title: Enkele opmerkingen over de straf der steniging in her Oude Testament
text: E N K E L E O P M E R K IN G E N O V E R D E S T R A F D E R
  S T E N I G I N G IN H E T O U D E T E S T A M E N T
  In E x. 1 9: 1 2 lezen wij dat M ozes m aatregelen moet nemen om
  het volk Israël op een behoorlijke afstan d te houden van de berg Sinai,
  w aar Jahve zich zal openbaren. Niem and mag de berg beklimmen o f
  zelfs m aar de voet ervan aanraken. Ieder die zich daaraan zal schuldig
  maken, moet ter dood gebracht worden. D an volgt in vs. 13: /<3 f*yya'*
  óó j á J kí sáqó/ / t ssáqëí . . welke woorden men vrijwel algemeen
  vertaalt m et: geen hand zal hem aanraken, want ( of : maar) hij zal
  (zeker) gestenigd worden.
  D e vraag is wat bedoeld wordt met die eerste woorden van vs. 13;
  sp eciaal: w aarop heeft de prepositie met suffix &ó betrekking? Gram ­
  m aticaal zijn twee opvattingen m ogelijk: &ó kan slaan op de &erp 5:nai;
  het kan ook slaan op de mens d:e (c.q. het dier dat) de herg AeireeJi
  tegen het verbod in, en daarom gedood moet worden. Beide moge­
  lijkheden vindt men dan ook in de vertalingen vertegenwoordigd.
   D aarbij valt al dadelijk op dat zowel de T argu m ') als Septuagint") en
  V u lg a a f) de tweede opvatting huldigen, maar dat eerst de Faiere ver­
  talingen op dit punt variëren. De meeste van deze kiezen eveneens
  voor de tweede opvatting;*) slechts bij een drietal welke ik raad ­
  pleegde, vond ik de eerste.')
  W a a r wij blijkbaar geen keuze kunnen doen op grond van het
  hebreeuwse taaleigen, is de vraag of er andere overwegingen zijn, die
  een beslissing in de ene of de andere richting mogelijk maken. Ik
  meen van wel. W anneer men &<3 laat slaan op de berg, dan is men
  gedwongen in vs. 13a een herhaling o f beter nog een toespitsing te
  zin van het verbod in vs. 12: men mag de berg niet alleen niet be­
  treden, m aar zelfs ook niet met de hand aanraken. O p zichzelf is
  een dergelijke dubbele redactie van eenzelfde gebod of verbod zeer
  wel mogelijk; zij komt meermalen v o or/) en er is geen enkele aanleiding
  om hier een „n a a d " te zoeken tussen twee oorkonden of tradities. E r
  is echter een ander bezw aar tegen de mening dat vs. 13a een toe-
  
  O n k .: /á fíqraí hê/?
  °rë ifrepámá ýitr^gêm.
  *) Ouc/i Aapsefai aufou cAeir; en par /ifAois /ifAobo/èfAèsefai.
  3) Manuá non fanpef eum sed /apidibus opprimefur.
  St. rerí.; Leidse yerí.; 77ie Afoly Scrípfures, Jewish Pub). Soc. (1917);
  Sainfe BiMe 1939 (SEGOND); Die Het'l. iS c/tr:'# , 1927** (M E N G E ); Can!s<u.stjert. (1937);
  Modern reader's B;&/e, 1917 (M OULTON): cf. E H R U C H , /?andp/ossen 1, t.p.
   KAUTZSCH -BERTH O LET, D ie H/. ScAri^
  19224 (HOLZtNGER) : Kein
  Hand darf ihn berühren; Steinigung steht darauf. — Die By^e/ (Zuid-Afrik. vert.
  1934): geen hand mag dit aanraak nie; maar hy moet sekerlik gestenig word. —
  B u B E R -R o sE N Z W E tG , D ie ScAri^ (z.j.) nicht rühre cfran eine Hand. er wird steingcsteinigt . ..
  6) Bijv. Num. 35: 11 vv.; Deut. 25: 13 w.
