title: L. Gillard, La banque d'Amsterdam et le florin européen au temps de la République néerlandaise (1610-1820)
text: RECENSIES
  L. Gillard, La banque d’Amsterdam et le florin européen au temps de la République
  néerlandaise (1610-1820) (Recherches d’histoire et des sciences sociales CIII; Parijs: Éditions
  de l’école des hautes études en sciences sociales, 2004, 420 blz., b 39,-, ISBN 2 7132 2014 9).
  Na alle commotie over de euro en de lage instapkoers van de gulden is het een verademing om
  weer eens een boek te zien over een andere periode, toen ‘wij’ blijkbaar heel wat meer in de
  internationale financiële wereld te betekenen hadden. Dat is al te zien aan de titel, met de term
  ‘florin européen’, die Lucien Gillard, directeur de recherche van het Centre National de la
  recherche scientifique in Parijs, aan dit boek meegaf. Die ‘euro-gulden’ was door zijn enorme
  stabiliteit een baken, oftewel de belangrijkste vecteur (11), van de kapitalistische ontwikkeling in
  Europa. De euro-gulden, ook wel ‘bank-gulden’ genoemd, werd gedragen door de Amsterdamse
  wisselbank. Deze bank was beslist geen gefossiliseerd instituut, zoals wel eens is beweerd.
  Toegegeven, zij gaf geen bankbiljetten uit, maar volgens Gillard was zij wel degelijk innovatief
  met de uitvinding van het agio-systeem en de introductie van de recepissen (waarover hieronder
  meer). Dankzij deze instrumenten konden de golven van de conjunctuur de stabiliteit van de
  gulden niet aantasten.
   De auteur begint met het schetsen van het sociaal-politieke klimaat, het belang dat er aan
  juridische instituties werd gehecht, het algemene economische kader en de economische politiek
  van de Republiek. Hoofdstuk 2, vervolgens, behandelt de geschiedenis van de bank ‘par ceux qui
  l’ont connue’, zoals de titel van het hoofdstuk al aangeeft. We lezen de ‘getuigenissen’ van
  grootheden als Adam Smith, James Steuart, Jean-Baptiste Say, Karl Marx, naast die van een hele
  reeks anderen, met voor mij althans heel wat minder bekende namen — Ricard, Bruzen, Lemoine,
  Accarias, in ieder geval vrijwel allemaal Engelsen en Fransen. Hoe en in hoeverre die heren echt de
  bank hebben gekend of er alleen maar over hebben horen praten is niet duidelijk, maar wel komt
  naar voren dat de Amsterdamse bank de omloopsnelheid van het geld had bevorderd en dat er een
  enorm vertrouwen in de euro-gulden was, dat helaas verloren ging aan het eind van de achttiende
  eeuw.
  In het daarop volgende hoofdstuk komt de eerste belangrijkste innovatie aan bod: het agio,
  weer grotendeels verteld door ‘zij die de bank hebben gekend.’ In feite was er een duale economie,
  eentje gedomineerd door de bank-gulden, een rekeneenheid op papier dus, die volledig beheerst
  werd door de Amsterdamse bank, en de gulden-courant, de gulden in het werkelijke leven, die
  veel meer onderhevig was aan de schommelingen van de conjunctuur. Het agio was dan het
  verschil, een percentage, dat de bank berekende als men ‘echte’ guldens wilde omzetten in de
  bank-gulden. De directeuren van de bank lieten dat agio schommelen (meestal tussen de 4 en 5
  procent) zodat de waarde van de bank-gulden stabiel bleef. Met dit instrument had de bank een
  unieke rol in de grotere transacties van het vroeg-moderne Europa: de berekening van de prijzen
  was er behoorlijk waardevast door.
   Hoofdstuk 4 en 5 handelen respectievelijk over de waarde van de euro-gulden in het
  ‘binnenland’ en op de ‘Europese markt’, waarbij de auteur de financiële markten van Parijs en
  Londen gemakshalve gelijk stelt aan ‘Europa’. Naast de auteurs die hem al eerder van dienst waren
  voert Gillard hier een hele reeks grafieken over koersen van edelmetaal en de belangrijkste munten
  op, gebaseerd op gegevens uit prijscouranten en de bronnenpublicaties van Van Dillen en
  Posthumus. Helaas heeft hij zijn bronnen een beetje achter elkaar opgenoemd op de pagina’s 389391, en niet bij elke tabel apart, zodat het moeilijk valt de interpretaties op hun merites te
  
