title: Working Paper 15-08 - Organisation de l’exercice participatif de prospective à l’horizon 2050 préparatoire au 4° Rapport fédéral sur le développement durable
text: 2.2
  
  De klimaatveranderingen zullen een belangrijke negatieve impact hebben op de biologische
  diversiteit11. Een derde van de koraalriffen zal verdwenen zijn binnen dit en 10 à 15 jaar en
  de ijsberen zouden met meer dan 30% afnemen in de komende 45 jaar als gevolg van de
  klimaatveranderingen enerzijds en als gevolg van vervuiling anderzijds12. Meer bepaald, 15%
  (scenario met een beperkte opwarming van het klimaat) à 37% (scenario met een grote
  opwarming van het klimaat) van de soorten zou in 205013 verdwenen zijn ten opzichte van
  1970 waarvan 10 à 15% plantensoorten (scenario bij een matige opwarming van het
  klimaat)14.
  2.3
  
  De omvorming tot landbouwgrond zal een grote negatieve impact blijven hebben op de
  biologische diversiteit15. De verschillende scenario’s van het Millennium Ecosystem
  Assessment voorspellen dat ten minste tot in 2050 de fragmentatie van de habitat en in het
  bijzonder de omzetting van grond in landbouwgrond, de belangrijkste motor zal blijven
  achter de vernietiging van de biologische diversiteit16. Die omvorming tot landbouwgrond
  vloeit voort uit de stijgende vraag naar voedsel die op haar beurt enerzijds gekoppeld is aan
  de bevolkingsgroei en anderzijds aan de grotere consumptie per persoon.
  2.4
  
  De grote Belgische trends kunnen als gelijklopend beschouwd worden met de grote Europese
  trends. In Europa is de overblijvende biologische diversiteit in 2000 de kleinste van alle
  regio’s ter wereld: 45% van de oorspronkelijke biologische diversiteit (fragmentatie van de
  habitat, de uitbreiding van de infrastructuur, grote bevolkingsdichtheid)17. Bij een scenario
  met een matige opwarming van het klimaat zou in een zone van gematigd gemengd bos
  (België) 19,2% van de soorten verdwijnen in 205018 en meer dan de helft van de
  bestudeerde soorten (1 350 soorten) van de Europese flora zou met uitsterven bedreigd zijn
  in 208019.
   3
  
  Wisselwerking met de andere kapitaalvoorraden en
  terugkoppeling naar de sturende krachten
  
  3.1
  
  Menselijk kapitaal: door de voedseldiversiteit te steunen, speelt de biologische diversiteit
  een rol in de strijd tegen ondervoeding gelinkt met armoede. De waterrijke gebieden en de
  zoetwaterecosystemen zijn essentieel als voedselbron en bron van drinkbaar water20. Maar
  door hun voortdurende achteruitgang (de mate van achteruitgang van de zoetwatersoorten
  is één van de grootste) wordt het behouden van de huidige bevoorrading steeds moeilijker21.
  Het verlies aan biologische diversiteit bedreigt ook een bron van inkomsten van gezinnen die
  niet-gecultiveerde hulpbronnen bewerken en commercialiseren (voedsel dat rijk is aan
  nutriënten, geneeskrachtige planten…), onder andere op basis van hun traditionele kennis22.
  Het genetisch homogeniseren van de gecultiveerde hulpbronnen kan ook een impact hebben
  op de gezondheid (vb. hongersnood) als de volledige oogst vernield wordt door de snelle
  verspreiding van een ziekte, schadelijke insecten…23 Omgekeerd kan armoede de omliggende
  biologische diversiteit aantasten om in de primaire behoeften te voorzien (water, voedsel,
  brandhout…).
  3.2
  
  Biologische diversiteit is een bron van geneesmiddelen. De traditionele geneeskunde
  beantwoordt aan 80% van de behoeften op het vlak van gezondheid in de
  ontwikkelingslanden24 en 74% van de industriële geneesmiddelen vloeit voort uit traditionele
  kennis van mensen die deze planten gebruiken voor medische doeleinden25. De WGO
  identificeerde 20 000 geneeskrachtige soorten die onderzocht moeten worden op hun
  helende eigenschappen waarvan een groot deel geïdentificeerd werd op basis van
  traditionele kennis. Maar doordat soorten uitsterven en hun genetische bronnen verdwijnen,
  komt het gebruikspotentieel van die hulpbronnen voor medische doeleinden in het gedrang.
   Om dat potentieel aan te wenden, worden de interessantste planten en micro-organismen
  genetisch gemanipuleerd, gepatenteerd en
  vervolgens gecommercialiseerd door
  
  Fiche 5.1.14
  
  WORKING PAPER 15-08
  
  ondernemingen die meestal uit meer ontwikkelde landen komen. Maar bij de
  patentaanvragen voor dergelijke substanties wordt het verband met de onderliggende
  traditionele kennis zelden vermeld. “In elke andere situatie zou deze praktijk beschouwd
  worden als industriële spionage, aangezien hij erin bestaat genetisch materiaal en
  voorouderlijke kennis te stelen om medicijnen te ontwikkelen”26. Aan de andere kant worden
  bepaalde planten al te vaak gebruikt zodat er weinig belangstelling is om de actieve
  moleculen ervan te patenteren, ook al zijn ze doeltreffend. Dat remt het proces af om ze op
  de markt te brengen.
  België
  
  3.3
  
  Milieukapitaal: de biologische diversiteit interageert met de natuurlijke hulpbronnen. Het
  dalend aantal bossen heeft een negatieve impact op de evolutie van de klimaatverandering.
   Fotosynthese is één van de belangrijkste interacties tussen de natuurlijke hulpbronnen
  (atmosfeer) en de biologische diversiteit (planten). Ze houdt CO2 uit de atmosfeer vast en
  treedt op die manier als regulator van de klimaatveranderingen op. De flora absorbeert 60%
  van de koolstof die door de mens wordt uitgestoten en ze zou een koolstofput blijven tot in
  2100, ondanks het feit dat die absorptiegraad afneemt als gevolg van de klimaatverandering
  zelf. Omgekeerd liggen de temperatuurveranderingen waarschijnlijk aan de basis van
  bepaalde veranderingen tijdens de laatste 20 jaar27: 80% van de 500 bestudeerde
  vogelsoorten, amfibieën en planten onderging veranderingen tijdens hun periode van
  voortplanting, migratie, groei of populatieomvang en verspreiding. De gemiddelde eerste
  bloeitijd van 385 plantensoorten is, bijvoorbeeld, met 4,5 dagen vervroegd over de periode
  1991-2001 ten opzichte van de periode 1954-199028. Naast de impact op het klimaat is er
  ook een impact op de bodemsamenstelling, bijvoorbeeld in termen van humusproductie;
  terwijl de bodemsamenstelling ook van essentieel belang is voor de ontwikkeling van de
  biologische diversiteit zelf.
   3.4
  
  Economisch kapitaal: de biologische diversiteit draagt op een significante manier bij tot de
  economische activiteit en tot de werkgelegenheid. 40% van de totale economie is gebaseerd
  op biologische producten en processen29. De goederen en diensten die ecosystemen leveren,
  werden geschat op een jaarlijkse waarde van 2,9 à 33 biljoen dollar30. Als individuele soorten
  verdwijnen, dan gaat dat gepaard met een potentieel verlies aan economische valorisatie
  van die soorten of het nu gaat om medische, voedings- of andere doeleinden, terwijl de
  kosten om de biologische diversiteit te beschermen slechts ongeveer 20 miljard dollar
  bedragen31. Omgekeerd zorgt het economisch kapitaal voor een achteruitgang van de
  biologische diversiteit: installatie van nieuwe infrastructuren, rechtstreeks gebruik van
  biologische diversiteit…
  