   110
  
  spitsing is van vs. 12. D at zou immers betekenen dat hier inderdaad
  n a a s t het b e t r e d e n van de berg ( dat dát de zin is van
  in
  vs. 12 wordt door niemand betwist) ook het a a n r a k e n ervan m e t
  d e h a n d nog eens a f z o n d e r ! ij k en o p z e t t e ! ij k v e r ­
  b o d e n is. — M aar wat zou dat voor zin hebben? W ie van de
  ïsraëlieten zou er op de gedachte komen, deze berg, w aarvan een ieder
  immers wist dat hij „heilig ' w as en om zo te zeggen ,,onder stroom
  stond, m e t d e h a n d — dat wi! dus ze g g e n : o p z e t t e ! ij k —
  aan te raken? Bovendien: vaüen de dieren ook onder dit verbod?
  Z ij worden in vs. 12 n:'ei genoemd (a! kunnen ze daarom we! erbij
  inbegrepen zijn gedacht), m aar juist in vs. 13 wè!. E n ten s!otte meen
  ik dat, wanneer het werke!ijk de bedoehng w as gew eest te w aar­
  schuwen dat men ook ze!fs met de hand de berg niet mocht aanraken,
  dit „z e lfs" we! op een of andere wijze tot uitdrukking zou zijn ge­
  bracht; het hebreeuws heeft daar midde!en genoeg voor.
   Reeds om deze redenen komt het mij zeer onw aarschijnlijk voor
  d at in vs. 13a &<3 betrekking zou hebben op de berg Sinai. M aar ook
  het vervolg van vs. !3 verzet zich m.i. tegen die opvattin g: . . . w a n t
  (of : m aar; beide zijn gram m aticaa! evenzeer mogeüjk) hij za! ge­
  stenigd worden. D aarm ede wordt natuurlijk de mens bedoeld die de
  berg heeft betreden. M aar a!s men in vs. a de berg a!s object heeft
  genomen, dan hangt het subject van vs. & min of meer in de lucht. Nu
  is het plotseling optreden van een nieuw subject allerminst een zeld­
  zaam verschijnsel in de hebreeuwse zinsbouw, en verschiüende ver­
  talingen beroepen zich daar dan ook op in dit geval. M aar men mag
  een dergelijke subject-w isseling slechts aannemen wanneer er geen
  andere mogelijkheid overblijft. M en mag dat zeker niet doen, w an­
  neer er zónder dat een bevredigender vertaling te verkrijgen is, die
  ondersteund wordt door het gehele verband. En ik meen dat dat hier
  het geval is. Steunend op de Targum , op L X X en V u lg aat zou ik
  willen v ertalen : (1 2b) ieder die de berg aanraakt zal ter dood ge­
  bracht worden. (13a) Geen hand mag hem aanraken, m aar') gestenigd
  zal hij worden.
  W anneer wij dit als de juiste vertaling aanvaarden, dan hebben
  wij hier te doen met een interessante tekst. Hier w ordt met zoveel
  woorden uitgesproken dat hij die gestenigd wordt, niet mag worden
  aangeraakt.
   W aarom mag dat niet? Het antwoord dat, dunkt mij, duidelijk
  tussen de regels te lezen is, is dit, dat hij die de berg betreden heeft,
  daardoor „gelad en " is geworden en zodoende een gevaar is voor zijn
  volksgenoten. H ij moet worden gecfoocf omdat hij de heiligheid van
  Jahve niet ontzien heeft. M aar dat doden moet door siem giny geHe! verband vraagt m.i. eerder een tegenstellende opvatting van
  een redegevende.
  dan
  
  111
  
  schieden opdat er geen contact zal zijn tussen de overtreder en de
  uitvoerders van de straf, waardoor deze laatsten óók besmet zouden
  worden met „heiligheid".") D e steniging draagt hier duidelijk het
  karakter van „doden uit de v e rte ' en heeft een dynamistische achter­
  grond.
  H et ga at natuurlik niet aan, van hier uit nu maar dadelijk de
  hele stenigingspractijk te verklaren. M aar er is toch, naar het mij
  voorkomt, wel reden om aan deze kant van de zaak meer aandacht te
  besteden dan vaak gebeurt. Het is bijv. opmerkelijk dat BERTHOLET
  in zijn, w.i.w. zeer korte, artikel „Steinigung"") met geen woord over
  een dynam istische achtergrond spreekt, m aar uitsluitend de nadruk
  legt op de dem onistische: „ E s gilt die Seelen oder Geister verbrecherischer und unbefriedeter M enschen durch schwere Bedeckung
  der Leiche an O rt und Stelle zu b an n en ." O nder omstandigheden zal
  dat motief zeker hebben meegesproken, maar daarmede is lang niet
  alles gezegd
  E r zijn in het O .T . enige plaatsen die, wanneer wij ze in onderling
  verband met elkander brengen, aantonen dat de voorstelling die wij
  in Ex. 19 : 1 3 menen te vinden, in oud Israël wel degelijk bekend w as.
