title: Sur le balcon de l'Atlantique : la "Nation flamande" à Lisbonne au 17e siècle
text: 52AIMA/FF 780, F. Stooter à G. Forchoudt, 27.1, 20.7.2.11.88. En 1695, Francisco et Joào Stooter
  y forment également compagnie.
  53 J.-F. LA BO U R D ETT E, Nation française (o.e.), pp. 191-92, 527, 670-71.
  54 E. ST O L S, Spaanse Brabanders (o.e.), 1.1, pp. 358-59, 371.
  55 Idem, t. H, pp. 4 ,7 ,9 ,5 8 , 59.
  Dirk Sloop, Museu da Cidade, Lisbonne.
  Le terrain vague (actuellement Praça do Comércio), au bord du Tage, à la fois quai de marchandises, point de rencontre mondain et champ de manoeuvre.
  4. LA PLACE DU PALAIS (TERREIRO DO PAÇO)
  
  Les Flamands font bonne chère, dégustent la bière flamande et introduisent
  la consommation du beurre et du fromage hollandais. Cette riche nourriture
  leur cause déjà des affections de surménage (congestions sanguines, fièvres
  malignes), qu’on cherche à remédier par des saignées. A la maison, ils se
  laissent servir par des esclaves nègres domestiques et des servantes. Le
  vêtement de sortie est un justaucorps sobre, confectionné de serge noire, de
  bombasin et de batiste et paré de dentelle. Hors de la ville, ils se déplacent à
  dos de mulet.
  Le manque de filles mariables de souche flamande explique les quelques
  rares mariages endogames. Cependant une alliance au sein de la nation,
  recherchée surtout par la première génération des immigrés, augmente le
  prestige social. Parfois elle est à la base d’une dynastie commerciale aux
  prétentions nobles, tel que l’union entre Van Zeller et Van Praet. Cette
  pénurie de candidates explique également les mariages mixtes, tels que Joâo
  Dyck ou Nicolas Bourey, qui épousent chacun une portugaise probablement
  marrane.
   En guise de conclusion : le siècle du recul
  L ’apogée de la “nation flamande” à Lisbonne se situe au début du 17e siècle,
  lorsqu ’elle atteint son sommet numérique, grâce à une certaine démocratisation
  des affaires offrant des chances à des négociants de petite et moyenne
  envergure. La colonie marchande conserve toujours son caractère mixte qui
  évolue cependant du germano-flamand au franco-flamand, composition
  pseudo-nationale due à la prépondérence de commerçants d’origine lillois
  pendant le dernier quart du siècle.
  Au cours du 17e siècle, la position et le rôle de la “nation flamande”
  diminuent graduellement à cause de plusieurs facteurs conjoncturelles. Sur
  le plan politique, le trafic flamand devient la dupe des répercussions maritimocommerciales provoquées par les conflits du Portugal, d’abord avec les
  Provinces-Unies, ensuite avec l’Espagne. Mais les raisons majeures du
  déclin sont d’ordre économique. Au cours du dernier tiers du siècle, la
  concurrence anglaise et hollandaise supplante à Lisbonne les toiles et les
  lainages flamandes et élimine presque les sucres brésiliens. Par nécessité, le
  négoce flamand se replie vers la spécialisation (serges légères de Lille,
  dentelles flamandes, diamants). Mais le marché portugais, marginalisé par
  des frais exorbitants et un pouvoir d’achat érodé, a définitivement perdu son
  attrait d’antan.
  MARCHANDS FLAM ANDS ÉTA BLIS À LISBONNE
  Deuxième moitié du 17e siècle
  
  ADRIAENSENS Francisco
  BALLICQUE Jacques
  BALLICQUE Joâo Jerônimo
  BLOCQUE Pedro
  BOLARTE (Guilherme (+ 1655) x Mariana Dique
  BOUSSEMART Joâo
  DRACK van & DESGROLIÈRES
  GHEZE Carlos le & CARDON P.R.
   GRONING Henrique
  HAZE Jean de (le Jeune)
  JANSSENS Alberto
  MOOR Henrique de
  NERTINGEN Henrique van (alias VANHARTING)
  PERRY Francisco
  POLLET Joâo Marie
  PRAET Jacomo van
  SANTVORT Dias
  SENOUTSEN Juan Francisco
  
  SITTARS Joâo van & NOBEL Simâo
  SOMERS Jacques
  STALPAERT Pedro & Jacques
  STOOTER Francisco & Joâo
  TORREMANS Joâo, Pedro & Daniel
  
  WACHTER Leonardo de
  
  ZELLER Henrique & Jacomo van
  ZELLER Rodrigo & Rolando van
  
  BULAGE 2
  
  Jean
  
  La dynastie marchande
  
  »"(M
  S r i'
  
  &
  p
  
  g--»
  B.
  5h ?
  