  3.5
  
  Consumptiepatronen: de vermindering van de biologische diversiteit is gekoppeld aan een
  vermindering van de voedseldiversiteit. De diversiteit van soorten en rassen levert de
  variatie van basiselementen van de voeding (suikers, proteïnen, lipiden, mineralen,
  vitaminen…), maar die diversiteit neemt geleidelijk af in heel wat voedselsystemen32. De
  voedselsystemen zijn bovendien erg kwetsbaar geworden door het klein aantal soorten
  waarvan 90% van de menselijke voeding afhangt want ziektes of parasieten voor een
  specifieke soort kunnen die systemen snel verstoren.
   3.6
  
  Productiepatronen: de overexploitatie van de ecosystemen heeft een rechtstreekse impact
  op de beschikbaarheid van de voedselbronnen (vb. visvangst). Het gaat om een
  vermindering van het aanpassingsvermogen dat essentieel is om het levenspeil van de
  betrokken populaties te verzekeren via hun voedselzekerheid, zowel in termen van
  biologische diversiteit (selectie van planten en dieren die zich zouden kunnen aanpassen aan
  de evoluties van hun omgeving), als in termen van traditionele kennis (voorouderlijke kennis
  verdwijnt, zo ook de traditionele bestaansmiddelen die samengaan met het verlies aan
  biologische diversiteit). Het feit dat de biologische diversiteit in de buurt van landbouwzones
  verdwijnt als gevolg van intensieve productiemethodes, heeft ook gevolgen. Doordat microorganismen (bacteriën, zwammen, kleine ongewervelde dieren) verloren gaan, de
  bodemgesteldheid achteruitgaat… wordt de productiviteit van de landbouwsystemen immers
  zelf aangetast (tweederde van de gekweekte soorten ter wereld heeft vogels en insecten
  nodig voor de bestuiving, maar het gebruik van pesticiden doet hun aantal afnemen)33.
  3.7
  
  De interacties die in een mondiaal kader worden omschreven zijn ook van toepassing op
  België. De interacties met klimaatveranderingen en de interacties met de
  voedselproductiepatronen zijn het belangrijkste in een Belgisch kader.
   Fiche 5.1.14
  
  Wereld
  
  België
  
  WORKING PAPER 15-08
  
  4
  
  Grote onzekerheden en risico’s of noodzaak van een trendbreuk
  
  4.1
  
  De veranderingen in biologische diversiteit zullen afhangen van de interacties tussen de
  verschillende invloeden op die diversiteit: vernieling van de habitat, landbouw- en
  stadsuitbreiding, overexploitatie, invasie van exotische soorten, klimaatverandering… Er zijn
  onzekerheden over het bestaan van die interacties, voor wat de aard betreft (antagonisme of
  synergie) en wat de omvang betreft34,35. De gevolgen als bepaalde soorten en ecosystemen
  zouden verdwijnen, zijn ook onzeker, voor zover het exacte belang van de biologische
  diversiteit in termen van structuurbehoud, werking en productiviteit van de ecosystemen die
  al dan niet agrarisch zijn, nog weinig begrepen wordt. De capaciteit van de ecosystemen om
  weerstand te bieden aan, om zich aan te passen aan of zelfs voordeel te halen uit de
  uitgeoefende invloeden, gaat dus gepaard met grote onzekerheden.
  4.2
  
  De omvang van de impact van klimaatveranderingen is onzeker. In een nabije toekomst zal
  de impact van de klimaatveranderingen waarschijnlijk de belangrijkste oorzaak zijn van de
  veranderingen in biologische diversiteit36. De omvang van die impact zal echter afhangen
  van andere invloeden (intensiever gebruik van de grond, verlies en fragmentatie van de
  (semi)natuurlijke habitat, invoering van exotische soorten, rechtstreekse impact op de
  voortplanting en het overleven)37. De verspreiding van exotische soorten bijvoorbeeld is in
  synergie met de klimaatveranderingen en met de veranderingen in bestemming van de
  grond want die twee invloeden bevorderen een dergelijke verspreiding.
   4.3
  
  De gevoerde beleidsmaatregelen zijn ook een bron van onzekerheid. Het gevoerde beleid
  (intensiteit van de veranderingen in de bestemming van de grond, uitgestrektheid van
  beschermde gebieden, beleid inzake octrooien…), de impact van die beleidsmaatregelen
  (veranderingen in de samenstelling van de atmosfeer en dus van het klimaat) en de
  regionale verschillen van die beleidsmaatregelen vormen ook een bron van onzekerheid. Een
  verandering van beleidsmaatregelen is dus noodzakelijk om het verlies aan biologische
  diversiteit en aan hulpbronnen die hiermee gepaard zou gaan, tegen te gaan.
  4.4
  
  Al die onzekerheden hebben rechtstreeks betrekking op de problematiek van de biologische
  diversiteit in België.
  Fiche 5.1.14
  
  WORKING PAPER 15-08
  
  Bronverwijzingen
  1
  
  UNEP-CDB (2000), Agricultural Biological Diversity: Review on Phase I of the Programme of Work and
  Adoption of a Multi-year Work Programme – The Ecosystem Approach towards itsAapplication to Agricultural
  Biodiversity, UNEP/CBD/COP/5/INF/11, http://www.biodiv.org/doc/meetings/cop/cop-05/information/cop05-inf-11-en.pdf, bezocht op 4 mei 2006.
  2
  
  UICN (2006), Facts about Threatened Species, http://iucn.org/themes/ssc/redlist2006/threatened species
  facts.htm, bezocht op 3 mei 2006.
  3
  
  MEA (2005), Ecosystems and Human Well-being, Biodiversity Synthesis. A Report of the Millennium
  Ecosystem Assessment. World Resources Institute, Washington DC.
  4
  
  UICN (2006), Facts about Threatened Species, http://www.iucn.org/themes/ssc/redlist2006/threatened
  species facts.htm, bezocht op 3 mei 2006.
  5
  
  UICN (2005), Depend on Nature – Ecosystem Services Supporting Human Livelihoods,
  http://app.iucn.org/dbtw-wpd/edocs/2005-009.pdf, bezocht op 3 mei 2006.
  6
  
  Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek (2005), Indicatorenset rode lijsten, http://natuurindicatoren.be,
  bezocht op 8 mei 2006.
  7
  
  Natuurindicatoren (2006), Klimaatveranderingen: Trend Zuid-Europese libellensoorten, Instituut voor
  Natuur- en Bosonderzoek, Brussel. http://www.natuurindicatoren.be (versie van 08-05-2006).
  8
  
  DGRNE (2005), Tableau de bord de l’environnement Wallon 2005, http://mrw.wallonie.be/dgrne/eew/,
  bezocht op 9 mei 2006.
  9
  
  BIM (2003), Brusselse tabel van milieu-indicatoren voor duurzame ontwikkeling, Brussel:BIM.
  10
  
  CBD (2006), Global Biodiversity Outlook 2, blz. 64-68, http://biodiv.org/doc/gbo2/cbd-gbo2.pdf, bezocht op
  1 mei 2006.
   11
  
  CBD (2006), Cross-roads of Planet Earth’s Life, Eexploring Means to Meet the 2010 Biodiversity Target –
  Study Performed for the Global Biodiversity Outlook 2, Chapter solution-oriented scenarios, Rapport
  opgesteld door het Nederlandse Milieu- en Natuurplanbureau, UNEP, WCMC,
  http://www.biodiv.org/doc/gbo2/cbd-gbo2-global-scenarios.pdf, bezocht op 28 april 2006.
  12
  
