title: Working Paper 15-08 - Organisation de l’exercice participatif de prospective à l’horizon 2050 préparatoire au 4° Rapport fédéral sur le développement durable
text: 1.16 Het verbruik van stikstofmeststoffen en bestrijdingsmiddelen heeft een impact op diverse
  populaties. Zo worden bijvoorbeeld de voedselbronnen van de vogelpopulaties18 aangetast of
  vernietigd. Het aantal vogelpopulaties op landbouwgronden is tussen 1991 en 2002 met 25%
  gedaald in België19. In 50% van de gevallen wijkt de hoeveelheid aangetroffen bestrijdingsmiddelen in paling (referentiesoort voor de follow-up van de effecten van
  bestrijdingsmiddelen op de biologische diversiteit) af of zelfs sterk af van de referentiewaarde (percentiel 5 van de gemiddelden van alle meetpunten). Op basis van een evaluatie
  in België van de risico’s voor de aquatische organismen als gevolg van het gebruik van
  bestrijdingsmiddelen, blijkt dat het risico lichtjes gestegen is in de landbouw tussen 1990 en
  2000, terwijl het globaal gedaald is (landbouw, tuinbouw, privé- en publieke doeleinden)20.
  Wereld
  
  België
  
  2
  
  Vroegere en huidige rol van het institutioneel kapitaal
  
  2.1
  
  De Groene Revolutie heeft een grote rol gespeeld in de toename van de druk van de
  voedingspatronen op de biologische diversiteit. In de jaren zestig hebben de internationale
  organisaties aan de groeiende voedselvraag in de ontwikkelingslanden voldaan via een
  productiemodel dat beschouwd wordt als een ‘Groene Revolutie’. Het gaat om landbouwtechnieken die gebaseerd zijn op genetische selectie, het gebruik van meststoffen en
  bestrijdingsmiddelen en een heel krachtdadig flankerend beleid dat berust op aanzienlijke
  subsidies. De huidige moderne landbouwtechnieken van de industrielanden werden aldus
  geleidelijk overgenomen door de ontwikkelingslanden, rekening houdend met de specifieke
  omstandigheden.
   2.2
  
  De vrijmaking van het handelsverkeer en het structurele aanpassingsbeleid hebben ook tot
  die druk bijgedragen. De vrijmaking van het handelsverkeer en het structurele aanpassingsbeleid hebben de productiespecialisatie in de domeinen en sectoren waar elk land een
  comparatief voordeel heeft, aangeprezen voor economische doeleinden. Bijgevolg hebben
  talrijke ontwikkelingslanden het aantal teeltsoorten verminderd en steeds meer gebruik
  gemaakt van meststoffen en bestrijdingsmiddelen om de productie en export van landbouwproducten te verhogen.
  2.3
  
  Het Verdrag inzake biologische diversiteit beoogt het behoud en het duurzaam gebruik van
  de biologische diversiteit. Eén van de themaprogramma’s is de biologische diversiteit in de
  landbouw. Het behoud en het duurzaam gebruik van de hulpbronnen met een (potentiële)
  waarde op het vlak van landbouw en voeding staan centraal in dit programma.
  2.4
  
  Het gemeenschappelijk landbouwbeleid (GLB) heeft de heel intensieve landbouw bevorderd.
  In België bepaalt het GLB, dat in 1962 op Europees niveau werd ingevoerd, grotendeels het
  landbouwbeleid. Het GLB was er in hoofdzaak op gericht de voedselproductie te verhogen,
  onder meer via landbouwsubsidies. Die subsidies hebben de druk van de landbouw op de
  biologische diversiteit nog verhoogd door de landbouwers ertoe aan te zetten te kiezen voor
  bepaalde teelten en overschotten te produceren21. Die druk werd nog groter omdat de grote
  landbouwbedrijven met de meest intensieve methodes de meeste subsidies genieten (in
  Europa wordt 70% van de landbouwsubsidies toegekend aan de 25% grootste bedrijven).
   2.5
  
  Het GLB houdt steeds beter rekening met de gevolgen van de landbouwproductiemethoden
  voor het milieu. In de jaren negentig werd een milieuluik opgenomen in het GLB. Sindsdien
  zijn er hervormingen aan de gang die tot doel hebben de subsidies minder te linken aan de
  geproduceerde hoeveelheid. De stimulansen voor de intensieve productiemethoden, die
  
  Fiche 5.1.8
  
  WORKING PAPER 15-08
  
  steeds grotere risico’s inhouden voor het milieu, worden aldus beperkt. De begunstigden van
  rechtstreekse betalingen worden bovendien verplicht hun landbouwgrond in goede
  landbouw- en milieuomstandigheden te houden.
  Wereld
  
  3
  
  Zorgwekkende sneeuwbaleffecten op lange termijn,
  onder meer via het economisch kapitaal
  
  3.1
  
  Het verlies en/of de verarming van ecosystemen door overexploitatie omwille van de
  voedselvoorziening kan op termijn schade toebrengen aan de voedselproductie. Dat verlies
  en/of die verarming heeft een rechtstreekse invloed op de beschikbaarheid en de kwaliteit
  van de voedselbronnen omdat ze de selectiemogelijkheden van planten en dieren die zich
  aan de evolutie van het milieu kunnen aanpassen, verminderen. Hierna volgen twee
  voorbeelden.
  De vermindering van de biologische diversiteit in de nabijheid van landbouwgebieden heeft
  negatieve gevolgen voor de landbouw. Zo vermindert een afname van het aantal vogels
  en insecten de kans op bestuiving die nodig is voor de voortplanting bij twee derde van
  de teeltsoorten. Een intensieve landbouw leidt ook tot het verlies van micro-organismen
  (bacteriën,
  schimmels,
  kleine
  ongewervelde
  dieren),
  waardoor
  de
  bodem
  (humusproductie) verslechtert en de productiviteit van de landbouwsystemen wordt
  beïnvloed.
  De ontwikkeling van meer efficiënte landbouwsystemen, op basis van stikstofhoudende
  meststoffen en bestrijdingsmiddelen, laat steeds minder plaats voor niet-geteelde of wilde
  soorten, die nodig kunnen zijn voor de overleving van een bepaald deel van de menselijke
  bevolking. Die ontwikkeling houdt in dat de bevolking over een minder grote voedselvariëteit beschikt en dat de traditionele kennis die gepaard gaat met gebruik van die nietgeteelde soorten verdwijnt.
   3.2
  
  Dat verlies en/of die verarming van de ecosystemen beïnvloedt in de eerste plaats de armste
  bevolking. Een miljard mensen hebben te kampen met bodemerosie en aantasting van de
  gronden als gevolg van ontbossing, overbeweiding en landbouw. Daardoor dreigt hun
  armoedesituatie nog te verergeren en wordt de ons omringende biologische diversiteit verder
  aangetast omdat die bevolking moet voldoen aan haar fundamentele behoeften (water,
  voeding, brandhout, enz.).
  3.3
  
  De verdwijning van soorten kan de oorzaak zijn van bepaalde meerkosten, zoals blijkt uit de
  volgende voorbeelden22:
  de
  
  verdwijning van natuurlijke vijanden zorgt voor een toenemend gebruik van
  bestrijdingsmiddelen en de weerstand voor die bestrijdingsmiddelen noodzaakt het
  gebruik van nog meer bestrijdingsmiddelen of van andere bestrijdingsmiddelen die soms
  minder doeltreffend zijn;
  
  de verdwijning en de wijziging van de bestuivingsrol van bepaalde soorten, zoals de bijen,
  leiden tot aanzienlijke inkomstenverliezen;
  de plotse vissterfte door bestrijdingsmiddelen die via het oppervlaktewater in de rivieren en
  de zee terechtkomen, leidt tot rechtstreekse economische verliezen voor de vissers.
  België
  
