title: A. Goosens, Les inquisitions modernes dans les Pays-Bas méridionaux, 1520-1633, I, La législation<br/>A. Goosens, Les inquisitions modernes dans les Pays-Bas méridionaux (1520-1633), II, Les victimes
text: 224
  
  Recensies
  
  op zichzelf ook zijn, vergeleken met het ontwikkelde model staan zij te zeer op zichzelf. Het
  slot van het hoofdstuk over het kJeermakersgilde bijvoorbeeld is te algemeen en te kort om te
  begrijpen met welke specifieke middelen uit het geschetste model deze gilden nu hun monopolie konden handhaven (89-90).
  Dit bezwaar geldt ook voor de andere hoofdstukken. Voor alle duidelijkheid: de hoofdstukken vind ik stuk voor stuk fraaie en informatieve essays. Mijn bezwaar geldt de mate waarin
  zij antwoord geven op de opgeworpen probleemstelling en het ontwikkelde model toetsen.
   Ook het korte slothoofdstuk ('Een begrensd monopolie'; in de kopregel helaas verkeerd weergegeven als een 'onbegrensd' monopolie) grijpt daarop te weinig terug. Onder het kopje 'Marktcondities' wordt enkel ingegaan op de factoren die bepaalden of producenten en verkopers
  zich al dan niet aan de gildenwetten conformeerden (dus alleen het derde element van het
  model). Deze factoren zijn de schaal van de afzetmarkt (waarbij schaalvergroting als gevolg
  van urbanisatie zowel de externe als interne verhoudingen van de gilden beïnvloedde) en de
  aard van de markt. Ten aanzien van deze laatste factor concludeert de onderzoekster dat het
  gezag van de gilden in de praktijk slechts een bepaald gedeelte van de afzetmarkt bereikte
  (voornamelijk de maatkleding) (272-275). Hierna volgen twee paragrafen ('Het gildenmonopolie
  onder vuur' en 'Gevestigden en buitenstaanders'), die duidelijk maken hoe de gilden tenslotte
  ten onder zijn gegaan. Toen de gilden zich aan het eind van de Middeleeuwen en het begin van
  de vroegmoderne tijd aan de veranderende marktverhoudingen moesten aanpassen, waarbij de
  uitbreiding van de markt buiten de maatkleding allerlei mogelijkheden bood aan nieuwkomers, joden en vrouwen, trachtten de gilden hun marktaandeel te behouden door de gelederen
  te sluiten en vervolgens, toen dat niet lukte, door over te gaan op een strategie van insluiting
  van groepen die hen bedreigden (kleerwinkeliers en wollenaaisters) (278). Deze opzet van het
  slothoofdstuk wekt de indruk dat de probleemstelling van het boek niet zozeer was hoe de
  gilden hun monopolie behielden, maar hoe zij het kwijt raakten. Dat is ook een interessant
  probleem, maar wel een ander dan beloofd. Deze structurele kritiek neemt niet weg dat het
  boek op uitvoerig archiefonderzoek steunt en in de hoofdstukken inzicht geeft in wat er behandeld wordt. Gezien haar kwaliteiten als schrijfster (zij het met soms een te trendy taalgebruik,
  zoals 'een deuk slaan in het mannelijk monopolie van de meesterkieerrnakers' (234)) is het
  wachten op haar volgende publicatie.
   Bob Reinalda
  
  A. Goosens, Les inquisitions modernes dans les Pays-Bas méridionaux 1520-1633, I, La
  législation, II, Les victimes (Spiritualités et pensées libres; Brussel: Editions de l'Université de
  Bruxelles, 1997, 1998, 215 + 251 blz., resp. Bf 995,- en Bf 1100,-, ISBN 2 8004 1170 8 resp.
  2 8804 1199 6).
  De inquisitie is een beladen onderwerp in de geschiedschrijving, vol clichés en vooroordelen.
  In haar studie over de inquisitie in de Zuidelijke Nederlanden heeft de auteur zich ten doel
  gesteld om dit thema zonder vooringenomenheid te bestuderen op basis van eigen onderzoek
  in de daarvoor aangewezen archieven (Simancas, Brussel, Rijsel) en door het resultaat van
  eerdere studies opnieuw kritisch onder de loep te nemen. Nadat zij op dit onderwerp is gepromoveerd aan de Université Libre te Brussel, presenteert zij haar studie nu voor een breder
  publiek in twee delen: het eerste deel gewijd aan de wetgeving, het tweede deel aan de slachtoffers.
   Recensies
  