  GTZ (2002), The Rio Conventions: Committing to Sustainability. Rio Conventions Briefing Papers. GTZ.
  13
  
  C.D. TGhomas et all (2004), Extinction Risk from Climate Change, Nature, vol. 427, blz. 145.
  14
  
  MEA (2005), Ecosystems and Human Well-being, Biodiversity Synthesis, A report of the Millennium
  Ecosystem Assessment, World Resources Institute, Washington DC.
  15
  
  CBD (2006), Cross-roads of Planet Earth’s Life, Eexploring Means to Meet the 2010 Biodiversity Target –
  Study Performed for the Global Biodiversity Outlook 2, Chapter Solution-oriented Scenarios, Rapport
  opgesteld door het Nederlandse Milieu- en Natuurplanbureau, UNEP, WCMC,
  http://www.biodiv.org/doc/gbo2/cbd-gbo2-global-scenarios.pdf, bezocht op 28 april 2006.
  16
  
  MEA (2005), Ecosystems and Human Well-being, Biodiversity Synthesis, A Report of the Millennium
  Ecosystem Assessment, World Resources Institute, Washington DC.
  17
  
  EEA (2005), The European Environment – State and Outlook 2005, http://reports.eea.eu.int/state of
  environment report 2005 1/en/tab content RLR, bezocht op 28 april 2006, blz. 197.
  18
  
  C.D. TGhomas et all (2004), Extinction Risk from Climate Change, Nature, vol. 427, blz. 145.
  19
  
  EEA (2005), The European Environment – State and Outlook 2005, http://reports.eea.eu.int/state of
  environment report 2005 1/en/tab content RLR, bezocht op 28 april 2006, blz. 197.
  20
  
  MEA (2005), Ecosystems and Human Well-being, Biodiversity Synthesis, A Report of the Millennium
  Ecosystem Assessment, World Resources Institute, Washington DC.
  21
  
  UICN (2006), Persbericht – La liste rouge de l’UICN des espèces menacées 2006 toont een voortdurende
  achteruitgang van de planten en de dieren, http://www.uicn.org/en/news/archive/2006/05/02 pr red list
  fr.htm, bezocht op 3 mei 2006.
   22
  
  LRD (2004), Situation de la biodiversité agricole dans le monde, Dossier Vive la biodiversité agricole, La
  Revue durable, Fribourg: CERIN sarl.
  23
  
  CDB (2006), Programme de travail sur la diversité biologique agricole – Options en vue d’une initiative
  intersectorielle sur la diversité biologique pour l’alimentation et la nutrition, UNEP/CBD/COP/8/26/Add.2,
  http://www.biodiv.org/doc/meetings/cop/cop-08/official.cop-08-26-add2-fr.pdf, bezocht op 17 mei 2006.
  24
  
  Commission on Intellectual Property Rights (2002), Integrating Intellectual Property Rights and
  Development Policy, Report of the Commission on Intellectual Rights,
  http://www.iprcommission.org/graphic/documents/final report.htm, (16/09/2005).
  Fiche 5.1.14
  
  WORKING PAPER 15-08
  
  25
  
  Dutfield, G. (2004), Intellectual Property, Biogenetic Resources and Traditional Knowledge, Earthscan,
  blz. 258.
  26
  
  PNUD (1999), Rapport mondial sur le développement humain 1999, De Boeck Université.
  27
  
  UNEP, CBD (2003), Interlinkages between biological diversity and climate change – Advice on the
  integration of biodiversity considerations into the implementation of the UNFCCC and its Kyoto protocol,
  CBD technical series n°10, http://www.biodiv.org/doc/publications/cbd-ts-10.pdf, geraadpleegd op 3 mei
  2006.
  28
  
  D. Grossman (2004), Spring Forward, Scientific American, January 2004, p. 75.
  29
  
  EFTEC (2005), The Economic, Social and Ecological Value of Ecosystem Services: A Literature Review.
  http://statistics.defra.gov.uk/esg/reports/ecosystem/default.asp (21/09/2005).
  30
  
  R. Constanza et al. (1997), The Value of the World’s Ecosystem Services and Natural Capital, Nature,
  Vol. 387, p. 256.
  31
  
  WRI, IUCN, UNEP (1992), Global Biodiversity Strategy : Guidelines for Action to Save, Study and Use
  Earth’s Biotic Wealth Sustainably and Equitably, http://pubs.wri.orrg/pubs.pdf.cfm?PubID=2550
  geconsulteerd op 3 mei 2006.
  32
  
  CDB (2006), Programme de travail sur la diversité biologique agricole – Options en vue d’une initiative
  intersectorielle sur la diversité biologique pour l’alimentation et la nutrition, UNEP/CDB/COP/8/26/Add.2,
  http://www.biodiv.org/doc/meetings/cop/cop-08/official/cop-08-26-add2-fr.pdf, geraadpleegd op 17 mei
  2006.
  33
  
  LRD (2004) Situation de la biodiversité agricole dans le monde, Dossier Vive la biodiversité agricole, La
  Revue Durable, Fribourg : CERIN sarl.
   34
  
  UNEP, CBD (2003) Interlinkages between Biological Diversity and Climate Change – Advice on the
  Integration of Biodiversity Considerations into the Implementation of the UNFCCC and its Kyoto Protocol,
  CBD technical series nr. 10, http://www.biodiv.org/doc/publications/cbd-ts-10.pdf, geraadpleegd op 3 mei
  2006.
  35
  
  O.E. Sala et all (2000), Global Biodiversity Scenarios for the Year 2100, Science, vol. 287, pp. 1770-1774.
  36
  
  EEA (2006) Progress towards Halting the Loss of Biodiversity by 2010,
  http://www.reports.eea.europa.eu/eea report 2006 5/en/eea rport 5 2006.PDf, geraadpleegd op 2 juni
  2006.
  37
  
  UNEP, CBD (2003), Interlinkages between biological diversity and climate change – Advice on the
  integration of biodiversity considerations into the implementation of the UNFCCC and its Kyoto Protocol,
  CBD tecbnical series nr. 10, http://www.biodiv.org/doc/publications/cbd-ts-10pdf, geraadpleegd op 3 mei
  2006.
  Fiche 5.1.15
  
  WORKING PAPER 15-08
  
  Le modèle TransGovern
  1
  
  Survol du modèle TransGovern
  
  Le changement du bien-être d’une population au cours du temps dépend de l’amélioration ou de la
  détérioration des conditions sociales, environnementales et économiques dans lesquelles elle vit.
  Cette transformation qualitative et quantitative du bien-être d’une population est liée aux pressions
  et chocs que subissent ces conditions ainsi qu’aux politiques menées. Elle dépend des ressources
  humaines, environnementales et économiques dont dispose le pays ainsi que de l’état de ses
  institutions au début de la période considérée. Cette transformation, qui rencontre dans certains
  pays des problèmes de survie et de lutte contre la pauvreté absolue, est appelée “développement”.
  Les Rapports fédéraux sur le développement durable ont défini le développement comme suit : “Le
  développement d’une société est la transformation de ses conditions de vie en interaction avec ses
  possibilités de décision et d’action, notamment politiques”. De fait, tous les pays du monde sont en
  développement permanent.
  Le modèle
  Le cadre d’analyse utilisé est articulé sur cette définition à l’aide d’un modèle relativement simple.
   Il est appelé TransGovern, abréviation de Transformation of living conditions through Governing,
  car il relie deux processus fondamentaux du développement qui sont interactifs :
  •
  
  la transformation des conditions de vie liées aux forces motrices et aux capitaux de base
  du développement ;
  
  •
  
  les réponses et stratégies politiques des gouvernants pour orienter cette transformation
  vers le type de développement souhaité par la société.
  Transformation
  des conditions
  de vie
  