  3.4
  
  Veertig procent van de totale economie doet een beroep op biologische producten en
  processen voor medische, voedings- of andere doeleinden23. De verdwijning van soorten zou
  op de economie kunnen wegen door het potentieel verlies aan valorisatie van die soorten.
  3.5
  
  Dezelfde problematiek is ook van toepassing op België.
  Fiche 5.1.8
  
  WORKING PAPER 15-08
  
  Bronverwijzingen
  1
  
  FAO(2003). World agriculture: towards 2015/2030. An FAO perspective.
  2
  
  OCDE, FAO(2005). Perspectives agricoles de l'OCDE et de la FAO: 2005-2014. Principales conclusions, 2005.
  3
  
  Crealys (2002). Viande et santé humaine. Bulletin d'information AIGx. Périodique n°2/2002. Gembloux.
  4
  
  Mathy P. Génétique et blanc-bleu belge ou "qu'est-ce donc qu'une technologie?" Courrier du Cethes.
  http://www.fundp.ac.be/sciences/scphilosoc/cethes/CourrierduCethes/bbb.pdf (consulté septembre 2006).
  5
  
  OCDE, FAO(2005). Perspectives agricoles de l'OCDE et de la FAO: 2005-2014. Principales conclusions, 2005.
   6
  
  OCDE (2006) Indicateurs environnementaux pour l’agriculture volume 4 : projet de rapport - Tendances
  dans l’OCDE des conditions environnementales liées aux activités agricoles, OCDE,
  COM/AGR/CA/ENV/EPOC(2004)91/REV2.
  7
  
  OCDE (2006) Indicateurs environnementaux pour l’agriculture volume 4 : projet de rapport - Tendances
  dans l’OCDE des conditions environnementales liées aux activités agricoles, OCDE,
  COM/AGR/CA/ENV/EPOC(2004)91/REV2.
  8
  
  FAO(2003). World agriculture: towards 2015/2030. An FAO perspective.
  9
  
  Adeprina (2006). Panorama des analyses prospectives sur l'évolution de la sécurité alimentaire mondiale à
  l'horizon 2020-2030. Rapport définitif. Réf : MAP 05 G6 02 01. S. Drogué (INRA-INAPG), C. Grandval
  (ADEPRINA), JC. Bureau (INRA-INAPG), H., Guyomard (INRA-ESR, Rennes), L. Roudart (INRA-INAPG).
  10
  
  VMM (2004) MIRA Achtergronddocument 2004:Vermesting,
  http://www.milieurapport.be/portals/sitesource/uploads/miradata/MIRAT/02_themas/02_08/AG2004_2.8_5_website.pdf, visité le 29 août 2006.
  11
  
  VMM (2004) MIRA Achtergronddocument 2004:Vermesting,
  http://www.milieurapport.be/portals/sitesource/uploads/miradata/MIRAT/02_themas/02_08/AG2004_2.8_5_website.pdf, visité le 29 août 2006.
  12
  
  OCDE (2006) Indicateurs environnementaux pour l’agriculture volume 4 : projet de rapport - Tendances
  dans l’OCDE des conditions environnementales liées aux activités agricoles, OCDE,
  COM/AGR/CA/ENV/EPOC(2004)91/REV2.
  13
  
  OCDE (2006) Indicateurs environnementaux pour l’agriculture volume 4 : projet de rapport - Tendances
  dans l’OCDE des conditions environnementales liées aux activités agricoles, OCDE,
  COM/AGR/CA/ENV/EPOC(2004)91/REV2.
  14
  
  VMM (2005) MIRA Achtergronddocument 2005: Verspreiding van bestrijdingsmiddelen,
  http://www.milieurapport.be/portals/sitesource/uploads/miradata/MIRAT/02_themas/02_04/AG2005_2.04_6(dec05)_website.pdf, visité le 29 août 2006.
  15
  
  OCDE (2006) Indicateurs environnementaux pour l’agriculture volume 4 : projet de rapport - Tendances
  dans l’OCDE des conditions environnementales liées aux activités agricoles, OCDE,
  COM/AGR/CA/ENV/EPOC(2004)91/REV2.
  16
  
  Dumortier M, De Bruyn L, Hens M, Peymen J, Schneiders A, Van Daele T, Van Reeth W, Weyemberh G &
  Kuijken E (2005) Natuurrapport 2005. Toestand van de natuur in Vlaanderen: cijfers voor het beleid.
  Mededelingen van het Instituut voor Natuurbehoud nr. 24, Brussel.
  17
  
  OCDE (2006) Indicateurs environnementaux pour l’agriculture volume 4 : projet de rapport - Tendances
  dans l’OCDE des conditions environnementales liées aux activités agricoles, OCDE,
  COM/AGR/CA/ENV/EPOC(2004)91/REV2.
   18
  
  OCDE (2006) Indicateurs environnementaux pour l’agriculture volume 4 : projet de rapport - Tendances
  dans l’OCDE des conditions environnementales liées aux activités agricoles, OCDE,
  COM/AGR/CA/ENV/EPOC(2004)91/REV2.
  19
  
  OCDE (2006) Indicateurs environnementaux pour l’agriculture volume 4 : projet de rapport - Tendances
  dans l’OCDE des conditions environnementales liées aux activités agricoles, OCDE,
  COM/AGR/CA/ENV/EPOC(2004)91/REV2.
  20
  
  OCDE (2006) Indicateurs environnementaux pour l’agriculture volume 4 : projet de rapport - Tendances
  dans l’OCDE des conditions environnementales liées aux activités agricoles, OCDE,
  COM/AGR/CA/ENV/EPOC(2004)91/REV2.
  21
  
  A. La Vina et all (2005) WRI Conference Paper - Beyond the Doha round and the agricultural subsidies
  debate: Toward a reform agenda for livelihoods and the environment, WRI.
  22
  
  VMM (2005) MIRA Achtergronddocument 2005: Verspreiding van bestrijdingsmiddelen,
  http://www.milieurapport.be/portals/sitesource/uploads/miradata/MIRAT/02_themas/02_04/AG2005_2.04_6(dec05)_website.pdf, visité le 29 août 2006.
  23
  
  EFTEC (2005). The Economic, Social and Ecological Value of Ecosystem Services: A Literature Review.
  http://statistics.defra.gov.uk/esg/reports/ecosystem/default.asp (21/09/2005).
  Fiche 5.1.9
  
  WORKING PAPER 15-08
  
  Druk van de productieorganisatie
  op de levensstandaard
  
  België
  
  0.1
  
  De wijzigingen in de productieorganisatie oefenen druk uit op de levensstandaard, via een
  wijziging van het inkomensniveau en de inkomensverdeling. De wijzigingen in de
  productieorganisatie wijzigen het aantal uitgekeerde inkomens en de inkomensverdeling in
  een land en hebben dus een impact op de gemiddelde levensstandaard in dat land (macroeconomisch niveau). Bovendien geven ze zowel aanleiding tot banenverlies als tot jobcreatie,
  waardoor de levensstandaard van de verschillende socio-professionele categorieën zal
  wijzigen (micro-economisch niveau). De werkgelegenheid en de inkomens uit arbeid zijn dus
  bepalend voor die druk.
   0.2
  
  In de geïndustrialiseerde landen wordt die druk onhoudbaar wanneer de wijzigingen in de
  productieorganisatie (mondialisering, specialisatie, flexibiliteit) het armoederisico van
  bepaalde socio-professionele categorieën vergroten. Die wijzigingen verzwakken de
  industriële relaties (geïnstitutionaliseerde relaties tussen de werkgevers, de werknemers en
  de overheid). In de ontwikkelingslanden wordt die druk op de levensstandaard onhoudbaar
  wanneer de wijzigingen in de productieorganisatie moeilijk te volgen zijn door bepaalde zeer
  arme landen en/of niet-waardige jobs creëren.
  1
  
