title: S. Stevin, C. Secretan, P. den Boer, De la vie civile, 1590, présentation et traduction par Secretan, C., avec les contributions de Boer, P. den, e. a.
text: RECENSIES
  sluitende verklaring moeilijk te vinden is en dat die eerder met conjuncturele dan
  structurele ontwikkelingen te verbinden is, en misschien zelfs vooral aan het toeval is te
  wijten.
  De eerste band wordt afgesloten met een hoofdstuk over de plek en de rol van
  godsdienst in Amsterdam, geschreven door Joke Spaans. Het is een lang, gedegen, helder,
  zakelijk en informatief verhaal, waarbij veel behartigenswaardigs aan bod komt. Mij beviel
  onder meer een boeiend stuk over preken, waarbij Spaans duidelijk maakt dat de aard
  daarvan in de diverse kerken vergelijkbaar was en aangeeft welke grenzen hieraan door het
  stadsbestuur werden gesteld. Doordat zij de situatie tot 1795 behandelt, loopt dit stuk ver
  vooruit op de rest van het boek.
  Het deel eindigt overigens niet in 1795, maar in 1813, het jaar waarin het koninkrijk
  der Nederlanden is ingesteld. Mijns inziens zou 1795 toch een logischer eindpunt zijn
  geweest en een aantal hoofdstukken, behalve dat over godsdienst ook die over
  economische en maatschappelijke ontwikkelingen, zet hier de punt. Het eind van de
  Republiek hield immers mede een essentiële verandering in de positie van Amsterdam
  binnen Nederland in. In de nieuwe Bataafse Republiek, die bovendien na drie jaar een
  eenheidsstaat werd, kon de machtigste stad politiek geen doorslaggevende rol meer spelen.
  Dat wordt vanzelfsprekend door Thomas Poell in dit laatste hoofdstuk ook aangegeven.
   Ten aanzien van de overgang van het oude naar het nieuwe regime doet hij dit bovendien
  op een heldere en degelijke manier. Desalniettemin maakt dit hoofdstuk over de periode
  1795-1813 de indruk van een soort appendix. Zelfs de keuze van de afbeeldingen maakt
  hier een wat halfslachtige indruk en hetzelfde geldt voor het tweede gedeelte van dit
  hoofdstuk, waarin Poell bijna tussen neus en lippen door vertelt dat Amsterdam tijdens
  het bewind zowel hoofdstad als regeringszetel werd. In de inleiding tot deze band wordt
  trouwens met zoveel woorden beweerd dat Amsterdam géén regeringszetel werd, hetgeen
  onjuist is, al duurde dit maar kort, en in Poells stuk wordt niets gezegd over wat dit voor
  de stad betekende.
  Vanzelfsprekend bieden beide banden van dit tweede deel een enorme rijkdom aan
  informatie en inzichten, niet alleen dankzij de prachtige afbeeldingen, maar ook dankzij de
  tekst. Maar hierbij moet toch de opmerking worden gemaakt dat de verschillen in aanpak,
  niveau en presentatie groter zijn dan nodig, waardoor het resultaat te wisselvallig is. Het
  zijn vooral de illustraties die het boek zijn eenheid geven.
  Gijs van der Ham
  
  C. Secretan, ed., Simon Stevin. De la vie civile 1590 (Lyon: ENS éditions, 2005, 238
  blz., ISBN 2 84788 047 X).
   In 1939 publiceerde Annie Romein in samenwerking met anderen een nieuwe editie
  van Simon Stevins Vita politica. Het burgerlyck leven uit 1590. Deze uitgave werd bijna
  dertig jaar later met haar ‘woord vooraf’ in het Engels in Stevins verzamelde werken
  opgenomen. Dat betekende een keurige begrafenis van wat zij als ‘een vreemde eend in de
  bijt’ van het oeuvre van Stevin kenschetste, die alleen door zijn gebruik van het
  
