title: Geneviève Duchenne, Esquisses d'une Europe novelle. L'européisme dans la Belgique de l'entre-deux-guerres (1919-1939)
text: Webrecensie BMGN 125:4
  125:4 (2010)
  Duijvendak, M., Karel, E.H., Kooij, P. (eds.), Groen onderwijs. Terugblik en
  
  uitzicht naar aanleiding van het 100 -jarig bestaan van de Vereniging voor
  Hoger Landbouw Onderwijs (1906 -2006) (Historia Agriculturae 41;
  Groningen, Wageningen: Nederlands Agronomisch Historisch Instituut, 2008, 128
  blz., ISBN 978 90 367 3563 6).
  In de provincie Groningen begon ooit de eerste landbouwschool van
  Nederland (Haren 1842). Verdere Groningse ambities in het
  landbouwonderwijs werden min of meer gesmoord door de keuze voor
  Wageningen als rijkslandbouwschool in 1876. Om toch te voorzien in de vraag
  naar landbouwonderwijs werd in 1906 de Vereniging voor Hoger Landbouw
  Onderwijs opgericht. Deze aan de Rijksuniversiteit Groningen verbonden
  instelling vierde in 2006 haar honderdjarig bestaan. Het jubileumboek is
  uitgegeven als deel 41 in de reeks Historia Agriculturae, die verzorgd wordt
  door het eveneens aan de Groningse universiteit verbonden Nederlands
  Agrarisch Historisch Instituut.
  Groen onderwijs is geen klassiek jubileumboek, maar een reflectie naar
  aanleiding van het honderdjarig bestaan van de Vereniging voor Hoger
  Landbouw Onderwijs (VHLO) in Groningen. Slechts in een van de vijf
  artikelen wordt uitgebreid ingegaan op de honderdjarige geschiedenis van de
  vereniging. In deze bijdrage van Maarten Duijvendak passeren veel namen en
  jaartallen, waarbij voor het overzicht van de eerste vijftig jaar veel gebruik is
  gemaakt van het overzichtswerk van N.G. Addens uit 1960. Duijvendak is een
  van de auteurs van deze bundel die een leerstoel bekleedt of bekleedde die is
  ingesteld of wordt gefinancierd door de VHLO.
  Lange tijd werd het succes van de Nederlandse landbouw toegeschreven
  aan de kwaliteit van het landbouwonderwijs, maar dat verband is verbroken.
  Het onderwijs professionaliseerde, maar met de landbouw ging het minder.
   Een nuttig overzicht van het landbouwonderwijs geeft Pim Kooij. Duidelijk
  wordt hoe het OVO-drieluik (onderwijs, voorlichting, onderzoek) een centrale
  positie innam in het landbouwbeleid en hoe het onderwijs werd verdeeld over
  lager, middelbaar en hoger onderwijs. Veel veranderingen waren het gevolg
  van de directe invloed van agrarische ondernemers, die via hun positie als
  bestuurders van standsorganisaties voortdurend aandrongen op aanpassingen
  aan de veranderende maatschappelijke omstandigheden. Door de vele
  