  Van productieorganisatie tot levensstandaard
  
  1.1
  
  Net als in de overige geïndustrialiseerde landen, heeft de productieorganisatie in België de
  laatste 30 jaar een reeks wijzigingen ondergaan die verband houden met de evolutie van de
  industriële maatschappij naar een zogenoemde ‘postindustriële’ maatschappij of
  ‘kenniseconomie’. Die wijzigingen hebben vooral betrekking op de productieorganisatie op
  wereldvlak, de uitbesteding of outsourcing, de specialisatie van de ondernemingen in
  activiteiten met een hoge toegevoegde waarde (die hoogwaardige kennis en vaardigheden
  vereisen), alsook de grotere arbeidsflexibiliteit (zie 5.1.4). Bepaalde van die wijzigingen
  hebben een weerslag op de levensstandaard in de geïndustrialiseerde landen en in de
  ontwikkelingslanden.
  1.2
  
  Op macro-economisch niveau hebben de wijzigingen in de productieorganisatie bijgedragen
  tot een stijging van het globaal inkomen in België. De studies over de impact van de
  mondialisering en de productiespecialisatie op de levensstandaard in België en andere
  (buur)landen tonen aan dat die impact over het algemeen positief is. Het bbp is tussen 1970
  en 2005 meer dan verdubbeld in reële termen. In België worden sinds 1970 de periodes van
  nettobanenverlies afgewisseld met periodes van nettojobcreatie. Het saldo van die
  schommelingen is een nettojobcreatie van 472 287 eenheden tussen 1970 en 20031. De
  arbeidsproductiviteit (verhouding tussen het bruto binnenlands product en het aantal
  werkuren) is gedurende die periode trouwens gestegen, maar de groeivoet van die
  productiviteit daalt al sinds 19802.
   1.3
  
  Die toename van de algemene rijkdom wordt door de bevolking nauwelijks gevoeld. De
  winsten zijn meer gespreid dan de verliezen, die vaak geconcentreerd zijn in de tijd, de
  ruimte en bij bepaalde socio-professionele categorieën. Die elementen worden hieronder
  verklaard.
  De jobcreatie was onvoldoende om iedereen die zich op de arbeidsmarkt aanbiedt, een job te
  geven. De werkloosheidsgraad (aandeel van de werkloze bevolking in de
  beroepsbevolking) steeg van 1,9% in 1970 naar 14,3% in 2005. In absolute cijfers is dit
  ongeveer 74 000 eenheden in 1970 en 710 000 in 2005, wat nagenoeg een vertienvoudiging is3. Die evolutie is met name gelinkt aan de groeiende participatie van vrouwen
  op de arbeidsmarkt, waardoor het arbeidsaanbod is verhoogd.
  De werkloosheid treft bepaalde bevolkingscategorieën op een verschillende manier. De
  negatieve verhouding tussen de werkloosheidsgraad en de scholingsgraad werd
  gedurende de laatste 30 jaar nog versterkt. In 1970 bedroeg de werkloosheidsgraad van
  
  Fiche 5.1.9
  
  WORKING PAPER 15-08
  
  de laaggeschoolden en de universitairen 3,2% en 2,5%. In 2004 was dat 15,8% en
  4,7%4. In België bestaan er ook regionale en lokale verschillen op het vlak van
  werkloosheid. Er is dus sprake van een dualisering op de arbeidsmarkt.
  Ondanks de toename van de algemene rijkdom, is de loonmassa uitgedrukt in % van het
  nationaal inkomen sinds het eind van de jaren 80 opgehouden met groeien in België. In
  de top 10 van de wereldeconomieën is de loonmassa zelfs fors gedaald sinds 19755.
   Wereld
  
  1.4
  
  De inkomensproductie hangt af van een steeds kleinere groep actieven. De wijzigingen in de
  productieorganisatie leiden tot bedrijfsherstructureringen, die aan de basis liggen van een
  lagere werkgelegenheidsgraad bij de oudste werknemers. Dat komt omdat die personen
  meer moeilijkheden ondervinden om opnieuw werk te vinden en door de verschillende
  systemen in België die een vervroegde uittreding van de arbeidsmarkt in de hand werken.
  De werkgelegenheidsgraad (verhouding tussen de beroepsbevolking met een baan en het
  aantal personen op arbeidsleeftijd) van de 55-64-jarigen is inderdaad zeer laag (31,8% in
  België in 20056). De ondernemingen die gespecialiseerd zijn in hoogintellectuele activiteiten
  doen een beroep op hooggeschoolde werknemers. Bijgevolg vallen talrijke laaggeschoolden
  buiten het productiesysteem. De personen op arbeidsleeftijd kunnen schematisch worden
  gerangschikt in drie categorieën: de categorie van hooggeschoolden jonger dan 50-55 jaar
  die toegang hebben tot goedbetaalde jobs en in grote mate bijdragen tot de productie van
  rijkdommen, de categorie van laaggeschoolden die moeilijk toegang krijgen tot de productie
  en, tot slot, de categorie van de 50-55-plussers die niet meer deelnemen aan de productie.
  De uitbreiding van deze twee laatste categorieën ten opzichte van de eerste verzwakt de
  algemene rijkdom van een land omdat de productie afhangt van een almaar kleiner
  wordende groep.
  1.5
  
  Op micro-economisch niveau hebben de personen met een betaalde baan een beduidend
  lager risico op armoede. Voor de inkomsten van het jaar 2003 bedraagt het armoederisicopercentage onder werkenden in België – de zogenoemde ‘working poor’ – 4%. Dat is vrij
  laag in vergelijking met andere Europese landen. Voor niet-werkenden bedraagt het
  armoederisico 23% en specifiek voor de werklozen 28%.
   1.6
  
  De groeiende arbeidsflexibiliteit ‘verzwakt’ de inkomensstromen. De arbeidsflexibiliteit
  vergroot de instabiliteit van de tewerkstelling voor de werknemers met atypische contracten:
  contracten van bepaalde duur, deeltijdse contracten, stages, onderaanneming, uitbesteding
  van een functie of een dienst, uitzendarbeid, enz. (zie 5.1.4). Aangezien de levensstandaard
  onder meer wordt bepaald door de inkomens van de voorbije jaren en de verwachte
  inkomsten voor de komende jaren, heeft die instabiliteit van de tewerkstelling en dus van de
  vroegere en toekomstige verwachte inkomensstromen een invloed op de levensstandaard
  van de werknemers. De inkomens die voortvloeien uit die contracten kunnen ook lager zijn
  ondanks het juridisch kader dat voorzien is om een dergelijke situatie te voorkomen7. De
  toename van het aantal werknemers met atypische contracten verhoogt die druk.
  1.7
  
  De ontwikkeling van de sociale economie draagt op kwalitatieve wijze bij tot de evolutie van
  de levensstandaard. Sinds een twintigtal jaar ontwikkelt zich een ander productiepatroon dat
  tot doel heeft personen met moeilijkheden opnieuw te integreren (voorbeeld langdurig
  werklozen, gehandicapten, enz.) en te beantwoorden aan een reële vraag naar persoonlijke
  diensten die in het tweeverdienerstijdperk een betere combinatie van gezin en arbeid
  mogelijk maken (thuishulp, kinderopvang, strijkateliers, enz.). Het betreft de sociale
  economie: publieke of privéprojecten die voorrang geven aan het belang van de leden of de
  gemeenschap, veeleer dan aan het streven naar winst. Ze creëren een meerwaarde voor de
  maatschappij als geheel die niet volledig in monetaire termen kan worden gevat. Ze geven
  een zinvolle bezigheid aan personen die geen job meer vinden in het reguliere arbeidscircuit.
   1.8
  