  Politique
  publique
  
  Le TransGovern comporte deux grands cadrans.
  Celui de gauche organise l’information sur
  l’évolution des conditions de vie en société et
  celui de droite représente le processus de
  décision politique pour un développement
  durable.
  Le
  mouvement
  de
  la
  boucle
  d’apprentissage est celui de la flèche grise
  allant de gauche à droite dans le haut du
  graphe, suivant laquelle cette évolution
  influence la prise de décisions, puis celui de la
  flèche grise allant de droite à gauche dans le
  bas du graphe, suivant laquelle ces décisions
  ont, à leur tour, des effets sur cette évolution.
  Le modèle TransGovern n’a pas pour ambition
  d’être un modèle rendant compte de tous les
  aspects du développement, et encore moins de
  modéliser toutes les décisions. Mais il
  représente respectivement, dans chacun des
  deux grands cadrans, les relations internes
  relatives aux conditions de vie, d’une part, et
  celles relatives au processus de décision
  politique, d’autre part.
  Fiche 5.1.15
  
  WORKING PAPER 15-08
  
  Le cadran de gauche
  relatif aux conditions de
  vie met en évidence le
  rôle des forces motrices
  du développement, c’està-dire
  les
  structures
  démographiques et les
  modes de production et
  de
  consommation.
  Il
  représente leurs pressions
  sur
  les
  trois
  capitaux de base du
  développement :
  l’humain, l’environnemental et l’économique, dont
  il souligne l’interdépendance et l’importance des
  effets en retour sur les
  forces motrices.
   Le cadran de droite relatif
  à l’action des pouvoirs
  publics montre comment des visions du monde, y compris des scénarios prospectifs, peuvent
  influencer l’agenda politique. Cet agenda politique détermine alors les réponses apportées par les
  pouvoirs publics aux problèmes de développement et leur capacité à relever le défi de réaliser un
  développement durable. Pour élaborer ces réponses, y compris les plans de développement
  durable, un quatrième type de capital joue un rôle essentiel : le capital institutionnel, qui
  détermine les conditions de la prise de décisions politiques.
  2
  
  Transformation des conditions de vie
  
  Forces motrices
  Les forces motrices du développement sont des processus humains et des activités économiques
  qui exercent une influence sur l’état des capitaux de base du développement. Il s’agit des actions
  liées à la démographie, à la consommation et à la production qui exercent une influence
  particulièrement forte sur la transformation des conditions de vie en société.
  La première force motrice comprend les dynamiques qui concernent la démographie. La
  démographie recouvre les différentes façons dont la population satisfait son besoin d’évoluer en
  taille, en composition et en distribution géographique1. Les structures démographiques examinées
  mettent l’accent sur les flux de population ainsi que sur les variations et déterminants de celle-ci.
  La deuxième force motrice comprend les actes de consommation. La consommation recouvre tout
  acte par lequel des biens et des services sont utilisés pour satisfaire des besoins, qu'il s'agisse de
  besoins individuels des ménages ou de besoins collectifs. Les modes de consommation sont les
  différentes manières ou habitudes qu’ont les ménages de satisfaire un besoin à partir d’une
  demande de biens de consommation ou de services.
   La troisième force motrice comprend les actes de production. La production de biens et de
  services recouvre tout acte par lequel des biens et des services sont utilisés pour être transformés
  en produits, c'est-à-dire en d’autres biens et d’autres services2. Les modes de production sont les
  différentes façons dont les producteurs créent une offre de produits sur le marché des biens et des
  services.
  Capitaux
  Le changement du bien-être d’une société au cours du temps dépend des ressources humaines,
  environnementales et économiques dont dispose le pays. Autrement dit, c’est de ces ressources
  que dépend la société pour satisfaire ses besoins. Elles constituent des “capitaux” dont
  l’accumulation et les interactions conditionnent l’évolution du développement. Une définition plus
  ou moins large est donnée à la notion de “capital” selon les modèles. Les définitions des capitaux
  tels qu’ils sont identifiés dans le modèle TransGovern permettent d’élargir la notion strictement
  
  Fiche 5.1.15
  
  WORKING PAPER 15-08
  
  économique du “bien-être” à des considérations autres que la satisfaction des besoins matériels.
  Cet élargissement est nécessaire pour pouvoir examiner les chances d’un développement durable.
  Le capital humain est l’ensemble des ressources en “connaissances, aptitudes, compétences et
  caractéristiques individuelles qui facilitent la création de bien-être personnel”3. Ainsi défini, le
  capital humain peut être ventilé en trois sous-capitaux correspondant non seulement au bien-être
  matériel mais aussi à la santé et à la formation (structurée au non).
  •
  
  Le niveau de vie est le niveau de bien-être matériel atteint par chaque individu ou par
  chaque ménage.
  •
  
  La notion de santé recouvre à la fois la santé physique et la santé mentale, en ce y
  compris des aspects génétiques et socioculturels, de même que ceux liés au milieu de vie
  et aux conditions de travail.
   •
  
  Les connaissances englobent l’ensemble des savoirs, compétences et aptitudes qu’un
  individu a (ou n’a pas) acquis dans le cadre d’un enseignement ou d’une formation
  (structurée ou non), et qu’il est capable d’utiliser.
  Le capital environnemental, contrairement à l’approche étroite4 qui le réduit souvent aux
  ressources naturelles, englobe aussi la diversité biologique.
  •
  
  Les ressources naturelles sont l'eau, l'atmosphère, la terre et les minerais.
  •
  
  La diversité biologique comprend l'ensemble des espèces vivantes : micro-organismes,
  champignons, plantes et animaux.
  Le capital économique d’un pays contient “les moyens de production fabriqués par l'homme,
  comme les machines, les outils et les bâtiments, mais également les infrastructures qui ne sont pas
  spécifiquement liées à l'activité de production, les actifs incorporels et les actifs financiers
  permettant d'influer sur le débit actuel et futur de la production”5. Ainsi défini, il peut être ventilé
  en deux sous-capitaux comme suit :
  •
  
  le capital physique et technologique qui comprend comme mentionné ci-dessus les
  machines, les outils et les bâtiments, mais également les infrastructures et des actifs
  incorporels. Ces derniers sont par exemple les logiciels et les brevets associés à la
  technologie détenue par un pays ;
  
  •
  
  les actifs financiers nets, appelé aussi patrimoine financier, correspondent au solde des
  actifs et passifs financiers – tels que le numéraire, les dépôts, les actions et obligations.
  Outre les capitaux cités plus haut, les Rapports fédéraux ont distingué un quatrième type de
  capital : le capital institutionnel. Il s’agit de “l'ensemble des structures organisationnelles,
  légales, sociétales caractérisant la gouvernance d’un pays et déterminant les possibilités
  d’engagement civique, de résolution des conflits...”6.
   A chacun de ces quatre capitaux correspond un ensemble de stocks qui se trouvent dans un certain
  état. L’état d’un stock peut être caractérisé par sa quantité, sa qualité, sa répartition dans les
  classes sociales et sa distribution géographique. Des liens existent entre les différents stocks de
  capitaux et, en leur sein, entre leurs composantes. Les interconnexions désignent les relations
  d’interaction entre les différents stocks de capitaux et les intraconnexions désignent les relations
  d’interaction entre différents éléments d’un seul et même capital.
  Pressions
  Dans le modèle TransGovern, les capitaux humain, environnemental et économique disponibles
  pour le développement sont non seulement interdépendants les uns des autres mais aussi soumis
  aux influences des forces motrices. Chacune de ces influences est considérée comme une pression.
  Les pressions des forces motrices sur les capitaux sont représentées sur la figure sous forme de
  flèches foncées descendantes. Les dynamiques démographiques et les modes de consommation et
  de production exerçant ces pressions sur les capitaux ont ainsi un impact sur le développement
  actuel et potentiel. Chaque pression a pour effet de modifier l'état des stocks de capitaux, tant en
  terme de quantité que de qualité ou de distribution géographique. Ces pressions exercées sur les
  capitaux peuvent, en outre, être positives ou négatives.
   Fiche 5.1.15
  