  503
  
  RECENSIES
  Nederlands de moeite waard zou zijn. In 2001 kwam er een facsimile-editie met hertaling
  uit, gepresenteerd en toegelicht door Pim den Boer. Stevins boekje werd door hem
  geanalyseerd en van context voorzien, waarbij de term ‘echt revolutionair’ voor diens
  wijze van redeneren viel. Inderdaad had Stevin niet veel op met de van de klassieken
  uitgaande en door het humanisme geleide werken van zijn voorgangers. Maar zijn
  pragmatische boodschap werd evenzeer beïnvloed door hun angst voor tweespalt en
  burgeroorlog. Hij stelde goede wetten en een gematigde regering voorop. Nu is er zelfs
  een Franse vertaling verschenen, begeleid door de teksten van zeven voordrachten die op
  een colloquium zijn uitgesproken.
   Catherine Secretan leidt het geheel in met een schets van Stevins leven en werk. Het
  burgerlyck leven is tussen alle andere publicaties van de kwartiermeester-generaal van de
  Staten-Generaal een apart verschijnsel omdat de rest nooit over politiek gaat. Maar het
  boekje zelf is ook bijzonder in zijn kwaliteit van leidraad voor de burger hoe te handelen
  in geval zijn geweten hem zegt dat hij het niet eens kan zijn met de regering. Dat Stevin in
  dit geval ook reageert op Machiavelli en zijn raadgevingen is niet verwonderlijk. Toch
  moet Stevins werkje niet van zijn omgeving worden geïsoleerd in de dubbele zin van het
  woord. Hij hield rekening met de politieke situatie, kende het werk van tijdgenoten én er
  is invloed van zijn wiskundige en andere activiteiten in Het burgerlyck leven te
  onderkennen. Daar gaan ook de meeste voordrachten over. Klaas van Berkel bespreekt de
  bemoeienis van Stevin met de oprichting van de toen zo nodige school voor vestingbouw
  bij de Leidse universiteit in 1600. Hélène Vérin behandelt de boeiende vraag in hoeverre de
  manier van redeneren in de positie van een burger en vestingbouwer gelijk op gaan. Ook
  Dominique Descotes bespreekt aan de hand van voorbeelden wat hij de wiskundige
  rhetorica van Stevin noemt om te concluderen dat de mechanica in wiskundige formules
  wordt omgezet waarbij een beroep wordt gedaan op rhetorische vormen van Euclidische
  meetkunde. Theo Verbeek vraagt aandacht voor de Dialectike uit 1585, een verhandeling
  die niet in de verzamelde werken werd opgenomen. Het is volgens hem niet Stevins
  belangrijkste bijdrage tot de wetenschap. Ook hier blijkt diens voorkeur voor eenlettergrepige woorden in het gebruik van het Nederlands. Pim den Boer zet de schijnwerper op
  een onderdeel van zijn presentatie uit 2001 namelijk een vergelijking van het hoofdwerk
  van Lipsius, de Politica, met wat Stevin schreef. Zoals te verwachten kwamen zij tot een
  heel verschillend soort boek met een verschillende slotsom. Catherine Secretan
  beklemtoont het feit dat voor Stevin elke theorie nauw verband hield met de praktijk
  en hoe hij in tegenstelling tot Lipsius de klassieke inspiratie verwierp en empirisch,
  uitgaande van historische voorbeelden, te werk ging. Mario Turchetti bekijkt welke
  termen Stevin gebruikte in zijn politieke tractaat. Hij vergelijkt het met Bodins werk.  E. O. G. Haitsma Mulier
  