  Op macro-economisch niveau heeft de organisatie van de ondernemingen op wereldvlak
  bijgedragen tot een stijging van de levensstandaard in de wereld en in de ontwikkelingslanden. De organisatie van de ondernemingen op wereldvlak creëert mogelijkheden inzake
  werkgelegenheid en economische ontwikkeling in heel wat landen, ook in de
  ontwikkelingslanden via uitbesteding en onderaanneming met leveranciers ter plaatse. Die
  evolutie kan leiden tot een verhoging van de levensstandaard. Tussen 1975 en 2003 bedroeg
  de groei van het bbp/capita in de ontwikkelingslanden gemiddeld 2,3% (wat hoger is dan de
  2% in de OESO-landen).
  Fiche 5.1.9
  
  1.9
  
  WORKING PAPER 15-08
  
  Die groei blijft zeer onbillijk verdeeld tussen de ontwikkelingslanden. Landen zoals China
  hebben volop voordeel bij de mondialisering van de productieactiviteiten. Tussen 1994 en
  2004 is Azië er trouwens in geslaagd het aantal arme werknemers met 131 miljoen te
  verlagen. Sub-Sahara Afrika, daarentegen, heeft geen profijt bij die verandering. Van 1994
  tot 2004 is het aantal arme werknemers er met 28 miljoen gestegen8.
  1.10 Op micro-economisch niveau hebben bepaalde kleine producenten voordeel bij de
  mondialisering van de productieactiviteiten, maar anderen dan weer niet. In de agro- en
  voedingsindustrie, bijvoorbeeld, zijn de inkomsten van de kleine landbouwers in de
  ontwikkelingslanden die zich hebben kunnen organiseren als leveranciers voor supermarkten,
  gestegen. De landbouwers die dat niet konden, onder meer omdat de kwaliteits- en
  betrouwbaarheidsnormen te hoog waren, hebben een groter armoederisico9.
   1.11 De evolutie van de arbeidskwaliteit is onzeker. Het is moeilijk een uitspraak te doen over de
  kwaliteit van de nieuwe banen in de ontwikkelingslanden die voortvloeiden uit de
  mondialisering van de productieactiviteiten. Enerzijds bekommeren sommige ondernemingen
  uit de geïndustrialiseerde landen die bepaalde activiteiten in de ontwikkelingslanden
  onderaanbesteden, zich amper om de arbeidsvoorwaarden en trachten ze zelfs het gebrek
  aan arbeidsreglementering uit te buiten (vb. in de industriële vrijhandelszones)10. Anderzijds
  trachten heel wat multinationals in hun buitenlandse dochtermaatschappijen dezelfde
  normen toe te passen als in het moederbedrijf, wat leidt tot degelijke arbeidsvoorwaarden.
  Met de mondialisering van de informatie en het belang dat de multinationals aan hun
  reputatie hechten, gaan steeds meer grote ondernemingen, samen met hun leveranciers in
  de ontwikkelingslanden, werken aan een verbetering van de arbeidskwaliteit ter plaatse.
  België
  
  Wereld
  
  2
  
  Vroegere en huidige rol van het institutioneel kapitaal
  
  2.1
  
  In de geïndustrialiseerde landen, en meer bepaald in de sociaaldemocratische staten, waken
  de industriële relaties en de socialezekerheidsstelsels over de levensstandaard van de
  bevolking op arbeidsleeftijd. Geleidelijk opgebouwd tijdens de 20e eeuw, hebben die relaties
  en stelsels een belangrijke rol gespeeld in de collectieve bescherming van de producenten
  (werkgevers en werknemers) tegen een reeks van risico’s die gekoppeld zijn aan de
  productieactiviteiten, in het bijzonder het armoederisico. In de Europese Unie stonden het
  sociale model van de verzorgingsstaat en het stelsel van industriële relaties borg voor
  geschoolde en goed presterende arbeidskrachten en een tamelijk billijke verdeling van de
  economische rijkdom11.
  2.2
  
  België maakt deel uit van de sociaaldemocratische staten met een sterke traditie van sociaal
  overleg tussen werkgevers en werknemers en met een sterk ontwikkelde sociale zekerheid.
   Het land wordt gekenmerkt door tamelijk sterke multi-werkgeversoverleginstellingen,
  sectoraal en intersectoraal overleg en een tamelijk breed overlegveld12. Binnen dat kader
  werden interprofessionele akkoorden gesloten tussen werknemers- en werkgeversorganisaties (collectieve overeenkomsten). Dat leidde tot de invoering van een ‘gemiddeld
  gewaarborgd maandelijks minimumloon’ en een automatische indexering van de lonen
  waardoor het armoederisico van de werknemers wordt beperkt.
  2.3
  
  Die industriële relaties en socialezekerheidsstelsels passen zich aan de wijzigingen in de
  productieorganisatie aan. Die stelsels zijn ontstaan in een industriële economische context
  met, onder andere, een lage werkloosheid, vaste arbeidscontracten in de grote
  ondernemingen en een traditionele gezinsstructuur. Met de verandering van de economische
  en sociale omstandigheden tijdens de jongste 30 jaar werden die stelsels geleidelijk
  aangepast. Net als in andere Europese landen wordt ook in België de verzorgingsstaat
  geleidelijk vervangen door de actieve welvaartsstaat. Dat nieuwe model steunt op
  beleidsmaatregelen die erop gericht zijn de werkgelegenheid te bevorderen via de
  ‘activering’ van het sociale beleid (opleiding, werkgelegenheidssubsidies, enz.) en het
  individu meer keuzen en verantwoordelijkheden te geven, maar ook op maatregelen om het
  beroeps- en gezinsleven beter op elkaar af te stemmen13.
  2.4
  
  In de ontwikkelingslanden zijn de industriële relaties en de socialezekerheidsstelsels veel
  minder ontwikkeld, vaak zelfs onbestaand. De internationale reglementen en conventies
  dienen meer bepaald als referentie voor de bescherming van de werknemers in die landen.
  De Verklaring van de Internationale Arbeidsorganisatie (IAO) over de fundamentele
  
  Fiche 5.1.9
  
  WORKING PAPER 15-08
  
  beginselen en de rechten op het werk (verbod op dwangarbeid, vakbondsvrijheid, recht op
  organisatie en collectieve onderhandeling, geen discriminatie wegens etnie, politieke
  overtuiging, geslacht of religie, verbod op kinderarbeid) vormt in dat opzicht een belangrijk
  instrument en een gemeenschappelijke basis voor alle landen.
   België
  
  Wereld
  
  3
  
  Zorgwekkende sneeuwbaleffecten op lange termijn,
  onder meer via het economisch kapitaal
  
  3.1
  
  Het armoederisico van de laaggeschoolden komt bovenop andere ongelijkheden. De druk van
  de gewijzigde productieorganisatie op de levensstandaard treft vooral de laaggeschoolden.
  Bovendien krijgen deze laatsten minder gemakkelijk toegang tot een opleiding. De ongelijke
  toegang tot opleiding ten nadele van de laaggeschoolden wordt doorheen de volledige
  beroepsloopbaan meegedragen14. Zij die reeds tot de minstbedeelden behoren, lopen dus
  een groter armoederisico.
  3.2
  
  Het gevaar van een dualisering op de arbeidsmarkt tussen laag- en hooggeschoolden zou
  kunnen toenemen. Indien de economie blijft evolueren in de richting van een zogenoemde
  kenniseconomie, dreigt een steeds grotere dualisering op de arbeidsmarkt tussen, enerzijds,
  de hooggeschoolden met een hoog inkomen, en, anderzijds, de laaggeschoolden met een
  laag inkomen. Die ontwikkeling dreigt de arbeidsmarkt te verzwakken en zou een negatieve
  weerslag kunnen hebben op de levensstandaard van degenen die uit de arbeidsmarkt zijn
  uitgesloten en geen werk vinden. In de meeste geïndustrialiseerde landen krijgen die
  personen een vervangingsinkomen (werkloosheidsuitkering), waarmee ze in de meeste
  gevallen de maatschappelijk aanvaarde consumptiepatronen niet kunnen volgen. In de
  landen zonder socialezekerheidsstelsel is de toestand nog benarder.
  3.3
  
