title: Er verder op los intensifiëren. Over Taal, 2011, 50 (3), pp.66-67. &#x27E8;halshs-00668922&#x27E9;
text: Er verder op los intensifiëren
  Bert Cappelle
  
  To cite this version:
  Bert Cappelle. Er verder op los intensifiëren. Over Taal, 2011, 50 (3), pp.66-67. �halshs-00668922�
  
  HAL Id: halshs-00668922
  https://shs.hal.science/halshs-00668922
  Submitted on 10 Feb 2012
  
  HAL is a multi-disciplinary open access
  archive for the deposit and dissemination of scientific research documents, whether they are published or not. The documents may come from
  teaching and research institutions in France or
  abroad, or from public or private research centers.
  L’archive ouverte pluridisciplinaire HAL, est
  destinée au dépôt et à la diffusion de documents
  scientifiques de niveau recherche, publiés ou non,
  émanant des établissements d’enseignement et de
  recherche français ou étrangers, des laboratoires
  publics ou privés.
  Er verder op los intensifiëren
  Bert Cappelle
  Je kunt gewóón overdrijven, maar je kunt ook overdrijven als (een) gek, dat het een lieve lust is, dat
  het niet meer mooi is of dat horen en zien je vergaan. Deze intensifiërende toevoegingen passeerden
  al de revue in mijn vorige bijdrage tot deze rubriek. Maar ik had blijkbaar zelf schromelijk overdreven
  toen ik schreef dat ik in dat eerste deel ook nog een paar andere soorten intensifiëringen van nabij
  zou bekijken, en daar uiteindelijk niet toe kwam. Dat doe ik dan nu maar eerst, om op ’t eind kort het
  bizarre type met twee voorwerpen (zoals zich een aap schrikken) aan te kaarten.
   Heel wat intensifiëringen draaien rond een ruimtelijke bepaling. Een handeling kan zo intens worden
  uitgevoerd, dat men zichzelf niet meer in de hand heeft en dus in een extreme of alleszins
  ongebruikelijke locatie terechtkomt. We zeggen dan bijvoorbeeld dat iemand tegen de sterren op
  danst, tegen de (dode) klippen op solliciteert of van (of voor) het vaderland weg ouwehoert. In dit
  rijtje past ook de pan uit swingen. Terloops, volgens taalzuiveraars is deze uitdrukking enkel van
  toepassing op muziek of dans en dan is de bijklank steevast positief. Van loonkosten, olieprijzen,
  posttarieven of bonussen voor managers kunnen we dan wel zeggen dat ze de pan uit rijzen. Maar of
  kosten en prijzen nu swingen of rijzen, het punt is hier dat de bijwoordelijke bepaling de pan uit
  aangeeft dat ze zich niet langer bevinden op hun normale locatie – voor zover we natuurlijk
  accepteren dat een pan een gewone plaats is voor numerieke waarden, maar goed.
  Verder heb je ook er (flink/hard/stevig) tegenaan en er (lustig/maar/stevig/vrolijk) op los.
   Wáártegenaan of wáárop los, dat laten deze intensifiëringen in het midden. Ertegenaan wordt haast
  uitsluitend bij het werkwoord gaan gebruikt – heel af en toe krijg je ook wel uitingen als We moeten
  ertegenaan of We gooien ons ertegenaan – en het geheel betekent iets als ‘zonder om te kijken
  recht op het zich voorgenomen doel afstevenen’. Dat mijn parafrase bijna onvermijdelijk ook weer
  iets van diezelfde ruimtelijke beeldspraak bevat, wijst erop dat we hier met een diep aangevoelde
  metafoor te maken hebben. Erop los laat zich met een onbeperkte reeks werkwoorden combineren,
  zolang de handeling maar uit vrije wil wordt uitgevoerd en kan voortduren: je kunt erop los drinken,
  erop los vloeken, erop los twitteren, erop los experimenteren enzovoort, maar niet erop los struikelen
  of erop los arriveren. Door het gebruik van los wordt het beeld opgeroepen van remmingen die men
  van zich af schudt. Ze zoenden kan mogelijk nog een deftige omgangsvorm beschrijven, maar Ze
  zoenden erop los niet: hier hebben twee mensen zich duidelijk losgewrikt van het keurslijf der
  keurigheid.
  Wie of wat?
  Interessant is dat het werkwoord een eventueel lijdend voorwerp achterwege moet laten. Je kunt
  dus niet zeggen: hij dronk pinten erop los, we twitteren berichtjes erop los of ze zoenden elkaar erop
  los. Die beperking merkten we de vorige keer al bij ...dat het een aard heeft en ...dat het een lieve lust
  is, maar ze geldt bij erop los misschien wel nog sterker. Ziehier nog een authentiek voorbeeld, waarin
  je doden van mij gerust door doodden mag vervangen, maar waarin je geen lijdend voorwerp kunt
  toevoegen:
  Ze waren nog met 10 à 15 en Frodo en Sam doden erop los en geen één ork overleefde.
   (www)
  Mogelijk houdt dit verplichte onovergankelijke gebruik ook hier verband met een abstractie
  van de handeling, waardoor het er minder toe doet wie of wat nu precies gedood (of gedronken,
  getwitterd, ...) wordt. Een andere reden is misschien dat een lijdend voorwerp de handeling eindig
  maakt. Als je een pint gedronken hebt, kun je diezelfde pint niet nog verder blijven drinken. Zo’n
  
