title: Inleiding tot de Theologie van E. Brunner (vervolg)
text: IN L E ID I N G T O T D E T H E O L O G IE V A N E. B R U N N E R (vervolg)
  HET AAN KN OPINGSPUN T
  
  Het gaat Brunner erom, dat de werkélijke levende G od kom t tot de
  wérkelijke mens en die mens dan ook bereikt. Van het door de O pen­
  baring G ods uit bepaalde denken is het, dat Brunner theologische belang­
  stelling krijgt voor het raadsel m ens: hoe zal de Openbaring G ods de
  mens bereiken? is er bij de mens voor het spreken G ods een aanknopings­
  punt? Brunner ziet in de Bijbel, speciaal in Rom. 1:19, 20 en 2: 14, 15
  een duidelijke aanwijzing van de werkelijkheid der algemene openbaring
  en hij schrijft hierover in 1934 zijn brochure „N atur und G nade” — want
  hij meent, dat aan de uit deze openbaring voortvloeiende menselijke
  verantwoordelijkheid tegenover G od in de Zwitserse theologie wordt
  tekort gedaan. W at Brunner in het kort met deze brochure wil zeggen
  verklaart hij in een voorw aarde met de volgende plaats van Luther:
  ,,Wanneer de natuurlijke wet G ods niet door G od in het hart geschreven
  was, zou men lang moeten prediken voordat de gewetens getroffen
  werden — tot een os en een ezel wel honderdduizend jaar! W aarom ?
  wat ontbreekt er? H un ziel is er niet naar geschapen, dat zulks daarin
  valt. M aar een mens, zo gauw hem de wet wordt voorgehouden, zegt:
  ja, zo is het. Daarvan zou men hem niet zo gauw kunnen overtuigen, als
  deze hem niet tevoren in het hart was geschreven. O mdat zij tevoren al in
  zijn hart is, hoe verdonkerd ook, wordt het door het W oord weder
  opgewekt”. Evenals Luther hier gaat het ook Brunner erom, dat de
  gewetens getroffen worden. En wanneer Brunner dan ook het aankno­
  pingspunt in de mens voor het W oord G ods formuleert als de ook bij de
  zondaar niet verloren gegane formele imago Dei, formeel beeld G ods,
  bestaande uit het eenvoudige mens-zijn, waardoor hij in staat is, dit W oord
  te horen en in verantwoordelijkheid daartegenover te beslissen, dan legt
  hij dit accent, opdat wij juist bij het werk onder hen, die buiten de kerk
  staan, zullen weten van hun verantwoordelijkheid t.a.v. de boodschap,
  die wij hen brengen.  C o n f l ic t B r u n n e r -B a r t h.
  Het is tegen Brunners brochure “ N atur und Gnade” , waarin Brunner
  o m ’s mensen verantwoordelijkheid wille pleit voor het formele aan­
  knopingspunt in de mens voor het spreken G ods, dat Karl Barth zijn
  krachtig „N E IN !” (titel van zijn antwoord aan Brunner) laat horen,
  waardoor het uit elkaar gegroeid zijn van Brunner en Barth nu aan de
  gehele theologische wereld openbaar wordt.
   59
  