  3
  
  WORKING PAPER 15-08
  
  Politique publique
  
  Dans tous les pays du monde, les pouvoirs publics doivent gérer les pressions exercées sur les
  capitaux de base du développement afin d’améliorer leurs stocks dont dépend le bien-être. Cette
  amélioration simultanée des conditions sociales, environnementales et économiques dans
  lesquelles vit la société est donc le souci central des politiques de développement durable et des
  objectifs de développement durable. La formulation de réponses et de stratégies politiques est
  particulièrement requise quand les pressions ne peuvent pas être autorégulées par le système
  économique de façon décentralisée et sont donc des externalités. Elle est représentée dans la
  partie droite de la figure. Ces politiques portent tantôt directement sur les capitaux, tantôt sur les
  forces motrices.
  Le modèle TransGovern permet de décrire tant la politique menée que la politique à mener. Il ne
  concerne pas seulement le niveau de décision fédéral. Des agendas politiques existent en effet à
  différents niveaux de pouvoir, de même que le capital institutionnel et les réponses des pouvoirs
  publics sont en constante évolution à différentes échelles politiques (mondiale, européenne,
  fédérale, communautaire, régionale et locale).
  Les autorités publiques peuvent intervenir de façon éclairée sur la transformation des conditions de
  vie grâce aux informations qu’elles reçoivent au sujet de la démographie, de la production et de la
  consommation, de l’état (attendu) des capitaux et des pressions exercées sur les capitaux. Ce flux
  d’information est indiqué par la flèche qui relie la “Transformation des conditions de vie” à la
  “Politique publique”.
   Une représentation du monde est basée sur certaines perceptions de la réalité et un décideur
  politique l’adopte en fonction de sa sensibilité à certains risques. Ceci signifie concrètement que les
  décideurs fixent les objectifs politiques en réagissant aux risques qu’ils perçoivent. A une
  représentation du monde articulée sur certaines perceptions de la réalité correspond donc certaines
  priorités politiques.
  Dans un système démocratique, les programmes des partis politiques contiennent des visions du
  monde différentes. Certaines options idéologiques et stratégiques jouent également un rôle dans
  l’établissement des programmes politiques. En fonction des rapports de force, les partis
  parviennent, ou non, à porter certaines parties de leur programme à l’agenda politique.
  Quant à la capacité des pouvoirs publics à concrétiser les points inscrits à cet agenda politique, elle
  est déterminée par l’état des structures organisationnelles, légales et sociales d’un pays. Ce
  capital institutionnel joue un rôle critique pour pouvoir appliquer efficacement les règles et les
  procédures.
  Les réponses des pouvoirs publics résultent de processus politiques dont la qualité dépend de
  l’état du capital institutionnel. Ce sont des décisions prises par les autorités, soit pour faire évoluer
  les comportements d’un groupe-cible déterminé qui puisse modifier les forces motrices, soit pour
  influencer directement l’état des stocks de capitaux.
  Dans un modèle du type TransGovern, une politique de développement durable apparaîtra comme
  l’expression d’une volonté de réorienter les forces motrices et les capitaux de base du
  développement en cours dans la voie d’un développement durable. Les enjeux étant
  particulièrement complexes, ces améliorations ne peuvent se réaliser que progressivement et selon
  un processus d’apprentissage. Une telle politique nécessite donc une évaluation suivie de la
  situation afin de pouvoir orienter le développement vers les ambitieux objectifs de développement
  durable, tout en s’adaptant à la transformation permanente des conditions de vie.
   Fiche 5.1.15
  
  WORKING PAPER 15-08
  
  Références
  1
  
  De Groote, P. & Truwant, V. (2003). Demografie en samenleving. Universitaire Pers Leuven, p. 28.
  2
  
  Sur base de Jacquemin, A. & Tulkens, H. (1988). Fondements d'économie politique. Bruxelles: De Boeck.
  3
  
  OCDE (2001). Développement durable. Quelles politiques? Paris: OCDE, p. 39.
  4
  
  Bartelmus, P. (1994). Environment, Growth and Development: the concepts and strategies of sustainability.
  London: Routlegde, p. 41.
  5
  
  OCDE (2001). Développement durable. Quelles politiques? Paris: OCDE, p. 39.
  6
  
  TFDD (2002). Un pas vers le développement durable? Rapport fédéral sur le développement durable.
  Bruxelles: Bureau fédéral du plan, p. 7.
  5.2
  
  5.2
  
  WORKING PAPER 15-08
  
  Fiches préparatoires à la 2e réunion
  
  5.2.1
  
  Scénarios de développement durable – phase 1
  
  5.2.2
  
  Objectifs de développement durable pour 2050 (ODD)
  
  5.2.3
  
  Backcasting et exploration du futur
  
  Fiche 5.2.1
  
  WORKING PAPER 15-08
  
  Scenario’s van
  duurzame ontwikkeling
  – fase 1 –
  
  Scénarios de
  développement durable
  – phase 1 –
  
  De ontwikkeling van onze samenleving
  heeft tijdens de voorbije 50 jaar aanzienlijk
  bijgedragen tot het welzijn van de bevolking.
  Ze heeft ook externaliteiten veroorzaakt op
  het sociale en het milieuvlak. De effecten
  hiervan op de basiskapitalen van ontwikkeling zijn elke dag een beetje zichtbaarder en
  in bepaalde gevallen lopen ze zelfs het risico
  onomkeerbaar te worden.
  Le développement de notre société au
  cours des 50 dernières années a considérablement contribué au bien-être de la population. Il a aussi engendré des externalités
  sociales et environnementales dont les effets
  sur les capitaux de base du développement
  sont chaque jour un peu plus perceptibles et,
  dans certains cas, courent même le risque de
  devenir irréversibles.
   De opdracht van de deelnemers is de
  toekomst te verkennen. Dit gebeurt in
  drie stappen:
  
  Le travail des participants est une exploration du futur qui est conduite en trois
  temps :
  
  • eerst de factoren van verandering van onze
  maatschappij beschrijven (bijeenkomst 1);
  
  • décrire d’abord les facteurs de changement
  de notre société (1ère réunion) ;
  
  • daarna op basis van die factoren van
  verandering stramienen van scenario’s over
  brede domeinen van verandering opstellen
  en hiervoor mogelijke ontwikkelingspaden
  uitzetten (bijeenkomst 2);
  
  • construire ensuite sur la base de ces
  facteurs de changement des trames de
  scénarios couvrant de larges domaines de
  changement et tracer dessus des cheminements possibles (2e réunion) ;
  
  • ten slotte scenario’s van duurzame ontwikkeling schetsen waarin die paden zoveel als
  mogelijk geconcretiseerd worden met een
  beleid en maatregelen van duurzame
  ontwikkeling (bijeenkomst 3).
  • esquisser enfin des scénarios de développement durable concrétisant tant que possible
  ces cheminements à l’aide de politiques et
  mesures
  de
  développement
  durable
  (3e réunion).
  Voor het werk van de tweede bijeenkomst wordt het volgende materiaal ter
  beschikking gesteld:
  
  Pour le travail de la 2e réunion le
  matériau distribué se compose des éléments
  suivants :
  
