title: M. Conway, Degrelle. Les années de collaboration
text: Recensies
  
  623
  
  buitenlandse politiek. Nederland, de Oslo-groep, Engeland, Italië, Vichy-Frankrijk en Duitsland komen aan bod. De bijdrage met betrekking tot de relatie België-Luxemburg beslaat de hele
  oorlogsperiode, maar telt helaas slechts twee pagina's. De economische crisis en de gevolgen
  voor België vormen het tweede deel en hier komt (natuurlijk) zowel het Interbellum als de
  bezetting aan bod. Er wordt helaas te weinig of geen aandacht gegeven aan de ervaringen van
  de eerste wereldoorlog. Voor veel leidende figuren, zowel bij de industriëlen als bij de
  arbeidersbeweging waren de belevenissen in het (gedeeltelijk) bezette België vaak bepalend
  voor hun houding tegenover de bezetter. Het gedrag van Galopin, gouverneur van de machtige
  Société Générale, en de zijnen kan niet zonder die eerste wereldoorlog worden bekeken. Van
  den Wijngaert legt in zijn bijdrage wat ten overvloede uit dat de zakelijke belangen van de
  Belgische industriëlen samenvielen met die van de Belgische economie. Ze waren na de oorlog
  hard nodig voorde wederopbouw en daarom werd hun steun aan de Duitse oorlogseconomie hun
  niet euvel geduid. Dat kun je van Nederland net zo goed zeggen. Het corporatisme komt helaas
  maar even om de hoek kijken (in de bijdrage van Dirk Luyten).
  Een derde thema, 'Mensen en ideologieën', maakt een merkwaardige indruk in het geheel.
   Negen Belgen worden geportretteerd, van het één (!) pagina tellende stukje over 'Pater
  Callewaert' tot langere beschouwingen over Hendrik Elias, Henri de Man, Jacques Leclerq en
  Fernand Dehousse. Soms staat de geportretteerde op zichzelf en soms wordt een stroming
  geanalyseerd. Dat laatste is het geval bij de bijdrage over Cardijn en de katholieke wereld. Hierin
  probeert de schrijver aan te tonen dat de Kristelijke arbeidsjeugd en het Algemeen christelijk
  vakverbond voor de oorlog niet alleen het communisme bestreed, maar ook het nationaalsocialisme. Het is jammer dat hun houding tijdens de bezetting niet ter sprake komt.
  'Verzet en mensen in het verzet' besloot het colloquium. Vertegenwoordigers van het verzet
  hebben al jaren zitting in het Wetenschappelijk comité van het navorsingscentrum en dat geeft
  vanzelfsprekend wel eens problemen. De helft van de verzetsbijdragen zijn regionaal en
  overstijgen, hoewel de auteurs soms anders stellen, dat niveau helaas ook niet. In deze sessie was
  gelukkig ook een bijdrage die aansloot op een bijdrage in een andere sessie. De eerder geschetste
  Unie van hand- en geestesarbeiders—met 250.000 leden de 'grootste collaboratie-organisatie'
  — komt in de verzetssessie weer terug, hoewel het verzet van de socialisten tegen de UHGA
  slechts passief bleek.
  In de discussie na afloop kwamen enige historici aan het woord, die de onmogelijke taak
  hadden alles nog eens mooi met elkaar te verbinden. Zo werd het vermeende grote verschil
  tussen Militär- en Zivilverwaltung door In 't Veld van de nodige vraagtekens voorzien en was
  het opmerkelijk dat pas bij de conclusies van Balace uit Luik de eerste wereldoorlog even om
  de hoek kwam kijken.
   D. Barnouw
  
  M. Conway, Degrelle. Les années de collaboration. 1940-1944: le rexisme de guerre (Dissertatie Yale 1993; Ottignies: Quorum, 1994,398 blz., ISBN 2 93001429 6) (Oorspronkelijke titel:
  Collaboration in Belgium. Léon Degrelle and the rexist movement (New Haven-Londen: Yale
  University Press, 1993, 364 blz., £30,-, ISBN 0 300 05500 5).
  Martin Conway, een jonge Britse historicus (°1960), herleidt Degrelle en het rexisme tot zijn
  ware proporties. Het proefschrift waarmee hij in 1989 in Oxford promoveerde, is uitgegroeid
  tot een boeiend relaas van een navrante geschiedenis.
  624
  