   Het is niet toevallig dat dat juist plaatsen zijn die spreken over de
  Aëre/n, de ban, waardoor men iets of iemand w ijdde ter vernietiging.
  Z o als bekend, komt de ban herhaaldelijk voor in verband met het
  verwoesten van de kanaánietische steden die Israël innam, en het
  doden van de inwoners daarvan en bloc.'°) M aar wat ons hier vooral
  interesseert, zijn die plaatsen w aar het woord wordt gebruikt met be­
  trekking tot individuen.
  Instructief is al dadelijk het verhaal in Joz. 7. Jericho is een
  Aëreyn voor Jahve (vgl. 6 :1 7 ); niemand mag zich daarvan iets toeeigenen. W anneer Achan dat toch doet, dan is het gevolg dat Israël
  geen standhouden kan tegen de vijanden en een nederlaag lijdt bij
  Ai. A ls Jozua Jahve raadpleegt bij de ark, om te weten te komen w at
  de oorzaak van de nederlaag is, dan antwoordt Jahve hem (7 :1 2 ):
  Israël kan geen standhouden en moet vluchten voor de vijand o m d a t
  zi j t o t A ë r e m
  g e w o r d e n z i j n . " ) A an deze ongewenste
  situatie kan slechts op één manier een einde kom en : zij moeten de
  Aëre/n uit hun midden vernietigen (/Msymfcf) (vs. 12), d w .z. zij moeten
  de schuldige, de man die „in de ban ' is'*) doden (vs. 15). D aardoor
  s) De vraag of er achter het verhaal in E x . 19 oorspronkelijk de voorstelling
  ligt dat hy die de heilige berg betreedt, automatisch sterft, laten wij hier rusten.
  °) R.G.G.2 s.v.
  *°) Bijv. Deut. 2 :3 4 ; 3 :6 ; Joz. 6 :2 1 , etc.
   n ) Arí Aá/ú /e/ièrem., d.i. niet dat zij „onder de ban" zijn geraakt, maar dat zij
  zeil tot „ban", tot iets dat prijsgegeven wordt, zijn geworden.
  *2) Aannt'Mád taAAërem: de man die door het lot aangewezen wordt als ver­
  kerende in de toestand van Aërem.
  112
  
  zal de t o e s t a n d
  vs. 13).
  van Aërem uit de weg worden geruimd ( Aesfr,
  
  Het is dus zo, dat de /tërem-kwaliteit zich m eedeelt: eerst van
  de goederen die „b a n " geworden zijn, aan de man die ze gestolen heeft;
  vervolgens van de man die daardoor zelf Aêre/n geworden is, aan
  het volk.
   D at blijkt ook uit Deut. 7 :2 5 . De afgodsbeelden van de
  Kanaánieten moeten worden verbrand; het is ten strengste verboden
  zich iets toe te eigenen van het goud of zilver dat er aan zit, want dat
  is een gruwel voor Jahve. D an volgt e r : gij zult zulk een gruwel niet
  in uw huis halen, z o d a t gi j A ê r e m w o r d t e v e n a l s d i e.'")
  G ij zult het veeleer verafschuw en en als een gtuwel beschouwen, want
  het is /:êrem. D e uitdrukking die hier gebruikt wordt, is nog iets breder
  sterker dan die in Joz. 7: 12. Het Aërem-karakter dat kleeft aan alles
  wat met afgodsbeelden in verband staat, wordt als een besmetting
  overgedragen op iemand die er iets van zou meenemen, ja het besmet
  ook zijn huis en alles wat er in is. Het is duidelijk dat een woord als
  „banvloek"'^) de bedoeling van de tekst niet geheel weergeeft. De
  er achterliggende voorstelling is veel concreter; het is die van de contagio die van een „gelad en " voorwerp uitgaat.