  In zijn „N E IN ! Antwort an Emil Brunner” wijst Barth op een voor
  zeer velen onbegrijpelijk felle wijze Brunners gedachtenwereld af. His­
  torisch is deze felheid te verklaren uit het feit, dat Barth in deze tijd zeer
  in de D uitse kerkstrijd betrokken raakt (te meer, om dat hij zijn oude
  medestander Gogarten aan het nationaal-socialisme verloren heeft), in
  welke strijd hij voortdurend te maken heeft met de vergoddelijking van
  het geschapene, waarom hij aan alle te zeer waarde hechten aan wat tot de
  mens behoort een radicaal einde gemaakt wil zien. Voortdurend heeft hij
  te vechten tegen de verabsolutering van ordeningen als bloed, volk en
  ras en wordt hij daardoor fel gebeten op alles, wat naar natuurlijke theo­
  logie zweemt, waarbij ook Brunner een veeg uit de pan krijgt. M aar dan is
  Barth in dit opzicht wel aan het verkeerde adres, om dat Brunner het
  aanknopingspunt voor het spreken G ods in de mens evenals de Reforma­
  toren zuiver formeel wil zien en overigens in het verzet tegen het Deutschchristentum even fel is als Barth. Het is niet voor niets geweest, dat al
  heel spoedig na het aan de macht komen van het nationaal-socialisme
  Brunners boeken in Duitsland en in bezettingstijd ook in Nederland ver­
  boden en in de papiermolen gedraaid zijn!
  Toch — hoe vreemd dit ook moge klinken — geloof ik, hoe fel
  Barths reactie op Brunners „N atur und G nade” ook geweest moge zijn,
  niet, dat hier het grootste verschil ligt tussen Brunner en Barth.  G roter verschil dan in de kwestie van het aanknopingspunt, ook al
  heeft het hier natuurlijk wel verband mee, zie ik persoonlijk in de leer
  aangaande de Heilige Geest, waarover Brunner in 1935 zijn voortreffelijk
  boekje „V o m W erk des Heiligen Geistes” (in 1945 gevolg door ,,Die
  Lehre vom Heiligen Geiste” ) publiseert. O m tot de draad van een vorige
  maal terug te keren: het gaat Brunner in zijn theologie om de doorbraak
  van de werkelijke, levende G od in de werkelijke wereld — en die door­
  braak gaat door, ook tot in het diepst van de menselijke ziel. Daarom wijdt
  Brunner dit boekje aan het beschrijven van wat de Heilige Geest in het
  leven van de mens, die door G ods W oord werd getroffen, doet: Hij,
  60
  
  schenkt ons voor het verleden geloof in G ods vergeving; voor het heden
  een verbreking van het harde en koude IK, zodat dit open w ordt voor
  liefde tot de naaste; voor de toekom st hoop, dat die vernieuwing, die in de
  zonde-gebrokenheid van deze wereld nog maar ten dele is, totaal zal zijn
  in het eeuwige Rijk G ods, dat kom t (vgl. 1 Cor. 13: 13). Hier is voor mijn
  gevoel het verschil met Karl Barth, die de werking des H. G eestes in het
  mensehart veel minder zichtbaar-reëel ziet, groter, dan ten aanzien van
  de leer van het aanknopingspunt.
  O n t m c e t in g
  
  m et
  
  de
  
  G r o e p b e w e g in g.
   Ik zie Brunners visie aangaande het werk van de Heilige G eest mede
  als gevolg van diens ontmoeting met die Groepbeweging, die in deze jaren
  plaatsvindt. O ndanks alle critiek, die, som s terecht, som s ook ten on­
  rechte, op de O xford-G roep is uitgeoefend, moet ieder, die er middenin
  heeft gestaan, toch wel erkennen, dat hier som s sprake is geweest van een
  zeer reëel en krachtig werk van de Heilige Geest. In de G roep zijn hon­
  derdtallen, om niet te zeggen duizendtallen mensen uit het witte heiden­
  dom , die van Christus niet wisten en zich van het woord Drieëenheid
  afvroegen (zoals ik self m eem aakte!), o f dit nu geloof, hoop en liefde of
  moed, beleid en trouw betekende, veranderd tot zeer levende getuigen
  van de Heer. En om dat Brunner ondanks die grote reserves, die er ook
  bij hem bestonden, niet op een theologische afstand is blijven staan,
  maar zich er middenin heeft gegooid, heeft hij zelf de persoonlijke zegen,
  aan veler contact met de G roep verbonden, ook ervaren (zoals hij in het
  voorw oord voor H. J. Rinderknecht’s boekje „V ier brieven van het
  nieuwe leven” schrijft), en heeft in het, altijd sterk Christocentrische,
  Zwitserse Groep-team meer en meer de vreugde leren kennen, wat het is,
  mede-arbeider G ods te zijn. In 1936 verschijnt zijn, ook in het Neder­
  lands vertaalde, „D e kerken, de Groepbeweging en de Kerk van Jezus
  C hristus” , waarin hij een bijbels verantwoord beeld geeft van de grond­
  beginselen der Groepbeweging, dat ook speciaal voor de G roepen over
  over de gehele wereld van grote betekenis is geweest als wachter tegen
  fouten, die op elke levende weg steeds weer dreigen. Het is hier, dat
  Brunner het doorbreken van de Heilige Geest in mensenharten steeds
  opnieuw heeft meegemaakt, zodat zijn leer over de Heilige G eest voor
  hem geïllustreerd wordt door dat, wat hij persoonlijk van het werk van
  die Geest heeft gezien.
   Het is Brunner in zijn theologisch denken erom te doen, dat de werke­
  lijke, levende G od doorbreekt in de wereld tot in het leven van de werke­
  lijke mens. Vanuit deze lijn gezien past de Groepbeweging, welker kern­
  woorden immers zijn: overgave, stil-zijn voor G od, leiding, delen, rent­
  meesterschap, geheel in de lijn van Brunners ontwikkeling. M aar Brunner
  is er niet te groot voor, ook zelf te erkennen, hoeveel hij aan de Groepbeweging te danken heeft. O p een grote samenkomst in Utrecht zei hij eens:
  „Ik kom uit het kamertjie naast het podium, waarop een bord staat:
  61
  