  504
  
  RECENSIES
  J. Exalto, Gereformeerde heiligen. De religieuze exempeltraditie in vroegmodern
  Nederland (Dissertatie Vrije Universiteit Amsterdam 2005; Nijmegen: Vantilt, 2005,
  366 blz., b 24,90, ISBN 90 77503 24 2).
  Op het omslag van dit rijk geïllustreerde boek staat Rembrandts bekende voorstelling
  van aartsvader Jacob die de zonen van Jozef zegent. In de verantwoording vermeldt de
  auteur: ‘ook diverse zeventiende-eeuwse predikanten gaven op hun sterfbed een
  aartsvaderlijke zegen.’ De identificatie met een — in dit geval oud-testamentische —
  voorbeeldfiguur, leidde niet alleen tot persoonlijke toeëigening van zijn levensverhaal,
  maar ook tot concrete navolging ervan.
  Gereformeerde heiligen borduurt, net als de onlangs verschenen bundel Confessional
  sanctity (2004) met verschillende bijdragen van VU-historici, in zijn theoretische
  concepten voort op de inaugurele rede Heiligen, idolen, iconen (1998) van ‘aartsvader’
  Willem Frijhoff. In dit proefschrift stelt Exalto dat het fenomeen van het benoemen en
  navolgen van heiligen ook in verschillende protestantse gezindten van de vroegmoderne
  tijd een belangrijke rol speelde. De kerkelijke leraren namen weliswaar afstand van de
  wijze waarop de heiligenverering in de post-tridentijnse katholieke kerk gestalte had
  gekregen, met een sterke accentuering van gebeden om voorspraak, geloof in wonderen en
  reliekverering, maar namen bewust of onbewust andere elementen van de traditie wél over.
  Ze erkenden het belang van exemplarische levensvormen en onderkenden deze als
  bijzonder, religieus geïnspireerd of in ieder geval religieus waardevol en navolgenswaardig.
  Uiteraard creëerden de protestantse gezindten daarbij wel hun eigen heiligencanon.
   Exalto biedt in zijn vlot geschreven studie, die zich concentreert op de zeventiende
  eeuw en het meest van zijn materiaal put uit schrijvers van en rond de Nadere Reformatie,
  een verkenning voor het Nederlands taalgebied. Het boek bevat een rijke documentatie uit
  geschriften van en verhalen over kerkelijke voormannen als Jodocus van Lodensteijn,
  Gisbertus Voetius, Theodorus en Wilhelmus à Brakel, Willem Teellinck, Henricus van
  Rijp, Jacobus Borstius en Willem Sluiter. Zo bespreekt Exalto verschillende bronnen
  waarin exempels van heiligheid werden aangereikt: preken, martyrologieën, wonderverhalen, spirituele biografieën, thanatografieën (beschouwingen over het sterven) en
  lijkpreken; meer zijdelings komen tevens liederen, theater en de beeldcultuur aan bod.
  Vanuit de sterke oriëntatie op de Schrift waren de voornaamste exempels uiteraard die van
  bijbelse heiligen: de Vaders Abraham, Jacob, Jozef, Mozes, David, Salomo en Paulus als
  mannelijke modellen en de ‘Moeders van Israël’ Sara, Esther, Ruth, Judith, Susanna en,
  strict schriftuurlijk ingekleed, Maria als vrouwelijke modellen. Zich spiegelend aan de
  bijbelse modellen, kende de Reformatie echter ook living saints, eigentijdse inspirerende
  voorbeeldfiguren.
  Exalto gaat in het bijzonder in op drie soorten. Hij laat zien hoe het model van
  martelaren, profeten en koningen zich voortzette in levende exempels van geloofsstrijders,
  dominees en stadhouders. Gezien de chronologische afbakening gaat iets minder aandacht
  uit naar het martelarenexempel, belangrijk in de spiritualiteit van de vroeg-protestantse
  kerken, en meer naar de exempels uit de tijd van kerkelijke consolidatie. Krijgt de lezer, in
  aparte hoofdstukken over dominees en stadhouders, daarmee een duidelijk beeld van
  mannelijke modellen van gereformeerd leiderschap, onbevredigend is het toch dat de
  
  505.
  