   W a t moet er nu gebeuren met iemand die /:ëre?n geworden is?
  — Het antw oord op die vraag wordt op het einde van het verhaal in
  Joz. 7 gegeven. In vs. 25 wordt breedvoerig meegedeeld : geheel Israël
  stenigde hem, en verbrandde hen (het gaat niet alleen om Achan,
  m aar ook om zijn gezin, zijn vee en zijn verder bezit — alles en allen
  die in onmiddellijke aanraking met de „besm ettingshaard zijn ge­
  weest), en tfterp Aen mei sienen, en richtte een grote sfeen/toop over
  hem op. D at dit inderdaad de gewone straf w as voor die overtredingen,
  w aardoor men Aërem word (ook wanneer de steniqing er niet opzet­
  telijk bij wordt vermeld, zoals in Deut. 7 :2 6 , w aar de strafbepaling
  geheel ontbreekt), blijkt uit E x. 2 2 : 1 9 gecombineerd met D eut 17: 2
  vv. O p eerstgenoem de plaats staat dat hij die aan de goden offert,
  behalwe alleen aan Jahve, a l s A ë r e m z a l w o r d e n b e h a n ­
  d e l d ; ' ^ ) op de tweede plaats wordt tegen ieder die zich schuldig
  m aakt aan afgodendienst, uitdrukkelijk de doodstraf door s t e n i g i n g
  geëist.
  Is het bovenstaande juist, dan is daarmee op zijn minst w aar­
  schijnlijk gem aakt, dat wij althans op die plaatsen in het O .T ., w aar
  *3) tve/iá;Ká Aêrem ^ámó/iá.
  '4) Z o o.a. Z.e«ise en Z . v4/r.
  ook de Cam.s[*usycri. Dichter bij het oorspr.
  SHGOND: dévouë par interdit.
   /'ó/í^rám. M ogelijk dat in de tekst "Tiërim is uitgevallen, maar bes!is.t noodzakeüjk is deze onderstelling niet. In ieder geval is er geen reden om /óAöram te
  cmenreren; het wordt door T g . Onk., Aq.. Symm., Thod-, L X X gesteund.
  T .S . 4.
  113
  
  (a! of niet met zoveel woorden uitgesproken) de Aërem-gedachte op
  de achtergrond staat, de steniging moeten zien als een handelwijze
  w aardoor de gemeenschap een gevaarlijke macht uit haar midden uit­
  drijft. Het gaat daarbij allerminst om een „ziel" of een „g e est" die
  men wil binden, maar om een gevreesde kwaliteit die moet worden
  uitgebannen, opdat zij de samenleving niet aantasten en ten ondergang
  brengen zal. Een persoon die Aërem geworden is, is w at de Romeinen
  „sac e r" zouden noemen.'^) D aarom moet hij uit den weg worden
  geruimd. M aar daarom ook moet dat zó gebeuren, dat deze kwaliteit
  zich niet verder verspreiden kan; men raakt die mens niet aan, m aar
  doodt hem door middel van steenworpen, en b egraaft hem eventueel
  onder een steenhoop, al of niet na verbranding. Het kw aad wordt zo
  radicaal mogelijk uitgebannen. De steenhoop d raagt in het O .T.
  doorgaans het karakter van een herinneringsteken aan de misdaad en
  de daarop gevolgde uitbanning. Elders, bijv. in G riekenland") is het
  begraven onder een steenhoop een echte d e w t:o cf::s tn^eris; door deze
  wijze van ter dood brengen „b an t" men iemand in de onderwereld.