  137
  
  RECENSIES
  beoordelen. Een cruciaal hoofdstuk is tenslotte het laatste, over les mécanismes de régulation,
  waarbij de activiteiten van de bank op het gebied van aan- en verkoop van edelmetalen, leningen,
  bankwinsten, en de recepissen aan de orde komen. Met name dat laatste was weer een belangrijke
  innovatie. Handelaren die een rekening bij de bank hadden, en baar geld nodig hadden, hoefden
  niet altijd het bedrag zelf op te nemen, maar konden de recepis (het ontvangstbewijs dat zij baar
  geld gestort hadden) zonder enige poespas verhandelen. De recepis was slechts een half jaar geldig,
  maar kon tegen betaling van een bescheiden interest verlengd worden. Daarmee loste de bank in
  één klap twee problemen van de internationale koopliedengemeenschap op: het tekort aan gemunt
  geld en de enorme behoefte aan kortlopend krediet. Als gevolg daarvan kon de omloopsnelheid
  van het geld enorm toenemen. Eigenlijk creëerde de bank hiermee geld.
   In de conclusie benadrukt Gillard nog eens dat de euro-gulden ondersteund werd door een
  uitgekiende politiek van de Amsterdamse bankdirecteuren. Zij maakten de accumulatie van
  kapitaal mogelijk waardoor ‘Europa’ zich kon ontwikkelen in de richting van de industriële
  revolutie. Een bijkomend effect was echter dat de euro-gulden enorm overgewaardeerd was, wat
  een nadelig effect had op de ontwikkeling van de Nederlandse economie. (383) In het licht van
  dergelijke conclusies is het jammer dat Gillard zijn bevindingen niet koppelt aan wat reeds bekend
  is bij de historici van de eenentwintigste eeuw, maar blijft hangen bij auteurs van voor 1900.
   Meteen al in de inleiding kondigt hij aan (8) dat hij geen bijdrage wil leveren aan het debat over de
  vroeg-moderne economische groei en de rol van de bank daarin. Zijn conclusies gaan echter wel
  degelijk in die richting. Hij verwijst echter nauwelijks naar historici die de laatste tien, twintig jaar
  hebben gepubliceerd over het Nederlandse geld, munt- en bankwezen. Dehing, Korthals Altes,
  Jonker, Van Zanden, Klein, Nijenhuis, Spufford, Appleby, en zelfs een Enno van Gelder
  ontbreken in zijn literatuurlijst. Zijn tabel met onder andere schattingen van het nationale
  inkomen en andere financiële grootheden is daarom ook hopeloos verouderd. (31)
  De econoom Gillard gaat er ten onrechte van uit dat auteurs die in de tijd dichter bij de bank
  stonden, als Culpeper, Du Tot, Daforne, Montesquieu, Hume, Law, Mondoteguy, Pancoucke,
  Malynes en een Burrish (anagram of toch een echte auteur?) een betere interpretatie van de feiten
  kunnen geven dan hedendaagse historici. Wellicht had hij met dit materiaal een studie kunnen
  schrijven over hoe men in de vroeg-moderne tijd de Amsterdamse bank zag, een analyse van het
  discours destijds, maar dat doet hij niet: hij gebruikt de vroege economen om de ‘feitelijke
  historische’ situatie weer te geven. Of zij elkaar hebben zitten napraten wordt niet geanalyseerd,
  dat Adam Smith dan bijvoorbeeld eens van mening verschilt van James Steuart wordt bijvoorbeeld
  ook niet uitgewerkt. (227) Dat ‘zij die de bank hebben gekend’ toch zeker niet altijd gelijk kunnen
  hebben is te zien in de vele slordigheden en foutjes. Om maar een paar te noemen: Frederik
  Hendrik was geen stadhouder in 1619 (13), Amsterdam was niet militair bezet door de Orangisten
  in 1629 (13), de Eerste Engelse zeeoorlog begon niet in 1651 (13), en er was geen ‘Phoonsen-factie’
  in Amsterdam. (81) Wel bijzonder curieus is dat volgens Gillard, tijdens het derde (sic)
  stadhouderloze tijdperk, in 1747, de belastingpacht werd ingevoerd (sic). Een belastingoproer
  maakte gelukkig snel een einde aan dit kortstondige experiment. (35)
  Wat is dan de balans over dit boek? De grote lijnen van het verhaal zijn juist, maar niet
  vernieuwend — eigenlijk wist Van Dillen dat allemaal al. De grafieken zijn niet op hun waarde te
  schatten en voegen weinig toe. Gillards operationalisering van ‘Europa’ met de financiële markten
  van Londen en Parijs is wel heel magertjes. En soms laat hij zich wel erg makkelijk meeslepen
  door zijn eigen retoriek.  Marjolein ’t Hart
  