  Recensies
  
  In het raam van de 'Association catholique de la jeunesse Belge' gebruikte de jonge Degrelle
  de periodieken van de Christus Rex-uitgeverij om de disparate katholieke partij steeds scherper
  op de korrel te nemen. Rex ageerde aanvankelijk als een dissidente groep binnen die formatie.
  Maar bij de verkiezingen van 1936 besloot Degrelle afzonderlijk op te komen. Rex werd de
  drager van het protest zowel van oudstrijders, rechtse patriotten als van middenstanders.
  Degrelle exploiteerde een aantal financiële schandalen waarin prominente politici waren
  verwikkeld. Daaraan was het succes van Rex toe te schrijven, niet aan het in vage termen
  gestelde programma dat een amalgaam vormde van katholiek moralisme en poujadistische
  demagogie. De verkiezingen van 1936 waren een afstraffing van de politieke elite; Rex behaalde
  12% van de stemmen wat goed was voor 21 kamerzetels.
  Degrelle spiegelde zich aan Mussolini en kreeg substantiële financiële steun van fascistisch
  Italië. Als exponent van de katholieke actie voelden de rexisten zich weinig verwant met het
  nazisme dat ze als een mengeling van Pruisisch militarisme en heidens racisme beschouwden.
   Maar bij Degrelle woog ijdelheid zwaarder dan principes. Hij was geflatteerd door de
  belangstelling die de nazis na zijn verkiezingssucces in hem stelden. In de zomer van 1936 bracht
  hij een privé-bezoek aan Duitsland en had hij een ontmoeting met Hitler. Nadien kreeg hij ook
  van de nazileiders enige materiële steun. De chef van Rex raakte overmoedig door zijn succes
  en lokte in 1937 een tussentijdse verkiezing uit waarin hij het opnam tegen premier Van Zeeland.
  Kardinaal van Roey riep de gelovigen op voor de katholiek Van Zeeland te stemmen. Degrelle
  leed een zware nederlaag; hij behaalde maar 19% van de stemmen. Toen de banden met het
  katholicisme waren doorgesneden, dreef Rex af naar extreem rechts. De partij verloor ontzettend veel aanhang, imiteerde autoritaire regimes en voerde een rabiate oppositie tegen het
  democratische bestel. Dat extremisme werd zwaar afgestraft; in 1939 behaalde Rex nog maar
  4 % van de stemmen. De beweging was gemarginaliseerd en leek gedoemd om te verdwijnen.
  Degrelle zou echter van oorlog en bezetting gebruik maken om een nieuw elan te geven aan de
  beweging.
   Conway legt er volkomen terecht de nadruk op dat Degrelle niet uit puur opportunisme in de
  collaboratie terecht kwam. Als opponenten van de gevestigde orde maakten de rexisten vóór de
  oorlog al geen integraal deel meer uit van de nationale gemeenschap. Die marginalisering
  bereidde hen psychologisch voor op hun isolement tijdens de bezetting. In de tweede plaats had
  Rex de zijde gekozen van de autoritaire bewegingen die in Europa de 'decadente' democratische
  elites bekampten. Toen Duitsland België binnenviel gaven de meeste rexisten voorrang aan hun
  vaderlandsliefde. De Belgische nederlaag beschouwden ze echter als een bewijs van de
  gegrondheid van hun kritiek op het vooroorlogse regime. Na de Duitse overwinning zagen zij
  de oorlog als de voortzetting van de strijd tegen de democratie. Vandaar was het nog maar een
  kleine stap om tot de conclusie te komen dat ze dienden te collaboreren om met de steun van
  Duitsland de nieuwe orde in België uit te bouwen. Een laatste factor voor de collaboratie van
  Rex was dat Degrelle ervan uitging dat alleen de leider die alle kansen aangreep, succes kon
  hebben. De rol die hij zichzelf toekende als architect van het historische samengaan van België
  en Nazi-Duitsland, kwam zowel tegemoet aan zijn persoonlijke verwaandheid als aan zijn
  ideologische ambities.
   Het is een van de grote verdiensten van Conway dat hij, steunend op een degelijke bronnenkennis en een uitgebreide lectuur, de verschillende fasen van de rexistische collaboratie zeer
  precies beschrijft en verklaart. Dat proces begint met een opportunistische samenwerking en
  eindigt met een ongelimiteerde collaboratie met het naziregime. De auteur toont zich een
  meester in de analyse van die evolutie en rondt elk onderdeel af met een knappe synthese. Martin
  Conway plaatst de geschiedenis van Rex tegen de achtergrond van de bezetting in België
  