   Het gaat dus niet in de eerste plaats om een s t r a f , maar om een
  daad w aardoor de gemeenschap zichzelf beveiligt, en zich bevrijdt
  van een gevaarlijke kiem in haar midden. D at blijkt ook uit het feit
  dat het telkens weer de gehele g e m e e n s c h a p is, die bij de steniging
  handelend optreedt.'") A ls daad van enkelingen of van een willekeurige
  groep mensen zou de steniging een collectieve moord zijn, die dan
  ook onherroepelijk bloedschuld met zich zou brengen.'") A ls rituele
  daad van de gehele gemeenschap, krachtens gewoonterecht of inge­
  volge een van de godheid afkom stige wet, werkt de steniging niet
  alleen geen schuld, maar brengt juist b ev rijd in g: n aast de boven­
  beschreven dynamistische voorstellingen, die in deze practijk tot uiting
  komen, kan hier ook het zich distanciëren van de m isdaad en de mis­
  dadiger een rol spelen; door hem te doden rechtvaardigt zich de ge­
  meenschap."") W ij dienen dus onderscheid te maken, weliswaar niet
  in oorsprong, maar wel bij de verdere ontwikkeling, tussen de „spon ­
  tane" en de „rituele" steniging. Bij de laatste worden zekere vormen
  in acht genomen. Juist daarin bestaat het verschil tussen de steniging
  bijv. van A doram *') en die van een overtreder in de zin van de*
  O .T .-isch e wet. In het eerste geval hebben wij te doen met een uit­
  '6 ) A. L oD S, /s ra ë ? I, 332 v.
  *") B. ScHM;DT, SfeinAau^en a/s F/uc/ima/e; Neue Jahrb. i. Philol. u. Paedag. 147*
  (1893) 369-395, met tal van voorbeelden.
   *s) Lev. 2 0 :2 (subject: cam /iá'áres); Lev. 2 4 :1 6 ; Num. 15:35 (^ó/ Aá'ám);
  Leut. 13:10; 1 7 :7 (Aró? A aám ); Deut. 2 1 :2 1 , 2 2 :2 1 ([A ofjans/ê c;r).
  " ) V gl. 2 Kron. 24:21 en Matth. 23:35.
  -°) V gl. Lev. 2 0 :4 : A !s het volk de schuldige niet doodt, dan zal Jahve zelf.
  optreden en dan ra//en er méér s?ac/ifo^ers!
  2') 1 Kon. 18:12.
   114
  
  barsting van de volkswoede, die zich ontlaadt in het doden van de
  koninklijke vertegenwoordiger met het eerste het beste middel dat
  zich vo ordo et: de stenen die op de grond liggen. ín het tweede geval
  hebben wij te doen met een primitieve rechtspleging, een volksgericht,
  waarbij op de aanklacht een (zij het summier) proces volgt; er treden
  getuigen op, die de schuld aantonen, en die dan ook als eersten be­
  ginnen met het voltrekken van de straf; eerst daarna werpt ook het
  verzam elde volk stenen naar de veroordeelde/")
  Beschouwen wij de overtredingen waarop in de O .T .-ische wet
  de steniging is gesteld, dan treft ons het grote aantal w aarbij dat het
  geval is, en ook de uiteenlopende aard ervan. Dit in tegenstelling met
  andere volken w aar de steniging bekend i s : het gaat daar vrijwel
  steeds om enkele, zeer bepaalde, misdragingen die met steniging
  worden gestraft. D at blijken steeds zulke te zijn, w aarop de gemeen­
  schap bijzonder fel reageert, omdat zij zich onmiddellijk in haar bestaan
  bedreigd voelt of omdat de heilige orde der dingen in het gedrang
  gekomen is (w at practisch vaak op hetzelfde neerkomt): verraad,
  vaderm oord, incest.^) ü it het O .T. laat zich echter een hele lijst samenstellen van gevallen, waarin deze straf werd toegepast — of juister
  g e z e g d : werd foorgescAret^en; want dat theorie en practijk elkaar op
  dit punt niet dekten, blijkt uit vergelijking van bijv. Num. 15 : 3 5
  (Jahve beveelt door een orakel dat een sabbatschender gestenigd zal
  worden) met plaatsen als Am. 8 : 5 ; Jer. 17: 21 vv. (w aar sabatschending een vrij algem ene zonde blijkt te zijn). N iet alleen religieuze
  overtredingen als afgoderij ( Deut. 1 7 : 2 vv.) en vergrijpen tegen de
  Aërem (zie boven) vallen onder de bedreiging met steniging, niet alleen
  ook ernstige sexuele misdrijven als incest en sodomie,"') maar ook
  de ongehoorzaam heid van een zoon die, ondanks alle waarschuwingen
  van zijn ouders, in zijn houding blijft volharden"") en bewezen ontrouw
  van een verloofd meisje."^) E r zijn gevallen bij, waarin de straks
  genoemde dynam istische achtergrond nog duidelijk w aarneem baar is,
  zo bijv. wanneer een man of vrouw die een
  o^ een ;'iif^önï in zich
  hebben, moeten worden gestenigd;"*) maar er zijn er ook, waarin van
  zulk een achtergrond niets blijkt.  V gl. R. H tR Z E L , Die Sfra?e der Sfeinipunp, in Abh. Sáchss. Ges. d. W iss.