  1 domeinen en factoren van verandering uit
  de eerste bijeenkomst (niet gepubliceerde
  werkfiche);
  
  1 fiche domaines et facteurs de changement
  issus de la 1ère réunion (fiche de travail
  non publiée);
  
  2 stramienen
  van
  scenario’s
  gepubliceerde werkfiche);
  
  (niet
  
  2 fiche Trames de scénarios (fiche de travail
  non publiée);
  
  3 doelstellingen van duurzame ontwikkeling
  tegen 2050 (zie 5.2.2);
  
  3 fiche Objectifs de développement durable
  pour 2050 (voir 5.2.2);
  
  4 backcasting en toekomstverkenning (zie
  5.2.3).
  4 fiche Backcasting et exploration du futur
  (voir 5.2.3).
   Fiche 5.2.2
  
  WORKING PAPER 15-08
  
  Doelstellingen van
  duurzame ontwikkeling
  tegen 2050 (DDO’s)
  
  Objectifs de
  développement durable
  pour 2050 (ODD)
  
  Deze fiche presenteert de doelstellingen van
  duurzame ontwikkeling (DDO’s) tegen 2050.
  Ze worden voorgesteld om scenario’s van
  duurzame ontwikkeling te kunnen schetsen in
  een optiek die verenigbaar is met de
  backcasting-methode (zie 5.2.3).
  Cette fiche présente les objectifs de
  développement durable (ODD) pour 2050. Ils
  sont proposés afin de pouvoir esquisser des
  scénarios de développement durable dans une
  optique compatible avec la méthode de
  backcasting (voir 5.2.3).
  Kenmerken van de DDO’s
  
  Caractéristiques des ODD
  
  1 Het uitgangspunt voor alle DDO’s is dat de
  mens centraal staat in duurzame ontwikkeling (overeenkomstig het eerste beginsel van
  de Verklaring van Rio de Janeiro van 1992).
  1 Tous les ODD reposent sur l’idée que
  l’être humain est au centre du développement durable (conformément au principe 1 de
  la Déclaration de Rio de Janeiro de 1992).
  2 De DDO’s zijn breed aanvaard want ze
  steunen op gezaghebbende en politiek
  gedragen teksten die de internationale
  gemeenschap aangenomen heeft (verdragen,
  beginselverklaringen, plannen). De DDO’s
  gelden voor de hele wereld en dus ook voor
  België.
  Waar
  relevant
  worden
  eigen
  doelstellingen voor België vermeld. Dit is het
  geval als ambitieuzere doelstellingen “gedifferentieerde” engagementen van de rijke landen
  vereisen.
  2 Les ODD sont largement acceptés car ils
  se fondent sur des textes politiques faisant
  autorité qui ont été approuvés par la
  communauté internationale (traités, déclarations de principe, plans). Les ODD s’appliquent
  à l’ensemble de la planète et donc à la
  Belgique. Lorsque c’est pertinent, des
  objectifs spécifiques sont mentionnés pour la
  Belgique. C’est le cas pour des ODD plus
  ambitieux
  lorsque
  des
  engagements
  « différenciés » de la part d’un pays riche sont
  requis.
   3 De DDO’s moeten als één geheel
  beschouwd worden: de bedoeling van een
  duurzame ontwikkeling is dat ze allen
  verwezenlijkt worden. Het louter focussen op
  het bereiken van één doelstelling zonder
  rekening te houden met de interacties met
  andere doelstellingen zou strijdig zijn met het
  integratiebeginsel.
  3 Les ODD doivent être vus comme un
  ensemble : le but d’un développement
  durable est de les réaliser tous. Se concentrer
  sur la concrétisation d’un objectif sans prendre
  en considération les interactions avec les
  autres objectifs serait contraire au principe
  d’intégration.
  Fiche 5.2.2
  
  WORKING PAPER 15-08
  
  4 De DDO’s hebben betrekking op de componenten van de kapitaalvoorraden:
  • levensstandaard, gezondheid en kennis
  (menselijk kapitaal);
  • natuurlijke hulpbronnen en biologische
  diversiteit (milieukapitaal);
  • fysiek,
  technologisch
  en
  onstoffelijk
  kapitaal; en financieel patrimonium (economisch kapitaal).
  Er zijn ook twee globale doelstellingen
  opgenomen, voor het geheel van het
  menselijk en het geheel van het milieukapitaal. Dit wordt niet gedaan voor het
  economisch kapitaal omdat het niveau hiervan
  geconditioneerd wordt door het verwezenlijken van de doelstellingen van de andere
  kapitaalvoorraden.
  4 Les ODD portent sur les différentes composantes des capitaux, à savoir :
  • niveau de vie, santé et connaissances
  (capital humain) ;
  • ressources naturelles et biodiversité (capital
  environnemental) ;
  • capital physique, technologique et immatériel, patrimoine financier (capital économique).
  Deux objectifs transversaux sont également formulés, l’un pour l’ensemble du capital
  humain et l’autre pour l’ensemble du capital
  environnemental. Ce n’est pas le cas pour le
  capital économique étant donné que le niveau
  de ce capital est conditionné par la réalisation
  des objectifs des autres capitaux.
  5 De DDO’s zijn nu geformuleerd voor het
  jaar 2050. Om ze op lange termijn te
  kunnen bereiken moeten ook tussentijdse
  doelstellingen vastgelegd worden. Sommige
  DDO’s
  zijn algemene engagementen,
  andere zijn specifiek. Waar mogelijk werden
  specifieke doelstellingen met streefcijfers
  opgenomen.
   5 Les ODD sont formulés à l’horizon 2050.
  Pour pouvoir les atteindre à long terme, il
  convient de formuler des objectifs intermédiaires. Certains ODD consistent en des
  engagements généraux, d’autres sont
  spécifiques. Lorsque cela s’est avéré
  possible, des objectifs chiffrés ont été
  déterminés.
  6 De DDO’s werden geformuleerd op basis
  van een analyse van de huidige toestand en
  “to the best of our knowledge”. Werken aan
  doelstellingen op lange termijn is een
  leerproces. Dit betekent dat op een later
  tijdstip de langetermijn- én tussentijdse
  doelstellingen geherformuleerd kunnen of
  moeten worden op basis van veranderingen in
  de omstandigheden, in de kennis daarover en
  in de maatschappelijke opvattingen. De dan
  geformuleerde doelstellingen kunnen de
  huidige doelstellingen vervangen of aanvullen.
  6 Les ODD ont été définis sur base d’une
  analyse de la situation actuelle et de l’état de
  nos connaissances. La formulation d’objectifs
  à long terme représente un processus
  d’apprentissage. Cela implique que les
  objectifs de long terme ou intermédiaires
  peuvent être ultérieurement reformulés suite
  à l’évolution de la situation, des connaissances
  et des conceptions de la société. Ces objectifs
  reformulés pourront remplacer ou compléter
  les objectifs actuels.
  Préparation de la réunion par le participant : Comprendre le concept d’ODD et lire les ODD
  proposés. Proposer éventuellement des améliorations dans la formulation de ces ODD.
  Fiche 5.2.2
  
  WORKING PAPER 15-08
  
  Presentatie van de doelstellingen van duurzame ontwikkeling tegen 2050
  
  Alle doelstellingen voor het jaar 2050 worden gepresenteerd in een tabel. De DDO’s staan in de
  rechterkolom, in de linkerkolom staat een verantwoording.
   VERANTWOORDING
  
