide beschrijving van de competentieprofielen van onderwijsexperts en ontwikkelaars verwijzen we naar Van der Blij (2002).
  
  4.4.4 Het macroniveau: de instelling
  
  Voor de beschrijving van de verantwoordelijkheden op het macroniveau baseren we ons in eerste instantie op de indeling van Verhoef (2003). Zij verricht bij Windesheim onderzoek naar implementatieproblemen rond het gebruik van innovatief elektronisch leermateriaal bij het vak wiskunde. Zij stelt vast dat op instellingsniveau vooral beslissingen dienen genomen te worden over de operationalisering van strategisch beleid op het opleidingsniveau. Ook Mirande (2000) geeft aan dat strategische beleidskeuzen spelen op het niveau van instellingen en faculteiten. Een belangrijk onderdeel van de strategische analyse is de SWOT analyse, waarmee de kansen, sterkten, zwakten en bedreigingen van de inzet van ICT in het onderwijs in kaart gebracht worden. De kern van het strategieproces is het beredeneerd maken van keuzes en die vervolgens realiseren. Een keuze die bijvoorbeeld veel hoger onderwijsinstellingen al hebben gemaakt heeft betrekking op de verhouding tussen contactonderwijs en afstandsonderwijs, waarbij vele kiezen voor het primaat van het contactonderwijs met ICT als aanvulling op het onderwijs. Collis (2001) stelt vast dat het macroniveau vooral verantwoordelijk is voor de “kerntechnologieën” van de instelling. Kerntechnologieën zijn die technologieën die onmisbaar zijn bij de planning en uitvoering van het onderwijsleerproces. Onderwijsinstellingen zijn vaak georganiseerd rond deze kerntechnologieën. Vaak is er een lange beslissingstijd aan de introductie van dergelijke technologie voorafgegaan en gaat ze gepaard met organisatieveranderingen, waardoor op een bepaald moment voldoende draagvlak binnen de organisatie kan gecreëerd worden. De individuele docent krijgt deze technologieën vaak “voorgeschreven”, bij veel instellingen bijvoorbeeld in de vorm van een digitale leeromgeving of een elektronisch toetsprogramma. Andere kerntechnologieën zijn o.a. streaming video en mobiel en draadloos leren. In praktische zin vereist instellingsbrede implementatie van ICT-gebruik aanpassing van de technische infrastructuur op het instellingsniveau. Op microniveau hebben docenten meer keuzevrijheid als het op “complementaire” technologieën aankomt (het gebruik van websites, PowerPoint presentaties e.d.). 4.4.5 Het emerging nanoniveau: de student Kuiper (2003) signaleerde (zie paragraaf 4.3) als trend dat studenten in toenemende mate, mede door de invloed van informatie- en communicatietechnologie, zelf hun leeromgevingen ontwerpen. In dezelfde lijn pleit Van den Akker voor een “enactment-benadering” waarbij studenten en docenten samen hun curriculum ontwikkelen (Onderwijsinnovatie, 2004, pagina 35). Dit is volgens hem een betere benadering dan die waarin docenten trouw de extern opgelegde curriculumrichtlijnen en voorschriften opvolgen”. Ook Lowyck (2003) betrekt de student bij het proces van curriculumontwikkeling: “ik denk ook in de richting van partnerships: tussen lerenden, docenten en technologie. Zeker als je uitgaat van probleemgestuurd onderwijs, krijg je automatisch een soort ‘community’ tussen studenten en docenten”. Hij vraagt zich af of ‘co-designen’ niet ook een toekomstbeeld is: “dan gaan we samen onze leeromgevingen ontwerpen, invullen, kritisch bekijken enzovoort. Naarmate de kennisdomeinen opener worden, moeten studenten wel inbreng hebben. Dat is immers de basisfilosofie: ze moeten hun eigen kennisarchitect zijn. Dan zullen ze ook wel iets binnenbrengen, en niet alleen uitvoerder zijn van de goede ideeën van de docent”. Op het niveau van actoren lijkt dus een vierde “emerging” nanoniveau te ontstaan: dat van de student die een actieve bijdrage levert aan de ontwikkeling van een (flexibel) curriculum waarin ICT als katalysator en gereedschap optreedt. Van den Berg e.a. (2004) stellen vast dat het concept “curriculum” vanuit dit perspectief niet langer als leerplan kan bekeken worden. Studenten worden immers de ontwerpers van hun eigen curriculum. In de afwezigheid van een voorgeschreven curriculum hebben leraren een prominente begeleidende taak. Van den Berg e.a. (2004) wijzen er op dat leraren zelf bekend moeten worden met processen van kennisconstructie door middel van computertechnologie voordat ze op adequate wijze kunnen optreden in technologierijke open leeromgevingen. Dit brengt ons bij het thema van docentprofessionalisering. 4.5 Curriculumontwikkeling en docentprofessionalisering
  