  27 (1909) nr. 7; 222 w . ; K. LATTE. Sfeinipung, in P au /y-W issotfa, Realenc. 2 R..
  H1A, 2294 vv.; G . G L O T S , Lapidafion, in D AREM BERG-SAGUO, Dicfionnaire des
  ^ntiquitéí, IH. 927 vv.; E R E 1 's.v. Adultery); IV (s.v. Crimes and Punishments).
  24) V gl. ED . KÖNtG, Sfeinigunp, P R E " X V III, 792 vv.
  2s) Lev. 2 0 :l l v ., 14.
  2") Deut. 21 : 18 vv.
  3?) Deut. 22 : 20 vv.
  "3) Lev. 2 0 :2 7.
   32
  
  23)
  
  115
  
  w aar als straf niet uitdrukkelijk de steniging wordt genoemd, maar
  eenvoudig „terdoodbrenging" of „afsn ijd in g ", „uitroeiing" (Zrarai),
  woorden die soms blijkens het verband of ook blijkens parallelle
  teksten de steniging bedoelen.-") Het is op zijn minst genomen
  m o g e 1ij k, ook op die plaatsen w aar &araf of terdoodbrenging wordt
  gebruikt, en w aar noch het verband noch parallelle plaatsen een nadere
  aanduiding geven, te denken aan sten igin g/")
  H oe dit zij, de O .T .-ische wet heeft in vergelijking met het ge­
  woonterecht van andere volken een grote uitbreiding gegeven aan de
  gevallen, w aarin steniging werd geëist. D aarvoor zijn twee oorzaken
  te noemen. In de eerste plaats het eigen karakter van het Jahvisme,
  dat Israël afzondert van de andere volken, geroepen als het is om
  G ods volk te zijn D at brengt met zich mee een radicaal afsnijden van
  alles wat met die dienst van Jahve niet verenigbaar is, en wat met het
  „verbond" niet strookt. D aarom wordt de steniging allereerst geëist
  tegen ieder die andere goden dient of het volk daartoe verleiden wil,
  tegen wie tekort doet aan Jahve s eer, zijn naam lastert, zijn heiligheid
  niet ontziet, zich in verbinding stelt met demonische machten (toverij,
  w aarzeggerij) enz. D at alles zijn in Israël motieven voor zulk een
  radicale verwijdering van de overtreder, en tegelijk zulk een reiniging
  van het volksgeheel, als de steniging is — motieven die men bij geen
  ander volk aantreft. Daarom kan juist bij Israël de steniging ook
  worden gesteld op een cultisch vergrijp als bijv. het overtreden van
  het sabbatsgebod (N um . 15: 3 5 v.) omdat dat een inbreuk betekent
  op Jah ve's verb on d/') W anneer, zoals dat in Israëls wet het geval
  is, de verhouding van God en volk primair is, dan komen er allerlei
  nieuwe dingen binnen de gezichtskring van de wetgever, die in een
  ander milieu buiten beschouwing blijven. En dan wordt de vanouds
  bestaande steniging behalve op die overtredingen welke daarvoor sinds
  oude tijden in aanmerking kwamen, vooral ook toegepast op de mis­
  kenning van Jahve s heiligheid.
   Deze nadruk op het verbond heeft in de tweede plaats tenge­
  volge dat de verhouding Jahve-Israël voor een belangrijk deel uit de
  sfeer van het irrationele wordt getrokken en geplaatst in de sfeer van
  29) Bijv. E x. 2 2 :1 8 (een tovenares zult gij niet in leven laten) en Lev. 2 0 :2 7
  (een w aarzegster moet gestenigd worden); evenzo E x . 2 1 :1 7 tgo. Deut. 2 1 :2 1 ;
  Lev. 24: 16 naast elkaar ,,gedood worden " en „stenigen
  bij de sexuele zonden in
  Lev. 20 betekent ..gedood worden " zonder twijfel ..gestenigd worden' . — V oor
  &araf zie: D tE S T E L ,
  ƒ. Pro?. T/ieo/. V , 299 v. (1879); D;LLM A N, Genesis^
  (1886) 257 v.; E R E IV, 281; N o o R D T z y , Levit. 89 (Korte V erkl.); H oL ztN G ER.