  Het openbare socialebeschermingsstelsel is verzwakt. De toegenomen werkloosheid en de
  arbeidsflexibiliteit, die leidt tot een groter verloop tussen de statuten (werken, werkloos,
  inactief), verzwaren de lasten voor het openbare socialebeschermingsstelsel15. Met de
  verwachte toename van de arbeidsflexibiliteit dreigen de kosten voor het openbare
  socialebeschermingsstelsel op te lopen en het stelsel te verzwakken, temeer omdat de
  beroepsbevolking zal afnemen gezien de verwachte veranderingen in de demografische
  structuur.
   3.4
  
  De opsplitsing van de arbeidspatronen brengt de overleg- en reguleringsstelsels in de
  geïndustrialiseerde landen in gevaar. Door de grote versnippering van die patronen – niet
  alleen door de werkgevers, maar ook door de werknemers die voorrang geven aan hun
  persoonlijke ontplooiing – wordt de rol van de vakbonden als onderhandelaars van
  collectieve keuzen gewijzigd16. Die ontwikkeling steunt op de idee dat het geëmancipeerde
  individu in de maatschappij van vandaag, met sterk verbeterde levens- en werkomstandigheden, meer dan vroeger een waaier van keuzemogelijkheden heeft (inzake
  opleiding, verloop van de beroepsloopbaan, enz.) en zelf zijn levenstraject bepaalt. Die
  diversiteit en vrijheid is er echter niet voor alle werknemers (vb. de minstbedeelden) en kan
  niet volledig gevat worden door het sociale model van weleer met collectief onderhandelde
  keuzen.
  3.5
  
  De productieorganisatie op wereldvlak houdt het gevaar in van een groeiende dualisering in
  de ontwikkelingslanden. Die organisatie biedt wel degelijk duurzame ontwikkelingsmogelijkheden voor de producenten en de werknemers in de ontwikkelingslanden die erin
  slagen zich in te passen in de wereldwijde ketens en die over degelijke arbeidsvoorwaarden
  beschikken. Maar zij dreigt ook degenen te marginaliseren die zich niet kunnen inpassen
  en/of voor wie er geen degelijke arbeidsvoorwaarden bestaan. Het gevaar van een groeiende
  dualisering tussen die twee groepen zou de vooruitgang naar een duurzame ontwikkeling
  kunnen afremmen. Het IAO-rapport over de sociale dimensie van de mondialisering wijst op
  de toename van de ongelijkheid en het gevaar van dualisering17.
  3.6
  
  Door de niet-waardige jobs kunnen de ontwikkelingslanden zich onmogelijk richten op
  duurzame ontwikkeling. Als de in de ontwikkelingslanden gecreëerde arbeidsplaatsen niet
  voldoen aan de fundamentele beginselen van de IAO, blijven de werknemers gevangen in
  een systeem van slavernij en kunnen zij hun levensstandaard en die van de maatschappij in
  het algemeen niet verbeteren.
   Fiche 5.1.9
  
  WORKING PAPER 15-08
  
  Bronverwijzingen
  1
  
  Hoge Raad voor de Werkgelegenheid (2005). Rapport 2005.
  2
  
  OCDE. Website over productiviteit.
  http://www.oecd.org/topicstatsportal/0,2647,fr_2825_30453906_1_1_1_1_1,00.html#30453948
  geraadpleegd op 18/09/06.
  3
  
  Gegevens Federaal Planbureau, volgens werkloosheidsdefinitie Federaal Planbureau. Hieronder vallen de
  Administratieve werkzoekenden en de oudere niet-werkzoekende UVW's.
  4
  
  Centrum voor Sociaal Beleid Herman Deleeck,
  http://webhost.ua.ac.be/csb/index.php?pg=33&id=234&PHPSESSID=b85321b12992b1d5afecf54750ee5607
  gebaseerd op gegevens van het NIS, Sociaal-economisch onderzoek, 1977; Volkstelling 1970, 1981, 1991;
  Enquête naar de arbeidskrachten, 1997, 2000, 2004.
  5
  
  BIS (2006). Jaarrapport en TUAC (2006). Creating good jobs and prosperity-the role of the OECD. TUAC
  statement to the OECD Ministerial Council. May 2006 (http://www.tuac.org/statemen/communiq/StMin2006E_WHP.pdf#search=%22decent%20job%20evolution%22). Het betreft voor deze indicator meer
  bepaald lonen in % van de toegevoegde waarde.
  6
  
  Eurostat. Databank New Cronos.
  7
  
  Storrie D. (2002). Le travail intérimaire dans l'Union européenne. Résumé. Fondation européenne pour
  l'amélioration des conditions de vie et de travail. Luxembourg: Office des publications officielles des
  Communautés européennes.
  8
  
  ILO (2006). Key Indicators of the Labour Market -4th edition.
  9
  
  FAO(2004). L'état de l'insécurité alimentaire dans le monde. FAO. Rome.
  10
  
  Evans J. (2002). Mondialisation des droits des travailleurs. L'Observateur de l'OCDE. November 2002.
  11
  
  European Trade Union Confederation (2006). Statement by the European Trade Union Confederation on
  behalf of the major groups Workers and trade unions. Commission on sustainable development. Fourteenth
  session; 1-12 May 2006.
  12
  
  Europese Stichting tot verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden, Evolution des systèmes
  nationaux de négociation collective depuis 1990, European industrial relations observatory online,
  http://www.eiro.eurofound.eu.int/2005/03/study/tn0503110s.html (bezocht op 12 juni 2006).
  13
  
  Cassiers I. (2005). De l’ Etat providence à l’Etat social actif: quelles mutations sous-jacentes? Regards
  économiques. November 2005, nr. 36.
  14
  
  Observatoire national de la pauvreté et de l’exclusion sociale (2006), Le rapport de l’Observatoire national
  de la pauvreté et de l’exclusion sociale 2005-2006, Frankrijk.
   15
  
  Charbonnel (2004), Vers la convergence des modèles sociaux en Europe? Institut d’études politiques de
  Paris.
  16
  
  Durand J-P. (2004), La chaîne invisible. Travailler aujourd’hui : flux tendus et servitude volontaire, Parijs:
  Le Seuil.
  17
  
  ILO, World Commission on the social dimension of globalization (2004), A fair globalization: creating
  opportunities for all, Zwitserland.
  Fiche 5.1.10
  
  WORKING PAPER 15-08
  
  Pression de l'organisation productive
  sur les ressources naturelles
  
  Monde
  
  0.1
  
  Les modes de production (organisation productive) exercent une pression particulièrement
  forte sur les ressources naturelles. L'organisation productive a fait appel au transport de
  façon croissante au cours des 35 dernières années (voir 5.1.4). Cette fiche aborde
  principalement, via la consommation de combustibles fossiles nécessaire au transport de
  marchandises, les émissions de gaz à effet de serre (GES) et leur impact sur le climat. La
  consommation de combustibles fossiles nécessaires au transport de marchandises, de même
  qu'au transport de personnes, contribue en effet à l'augmentation des émissions de GES et
  ainsi au réchauffement climatique (voir 5.1.13). Elle accroît aussi d'autres pressions, en
  particulier la pollution de l'atmosphère et des mers. En outre, les changements
  d'organisation productive ont également accrû d'autres pressions, telles que la
  consommation de matières premières ou la création de déchets.
  0.2
  
  Cette pression a contribué à l'augmentation des températures moyennes sur Terre. Celle-ci a
  été de 0,6°C au 20ème siècle et pourrait être, au cours du 21ème siècle, être comprise entre
  1,4°C et 5,8°C1. De telles augmentations de températures, sur une échelle de temps aussi
  courte, auraient de nombreux impacts insoutenables sur tous les capitaux du
  développement. Elles auraient en particulier de graves conséquences sur le capital humain,
  en terme de problèmes d'approvisionnement en eau douce, de baisse des rendements
  agricoles, d'extension de zones de maladies ou de pertes de zones habitables.
   1
  