  B. E. J. S. Werz, ‘Een bedroefd, en beclaaglijck ongeval’. De wrakken van de VOC-schepen
  Oosterland en Waddinxveen (1697) in de Tafelbaai (Zutphen: Walburg pers, 2004, 206 blz.,
  b 29,50, ISBN 90 5730 285 3).
  In de afgelopen decennia zijn tal van publicaties verschenen over VOC-schepen die vergaan
  zijn en waarvan de wrakken zijn ontdekt en onderzocht. Van de ‘Witte Leeuw’ bij St. Helena, de
  ‘Geldermalsen’ in de Indische archipel, de ‘Batavia’, ‘Zuytdorp’ en ‘Zeewijk’ op de Australische
  westkust tot de ‘Hollandia’ en ‘Amsterdam’ op de Engelse zuidkust, het ‘Vliegent Hert’ voor
  Vlissingen tot het lopende onderzoek op Sri Lanka naar de ‘Avondster’. Het boek van Bruno
  Werz past in die reeks en het zal ook niet het laatste zijn. Al deze wrakken hebben veel informatie
  opgeleverd over de schepen van de VOC, hun uitrusting, bewapening, cargo en bemanning,
  waardevolle informatie in aanvulling op de geschreven bronnen.
  Een rode draad in al deze onderzoeken is de strijd tussen de schatgravers en de
  wetenschappers waarbij de eerste groep weer te onderscheiden is in pure plunderaars en gedreven
  particuliere ondernemers. In het geval van de ‘Oosterland’ en ‘Waddinxveen’ die in 1797 in een
  vliegende storm van hun ankers raakten en kapot sloegen op de kust van de Tafelbaai, heeft de
  eerste categorie door de in Zuid-Afrika geldende regelgeving geen kans gehad en betrof het van
  meet af aan een wetenschappelijk project.
   De onderhavige publicatie is een onderzoeksverslag waarin de auteur een lans breekt voor
  multidisciplinair onderzoek en voor het bestaansrecht van de maritieme archeologie als tak van
  wetenschap. Ik kan mij daarbij niet geheel aan de indruk onttrekken dat de auteur vooral ook wil
  aantonen dat het opheffen van het lectoraat dat hij bekleedde aan de universiteit van Kaapstad, een
  verkeerde beslissing is geweest. Nu heeft het Southern Institute of Maritime Archeology die
  stimulerende rol overgenomen. Hoe het ook zij, het onderzoek resulteerde in ieder geval in een
  boek waarin rijkelijk aandacht wordt besteed aan de methodologie en classificatietechnieken van
  het maritieme archeologisch-historisch onderzoek. Persoonlijk vind ik dat een van de verdiensten
  van het boek. Geïnspireerd door Braudel en de bredere kaders heeft Werz een maritiemarcheologisch project (MAP) Tafelbaai ontwikkeld waarin hij fysisch-geografisch onderzoek van
  de Tafelbaai combineert met archiefonderzoek, natuurwetenschappelijk onderzoek en onderzoek
  van de materiële bronnen in hun originele context. Daarbij maakt hij gebruik van geavanceerde
  technieken uit andere disciplines zoals het geografisch informatie systeem (GIS) waarbij analyses
  worden gemaakt van de onderlinge ruimtelijke relaties tussen wrakvondsten.
  Levert dit alles nu veel op? Ja en nee. Niet in de zin dat het nieuw licht werpt op het maritieme
  bedrijf van de VOC. Het bevestigt over het algemeen wat reeds bekend was. Anderzijds moet
  gezegd worden dat de gevolgde aanpak er zeker toe heeft geleid dat alle informatie uit de
  beschikbare materiële bronnen is gehaald waarmee een goede reconstructie is verkregen van het
  