  Alleen voor solisten. Daar hoorde ik vroeger o o k ; zo’n solist was ik.
   N u heeft G od mij echter in de gemeenschap gesteld” . Juist omdat hij
  zelf veel aan deze beweging te danken heeft gehad, heeft het hem echter
  pijn gedaan, dat de Groep, onder invloed van een verkeerde, Angelsak­
  sische, Koninkrijk-Gods-theologie, som s verzeilen ging in humanistisch —wereldverbeterende wateren. In 1947 schreef Brunner m ij: „Sedert vele
  jaren heb ik mij uit de O xford-Groep teruggetrokken, om dat ik innerlijk
  niet meer mee kon . . . In de laatste tijd heb ik mij echter weer veel posi­
  tiever ingesteld, omdat ik gezien heb, dat zij onder het programma der
  M orele Herbewapening in werkelijkheid een evangelisatiearbeid verricht
  als wel geen andere Chr. groep o f kerk. Er zijn echter vele principiële
  vragen, waarop ik tot nu toe geen ontwoord ontving: t.a.v. de Koninkrijk-Gods-Theologie, de M RA-ideologie, het samenwerken met M o­
  hammedanen enz. Daarom kan er geen sprake van zijn, dat ik mij met
  haar identificeer. Anderzijds ben ik van het belang van de arbeid der
  M orele Herbewapening (zoals de G roep zicht tegenwoordig noemt)
  overtuigd” . Toch blijft hij ook in het derde deel van zijn Dogmatik,
  dat in 1960 verscheen, zeer positief over M R A oordelen. Mét de reserve,
  die hij heeft, blijft hij zeggen: Toch is G ods Geest hier aan het werk”.
  B run ners
  
  b ijb e l b e s c h o u w in g.
   W ij snijden nu een geheel ander onderwerp aan als we enkele woorden
  zeggen over Brunners Bijbelbeschouwing. W anneer wij ook hier de lijn
  volgen, die wij in het voorafgaande zagen; dat het Brunner in zijn theologie
  erom gaat, dat de werkelijke, levende G od doorbreekt tot in het leven van
  de werkelijke mens, past hierbij, dat hij ook bereid is, alle menselijke
  belemmeringen, voorzover principieel mogelijk, uit de weg te ruimen
  opdat de grote ontmoeting tussen G od en mens maar onbelemmerd
  plaatsvindt! In een stelling bij zijn pas in Utrecht verdedigd proefschrift
  schrijft uw D r. A . J. G . Dreyer: „D ie aanspraak op die onfeilbaarheid van
  die Sk rif stimuleer nie die geloof nie, maar vernietig d it” . Brunner zou dit
  geschreven kunnen hebben! D aar hij weet, dat verschillende mensen echt
  zitten met bijbelgedeelten, die b.v. niet in het moderne wereldbeeld
  passen, beschouwt hij het mede als zijn ook in het Nederlands vertaalde
  boekje: „H et W oord G ods en de moderne m ens” uit 1937, waarin het
  hoodfstuk „H et scheppingsgeloof en het wetenschappelijk wereldbeeld”
  is opgenomen. Duidelijk toont Brunner hierin aan, dat de Bijbel niet
  bedoelt een leerboek voor geschiedenis en aardrijkskunde o f geologie te
  zijn (hebben de auteurs der bijbelboeken niet gewerkt met het wereldbeeld
  van hun tijd, waarin de aarde beschouwd werd als een plat vlak, terwijl de
  zon om de aarde zou draaien inplaats van om gekeerd?), maar een boek,
  dat in de taal en gedachtenwereld der Bijbelschrijvers getuigenis aflegt
  van G ods openbaring.
   En ik denk hier ook aan het in vele talen vertaalde catechisatieboek „O n s
  G elo of” , dat in zijn Nederlandse uitgave al een achtste druk beleefde, en
  62
  