  De l'organisation productive aux ressources naturelles
  
  1.1
  
  Les modes de production (organisation productive) se sont transformés au cours des
  dernières décennies. Ils sont désormais caractérisés par la spécialisation de très nombreuses
  entreprises sur des activités très spécifiques, l'éclatement/morcellement des chaînes de
  production au niveau mondial et l'organisation des entreprises en réseaux aussi à ce niveau
  mondial. En outre, les marchés sur lesquels les entreprises peuvent écouler leurs produits
  ont été fortement élargis et les interactions entre tous les acteurs sont devenues beaucoup
  plus rapides et plus nombreuses (voir 5.1.4).
  1.2
  
  La transition vers ce type d'organisation productive a entraîné une augmentation rapide du
  commerce international. Entre 1970 et 2005, le commerce international a augmenté en
  valeur de 10,5% par an en moyenne2. En conséquence, le transport a également connu une
  croissance soutenue partout dans le monde durant les dernières décennies. En Europe
  (EU15) par exemple, le transport de marchandises (mesuré en tonnes-kilomètres) a
  augmenté de 2,5% par an entre 1970 et 20023, soit une croissance équivalente à celle du
  PIB sur cette période. Depuis les années nonante, le fret aérien a également connu une
  croissance rapide: entre 1995 et 2004, les 10 aéroports européens les plus importants dans
  ce domaine ont vu leur activité fret augmenter de 6% par an4. Enfin, au niveau mondial, le
  transport maritime international a augmenté de 2,9% par an en volume entre 1970 et
  20045.
   1.3
  
  Cette croissance rapide des transports est une des principales causes de l'augmentation des
  émissions de GES. Le transport, en incluant le trafic maritime et aérien, est responsable de
  23,6% des émissions de GES en Europe (EU25). Cette part du transport est du même ordre
  que dans les autres pays industrialisés6. En outre, ces émissions augmentent beaucoup plus
  rapidement que la moyenne (+25,9% entre 1990 et 2004 pour le transport intérieur et
  +60,4% pour le transport international, -2,7% en moyenne pour l'EU25)7.
  1.4
  
  Ces émissions contribuent à l'augmentation des concentrations de GES dans l'atmosphère et
  au réchauffement global. La concentration de ces GES dans l'atmosphère est passée de
  280 ppm (partie par million) avant l'ère industrielle à 380 ppm aujourd'hui. Or le
  réchauffement global de 0,6°C observé au 20ème siècle ne peut être expliqué que par une
  combinaison des facteurs naturels et de l’effet des émissions humaines de GES. Ce
  réchauffement global se poursuivra au cours du 21ème siècle, au cours duquel le GIEC
  
  Fiche 5.1.10
  
  WORKING PAPER 15-08
  
  anticipe, si aucune politique climatique n’est mise en place, une augmentation de
  température moyenne comprise entre 1,4°C et 5,8°C.
  Belgique
  
  1.5
  
  L'utilisation de combustibles fossiles par le secteur du transport est aussi responsable de
  l'émission d'autres polluants atmosphériques, notamment des oxydes d'azote et de soufre,
  des composés organiques volatils et des particules fines, qui contribuent à de nombreux
  problèmes de santé. Le transport maritime exerce aussi d'autres pressions sur les ressources
  naturelles, avec notamment les dégazages et les risques d'accidents maritimes.
   1.6
  
  En Belgique, l'organisation productive repose aussi davantage sur le transport. La Belgique
  est notamment caractérisée par un degré d'ouverture élevé et une spécialisation dans la
  production de biens intermédiaires ou semi-finis qui nécessitent des importations de
  matières premières et de pièces détachées et l'exportation des biens intermédiaires vers les
  pays où ils seront utilisés. De plus, la Belgique accueille de grands ports (Anvers, Zeebruges)
  qui génèrent non seulement du transport maritime mais aussi du transport routier et
  ferroviaire.
  1.7
  
  Environ 75% du transport intérieur de marchandises est effectué par la route. Entre 1990 et
  2002, ce trafic a augmenté de 3% par an en véhicules-kilomètres et de 5,8% par an en
  tonnes-kilomètres8. Le transport de marchandises par voie d'eau a légèrement augmenté sur
  cette même période. Celui par chemin de fer est resté relativement stable9.
  1.8
  
  Le trafic international au départ ou à destination de la Belgique est en croissance. L'activité
  des ports d'Anvers, de Zeebruges et de Gand a augmenté de 1,8% par an entre 1990 et
  2003 en termes de tonnes chargées et déchargées, et de 9,9% par an en terme de
  conteneurs. Le fret aérien connaît également une croissance rapide. Entre 1995 et 2004, le
  nombre de milliers tonnes chargées et déchargées à Zaventem et Bierset est passée de 435
  à 1011, soit une croissance de 9,8% par an10.
  1.9
  
  La croissance rapide du transport de marchandises a contribué à la croissance de la part du
  transport dans les émissions de GES en Belgique, qui est passée de 14,3% en 1990 à 18,8%
  en 200411. Le transport de marchandises représente environ 20% de ces émissions12.
   1.10 Les émissions de polluants atmosphériques liées au transport ont par contre diminué depuis
  1990, grâce à l'amélioration des normes d'émissions par véhicule, notamment grâce à
  l'introduction des pots catalytiques, des filtres à particules et de carburants à faible teneur en
  soufre. Les émissions (en Belgique, toutes sources confondues) d'oxydes d'azote ont ainsi
  diminué de 15% entre 1990 et 2002, celles d'oxydes de soufre de 58% et celles de
  monoxyde de carbone de 21%13.
  1.11 L'amplitude des changements climatiques varie entre les régions du monde. En Belgique,
  suivant les modèles climatiques existant, le réchauffement global pourrait se traduire par
  une augmentation des températures au 21ème siècle allant de 1,7 à 4,9°C en hiver et de 2,4
  à 6,6°C en été. En outre, les précipitations pourraient augmenter de 6% à 23% en hiver et
  diminuer entre 0% et 50% en été14.
  Monde
  
  2
  
  Rôle passé et présent du capital institutionnel
  
  2.1
  
  Plusieurs composantes du capital institutionnel ont favorisés et favorisent encore la
  croissance continue du transport de marchandises et des émissions de GES qui y sont liées
  au cours des dernières décennies. Leur effet est cumulé à celui des forces motrices comme la
  croissance continue de la demande de biens de consommations.
   2.2
  
  Un premier facteur est la tendance très générale à la libéralisation des échanges et à la
  déréglementation des marchés. Il s'agit notamment de la diminution des barrières tarifaires
  et non tarifaires au commerce international. Au niveau mondial, il s'agit des négociations du
  GATT puis de l'OMC. Au niveau européen, l'intégration progressive des marchés nationaux en
  un grand marché unique européen a également joué un rôle important. Cette évolution a
  permis une réorganisation continue des modes de production mondiaux au cours des
  dernières décennies, notamment pour bénéficier d'économies d'échelle et d'avantages
  comparatifs, impliquant une croissance soutenue du commerce international et dès lors du
  transport de marchandises.
  Fiche 5.1.10
  
  Belgique
  
  Monde
  
  WORKING PAPER 15-08
  
  2.3
  
  Un second facteur est la non prise en compte des coûts externes, qui a favorisé la croissance
  du transport et des émissions qui y sont liées. Les coûts liés aux effets des émissions de GES
  et d'autres polluants sont actuellement supportés par la collectivité et non par les utilisateurs
  du transport. C'est particulièrement le cas pour le trafic aérien, où des accords
  internationaux interdisent la taxation du kérosène pour les vols internationaux. Actuellement,
  il n'est donc pas possible d'internaliser les coûts externes du transport aérien par une
  politique fiscale. Les coût externes sont également absents des processus de prise de
  décisions liées à l'aménagement du territoire, qui prennent peu ou pas en compte leurs
  conséquences en terme de consommation d'énergie ou de demande de transport.
   2.4
  