  139
  
  RECENSIES
  modèle hydraulique (383) op de euro-gulden toepasten, een financiële politiek die volgens hem
  (zonder enige verwijzing of uitweiding) wel gebaseerd zou moeten zijn op de wetenschappelijke
  aanpak van Simon Stevin, die immers ook in die tijd in Amsterdam rondliep, had ik het wel
  gezien. De Fransen hadden een betere opvolger van Morineau verdiend.
   Marjolein ’t Hart
  
  B. E. J. S. Werz, ‘Een bedroefd, en beclaaglijck ongeval’. De wrakken van de VOC-schepen
  Oosterland en Waddinxveen (1697) in de Tafelbaai (Zutphen: Walburg pers, 2004, 206 blz.,
  b 29,50, ISBN 90 5730 285 3).
  In de afgelopen decennia zijn tal van publicaties verschenen over VOC-schepen die vergaan
  zijn en waarvan de wrakken zijn ontdekt en onderzocht. Van de ‘Witte Leeuw’ bij St. Helena, de
  ‘Geldermalsen’ in de Indische archipel, de ‘Batavia’, ‘Zuytdorp’ en ‘Zeewijk’ op de Australische
  westkust tot de ‘Hollandia’ en ‘Amsterdam’ op de Engelse zuidkust, het ‘Vliegent Hert’ voor
  Vlissingen tot het lopende onderzoek op Sri Lanka naar de ‘Avondster’. Het boek van Bruno
  Werz past in die reeks en het zal ook niet het laatste zijn. Al deze wrakken hebben veel informatie
  opgeleverd over de schepen van de VOC, hun uitrusting, bewapening, cargo en bemanning,
  waardevolle informatie in aanvulling op de geschreven bronnen.
  Een rode draad in al deze onderzoeken is de strijd tussen de schatgravers en de
  wetenschappers waarbij de eerste groep weer te onderscheiden is in pure plunderaars en gedreven
  particuliere ondernemers. In het geval van de ‘Oosterland’ en ‘Waddinxveen’ die in 1797 in een
  vliegende storm van hun ankers raakten en kapot sloegen op de kust van de Tafelbaai, heeft de
  eerste categorie door de in Zuid-Afrika geldende regelgeving geen kans gehad en betrof het van
  meet af aan een wetenschappelijk project.
   De onderhavige publicatie is een onderzoeksverslag waarin de auteur een lans breekt voor
  multidisciplinair onderzoek en voor het bestaansrecht van de maritieme archeologie als tak van
  wetenschap. Ik kan mij daarbij niet geheel aan de indruk onttrekken dat de auteur vooral ook wil
  aantonen dat het opheffen van het lectoraat dat hij bekleedde aan de universiteit van Kaapstad, een
  verkeerde beslissing is geweest. Nu heeft het Southern Institute of Maritime Archeology die
  stimulerende rol overgenomen. Hoe het ook zij, het onderzoek resulteerde in ieder geval in een
  boek waarin rijkelijk aandacht wordt besteed aan de methodologie en classificatietechnieken van
  het maritieme archeologisch-historisch onderzoek. Persoonlijk vind ik dat een van de verdiensten
  van het boek. Geïnspireerd door Braudel en de bredere kaders heeft Werz een maritiemarcheologisch project (MAP) Tafelbaai ontwikkeld waarin hij fysisch-geografisch onderzoek van
  de Tafelbaai combineert met archiefonderzoek, natuurwetenschappelijk onderzoek en onderzoek
  van de materiële bronnen in hun originele context. Daarbij maakt hij gebruik van geavanceerde
  technieken uit andere disciplines zoals het geografisch informatie systeem (GIS) waarbij analyses
  worden gemaakt van de onderlinge ruimtelijke relaties tussen wrakvondsten.
  Levert dit alles nu veel op? Ja en nee. Niet in de zin dat het nieuw licht werpt op het maritieme
  bedrijf van de VOC. Het bevestigt over het algemeen wat reeds bekend was. Anderzijds moet
  gezegd worden dat de gevolgde aanpak er zeker toe heeft geleid dat alle informatie uit de
  beschikbare materiële bronnen is gehaald waarmee een goede reconstructie is verkregen van het
  
  139.
  