  een uitnemend middel is, buiten- en binnenkerkelijken in de Bijbelse
  gedachtewereld in te leiden. Zoals wij ook reeds in het gedeelte over de
  maagdelijke geboorte in „d er M ittler” zagen, is Brunner geheel bereid
  waar dit nodig en mogelijk is stukken Bijbelse bast te laten vallen opdat de
  kern der Bijbelse boodschap: Jezus Christus, de Gekruisigde en O pge­
  stane, maar duidelijk de moderne mens zal bereiken. Ik denk aan het
  beeld van de gram ofoonplaat: zoals je bij het draaien daarvan de muziek
  hoort, maar ook som s bijgeluiden, zo hoor je in de Bijbel de stem G ods,
  maar ook de menselijke bijgeluiden der schrijvers, die kinderen waren van
  hun omgeving, hun tijd, en de wetenschappelijke inzichten hunner dagen.
  Z ijn R ö m e r b r ie f.
   O m dat Brunners leeropdracht in Zürich allereerst de dogmatische,
  ethische en practische vakken betrof, is het wel vanzelfsprekend, dat er op
  specifiek uitlegkundig gebied weinig van hem verschenen is. W ij vinden
  van hem slechts éen commentaar, maar dat is dan ook de in 1938 in de
  serie „Bibelhilfe für die Gemeinde” uitgekomen commentaar op de brief
  aan de Romeinen, waarmee vele dogmatici zich op éen o f ander punt van
  hun loopbaan hebben bezig gehouden! Ik denk aan Barths Römerbrief,
  die, nu enigszins verouderd, destijds grote aandacht trok als éen der eerste
  diepgaander uitingen van de z.g. Zwitserse theologie. Brunners korte
  commentaar „der R öm erbrief” is vooral van belang om de correcties,
  die hij hierin op Bijbelse grondslag in Barths werk aanbrengt, speciaal in
  de eerste hoofdstukken ten aanzien van de leer der natuurlijke Godskennis (die Brunner tot op zekere hoogte met nadruk wil handhaven om de
  mens niet zijn verantwoordelijkheid voor de geloofsbeslissing te ont­
  nemen) en de z.g. onzichtbare vruchten van het werk van de H. Geest,
  waarover hij, zich als over „d e nieuwe ontdekking op dit gebied” zacht
  ironisch uitlaat! D e Bijbel bedoelt toch wel degelijk te zeggen, dat er door
  het werk des H. Geestes inderdaad iets in de mens verandert, wat ook
  naar buiten doorwerkt (vgl. Matth. 7: 17-19 etc. en V r. en Antw. 86
  Heid. C at.). Aan het slot van deze commentaar behandelt Brunner dan
  enkele kernwoorden, die dikwijls in deze brief ter sprake komen, als
  Heiliging, Liefde, Uitverkiezing, Rechtvaardiging van de zondaar, D oop,
  T o o m G ods, Geest-Vlees en Verzoening. De behandeling dezer kern­
  woorden werpt nieuw helder licht op de Romeinenbrief.
  E e n Z e e r B e l a n g r ijk W e r k.
   In ditzelfde jaar 1938 (waarin oo k nog de prekenbundel Saat und
  Frucht verschijnt, die o p zeer aansprekende wijze tien gelijkenissen in
  preekvorm behandelt) ziet de bundeling het licht van zes lezingen, in de
  herfst van 1937 aan de Zweedse universiteit Uppsala gehouden, over de
  verhouding van het objectieve en het subjectieve in het Christendom.
   Deze bundel, „W ahrheit als Begegnung” , is m.i. éen van de allerbeste
  werken, die Brunner ooit heeft geschreven. Ik kan dan ook niet meegaan
  63
  