  225
  
  Er is geen sprake van de inquisitie, maar van drie verschillende inquisities: de pauselijke, de
  bisschoppelijke en de wereldlijke. De pauselijke inquisitie bestond uit onderzoekers die door
  de Heilige Stoel rechtstreeks werden benoemd en die alleen aan Rome verantwoording verschuldigd waren. De bisschoppelijke inquisitie was georganiseerd door de bisschop, die door
  middel van deze rechtbank corrigerend optrad tegen afwijkende geloofsovertuigingen in zijn
  diocees. Was dat bisdom uitgestrekt, dan kon hij officialen aanstellen als geloofsonderzoekers
  in die steden die ver van zijn bisschopszetel verwijderd lagen. De wereldlijke of staatsinquisitie
  werd ingesteld door Karel V en voortgezet door diens opvolgers. Deze vormde een wezenlijk
  onderdeel van de godsdienstpolitiek van de Habsburgse vorsten, die een compromisloze handhaving van het katholicisme in hun vorstendommen voorstonden. Mevrouw Goosens geeft toe
  dat de resultaten van haar studie de stelling van Henri Pirenne, dat Karel V de hoofdverantwoordelijke is geweest voor de instelling van de wereldlijke inquisitie, bevestigen. Minutieus heeft zij alle ordonnanties, plakkaten en edicten bestudeerd die belrekking hadden op
  de geloofsvervolging (afzonderlijk chronologisch gepresenteerd in een bijlage van tien bladzijden aan het einde van deel 1). Ging in het verleden de aandacht dikwijls uitsluitend uit naar
  de slachtoffers van de vervolging, in haar eerste deel besteedt zij vooral aandacht aan de juridische organisatie van het vervolgingsbeleid. De complicerende factoren waren van verschillende aard. Aangezien Karel V als hertog of graaf over de afzonderlijke gewesten van de
  Nederlanden regeerde, betekende dit in de praktijk een verbrokkeling van de wetgevende arbeid. Zijn wereldlijke inquisitie had tot gevolg dat de drie verschillende inquisitoriale organisaties elkaar in de wielen reden, in plaats van samen te werken. Complicerend was bovendien
  het hypothetische verschil tussen enerzijds het schuldig zijn aan ketterij, de taak van de pauselijke en bisschoppelijke inquisitie en anderzijds het overtreden van de ordonnanties en plakkaten, de taak van de wereldlijke inquisitie. De aanwezigheid van keizer Karel in de Nederlanden
  betekende doorgaans een verheviging van de geloofsvervolging. Sinds 1529 behoorde het verbeurd verklaren van goederen tot de steeds vaker terugkerende strafmaatregelen, zodat de
  Franse ambassadeur opmerkte dat het Karel minder om de handhaving van het katholicisme,
  dan om zijn eigen voordeel te doen was. De telkens noodzakelijke herafkondiging van de
  plakkaten (om het halfjaar: daags voor Kerstmis op 24 december en op Sint-Jan: 24 juni)
  maakt duidelijk dat de lagere overheden dikwijls niet toezagen op de strikte naleving van de
  plakkaten.  Het grote voordeel van deze studie is dat mevrouw Goosens de complexe materie in de samenstellende bestanddelen heeft ontleed, toegelicht met aan de archieven ontleende feiten. Zo
  gelastte de Geheime Raad op 25 februari 1567 als maatregel tegen de verbreiding van het
  doperdom, dat pasgeborenen binnen vierentwintig uur moesten worden gedoopt, op straffe des
  