  Genesis 127 (MARTt's Handb.).
  s") V gl. GfSPEN. Exod. 125 (Korte Verkl.) : ,,uitroeiing" betekent dood door
  steniging; uitbanning had oudtijds wel alleen op die wijze plaats.
  3') Ook elders volgt op cultische vergrijpen wel steniging, maar daar gaat het
  steeds om positieve misdaden als ontwijding van een tempel of profanering van een
  godsbeeld, niet om verontachtzaming van een goddelijk gebod.
   116
  
  de verplichtingen w aaraan Israël moet voldoen, wanneer het de
  zegeningen van het verbond zal blijven ontvangen. M aar het niet n a­
  komen van verplichtingen brengt straf met zich mede, en dat geldt
  niet alleen voor het volk als geheel, maar evenzeer voor ieder die
  individueel het goddelijk gebod overtreedt, en daardoor de verhouding
  van het volk tot Jahve in gevaar brengt. D aaraan is het te danken dat
  n aast het oude m otief: verwijdering van de schuldige en wegdoen van
  de „b esm ettin g "/*) het nieuwe motief optreedt van de steniging a/s
  síra^ :n /tind/sc/ie zin, en d aí cfeze sfra^ wordf geë:sf ooA: :'n a//er/êi
  yera#en, w a a n ' n cfai oncff:;c?s nt'ei ye&eurcfe. D e steniging wordt steeds
  meer de doodstraf bij uitnemendheid, en van de oude dynamistische
  achtergrond wordt steeds minder gevoeld.
  A an deze verschuiving zal het ook te wijten zijn dat op één plaats
  in het O .T ., in tegenstelling tot die waarin wij ons uitgangspunt heb­
  ben genomen, niet alleen geen sprake is van het vermijden van contact
  met de man die gestenigd moet worden, m aar zelfs uitdrukkelijk
  Aandop/e#g:n# tvordf tjoorgesc/irewn. ín het verhaal in Lev. 24 : 10 vv.
   iastert en vloekt een jongeman de N aam (sc. van Jahve). M en zet
  hem in verzekerde bewaring totdat Jahve zou hebben uitgesproken wat
  er met hem moet gebeuren. Jahve's bevel luidt (vs. 14): breng de
  lasteraar buiten de legerplaats, e n a l l e n d i e h e t g e h o o r d
  h e b b e n , m o e t e n h u n h a n d e n op zijn h o o f d l e g g e n
  (sama%), en dan zal de gehele volksvergadering (^êdá) hem stenigen.
  Men heeft deze handoplegging op verschillende wijzen trachten
  te verklaren M en heeft er een opercfracAi ran schuM in willen z i e n , " )
  en zich daarvoor beroepen op de betekenis die deze rite in ander ver­
  band zou hebben.^) D e gedachtengang is dan deze, dat zij die de
  lastering hebben gehoord, in zekere zin mede-schuldig zijn aan de
  zonde, en dat zij door de handoplegging die schuld weer terugleggen
  op de bewerker ervan. M aar in de eerste plaats is het geenszins zeker
  dat de samaAr-rite overal dezelfde betekenis heeft;^ in de tweede plaats
  32) Dat deze gedachte, zij het naar het ethische omgebogen, blijft bestaan, blijkt
  uit plaatsen ais Deut. 1 3 :6 ; !7 :7 , 12; 22:21 v., 24, w aar sprake is van het ,.weg­
  doen van het kwade uit uw (of Israels) midden
  33) Z c o.a. V O L Z , Z A T W 21 (1901), 97; N o o R D T Z tJ, Levit. (K. Verkl.) t.p.;
  D i W tLD B , Z-erif. (T . en U .) t.p.
   3*) Bij het zondoffer (Lev. 4 :4 , 15, 24. 29, 33) en bij de bok voor Azazel
  (Lev. 16:2 1).