  met het oordeel van Eduard Thruneysen, die in zijn „K reuz und Wiederkunft C hristi” dit werk van Brunner wel zeer prijst, maar tenslotte toch
  als zijn oordeel uitspreekt: „een hoger soort piëtism e dan het normale” ,
  wat in zijn kring nogal een vloek betekent! Neen, ik geloof integendeel,
  dat Brunner in deze lezingen op een juiste manier heen kom t over de zo
  dikwijls in de kerkgeschiedenis voorgevallen tegenstelling tussen objecti­
  visme en subjectivisme door de Bijbelse waarheid te bezien als waarheid
  als ontmoeting, bij welke ontmoeting het accent zowel valt op het souvereine handelen van de Almachtige en Genadige G od als op het geloofsant­
  woord van de geroepen mens. Hierin geeft Brunner dan tevens een
  correctie op de op sommige punten z.i. té objectivistische strekking van
  zijn eigen in 1927 verschenen boek „D er M ittler” . Ten aanzien van de
  door Barth later aan de theologische orde gestelde kwestie van de kinder
  doop is hier interessant, dat Brunner vanuit zijn „W ahrheit als Begegnung” -gedachte de geldende D oopspractijken reeds in 1938 als „skandalös”
  beschouw de! Brunner wil echter niet de kinderdoop laten vallen, maar
  evenmin de doopsgewoonte, waarbij practisch bijna alles gedoopt wordt,
  handhaven; hij wil terugkeren tot de Bijbelse lijn, volgens welke de
  gelovingen, die dus antwoord hebben gegeven op G ods roep, gedoopt
  worden met hun huis (Hand. 16: 33, vgl. 1 Cor. 1: 16). Geen verwerping
  van de kinderdoop dus, maar evenmin een „alles dopen, wat in het
  doophuis kom t” . Een discussie met de Nederlandse theoloog A . A. van
  Ruler, die de gehele Europees-Amerikaanse (en dus oo k Suid-Afrikaanse)
  cultuur gestempeld ziet door het christendom en daarom min o f meer
  meent, dat alle kinderen gedoopt kunnen worden om dat zij in elk geval
  aan deze cultuur deel krijgen, zou zeer belangwekkend kunnen zijn!
  A m e r ik a.
   Het is nodig, hier de volgorde van Brunners werken even te onder­
  breken met een biografische notitie. In 1938 vertrekt Brunner voor een
  jaar naar Am erika om daar op uitnodiging colleges te geven aan de Princetown-universiteit, die vanouds om haar fundamentalistische gezindheid
  bekend staa t! Daar jaagt hij af en toe zijn hoorders de stuipen op het lijf
  met zijn enerzijds zeer reformatorisch georiënteerde colleges, die echter
  anderzijds duidelijk getuigen van de reeds omschreven Bijbelbeschouwing!
  N a dit jaar keert hij dan naar Zürich terug, waarheen tevens zijn sterk
  vaderlandslievend hart hem trekt met het oog op de komende politieke
  crisis.
  S t r ijd
  
  tegen
  
  het
  
  N a t io n a a l s o c ia l is m e.
  Vanzelfsprekend wordt in het Zwitserland dezer jaren zijn denken
  zeer in beslag genomen door de grote strijd, die staat uit te breken tussen
  het D uitse nationaal-socialisme en de democratisch geregeerde landen.
   Hoe Brunner in deze strijd zou staan, was al genoeg bekend: had hij niet
  een bevel geweigerd, bepaalde gedeelten uit „D as G ebot und die Ord64
  