  226
  
  Recensies
  
  doods voorouders en vroedvrouw (II, 116). Het waren heus niet alleen de landsvorsten die op
  strenge vervolging aandrongen. De archieven van Simancas bevatten een helaas niet verder
  geciteerd rapport van de graaf van Horn, die in 1562 adviseerde om ketters levenslang op te
  sluiten, hun goederen te confisqueren en streng aan te dringen op katholiciteitsverklaringen
  (II, 90). Buitengewoon waardevol zijn vooral de strikt chronologische beschouwingen over de
  wetgeving ten tijde van de troebelen in de jaren zestig, en ten tijde van het zoeken naar een
  evenwicht tussen de verschillende godsdiensten in de jaren zeventig en tachtig.
   Zodra de schrijfster de chronologie echter loslaat, ontglipt haar én de lezer de greep op de
  materie. In haar cijfermateriaal is nergens sprake van een uitsplitsen naar de drie verschillende
  inquisities en telt zij alle slachtoffers bij elkaar op. Het gebruik van de tortuur licht ze evenmin
  toe. Was alle inquisities alles toegestaan, of gold hier — zoals voor de Spaanse inquisitie —
  een strenge inperking van het door pijniging verkrijgen van bekentenissen? De afbakening van
  het onderzoeksterrein tot het huidige België is eigenlijk niet te verontschuldigen. Bij de straf
  van de verbanning is de auteur kennelijk onbekend met het verschijnsel van het bannen binnen
  een gemeenschap, juist om vat te houden op de bekeerling, in plaats van deze te verbannen
  naar andere gewesten of landen. De opsplitsing van de studie in twee delen heeft ook geleid tot
  overbodige herhalingen. Onnodige uitweidingen en algemene beschouwingen over historiografische thema's voegen niets nieuws toe en verraden eerder een onvertrouwdheid met de
  zestiende-ecuwse geschiedenis in bredere zin.
   Het zou gemakkelijk zijn ons vrolijk te maken over het feit dat de auteur Robert Fruin een
  jezuïet noemt, of de katholieke Belgische historicus Guido Marnef een protestant. Maar een
  principiële kant hebben deze — niet onvergeeflijke — vergissingen wel. Nemen de onderzoekers van de Université Libre te Brussel een zo geïsoleerde plaats in het intellectuele leven in
  het land van Gachard in, dat ze niemand in Vlaanderen of Brussel (of Nederland!) kunnen
  vinden om dit soort ongerechtigheden te verbeteren? Want deze dwaasheden wekken twijfel
  aan die resultaten die wel tot het specifieke onderzoek behoren. Het siert de auteur dat ze soms
  in haar Franse betoog enkele citaten in het Nederlands geeft en veel Nederlandstalige literatuur vermeldt. Het zou van meer respect voor het Nederlands getuigen als zij of de uitgever
  daarbij voortaan een corrector in de arm zouden nemen. Deze ernstige bedenkingen nemen
  echter niet weg dat het aanbeveling verdient de op zich belangwekkende onderzoeksresultaten
  eens op een geserreerde wijze ook aan het Nederlandstalige publiek aan te bieden.
  Anton van der Lem
  
  Z. van Ruyven-Zeman, The stained-glass windows in the Sint Janskerk at Gouda 1556-1604
  (Corpus vitrearum Netherlands III; Amsterdam: Koninklijke Nederlandse akademie van wetenschappen, 2000, 365 blz., ƒ350,-, ISBN 90 6984 269 6).
   Het derde deel uit de Nederlandse afdeling van het 'Corpus vitrearum mcdii aevi', een serie
  met vele publicaties over gebrandschilderde ramen van — thans — twaalf Europese landen en
  de Verenigde Staten, volgt driejaar na deel één (zie BMGN, CIV (1999) 398-399) terwijl deel
  twee nog moet verschijnen. Het is grosso modo op dezelfde wijze opgezet als het vorige gepubliceerde deel. Prachtige kleurenfoto's van de zes gebrandschilderde ramen in de kooromgang
  van de Goudse Sint Janskerk (die van voor de reformatie dateren: 1554-1571) en van de
  heraldische glazen en de negen ramen in het schip en het transept, die na de reformatie door het
  hoogheemraadschap van Rijnland en Hollandse steden zijn geschonken (1593-1604), illustre-.
  