  Recensies
  
  625
  
  waarmee hij zich bijzonder vertrouwd toont. Op die manier maakt hij zijn boeiend relaas over
  de Waalse collaboratie ook voor een internationaal publiek toegankelijk. Conway toont zich een
  meester in de analyse van de Rexbeweging en maakt zijn verhaal bijzonder levendig door van
  de leidinggevende rexisten een portret op te hangen. Geregeld vergelijkt hij de Waalse
  collaboratie, die het werk was van een heel kleine minderheid, met de collaboratie in Vlaanderen
  en in Europa.
  Dit standaardwerk over het rexisme is mede tot stand gebracht door de logistieke steun van
  het Navorsings- en studiecentrum voor de geschiedenis van de tweede wereldoorlog te Brussel.
  Het Franstalige Belgische ministerie van onderwijs subsidieerde het studieverblijf van Conway
  in België en financierde mede de uitgave van zijn doctoraat. Het boek verdient dan ook ten volle
  dat het via deze vertaling mede zijn weg zou vinden naar Franstalig België.
  M. van den Wijngaert
  
  G. Durnez, De Standaard. Het levensverhaal van een Vlaamse krant van 1948 tot de VUM (Tielt:
  Lannoo, 1993, 575 blz., ƒ97,50, ISBN 90 209 2300 5).
   Met de publikatie van zijn boek over De Standaard in de jaren 1918 tot 1948 bewees Durnez
  niet alleen een goed journalist, maar ook een goed historicus te zijn. In het bij het 75-jarig bestaan
  van het dagblad verschenen tweede deel, dat eindigt bij de overgang van de Standaard-groep
  naar de Vlaamse uitgeversmaatschappij op 29 juni 1976, maakt hij dit opnieuw waar. Het blad
  van de Vlaamse politicus Gustaaf Sap was tijdens de tweede wereldoorlog niet vrij gebleven van
  de collaboratie. Eerst in 1947 kreeg de familie Sap weer greep op het blad en kwam De
  Standaard weer uit. Hoewel de krant Vlaams, katholiek en Belgisch gezind, dat wil zeggen, voor
  de unitaire staat was, toonde de krant vanouds ook sympathie voorde Vlaams-nationalisten. Het
  blad hield door zijn verleden en door deze na-oorlogse houding nog lang de naam een 'zwarte
  gazet' te zijn.
  Interessant is in dat opzicht ook de geschetste relatie met het episcopaat, dat vanwege het
  Vlaams-nationale verleden, wantrouwend tegenover de krant stond en meer dan eens zijn
  ongenoegen uitte. Dit ging zover dat zelfs een succesvolle en zeer katholiek getoonzette
  jeugdrubnek moest verdwijnen. Eerst in de jaren zestig durfden directie en redactie een
  onafhankelijker koers uit te zetten. Een niet onbelangrijke wegbereidster was de journaliste
  Maria Rosseels met haar bijdragen over maatschappelijk en religieus leven en feminisme. Ook
  in de verslaggeving over het Vaticaans concilie en de encycliek Humanae vitae liet De
  Standaard een onafhankelijk en vooruitstrevend geluid horen.
   Duidelijk bewees de krant, tegelijk met haar Vlaamsgezindheid, deze onafhankelijkheid
  tegenover het episcopaat in de strijd rond de splitsing van de katholieke universiteit te Leuven
  op het einde van de jaren zestig. Niet alleen wist De Standaard eigen contacten binnen het
  Leuvense professorencorps te leggen, de redactie kreeg eveneens van directeur De Smaele te
  horen: 'Gij krijgt de opdracht de Walen uit Leuven weg te schrijven'. 'Investigating journalism'
  kreeg ruime aandacht in de krant. Al in de jaren vijftig verschenen er uitvoerige reportages over
  de Vlaamse trekarbeid naar Noord-Frankrijk en naar de Waalse mijnen. Later publiceerde men
  uitgebreid over de erbarme! ijke taal toestanden, met name in het onderwijs, onder de in Duitsland
  gelegerde Belgische militairen.
  In politiek opzicht voer men ook een eigen koers. De progressieve Luc Vandeweghe (ps. E.
  Troch) behandelde al in de jaren vijftig de buitenlandse politiek niet vanuit de simpele oost-west
  tegenstelling. Manu Ruys bouwde als overtuigd Vlaamsgezinde een reputatie op als commen-.
  