  DDO’S TEGEN 2050
  
  Menselijk kapitaal: globaal
  Het Ontwikkelingsprogramma van de Verenigde Naties
  beschouwt een HDI (human development index) van
  0,8 of hoger als een hoge menselijke ontwikkeling. Op
  basis van de HDI-waarden voor 2004 (Human
  Development Report 2006) voor 177 landen, hebben
  63 landen een score van 0,8 of meer. België heeft een
  HDI van 0,945.
  De HDI is samengesteld uit indicatoren die drie
  aspecten van de menselijke ontwikkeling meten,
  namelijk de levensstandaard, de gezondheid en de
  kennis.
  DDO 1: Alle landen zullen een human development
  index (HDI) van ten minste 0,8 hebben bereikt. Geen
  enkel land zal lager scoren dan zijn HDI voor 2004.
  Menselijk kapitaal: levensstandaard
  De Universele verklaring van de Rechten van de Mens
  (1948) stelt in artikel 25 dat eenieder recht heeft op
  een levensstandaard, die hoog genoeg is voor de
  gezondheid en het welzijn van zichzelf en zijn gezin.
  Beginsel 5 van de Verklaring van Rio de Janeiro inzake
  Milieu en Ontwikkeling (1992) beschouwt het uitroeien
  van armoede als een essentiële voorwaarde voor
  duurzame ontwikkeling.
  Het Implementatieplan van de Wereldtop over
  Duurzame Ontwikkeling (2002) bevestigt dat de
  uitroeiing van de armoede een overkoepelende
  doelstelling van duurzame ontwikkeling is
  (paragraaf 2). Paragraaf 9, g van dit plan pleit voor
  het vergemakkelijken van de toegang van de armen
  tot energiediensten.
  DDO 2: de armoede zal uitgeroeid zijn. Dit betekent
  dat iedereen toegang zal hebben tot de goederen en
  diensten die aansluiten bij de dan aanvaarde
  duurzame maatschappelijke leefpatronen. Het gaat
  onder meer om de toegang tot energie.
  Volgens beginsel 5 van de Verklaring van Rio de
  Janeiro inzake Milieu en Ontwikkeling (1992) dienen
  alle staten en alle mensen samen te werken onder
  meer om de verschillen in levensstandaard te
  verminderen.
   DDO 3: Het verschil in levensstandaard tussen de
  20% rijkste en de 20% armste landen, gemeten aan
  de hand van het bnp per hoofd zal verminderd zijn.
  Het Implementatieplan van de Wereldtop over
  Duurzame Ontwikkeling (2002) stelt in paragraaf 24
  dat de menselijke activiteiten een steeds grotere
  impact hebben op de integriteit van ecosystemen die
  belangrijke hulpbronnen en diensten bieden voor het
  welzijn van de mens en zijn economische activiteiten.
  De voorgestelde doelstellingen proberen de impact op
  het leefmilieu maar ook de voordelen van het gebruik
  ervan te normeren zodat iedereen in de mogelijkheid
  wordt gesteld zijn levensstandaard te verbeteren.
  Deze laatste doelstelling werd immers voorgesteld in
  paragraaf 1.1 van Agenda 21 (1992).
  DDO 4: Overeenkomstig het begrip ‘environmental
  justice’ zal geen enkele persoon of groep een onevenredig aandeel van de leefmilieugevolgen dragen die
  het resultaat zijn van industriële of andere activiteiten
  of van de uitvoering van overheidsbeslissingen.
  De voordelen die voortvloeien uit het gebruik (voor
  commerciële of andere doeleinden) van levende organismen, met inbegrip van hun genetisch materiaal,
  zullen op een eerlijke en billijke wijze verdeeld zijn.
  Dit geldt ook voor de voordelen die voortvloeien uit
  het gebruik van traditionele kennis en gebruiken.
  Volgens het Ontwikkelingsprogramma van de
  Verenigde Naties is twintig liter zuiver en drinkbaar
  water per persoon per dag een minimum om het recht
  op water te respecteren en te realiseren (Human
  Development Report 2006, p. 4 en 60).
  DDO 5: Iedere persoon zal over ten minste twintig
  liter zuiver en drinkbaar water per dag beschikken.
   Fiche 5.2.2
  
  WORKING PAPER 15-08
  
  VERANTWOORDING
  
  DDO’S TEGEN 2050
  
  Menselijk kapitaal: gezondheid
  Het oprichtingsverdrag van de Wereldgezondheidsorganisatie (1948) stelt dat het hebben van de best
  bereikbare gezondheidssituatie één van de fundamentele rechten is van elke mens, onafhankelijk van zijn
  ras, zijn geloofsovertuiging, zijn politieke mening of
  van zijn sociale of economische ontwikkeling. De
  mondiale gemiddelde en minimale levensverwachtingsdoelstellingen zijn, bij gebrek aan andere
  informatie, gebaseerd op een extrapolatie tot dat jaar
  van levensverwachtingsprojecties van de Wereldgezondheidsorganisatie (La vie au 21e siècle. Une
  perspective pour tous. Rapport sur la santé dans le
  monde 1998). De levensverwachtingsdoelstellingen
  voor België zijn de vooruitzichten van Eurostat,
  verhoogd met het verschil tussen de gemiddelde
  levensverwachting en die van de socio-economische
  bevolkingscategorie met de hoogste huidige waarde
  (bron: Wetenschappelijk Instituut Volksgezondheid).
  De doelstelling voor de levensverwachting in goede
  gezondheid is een schatting die steunt op de huidige
  cijfers (Eurostat), verhoogd met de verwachte stijging
  van de levensverwachting tegen 2050 plus drie jaar.
  DDO 6: De gemiddelde levensverwachting in de
  wereld zal stijgen tot 76 jaar (65 jaar in 2002).
  DDO 7: De levensverwachting in elk land zal minstens
  60 jaar zijn. Voor België wordt een totale gemiddelde
  levensverwachting beoogd van 85 jaar voor mannen
  en 89 jaar voor vrouwen. Tevens wordt voor België
  een levensverwachting in goede gezondheid voorzien
  van 77 jaar voor mannen en 79 jaar voor vrouwen.
  Bovendien zullen de verschillen in levensverwachting
  tussen de diverse socio-economische categorieën in
  België lager zijn dan de huidige.
  Menselijk kapitaal: kennis
  De tweede Millenniumontwikkelingsdoelstelling beoogt
  tegen 2015 het basisonderwijs toegankelijk te maken
  voor iedereen. Dit betekent dat alle jongens en
  meisjes het lager onderwijs zullen doorlopen hebben.
  De voorgestelde doelstelling ligt in het verlengde
  hiervan.
  DDO 8: Iedereen zal het secundair onderwijs
  doorlopen.
   Agenda 21 (1992), stelt in paragraaf 36.3 dat
  educatie, met inbegrip van het formele onderwijs,
  maatschappelijk bewustzijn en scholing dient te
  worden gezien als een proces waarmee mensen en
  samenlevingen hun mogelijkheden volledig kunnen
  ontplooien. Educatie is van doorslaggevend belang
  voor de bevordering van duurzame ontwikkeling en
  voor de verbetering van het vermogen van mensen
  om milieu- en ontwikkelingsproblemen aan te pakken.
  Het Verdrag betreffende toegang tot informatie,
  inspraak bij besluitvorming en toegang tot de rechter
  inzake milieuaangelegenheden (Aarhus, 1998) stelt
  dat de overheid op passieve en actieve wijze milieuinformatie ter beschikking moet stellen aan de
  bevolking (artikel 2 t.e.m. 5).
  DDO 9: Iedereen zal de mogelijkheid hebben om
  gedurende zijn levensloop kennis op te doen en zich
  bij te scholen via verschillende onderwijsvormen die
  hem/haar toelaten:
  - een waardig leven te leiden in de samenleving van
  2050;
  - zijn/haar kansen op de arbeidsmarkt te verbeteren;
  - zich te informeren over de toestand van het leefmilieu, het menselijk kapitaal en het economisch
  kapitaal.
  Het Verdrag inzake biologische diversiteit (1992)
  formuleert deze doelstelling in artikel 8, j.
  DDO 10: Eerlijke en billijke verdeling van de
  voordelen voortvloeiende uit het gebruik van de
  traditionele kennis, innovaties en gebruiken van
  autochtone en lokale gemeenschappen die van belang
  zijn voor het behoud en het duurzame gebruik van de
  biologische diversiteit en van het menselijk kapitaal.
   Fiche 5.2.2
  