  Henrique
  1682-84/Porto:
  compagnie avec
  J.F. Senoutsen
  
  Zr 3ïï x g-p — x
  &B
  
  a
  
  § S»
  
  §
  
  " I
  
  g.
  Luisa-Maria
  
  —
  
  VAN ZELLER (Nimègue)
  
  - °Adam
  - nég. Lisbonne
  - “tabaqueiro”
  Paulo Cloots
  
  g
  
  g-S"
  CTQ O
  2 SS’
  
  Théodore
  
  Jacomo
  Rodrigo
  o'
  OS
  O
  D ••
  
  Rolando
  (1671:Lisbonne)
  
  - nég. à Lisbonne
  - écuyer
  Jean-Baptiste __
  
  Antonio
  négociant
  à Lisbonne
  (1700-21)
  
  Jean-Baptiste
  (1640-1714)
  négociant à
  Anvers
  (dentelles)
  
  x Michèle da Silva
  
  VAN PRAET (Anvers)
  
  Thérèse
  
  Jacomo (+1718)
  - nég. à Lisbonne
  - 1673-80: Cie
  avec H. De Moor
  
  ------- X
  
  SAMENVATTING
  De oorsprong en het belang van de Vlaamse Natie te Lissabon zijn steeds
  bepaald geweest door de handels- en scheepvaartbetrekkingen tussen Por­
  tugal en Vlaanderen. In de loop van de 15de-16de eeuwen beheersten Brugge
  en vervolgens Antwerpen deze trafiek, en deze toestand weerspiegelde zich
  getrouw in de samenstelling en de oriëntatie van de Vlaamse kooplieden­
  kolonie te Lissabon.
   Maar vanaf 1580-90 verandert de conjunctuur. De politiek-godsdienstige
  troebelen in de Nederlanden en de Schelde-sluiting brengen een
  uitwijkingsgolf op gang, o.m. naar het Iberisch Schiereiland. Tot ongeveer
  1620 nestelen zich een 160-tal Flamengos te Lissabon; ze zijn niet uitsluitend
  uit Antwerpen afkomstig en tellen in hun rangen zowel ambachtslui als
  vooral kooplui, ook van klein formaat. Meestal starten ze als stagiairs of
  kassiers, in dienst van plaatselijke Vlaamse firma’s en zoeken ze zich te
  lanceren in het internationaal handelscircuit,’’gedemocratiseerd” dank zij de
  nieuwe technieken van commissie- en participatiehandel. Zij sluiten aan bij
  de naçâo framenga, een belangengroepering geleid door een consul, en die
  beschikt over een broederschap en een nationale kapel.
  De reeks privilegies, verleend en herbevestigd door meerdere Portugese
  vorsten, wordt stilzwijgend uitgehold. Inderdaad, sinds de personele unie
  (1580-1640) met Spanje, worden Vlaamse negocianten in Portugal dikwijls
  verdacht van smokkeloperaties. Daardoor zijn zij soms het slachtoffer van
  embargos en uitdrijvingen, die de schepen en de onderdanen van de vijan­
  delijke Verenigde Provinciën viseren. Ten andere, de Hollandse expansie
  ondermijnt het Portugese rijk en verstoort aldus de aanvoer van koloniale
  producten (vooral dan suiker) die heruitgevoerd worden naar Vlaanderen.
  Zoals vroeger, vertoont de handelsbalans tussen beide gewesten nog steeds
  een onevenwicht ten nadele van Portugal. In Lissabon verkopen textielwaren
  (wolweefsels en linnen), vervaardigd in Vlaanderen (Gent, Rijsel) en Hol­
  land, evenals de Vlaamse luxe-artikelen (kant, kunstmeubelen, wandtapijten)
  altijd goed. Maar vanaf 1670 ongeveer zakt de markt in elkaar, uitgezonderd
  voor goedkope Rijselse saaien en Vlaamse kant. De retourzendingen bestaan
  vooral uit koloniale waren (Braziliaanse suiker en tabak, Indische diamant),
  in bijkomstige mate ook uit inheemse producten (olijfolie, zuidvruchten,
  zeezout, Spaanse wol).
   De Restauratie (1640) van de Portugese dynastie en de rampzalige gevolgen
  van de onafhankelijkheidsoorlogen veroorzaken een definitieve breuk in de
  Portugal-trafiek. Voortaan gaat de voorkeur van de Zuidelijke Nederlanden
  uit naar Andaloesië (Sevilla en Cadiz) als handelspartner. In Portugal zelf
  
  nemen Engelsen en Hollanders het voortouw. De Vlaamse Natie te Lissabon
  geraakt derhalve meeren meer ontvolkt. Rond 1700 is ze verschrompeld tot
  een kleine groep kooplui, minder afkomstig uit Vlaanderen zelf dan wel uit
  het verloren gegane Rijsel, maar die zich niettemin nog als Flamands
  beschouwen en soms in die taal corresponderen.
  