  nungen” terug te nemen en waren daarom niet al zijn vele boeken in
  Duitsland als straf do or de papiermolen gedraaid? Had hij niet in 1938
  ook „D ie Machtfrage” gepubliceerd, een wel zeer scherpe aanval op het
  nationaal-socialisme ? Getuigden niet al zijn boeken van de werkelijkheid
  van G ods betrekking tot deze aarde, waarvan Hij de totale souvereine
  Heer is — niet te aanvaarden voor een ideologie, die zelf de aarde opeist
  en G od, indien Hij nog gewenst wordt, naar de ziel en de hemel verbant ?
  O p verzoek van de Zwitserse opperbevelhebber, generaal Guisan,
  schrijft hij in 1940 voor het gemobiliseerde Zwitserse leger de brochure
  „Eiserne Ration” — Noodrantsoen — , opdat de soldaten weten, waarwaarvoor en waarmee zij leven en sterven kunnen. In dat zelfde jaar
  bewijst hij de Zwitserse kerk dezelfde dienst als Kraemer in 1940 de
  Nederlandse begon te bewijzen door de publicatie van zijn „V o m Lage und
  Aufgabe der Kirche in der Gegenwart” , waarin hij de kerk oproept tot
  werkelijk kerk-zijn op alle terreinen des levens, mede, omdat alleen een
  kerk, die ernst maakt met haar van Godswege geroepen zijn, in staat is,
  staande te blijven temidden van alle woede wereldstormen. Die inhoud
  van deze brochure is zeer verwant aan de in deze jaren in Nederland door
  Kraemer, Gravemeyer en Banning gepubliceerde Gemeente-Opbouwgedachten, die een vernieuwing der kerk van binnen uit beogen, en welke
  oo k voor de kerken in Suid-Afrika van groot belang zijn. M ogen zij
  nog meer onder uw aandacht kom en! — En in deze jaren, waarin de
  grondslagen onzer cultuur ontzaglijk geschud hebben, behandelt Brunner
  in 1941 de grondslagen der W esterse cultuur in zijn boek „O ffenbarung
  und V em unft” , waarin hij vele resultaten van zijn vroegere theologische
  onderzoekingen neerlegt en deze tot een verantwoorde eenheid samenvoegt. A ls zodanig geeft dit boek een waardevol beeld van Brunners
  gedachtenwereld op zeer verschillende terreinen. Hierop laat hij dan in
  1943 zijn ook in het Nederlands verschenen boek „Gerechtigheid”
  volgen, waarin hij grondslagen poogt te leggen voor de komende na­
  oorlogse ordening, voortvloeiende uit het reformatorische denken. Hij
  gaat hier o.a. in op de probelmen van de ordeningen gezin en maatschappij,
  (waarbij hij o.a.  A ls man, die middenin het leven staat, heeft Emil Brunner zich na
  de oorlog bezig gehouden met verschillende actuele problem en: de dood­
  straf voor landverraders, die hij voorstaat, het deelnemen van christenen
  aan het politieke leven, dat hij propageert, en waarbij de christenen over
  verschillende politieke partijen verspreid kunnen zijn (een chr. partij,
  zoals we die in Nederland kennen en later ook in Zwitserland gekomen is,
  aanvaardt hij alleen als noodzakelijk in een bepaalde situatie). Terwille
  65
  
  van een rechtvaardige sociale opbouw verwerpt hij zowel het liberalis­
  tische kapitalism e als het dwangcommunisme en bepleit hij een recht op
  privè-eigendom, dat begrensd is door het belang der gemeenschap.
  Brunners theologische werkgemeenschap van 140 predikanten verklaarde:
  „H et is onrecht, dat enkelen in overvloed en luxe leven, terwijl
  anderen ondanks vlijtige arbeid het nodige ontbreekt;
  het is onrecht, dat enigen door arbeidsloos inkomen een veelvoud
  „verdienen” van dat, wat anderen in het zweet huns aanschijns verwerven;
  het is onrecht, dat arbeiders, die in goede tijden hun werkgevers
  rijk hebben gemaakt, in tijden van depressie eenvoudig op straat mogen
  worden gezet en daardooi steeds moeten vrezen, zonder verdienste te
  geraken;
  het is onrecht, dat voor de kinderen van rijken alle mogelijke op­
  leidingen open staan, terwijl begaafde kinderen van onbemiddelden deze
  kansen niet hebben omdat het de ouders aan geld ontbreekt o f omdat zij
  de verdiensten van de kinderen niet kunnen m issen.”
  Hieruit blijk dus wel heel duidelijk, dat men nog geen communist
  behoeft te zijn om toch tegen sociale misstanden te protesteren. Roept
  het W oord G ods door profeten (Am os, Jerem ia) en apostelen (Jac°b u s )
  niet luide om gerechtigheid ?
  B runner
  