  35)
  V gl. G. B E E R , E to d m (H A T ) 145. Bij de aanbieding van een cê/á of een
  s/e/amim-offer (Lev. 1 :4 : 3 :2 , 8, 13) komt overdracht van schuld niet in aanmer­
  king. En het zondoffer bij de priesterwijding ( E x . 29: 1C, 15. 19 = Lev. 8 :1 4 v , 19)
  draagt toch ook een ietwat ander karakter dan het gewone Aaffáí. Bij de Levietenwijding leggen eerst de /sraë/t'efen den Lertfen de Aanden op (Num. 8 : 10) die dan
  a?s een betveeyo^er fo o r Ja/w e door Aáron worden bewogen; daarna moeten zij
  zelf hun handen leggen op een van die tot zondoffer bestemd is (vs. 12). — Z ie
  voorts J. HERRMANN, D : e /dee der Sünde
  A T . (1905) 73; W . EtCHRODT, 7*Aeo<.
  d. A.T*. I 78 v.; Ao. M ETZtNGER, Biblica 21 (1940) 159-187 (D ;e Sui;sf;fuftonsfAeorte
  und das .A.T.AcAe O pfer).
   117
  
  maakt een dergelijk heen-en-weer-gaan van de schuld toch we! een
  ietw at zonderlinge indruk; a 1 s samaA in verband met het zondoffer
  inderdaad overdracht van de schuld bedoelt, dan is het steeds de
  sc/iu/dige ze/^, die de rite volvoert (o f een vertegenwoordiger van het
  volk, wanneer het om collectieve schuld gaat); het gaat nooti om de
  schuld van een ancfer, waarmee men eventueel besmet is. In de derde
  p la a ts : wanneer de hoorders van de lastering mede-schuldig zijn,
  waarom geldt dat dan ook niet van de getuigen van andere overtre­
  dingen,"") en waarom wordt d aar dan ook niet de handoplegging ver­
  eist om de schuld terug te leggen op de bewerker ervan?
  D e andere verklaring die reeds bij de joodse commentatoren g e­
  vonden w o rd /*) ziet in de handoplegging een
  een
  uitdrukkelijk aanwi/zen dat hij de dader is, en dat zijn bloed op zijn
  eigen hoofd zal neerkomen. Z ij verdient m.i. de voorkeur boven de
  eerstgenoem de opvatting omdat zij zich niet laat leiden door de te
  enge interpretatie van samaar, die alleen met de zondoffers rekening
  houdt. Z ij wordt bovendien niet gedrukt door het tweede bovenge­
  noemde bezw aar. Alleen het derde bezw aar blijft ook hier b estaan :
  het O .T . kent geen ander geval waarin de steniging moet worden
  voorafgegaan door de handoplegging der getuigen. Er is ook geen
  enkele reden te vinden, waarom dat speciaal bij de zonde in kwestie
  zou moeten gebeuren, alsof de „besm etting" door lastering of vloeken
  van G ods naam erger zou zijn dan bijv. directe afgodendienst.
   Houden wij vast, gelijk ik meen dat wij moeten doen, aan de
  rituele steniging als een typisch doden uit de v erte/*) dan zullen wij
  in Lev. 2 4 : 1 4 een contaminatie moeten zien met een offerrite, en wel
  w aarschijnlijk een, waardoor de handelende persoon het dier aanw ees
  als z:/n o ffe r/") gelijk dat gewoonlijk blijkbaar geschiedde. (Z ie N. 35).
  Utrecht.
  H. W . O BBtN K.
  K A A P S E P R E D IK A N T E V A N D IE S E W E N T I E N D E E N
  A G T IE N D E E E Ü.
  N ooit of te nimmer het dit in die gedagte van die sestiende eeuse
  Reform atore opgekom om hulle van die Kerk a f te skei en n nuwe
  Kerk te stig nie. Dit kon nie, want dit w as onverenigbaar met hulle
  36) Bijv. Deut. 1 3 :6 vv.; 17: 2 vv.
  3") O .a. R A Scm.
  33 ) V gl. W N T IV , 2 71 A. 3 ( M t c H A E u s ).
  39) V gl. Lev. i : 4 , „dat ten zijnen gunste aanvaard wordt"
  Jahve.
  118
  
  (nirsa /ö) door.
  