  onderwijshervormingen gaat het de lezer nogal eens duizelen.
  Zorgde het VHLO voor formele vormen van leren, er was ook nog zoiets als
  informeel leren. Dirk Strijker wijst op het belang van het leren uit de
  contacten met andere boeren, maar ook met niet-agrariërs. Daartoe
  reconstrueert hij in grote lijnen de ontwikkeling van het sociale netwerk van
  de boeren sinds het midden van de negentiende eeuw. Lange tijd speelde het
  boerenverenigingswezen hierin een belangrijke rol. Inmiddels is de betekenis
  daarvan afgenomen, mede omdat een steeds groter deel van de inkomsten op
  de boerderij uit niet-agrarische bronnen komt. De maatschappelijke oriëntatie
  is daardoor veel breder geworden.
  Tot welke uitwassen het landbouwonderwijs kon leiden, laat Erwin
  Karel zien. Hij bespreekt het streekverbeteringsprogramma uit de jaren 19561970, het onderwerp waarop hij enige jaren geleden promoveerde. Het kwam
  voort uit het moderniseringsdenken van na de Tweede Wereldoorlog.
  Wageningse landbouwsociologen richtten hun pijlen op de Nederlandse boer.
  Die zou een culturele achterstand hebben op de rest van de bevolking en dat
  moest veranderen. In enige tientallen regio’s werden
  streekverbeteringsprogramma’s opgezet, die naast landbouwtechnische
  verbeteringen sociale verandering beoogden. Behalve de
  rijkslandbouwvoorlichtingsdienst en landbouworganisaties werden daarvoor
  ook kerken en (andere) lokale leiders ingezet. Zo werd een compleet
  programma van social engineering opgezet, dat omstreeks 1970 eindigde.
   Willem Bruil, bijzonder hoogleraar Agrarisch Recht, gaat in op de praktische
  waarde van zijn leerstoel. Het grote aantal wetten en regels, die bovendien
  vaak snel en ingrijpend veranderen, wordt door landbouwers als een probleem
  gezien. De behoefte aan informatie over nieuwe regels is groot, maar ook over
  toekomstige regelgeving omdat boeren daarmee rekening moeten houden bij
  hun investeringen. En niet alleen boeren hebben die kennis nodig, ook hun
  adviseurs, landbouworganisaties, overheden, verwerkende bedrijven, en
  natuur- en milieuorganisaties en studenten hebben die vraag naar kennis. Het
  agrarisch en juridisch onderwijs voorziet daarin.
  Hoe nu verder? Volgens Kooij heeft het groene onderwijs in feite de
  landbouw overleefd en bestaat de kans dat het groene onderwijs zal
  verdwijnen, mede omdat vmbo- en mbo- organisaties in een aantal gebieden
  ook relevant onderwijs aanbieden. Zolang het landbouwonderwijs nog onder
  het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit valt, is echter nog
  enige ‘bescherming’ te verwachten. Maar de kans op een 150- of 200-jarig
  bestaan van de VHLO lijkt niet groot.
  Ronald Rommes, Wageningen UR
  
  Webrecensie BMGN 125:4
  125:4 (2010)
  Dunk, H.W. von der, Terugblik bij strijklicht. Jeugdherinneringen
  (Amsterdam: Bert Bakker, 2008, 316 blz., ISBN 978 90 351 3391 4).
  De Utrechtse emeritus contemporaine en culturele geschiedenis Hermann von
  der Dunk publiceerde jarenlang over een breed spectrum van
  cultuurhistorische en historiografische onderwerpen. Daarnaast schreef hij
  over de politieke geschiedenis van de twintigste eeuw, waarbinnen zijn
  aandacht zich met name concentreerde op het nationaalsocialisme en de
  Jodenvervolging. Zeker voor een historicus die zich zo intensief heeft bezig
  gehouden met juist deze onderwerpen en die periode, is het een uitdaging om
  het persoonlijke leven en de individuele belevenissen te beschrijven tegen de
  achtergrond van de grote politieke en maatschappelijke verschuivingen van de
  afgelopen eeuw. Deze gebeurtenissen lieten ook het leven van Von der Dunk
  niet onberoerd.
   Geboren in Bonn in 1928 beschrijft hij zijn tamelijk onbezorgde jeugd
  als lagere schooljongen uit de middenklasse tegen de achtergrond van het
  opkomend nationaalsocialisme. Zijn vader wist zich van ambachtsleerling
  door zelfstudie op te werken tot een begaafd tekenleraar, wat echter een
  relatief onzeker bestaan betekende. Zijn moeder kwam uit een gecultiveerd en
  tamelijk welvarend Joods milieu. Toen de intensivering van de
  Jodenvervolging ook het gezin Von der Dunk bedreigde, besloot vader Von der
  Dunk in 1937 zijn geluk in Nederland te beproeven. Daar werd hij docent aan
  de befaamde school van Kees Boeke in Bilthoven. Zijn vrouw vulde het karige
  loon aan door het drijven van een kosthuis voor scholieren. Nadat in mei 1940
  de Duitsers Nederland bezetten, kwam de dreiging van de Jodenvervolging
  weer dichterbij. Maar, terwijl de familieleden in het Derde Rijk zwaar te lijden
  hadden onder de Shoah, bleef het gezin Von der Dunk vanwege de niet-Joodse
  vader voor daadwerkelijke vervolging gespaard. De jonge Hermann von der
  Dunk doorliep tijdens de bezetting zijn middelbare schooltijd op de
  onconventionele Kees Boekeschool, waar hij in aanraking kwam met talrijke
  kleurrijke docenten en medeleerlingen. De artistieke en muzikaal begaafde
  Boeke wakkerde zijn passie voor het toneel en de muziek, die hij van huis uit
  had meegekregen, verder aan. Dat de jonge Von der Dunk kort na de oorlog
  toch voor de universiteit en geschiedenis als studierichting koos in plaats van
  de opera- of theaterwereld, had voornamelijk praktische en financiële.
  