  als
  
  P r e d ik e r.
   Het wordt tijd, hier enkele woorden te wijden aan de grote plaats,
  die Brunner jarenlang in zijn vaderland als prediker heeft ingenomen.
  Elke eerste zondag van de maand preekt hij in de Fraumünster in Zürich,
  waar een uur voor de tijd alle zitplaatsen al bezet waren! Brunner bezit
  namelijk de gave, op het juiste moment het juiste woord te zeggen,
  waarvan ook vele zijner uitgegeven preken getuigen. Zo sprak hij in de
  oorlogsjaren aan de hand van de A postolische Geloofsbelijdenis over
  „C hristengeloof in oorlogstijd” en gaf hij ook drie preken over het eeuwige
  leven uit, die toen (evenals in Engeland „Brieven uit de hel” van C. S.
  Lewis, waarop dezer dagen een na-oorlogs vervolg verschenen is!) on:elbaar velen tot steun zijn geweest. In 1953 publiceert hy voor hij vertrek
  naar Japan als afscheidsgeschenk voor hij Züricher gemeente de prachtige
  bundel „Fraum ünster predigten” . Zo heeft hij ondanks zijn vele weten­
  schappelijke werk, toch het contact met de gemeente behouden. En
  zie ik in Emil Brunner een man, die met zijn nadruk op Openbaringstheologie én zijn openheid voor de moderne mens oo k door zijn prediking
  aller aandacht verdient.
  Japan.
  Een bijzondere episode in Brunners leven en werken is wel zijn
  verblijf in Japan in de midden vijftiger jaren, waar hij college heeft gegeven
  aan de Chr. universiteit van Tokio, maar tegelijk ontzaglijk veel persoon­
  66
  
  lijke contacten heeft opgebouwd. Het meest belangwekkend uit deze
  tijd is wel zijn tussenpersoon-zijn tussen de georganiseerde kerken en de
  z.g. niet-kerk-groep van christenen, welke laatse door hun informele
  bijeenkomsten voor bijbel en gebed grote invloed in Japan hebben.
   Brunner kent zowel de gevaren van de georganiseerde kerk als die van de
  vrije buitenkerkelijke christengroepen en wist door zijn openheid voor
  beide heel wat tegenstellingen te overbruggen. Zijn werk in Japan vond
  zoveel waardering, dat de keizer zelf hem opriep, toch vooral zijn werk in
  Japan voort te zetten.
  D r ie D e l e n D o g m a t ie k.
  Een hoogtepunt van Brunners schrijverswerkzaamheid is wel het
  verschijnen van zijn driedelige Dogmatik (1946, 1950, 1960), waarin wij
  de grondgedachte, die Brunner reeds in zijn „W ahrheit als Begegnung”
  gaf: dat de waarheid G ods voor ons tot levende werkelijkheid w ordt in de
  persoonlijke ontmoeting tussen G od en mens. Ik voel hier het levende
  dogmatiseren van éen, die zelf door schuldbelijden en boete tot geloofs­
  gehoorzaamheid aan Christus kwam en dus ook al zijn verstandelijke
  gaven in dienst stelt van zijn Heer.
  W at de verhouding van Brunners tot Barths theologische gedachten
  betreft, valt ons op, dat Brunner het met Barth eens blijkt te zijn op
  punten, waar wij dit niet zouden verwachten — b.v. ten aanzien van de
  door Barth in zijn D ogm atik 3-1 voorgedragen gedachten over „natuur­
  lijke theologie” ), maar ook, dat Brunner het met Barth oneens is op
  verschillende andere punten. Het is vanuit Brunners waarheidsopvatting
  wel duidelijk, dat hij critiek zal oefenen op Barths té zeer vereenzelvigen
  van geloof en theologie, wat dan ook in 1-pag. 72 geschiedt. Scherp wordt
  deze critiek echter, waar Barth in zijn uitverkiezingsleer Christus tegelijk
  m aakt tot de alleen uitverkiezende G od en de enig uitverkoren mens,
  hieraan toegevoegend, dat „Jezus de eeuwig uitverkoren mens is, de
  praeëxisterende Godm ens, D ie als zodanig de grond aller verkiezing is”.
   Hierdoor acht Brunner het Kersfeest van het wonder beroofd. En als
  Barth verder schrijft dat Jezus Christus behalve de enig uitverkorene ook
  de enige verworpen mens is en schrijft „buiten Jezus Christus is er geen
  verworpene” , verklaart Brunner dit resoluut voor onbijbels. W ant de
  Bijbel leert, dat er geen verdoemenis is voor degenen, die in Christus
  Jezus zijn, maar dat er oo k is een brede weg, die naar het verderf leidt.
  Hier laat Brunner wel heel andere klanken horen dan Barth, ook al is en
  blijft hun beider streven en hoofdaccent: theologie is enkel en alleen
  openbaringstheologie, dezelfde.
  Het zou in dit toch al zo lang geworden artikel te ver voeren, hierna
  nog uitvoerig in te gaan op alle rijke gedachten van deel 2 en 3. Slechts
  zij aangestipt het grote accent, dat Brunner in deel 2 legt op het subjectieve
  handelen G ods in de verzoening. Deel- 3 is dan de uitwerking van twee
  67
  