  inherent eindpunt is niet verenigbaar met de gedachte dat de handeling moet kunnen voortduren.
  Ertegenaan veronderstelt een duidelijk doel, erop los op zich niet, maar de context kan er wel een
  aanreiken, zoals in Straatcoaches liegen erop los om subsidie te krijgen (www). Een toevoeging die
  echter precies de complete doelloosheid van een handeling in de verf zet, is maar wat aan-.
  Werkwoorden die ik op Google in aanwezigheid hiermee tegenkwam, zijn modderen, rommelen,
  rotzooien, luieren, prutsen, kloten, leuteren, klooien, lullen en knoeien. Gek veel meer werkwoorden
  zul je niet vinden. En alweer die idee van een verplaatsing door de ruimte heb je nog bij het minder
  vaak
  gebruikte
  maar
  een
  eind
  weg
  concluderen/kletsen/leuteren/lullen/proberen/raden/zeiken/zwammen/....
   Wat is wat eigenlijk in Ze modderen maar wat aan? Het is geen lijdend voorwerp maar een
  bepaling van graad, die we ook vinden in Er werd (flink/heel/nogal/serieus) wat afgelachen. Merk
  namelijk op dat we wel kunnen zeggen Heel wat werd verwezenlijkt de laatste vijf jaar, maar niet
  Heel wat werd afgelachen de laatste vijf jaar. Een lijdend voorwerp maar niet een graadbepaling kan
  het onderwerp worden van een passieve zin zonder er. Voor (heel) wat af- is er een grotere variatie
  aan werkwoorden dan bij maar wat aan-: je kunt heel wat affeesten, afprocederen, afroddelen,
  afsnotteren, afsurfen, noem maar op. Vreemd is dat dus zowel aan- als af-, die nochtans elkaars
  tegengestelde zouden moeten zijn, de voortduring of frequentie van de situatie onderstrepen. Toch
  is er een duidelijk verschil in appreciatie tussen maar wat aanmodderen en heel wat afvergaderen,
  ook al komt het soms op hetzelfde neer.
  De sterren van de hemel
  In plaats van zelf als onderwerp op verplaatsing te gaan, kun je ook een lijdend voorwerp in een
  ongewone locatie doen belanden als gevolg van de intensief verrichte handeling. Dan krijgen we
  overgankelijke resultatieve constructies met een plaatsbepaling:
  Clijsters speelde de pannen van het dak.
  Clouseau speelde het dak eraf.
  Natalia zong de sterren van de hemel.
   Hoewel de pannen, het dak en de sterren hier wel lijdende voorwerpen zijn, kunnen ze geen
  onderwerp van een passieve zin vormen. De sterren werden door Natalia weer van de hemel
  gezongen: zoiets zeggen of schrijven we dus niet. Dat komt omdat het lijdend voorwerp niet van het
  werkwoord zelf afhangt, maar deel uitmaakt van de constructie als geheel: Natalia kan geen sterren
  zingen, maar ze kan wel de sterren van de hemel zingen. Met andere woorden, ze kan zo fraai en/of
  intens zingen dat de sterren bij wijze van spreken van de hemel donderden. Zoals uit deze parafrase
  blijkt, functioneert het lijdend voorwerp van de constructie eigenlijk als het onderwerp van de
  gevolgsituatie. We spreken dan van een vals voorwerp. Andere voorbeelden zijn: iemand onder de
  tafel zuipen, de benen van onder je lijf (of gat) lopen, zich in een coma (of naar de tering) zuipen en
  zich uit de naad werken, de laatste twee met een wederkerend (of ‘reflexief’) voornaamwoord als
  vals voorwerp. Of deze creatieve zin:
  Ze zuipen de criminaliteitscijfers in ons land omhoog. (www)
  Een vals voorwerp komt ook voor met andere dan ruimtelijke bepalingen. Zo kun je je ziek eten, je
  blauw betalen/ergeren, je klem/lam/lazarus/wezenloos zuipen en je dood/kapot/te pletter
  lachen/vervelen/werken. Soms is het wederkerend voornaamwoord niet een vals voorwerp, want er
  is al een ‘echt’ vals voorwerp, maar een soort ondervindend voorwerp, zoals in zich de ogen uit het
  hoofd schamen, zich de ballen uit de broek lachen/vervelen/werken/... en zich de naad uit het lijf
  werken (een variant dus van zich uit de naad werken, waar zich wél een vals voorwerp is).
   Het meest merkwaardig zijn intensifiëringen van het type je een coma/delirium/roes drinken,
  je een indigestie eten, je een aap/het apelazarus/een beroerte/een bult/een hoedje/een ongeluk
  