  Pour gérer les problèmes d'environnement globaux, des accords multilatéraux existent, en
  général dans le cadre des Nations unies. Ces accords connaissent des fortunes diverses dans
  la réalisation de leurs objectifs, qui en outre ne sont pas toujours quantifiés ou suffisamment
  ambitieux pour permettre un développement durable. Ils fournissent néanmoins une base
  sur laquelle la communauté internationale peut s'appuyer pour résoudre les grands
  problèmes d'environnement. Il s'agit notamment de la Convention sur la protection de la
  couche d'ozone (1985) et de son Protocole de Montréal (1986), de la Convention cadre sur
  les changements climatiques (1992) et de son Protocole de Kyoto (1997), ou de la
  Convention pour combattre la désertification (1994). Des accords multilatéraux à une échelle
  régionale existent également, tels que, pour l'Europe, la Convention sur la pollution
  atmosphérique transfrontière à longue distance (1979).
  2.5
  
  La Belgique s'inscrit dans la tendance générale à la libéralisation des marchés, en particulier
  en tant que membre de l'Union européenne, et dans la non prise en compte d'une partie
  importante des coûts externes du transport. Elle participe également aux accords
  multilatéraux sur l'environnement.
   3
  
  Effets en chaîne préoccupants à long terme,
  y compris via le capital économique
  
  3.1
  
  Les impacts des changements climatiques sur les capitaux humain, environnemental et
  économique entraîneront de fortes conséquences sur la force motrice démographie, en
  générant de forts courants migratoires. Les changements climatiques pourraient en effet
  avoir des impacts tels que :
  la montée du niveau des océans (de 10 cm à 88 cm au cours du 21ème siècle15), qui menace
  des zones très peuplées, la production agricole et des sources d'eau douce ;
  l'augmentation du risque de pénurie d'eau douce, suite à la montée du niveau des océans et
  à la diminution des précipitations dans certaines régions (de 1 à 3 milliards de personnes
  supplémentaires pourraient connaître des problèmes d'approvisionnement en eau d'ici
  205016) ;
  l'extension de zones touchées par des maladies (par exemple, 200 à 250 millions de
  personnes supplémentaires pourraient être exposées au risque de malaria d'ici à
  205017) ;
  l'augmentation de la fréquence des événements climatiques exceptionnels (tels que
  canicules, sécheresses, pluies, tempêtes et ouragans).
  Ces impacts des changements climatiques vont détériorer les conditions de vie de
  nombreuses populations et renforcer les pressions migratoires, au sein des pays touchés par
  ces impacts, vers les pays limitrophes et vers les pays industrialisés.
   Ils auront également un impact sur le capital économique, d'une part par la destruction ou la
  détérioration d'infrastructures, et d'autre part par les coûts importants causés par ces
  impacts. Il s'agira en effet de financer à la fois les politiques de réduction d'émissions de GES
  et les mesures destinées à faire face aux impacts des changements climatiques. En l'absence
  de politique climatique, ces coûts pourraient correspondre à un réduction d'au moins 5% du
  niveau du PIB mondial au cours des deux prochains siècles. Le coût des politiques de
  réduction des émissions de GES et de stabilisation du climat pourraient réduire le niveau du
  PIB mondial de 1% en 205018.
  Fiche 5.1.10
  
  3.2
  
  WORKING PAPER 15-08
  
  Les impacts des changements climatiques engendreront également des feedbacks sur les
  forces motrices des modes de consommations et de production. Le réchauffement global
  aura notamment des impacts sur la production agricole ou sur le tourisme.
  Pour l'agriculture, dans les pays chauds, une augmentation de la température diminue les
  rendements. Dans les zones tempérées comme la Belgique, les cultures peuvent être
  adaptées pour bénéficier d'une amélioration des rendements si le réchauffement ne
  dépasse pas 2 à 3°C. Au-delà, l'impact sur la production agricole est négatif19. Ces
  conséquences pour l'agriculture pourraient renforcer les courants migratoires mentionnés
  en 3.1.
  Pour le tourisme, les activités se déplaceront vers le Nord, au fur et à mesure du
  réchauffement qui rendra la chaleur inconfortable pour les destinations actuellement
  privilégiées.
  Belgique
  
  3.3
  
  Les impacts des changements climatiques peuvent également renforcer directement ces
  changements. Une hausse des températures pourrait notamment provoquer, dans les zones
  de pergélisol (permafrost), le dégel de celui-ci et dès lors la libération de grandes quantités
  de méthane qu'il contient. Le méthane étant lui-même un gaz à effet de serre, cette
  libération renforcerait encore l'effet de serre20.
   3.4
  
  En Belgique, le réchauffement global pourrait également avoir des impacts sur les capitaux
  humain, environnemental et économique. Il s'agit notamment de la hausse du niveau des
  mers, qui pourrait menacer, à l'horizon 2100, jusque 630 km² du territoire (soit 2% de la
  surface du pays). L'augmentation du nombre d'événements climatiques exceptionnels
  pourrait également aggraver ou rendre plus fréquentes les inondations, les canicules et les
  sécheresses. Le réchauffement pourrait également avoir un impact négatif sur la santé, par
  la plus grande propagation de certains parasites, par exemple les tiques, qui transmettent la
  maladie de Lyme21.
  Fiche 5.1.10
  
  WORKING PAPER 15-08
  
  Références
  1
  
  GIEC (2001). Climate change 2001, the scientific basis. Cambridge: Cambridge University Press.
  www.ipcc.ch.
  2
  
  OMC (2006), site consulté le 5 septembre 2006, www.wto.org.
  3
  
  Commission européenne, DG TREN (2004). EU energy and transport in figures 2004. Luxembourg: Office
  des publications officielles des Communautés européennes. Table 3.2.2.
  4
  
  Commission européenne, DG TREN (2004 et 2005). EU energy and transport in figures, éditions 2004 et
  2005. Luxembourg: Office des publications officielles des Communautés européennes.
  5
  
  UNCTAD (2005). Review of maritime transport 2005. New York and Geneva: United Nations.
  www.unctad.org.
  6
  
  UNFCCC (2006), Greenhouse Gas Inventory Data, site consulté le 5 septembre 2006, www.unfccc.int.
  7
  
  Agences européenne pour l'environnement (2006). Annual European Community greenhouse gas inventory
  1990–2004 and inventory report 2006, Technical report 6/2006.
  8
  
  SPF Mobilité et transports (2004), Recensement de la circulation 2003, Bruxelles: SPF Mobilité et transports.
  9
  
  Commission européenne, DG TREN (2003 et 2005). EU energy and transport in figures, éditions 2003 et
  2005. Luxembourg: Office des publications officielles des Communautés européennes. Chap. 3.4 (2003) et
  3.2 (2005).
  10
  
  Commission européenne, DG TREN (2004 et 2005). EU energy and transport in figures, éditions 2004 et
  2005. Luxembourg: Office des publications officielles des Communautés européennes. Chap. 3.4.
   11
  
  CELINE (2006), Belgium's greenhouse gas inventory (1990-2004), Bruxelles: Cellule interrégionale pour
  l'environnement, www.climat.be.
  12
  
  Estimation BFP et Tremove baseline (www.tremove.org).
  13
  
  TFDD (2005), Tableau d'indicateurs de développement durable, Supplément au troisième Rapport sur le
  développement durable 2004-2008. Bruxelles, Bureau fédéral du Plan.
  14
  
  Marbaix Philippe, van Ypersele Jean-Pascal (sous la direction de) (2004). Impact des changements
  climatiques en Belgique. Bruxelles: Greenpeace. www.greenpeace.be.
  15
  