  voorstudies „D as Misverstándnis der Kirche” (historische uiteenzetting
  van het verval der oerchristelijke gemeente als organisme tot de organisatie
  der kerk, het ergst bij de R.K. — met oproep tot bekering tot her oerchristelijk gemeente-zijn) en „D as Ewige als Zukunft und Gegenwart” ,
  waarin Brunner het sterven, het „u it de tijd gaan” , in het eeuwig nu der
  eeuwigheid als de tijd opgehouden is laat samen vallen met de opstanding.
  S lo tw o o rd.
   Mogen velen uwer zich door deze inleiding tot een nadere kennis­
  making met Brunners werken gedrongen voelen; naar mijn vaste over­
  tuiging zal deze theologie juist voor Suid-Afrika met al zijn vragen en
  problemen zeer veel kunnen betekenen — als men in de van G od gegeven
  ordeningen gaat zoeken naar het gebod van het uur, dat G ods Geest duide­
  lijk wil maken aan hen, die Hem gehoorzaam zijn.
  G . J. H. Gijmink.
  DIE A A N V A N G V A N DIE P R O T E ST A N T SE FILO SO FIE IN D U IT S­
  LA N D IN D IE X V Ide EEU.
  In die lig van die geskiedskrywing van die X IX de eeu verskyn die
  Hervorming as die afskaduwing op religieuse gebied van die individualisme
  wat die algemene Renaissance kenmerk of, volgens ’n ander lesing, as die
  afskaduwing op dieselfde gebied van die totstandkom ing van die moderne
  nasionale state. N og die een nog die ander verklaring kan ek aanvaar,
  om dat m.i. in albei bogenoemde gevalle meewerkende oorsake as bepalen­
  de oorsake beskou word. Die Reformasie lyk my veelmeer die slotfase
  van ’n beweging wat reeds anderhalwe eeu op die gebied van die christelike
  lewe in die kerklike dissipline aan die gang was voordat Luther in 1517 sy
  beroemde stellings op die kerkdeur van W ittenberg vasgespyker het.
   M iskien was Luther self by daardie geleentheid die meeste verbaas oor die
  geweldige weerklank van sy daad oor al die D uitse geweste. Die eerste
  groot naam in wie se werke ons byna almal die teologiese en kerkdissiplinêre standpunte van Luther terug kan vind, is die O xfordse professor
  Wycliffe, wie se gedagtes deur bemiddeling van H ieronim us van Praag aan
  Jan H uss bekend geraak en langs daardie Hussitiese kanaal hul pad dwarsdeur Sentraal-Europa gevind het. D ie anderhalwe eeu wat Wycliffe van
  Luther skei, noem ek graag die Prereformsie ten spyte van sommige
  besware wat daarteen mag bestaan en wat my nie ontgaan nie. O p die
  vasteland word hierdie Prereformasie veral beliggaam deur die geestelikpedagogiese beweging van die Fratres vitae communis, d.w.s. deur ’n bewe­
  68.
  