  Onder meer Odenthal e.a. (2000) en Van den Akker (2003) stellen vast dat curriculumontwikkeling in toenemende mate samen gaat met de professionele ontwikkeling van leraren en docenten. Het belangrijkste uitgangspunt hierbij is dat curriculumaanpassingen meestal nieuwe kennis en/of vaardigheden van de betrokkenen (i.e. docenten) vereisen. Tijdens het proces van curriculumontwikkeling ontdekt de docent wat hij weet en niet weet over een probleem en mogelijke oplossingen. Leren vindt tegelijk ook plaats doordat curriculumontwikkeling vaak een groepsactiviteit is, waardoor betrokken zich bewuster worden van hun eigen perspectief en dat van anderen, en meer vaardigheden verwerven in groepsdynamiek. Simons (2002) geeft aan dat in het professionaliseringbeleid van een opleiding minimaal digitaaldidactische competenties en specifiek digitale-didactiek competenties van docenten omschreven dienen te worden. Wat minimaal digitaal-didactische competenties betreft, kan volgens Simons (2002) gedacht kan worden aan competenties als: a) Het gebruiken van de facultaire elektronische leeromgeving; het kennen van de gebruiksmogelijkheden en rollen in deze ELO. b) Op het juiste moment en op de juiste plaats kunnen kiezen voor en tegen inzet van ICT in het onderwijs. c) Het leiding geven aan een elektronische discussie van studenten en het opzetten. d) e) Het gebruiken van het digitaal portfolio en elektronische toetssystemen. Op het eigen vakgebied de weg weten op het internet (o.a. on-line cursussen, vakspecifiek leermateriaal), in elektronische databases en in bibliografische informatie om op grond daarvan f) het leren van studenten te kunnen faciliteren. Gebruik van ICT voor de eigen professionele ontwikkeling van de docent. g) E.d. Daarnaast stelt hij voor meer specifieke competenties van docenten te beschrijven en deze enerzijds te koppelen aan rollen (docent als ontwikkelaar, begeleider en examinator), zie figuur 4, en anderzijds aan onderwijsvormen (probleemgestuurd onderwijs, projectonderwijs, samenwerkend leren) zie fi Docent als ontwikkelaar - Digitale leerstof maken - Overzicht hebben over op internet beschikbare on-line cursussen op het eigen vakgebied - Uitdagende vragen en opdrachten maken - Ontwerpen van een cursus / curriculum met inzet van ICT waar dit zinvol en nodig is Docent als - Wijze van feedback geven die studenten zelf laat denken begeleider - Studenten elkaar laten begeleiden en feedback geven - Contacten met studenten structureren - Coaching op leren leren - Niet te veel en niet te weinig ingrijpen Docent als examinator en - Werken met digitale portfolio’s - Collega’s ondersteunen bij het opzetten van portfoliotrajecten administrateur - Werken met elektronische toetssystemen - Organiseren van elektronische evaluaties - Trekken van consequenties uit evaluaties - Registreren van studenten - Studenten indelen in groepen - Volgen van opdrachten en feedback hierop
  
  Figuur 4: Docent rollen / ICT competenties P
  
  robleem gestuurd 
  
  -
  
  Maken van goede en aantrekkelijke probleembeschrijvingen met behulp van audiovisuele informatie onderwijs
  
  -
  
  Voor
  
  structure
  
  ren
  
  van
  
  informatie op internet
  
  ,
  
  elektronische
  
  database,
  
  
  
  bibliografische
  
  informatie
  
  , online cursussen,
  
  
  
  audiovisueel materiaal.
  
  e
  
  .d. Project onderwijs - Contacten met authentieke werksituaties als uitgangspunt nemen - Haalbare projecten formuleren - Werkprocessen digitaal ondersteunen (groepsintranet; kennismanagement; kenniscreatie) Samenwerkend - Studenten met elkaar in contact brengen leren - Organiseren van samenwerkingsprocessen en community building - Communities in standhouden en afsluiten - Organiseren van spelregels en rollen - Interdependentie en individuele aanspreekbaarheid organiseren
  
  Figuur 5: Onderwijsvormen / ICT competenties
  
  Simons (2002) wijst er verder op digitale didactiek een organisatieprobleem en geen persoonlijk professionaliseringsprobleem is. Professionaliseringsactiviteiten dienen te passen in een heldere HRM strategie, waarbij ICT competenties, digitale portfolio’s en professionaliseringsactiviteiten deel uit maken van voortgangs- en ontwikkelingsgesprekken. Hij pleit ervoor leren te verbinden met organisatieverandering en ontwikkeling. De kern van het probleem dient men te definiëren als een organisatieveranderingsprobleem zodat de organisatie een heldere strategische visie ontwikkelt op te realiseren doelen en veranderingen. De rol die het gebruik van ICT hierin speelt, vormt een afgeleide van deze visie / strategie. Volgens Lowyck (2003) zal ICT professionalisering voor docenten “altijd gericht moeten zijn op het praktische gebruik van ICT, gecontextualiseerd in nieuwe filosofieën van onderwijzen, en ingebed in curricula. Het is belangrijk dat ICT competenties niet topdown neergelegd worden maar dat docenten meewerken aan het formuleren van competenties om ‘ownership’ en een breed draagvlak te creëren.“ Het ontwerpen van het bedoeld curriculum Tot dusver zijn verschijningsvormen van curricula, kenmerken van een kwalitatief hoogstaand curriculum en kenmerken van curriculumontwikkeling beschreven. Uit de literatuur zijn vervolgens een aantal essentiële bouwstenen afgeleid die vooral in de analyse- en ontwerpfase van een ICT curriculumontwikkelingsproces belangrijke input leveren om de structurele integratie van ICT te kunnen waarborgen.