  schrikken en je de blaren/de pestpleuris/het schompes werken. Van ver lijken die wat op gevallen van
  de welbekende dubbel-objectconstructie als iemand een boek geven of iemand een verhaal vertellen.
  Ze hebben echter net dezelfde intensifiërende betekenis als je lam drinken of je in een coma drinken.
  Het wederkerend voornaamwoord is een vals object en de resultatieve bepaling is hier weliswaar
  geen adjectief (die een toestand aanduidt) of een voorzetselgroep (die een positie of toestand
  aanduidt) maar een naamwoordgroep die zegt wat je krijgt door de handeling in kwestie intensief of
  excessief te verrichten. Waarom ik dit type zo speciaal vind? Omdat het in het Engels, waar het
  Nederlands zo verwant aan is, simpelweg niet bestaat. Ik dacht eerst dat cry me a river, in het vaak
  vertolkte jazzlied van Arthur Hamilton, een tegenvoorbeeld was. Maar de linguïst Steven Pinker
  beschouwt deze imperatief wellicht terecht als een voorbeeld van hoe de dubbel-objectconstructie
  soms gebruikt wordt voor ‘daden van symbolische toewijding’, zoals in If you want my hand in
  marriage, first you’ll have to kill me a dragon of zoals in God said to Abraham, “Kill me a son”:
  And now you say you love me, / Well, just to prove you do / C'mon, cry me a river, / Cry me a
  river, / I cried a river over you (x4)
  Luister eens naar de versie van Ella Fitzgerald. Die zingt pas echt de sterren van de hemel, zo mooi.
  Bert Cappelle is postdoc aan de Hogeschool Gent Vertaalkunde en docent aan de Vrije Universiteit
  Brussel.
  