  WORKING PAPER 15-08
  
  VERANTWOORDING
  
  DDO’S TEGEN 2050
  
  Milieukapitaal: globaal
  Il n'existe pas de référence officielle pour le calcul de
  l’empreinte écologique mais le concept a incontestablement gagné du terrain ces dernières années. Il
  s'agit de la surface totale nécessaire pour produire la
  nourriture et les fibres que les habitants d’un pays
  consomment, pour absorber les déchets provenant de
  leur consommation d'énergie et pour leurs infrastructures. Il existe de nombreuses mesures de cette
  empreinte. Elle est mesurée en hectares globaux.
  Suivant les calculs du WWF, actuellement chaque être
  humain a droit à 1,8 hectare. Selon les calculs du
  WWF – qui sont les plus souvent cités – l’empreinte
  écologique moyenne actuelle au niveau mondial est de
  2,2 ha par habitant de la planète. Et celle du citoyen
  belge, qui s’élève en moyenne à 4,9 ha, est donc
  2,2 fois plus élevée que l’empreinte moyenne d’un
  habitant de la Terre.
  ODD 11 : L'empreinte écologique de la Belgique est la
  quantité des prélèvements sur les ressources naturelles pour satisfaire les besoins de la population
  belge. Elle est liée aux biens et services consommés,
  en particulier pour l’alimentation, pour le logement et
  pour la mobilité, ainsi qu’aux soins de santé et à
  l’espace occupé par les déchets. L'ODD 11 est donc un
  objectif de réduction de l’empreinte moyenne du
  citoyen belge jusqu'au niveau de l’empreinte moyenne
  d’un habitant de la Terre, tout en contribuant à
  réduire l’empreinte des pays partenaires de la
  Belgique, tant dans nos relations de coopération que
  dans les relations commerciales.
  Milieukapitaal: natuurlijke hulpbronnen
  Het Implementatieplan van de Wereldtop over
  Duurzame Ontwikkeling (2002) streeft naar een
  vermindering van de vervuiling van de atmosfeer, het
  water en de bodem evenals van vervuiling door
  straling (paragraaf 15).
   De recentste WHO-richtlijnen over lucht- en drinkwaterkwaliteit stellen dat schone lucht en water
  essentieel zijn voor de menselijke gezondheid.
  De richtlijnen van het ICNIRP (International Commission on Non-Ionizing Radiation Protection) over de
  blootstelling aan stralingen stellen dat deze beperkt
  moeten worden om de menselijke gezondheid niet in
  het gedrang te brengen.
  DDO 12: De internationale normen inzake vervuiling
  van de atmosfeer, het water en de bodem en deze
  over straling zullen bereikt zijn.
  De doelstelling van het Raamverdrag van de Verenigde Naties inzake klimaatverandering (1992) is een
  stabilisering van de concentraties van broeikasgassen
  in de atmosfeer op een niveau waarop gevaarlijke
  antropogene verstoring van het klimaatsysteem wordt
  voorkomen (artikel 2).
  De Europese Raad van 22 en 23 maart 2005 heeft
  deze doelstelling geconcretiseerd door een
  temperatuurnorm vast te leggen (Conclusies van het
  Voorzitterschap nr. 43).
  DDO 13: Om gevaarlijke antropogene verstoring van
  het klimaatsysteem te voorkomen zal de temperatuur
  in 2050 en daarna maximaal 2 graden Celsius hoger
  zijn dan in de pre-industriële periode.
  Het Implementatieplan van de Wereldtop over
  Duurzame Ontwikkeling (2002) stelt in paragraaf 15
  dat een omschakeling naar duurzame consumptie- en
  productiepatronen onder meer kan worden gedaan
  door een vermindering van vervuiling, afval en
  uitputting van hulpbronnen.
  DDO 14: Niet-hernieuwbare grondstoffen zullen enkel
  worden ontgonnen voor consumptiedoeleinden indien
  er geen alternatief uit recyclage bestaat.
  DDO 15: Niet-hernieuwbare energetische grondstoffen zullen enkel worden gebruikt voor de productie
  van energie voor noodzakelijk geachte of essentiële
  diensten.
  DDO 16: Hernieuwbare grondstoffen zullen worden
  gebruikt onder hun “hernieuwingsniveau”.
  Fiche 5.2.2
  
  WORKING PAPER 15-08
  
  VERANTWOORDING
  
  DDO’S TEGEN 2050
  
  Milieukapitaal: biologische diversiteit
  Deze doelstelling is gebaseerd op gegevens van het
  Millennium Ecosystem Assessment (synthesehoofdstuk van de Biodiversity synthesis) en kan worden
  gerechtvaardigd op basis van de hoofddoelstelling
  behoud van de biologische diversiteit van het Verdrag
  inzake biologische diversiteit (1992).
   DDO 17: De uitstervingsgraad van alle levende
  wezens zal zijn gestabiliseerd op het niveau van de
  natuurlijke uitstervingsgraad.
  Economisch kapitaal: fysiek, technologisch en onstoffelijk kapitaal
  Hoofdstuk 35 van Agenda 21 (1992) streeft ernaar de
  rol van wetenschappelijk onderzoek in de
  ondersteuning van een behoedzaam milieu- en
  ontwikkelingsbeheer te versterken ten behoeve van
  het voortbestaan en de ontwikkeling van de
  mensheid.
  DDO 18: De ontwikkeling van de technologie, met
  inbegrip van het onstoffelijk vermogen zoals software
  en octrooien, zal ten dienste staan van het bereiken
  van de doelstellingen van het menselijk en
  milieukapitaal.
  Het Implementatieplan van de Wereldtop over
  Duurzame Ontwikkeling (2002) stelt in paragraaf 14
  dat die infrastructuur moet worden ontwikkeld die
  tegemoetkomt aan de behoeften van de armen. Ze
  moet bovendien rekening houden met de verschillen
  tussen en specifieke behoeften van mannen en
  vrouwen.
  DDO 19: Het niveau van het fysieke kapitaal zal
  voldoende zijn om een duurzame ontwikkeling toe te
  laten. Het fysieke kapitaal zal beantwoorden aan de
  beste sociale en leefmilieunormen die dan zullen
  gelden.
  Agenda 21 (1992), paragraaf 7.39 stelt: “Alle landen
  dienen te evalueren in welke mate de infrastructuur in
  menselijke nederzettingen aan milieu-eisen voldoet,
  en daarnaast nationale doelstellingen te formuleren
  voor een duurzaam beheer van afval en
  milieuverantwoorde technologie te implementeren om
  te kunnen waarborgen dat het milieu, de
  volksgezondheid en de kwaliteit van het bestaan
  worden beschermd”.
  DDO 20: België moet een milieuverantwoorde
  technologie implementeren om te kunnen waarborgen
  dat het milieu, de volksgezondheid en de kwaliteit van
  het bestaan worden beschermd.
  Economisch kapitaal: financieel patrimonium
  De Monterrey Consensus of the International Conference on Financing for Development (2002) stelt: "We
  also commit ourselves to ... sustainable debt financing
  and external debt relief..." (paragraaf 4).
  