  GIEC (2001). Climate change 2001, the scientific basis. Cambridge: Cambridge University Press.
  www.ipcc.ch.
  16
  
  Parry Martin et al (2001). Millions at risk, defining critical climate change threats and targets. Global
  environment change 11:3(2001):1-3.
  17
  
  Parry Martin et al (2001). Millions at risk, defining critical climate change threats and targets. Global
  environment change 11:3(2001):1-3.
  18
  
  Stern, Nicholas (2006). Stern Review: The economics of climate change. Cambridge: Cambridge university
  press. www.sternreview.org.uk.
  19
  
  Marbaix Philippe, van Ypersele Jean-Pascal (sous la direction de) (2004). Impact des changements
  climatiques en Belgique. Bruxelles: Greenpeace. www.greenpeace.be.
  20
  
  Archer David (2005). Methane hydrates and anthopogenic climate change. Manuscrit. July 2005.
  http://geosci.uchicago.edu/~archer/reprints/archer.ms.hydrate_rev.pdf.
  21
  
  Marbaix Philippe, van Ypersele Jean-Pascal (sous la direction de) (2004). Impact des changements
  climatiques en Belgique. Bruxelles: Greenpeace. www.greenpeace.be.
  Fiche 5.1.11
  
  WORKING PAPER 15-08
  
  Levensstandaard
  
  België
  
  0.1
  
  De levensstandaard van een samenleving is het welvaartspeil van haar bevolking. Het is een
  van de componenten van het menselijk kapitaal. De levensstandaard hangt samen met de
  beschikbaarheid van goederen en diensten en bepaalt er tevens de toegang toe. Armoede is
  een situatie van ontoereikende levensstandaard. In hoge-inkomenslanden wordt armoede
  relatief benaderd: mensen wiens levensstandaard onvoldoende is om toegang te hebben tot
  de gangbare leefpatronen van hun land zijn er arm. In lage- en middeninkomenslanden
  primeert een absolute benadering van armoede: extreme armoede betekent dat de
  levensstandaard niet of nauwelijks voldoende is om te overleven.
  0.2.
   De levensstandaard of armoedesituatie wordt onder meer beïnvloed door de wijziging van de
  bevolkingsstructuur (zie 5.1.2) en de verandering van de productieorganisatie (zie 5.1.4). De
  wijziging van de bevolkingsstructuur, in het bijzonder de veroudering van de bevolking,
  veroorzaakt een druk op de levensstandaard (zie 5.1.5). Immers, een stijgend aandeel van
  de welvaart zal nodig zijn om in de bestaansmiddelen voor de groeiende groep ouderen te
  voorzien. Dit is niet evident, temeer daar de bevolking die instaat voor deze welvaartsproductie in relatief belang zal afnemen. De verandering van de productieorganisatie
  veroorzaakt eveneens een druk op de levensstandaard (zie 5.1.9). Deze druk blijkt op
  macro-economisch vlak uit de verandering in het gemiddelde inkomen per land. Op microeconomisch vlak beïnvloedt de creatie en de uitstoot van arbeidsplaatsen de levensstandaard
  van verschillende socio-economische categorieën.
  1
  
  Situatie gisteren en vandaag
  
  1.1
  
  De levensstandaard in België is hoog. In 2005 bedroeg het bruto nationaal inkomen (bni)
  300 miljard euro; per inwoner is dat 28 588 euro. België behoort daarmee tot de hogeinkomenslanden. De Belgische levensstandaard ligt bijna 20 procent boven het gemiddelde
  van de 25 landen van de Europese Unie (EU). Tussen 1970 en 2005 steeg het bruto
  binnenlands product (bbp) van 111,5 miljard euro tot 255,3 miljard euro (uitgedrukt in
  prijzen van 1995). In die periode daalde de werkgelegenheidsgraad – de werkgelegenheid in
  procent van de bevolking op arbeidsleeftijd (15 tot en met 64 jaar) – licht, van 62,2 naar
  61,9 procent1.
   1.2
  
  Vijftien procent van de bevolking in België is arm2. Op basis van inkomensgegevens voor
  2003 is het armoederisicopercentage – het deel van de bevolking dat leeft met minder dan
  60 procent van het mediaan equivalent beschikbaar huishoudinkomen – voor vrouwen ouder
  dan 16 jaar 15 procent en voor mannen 13 procent. Dit betekent bijvoorbeeld dat een
  alleenstaande leeft met minder dan 747 euro per maand. België neemt hiermee een
  middenpositie in binnen de EU. In 2003 was het beschikbaar inkomen van de 20 procent
  rijkste huishoudens in België vier maar zo groot als dat van de 20 procent armste.
  1.3
  
  Het hebben van een betaalde baan vermindert beduidend de kans om in een situatie van
  armoede te leven. Op basis van inkomensgegevens van 2003 leeft 4 procent van alle
  personen met een betaalde baan in een situatie van armoede. Voor werklozen is dit
  percentage 28. Het belang van het hebben van een betaalde baan blijkt ook uit de verdeling
  van de populatie armen: bijna negen op tien heeft geeft betaalde baan (inkomensgegevens
  van 2003). Hoewel de beschikbare bronnen voor de afgelopen tien jaar strikt genomen niet
  met elkaar vergeleken kunnen worden, liggen deze en volgende vaststellingen met
  inkomensgegevens voor 2003 in de lijn van de waargenomen trends uit het verleden.
  1.4
  
  Naast een betaalde baan beschermen socialezekerheidsvoorzieningen tegen armoede.
  Zonder deze voorzieningen zou het armoederisicopercentage van de begunstigden van deze
  voorzieningen, zoals werklozen of gepensioneerden, nog hoger liggen. Globaal zou het
  armoederisicopercentage in België dan oplopen tot 42 procent.
  Fiche 5.1.11
  
  Wereld
  
  België
  
  WORKING PAPER 15-08
  
  1.5.
   Ten slotte leven eenpersoonshuishoudens met afhankelijke kinderen alsmede huishoudens
  met afhankelijke kinderen doch zonder gezinslid met een betaalde baan meer dan gemiddeld
  in een armoedesituatie. Gebaseerd op inkomensgegevens van 2003 is het armoederisicopercentage van de eerste categorie 36 procent, van de tweede 70 procent.
  1.6
  
  De levensstandaard in de wereld is vandaag hoger dan ooit, maar hij verschilt sterk tussen
  landen. Tussen 1975 en 2004 groeide het reëel bbp per wereldburger met ongeveer
  70 procent3. De groei was het sterkst in Oost-Azië. Maar in Afrika beneden de Sahara daalde
  het reëel bbp per inwoner. In 2004 bedroeg het gemiddelde bruto wereldinkomen per
  inwoner 6 280 US dollar4. Het gemiddelde bni van de 1 miljard inwoners van de hogeinkomenslanden was 32 040 US dollar, dat van de 5,3 miljard inwoners van de lage- en
  middeninkomenslanden 1 460 US dollar; of in koopkrachtpariteit uitgedrukt (d.w.z.
  gecorrigeerd voor het verschil in prijsniveau tussen landen) respectievelijk 30 970 en
  4 630 US dollar. De spreiding tussen afzonderlijke landen ging van Malawi met 620 tot
  Luxemburg met 61 220 US dollar in koopkrachtpariteit.
  1.7
  
  De inkomensongelijkheid tussen wereldburgers is bijzonder groot. In 1998 beschikte de
  rijkste 10 procent van de wereldbevolking over de helft van het wereldinkomen in
  koopkrachtpariteit, in ‘gewone’ US dollar zelfs over twee derden5. Het gemiddelde inkomen
  van iemand die tot die groep behoorde was in koopkrachtpariteit 71 keer groter dan dat van
  iemand uit de armste 10 procent, in ‘gewone’ dollar was het verschil zelfs 320 tegen 1.
  