title: Marxisme, materialisme en revisionisme
text: ,,Zoo is dan de groote ommegang volbracht en her
  l~eele w e r e l d e b e u r e n b e g r e p e n a~s d,e zelfontwikkeling
  van l~et be~rip uit h~et meest leege zi!n tot de voll~eid
  van den absoluten, Geest, die zichaelf l~eeft leeren kennen als het begrip." ~)
  In dit verband, wil H e g e l aan kunst, godsdienst en
  wijsbegeerte, waarin de absolute geest zicb openbaart
  als d,e ~erzoenin~ msschen de id,ee en die natuur, de
  beteekenis zien toegekend van de exacte wetenscha,ppen,
  h(i wil er d~ zekerh.eid, en, de vasthleid van al,gemeen
  geld~ge wetenscNap aa,n geven. ,,Hegel wil religie, maar
  niet als geloof in ~ , d,ochl ats wetenscha'~ppelijke kennis
  va~r~ Goc~, en irt plaats -ea.n uit bet geloof, g e r e c h ~ a a r digdl w o r d e n uit h~et b e g r i p . "
  ,,Es w a r e in d~er Tat abel beschaffen mit ulmerm Ert) De Sopper, t. a. p. blz. 24.
  2) De Sopper, t.:a. p. blz. 34.
   153
  kennen, w e n n yon solcken Gegenstanden, wie Freiheit,
  Rech, t, Sittlichheit, ja Gott selbst, darum, well dieselben
  nicl~t gemessen UlXi, berechhaet oder in einer mathematischen Formel ausgedrtiekt werd, en kOnnen, wir uns, mit
  Verzdcl~tleistung auf eine ,,exacte" Erkenntnis, im a~llgemeinen bloss mit einer unbestimmten Vorstellung zu
  begntigen h,~ttten und dann, was das Nahere od,er Besond, ere d.erselben anbetrifft, dem Belieben eines jeder~
  Einzelnert tiberlassen bliebe daraus zu machen was er
  will." Van deze geesteswetenschappen wil Hegel chas
  ,,rationeele" weten.schappen maken, in overeenstemming
  w a a r m e e ook , , d ~ Gewissen sich selbst weiss als das
  Denken, und, dasz .dieses mein Denken das allein [tii
  mich Verpflich,teaxle ist."
  Zoo consequent past Hegel dezen gedachtengang toe,
  dat h4j geloofde, dat zijne diatektische methode zelfs n a tuurweten, scha,ppelijke en h~storische studi~n overbodig
  zou makei~: de zelfbeweging van het denken is het leyen van l~et Absolute zelf, de wet van het denken is
  dezelfde als de wet van h.et zijn. ,,Voor Hegei is h.et
  begrip het wezenlijke. Is c~e feiteLijke natmlr ,daaraan
  inadaequaat ,,tant pis pour les fMts", ~at is een tekort
  aan de zijde der natuur." Het is - - om in Hegeliaarbschen betoogtrant te vervailen - - alsof het systeem van
  F e u e r b a c h bier in zijn tegel~deel is o m g e s l a g e n : ,,Voor
  Feuer,bach is de feitelijke natuur het wezenlijke. Staande
  voor hetzelfde conflict, conclud,eert bljt tot de verwerpelijkheld vaaa elke phdlosophie, die niet in staat is om l~et
  in.divid,aeele en feitelij.ke, 4. i. her wezenlijke te doen
  verstaan." 1)
  Op h.et terrein der recNisordening en der zedelijke
  wereld - - waar wij d,us op ,,exact" g e b i e d z i j n - - v e r.
   klaart Hegel dan ook, dat war r e d e l i k is, werke,lijk is,
  en d,at ook omgekeerd, het welkelijke redelijk i s : voor
  de absolute ptMlosophie is immers alles zooals h~et behoort te zijn.
  ,,Was verr~tinftig ist, dos ist wirklich~;
  un.d was wirklich ist, das ist vernfinftig,"
  terwijl ,,was wirlqlich ist, in sich notwendig ist." Omgekeerd ,,ist die wirkliche Welt, wie sie sein soll," en
  telkens treedt juist die staatsinrichdng op, ,,welche dem
  Geiste des Volkes angemessen ist." Zelfs: ,,d~e Menschh.ait bedfirfte des ScNesspulvers, un,d sobald w a r es d~.".
  W a a r dus in het besta,an van de werkelijkheid van
  iederen d,ag zijaa.e rechtvaardiging is opgesloten, die tevens ir~ het licht d,er noo6zakelijkh~id, verschdj~nt, valt de
  
  ') De Sopper, t. a. p. blz. 56.
  154
  normatieve b e s c h o u w i n g s w i j z e van het geestelijk leven
  samen met, of liev'er is zij een keerzi31e c~er [eitel'~jke
  beschouwir~gswijze " \'oon de w a a r d e n en normen var~ het
  zedelijk leven is er i1~ d,e Hegeliaansche philosop~hie geen
  plaats. In een volstrekt redelijk, met volstrekte noodzakelijkheid zich ontwikkelend proces vind{ de zedelijkheid geen arbeid~veld~" d'e persoonlijkheid vet:lest hier
  evenzeer hare beteekenis als in welk naturalistisch systeem ook.
  Aldlls is Heg~el's d~oel, logiscbl ontwijfelbare, absolute
  kennis van h.et Absolute, bereikt: de menschh.eid is ee~,
  denkproces, voor wie das wahrhafte Ideal nicht wirklich
  sein s o 1 i, sondern wirklich i s t.
   Aan de ha,nd van de hierboven reeds vermelde brochure van de Sopper h eb ik getracht d~e wijsbegeerte
  O" 1
  van He~e~
  in enkele h a t e r h~ofdmomen.ten als absoluCe
  philosoph.ie te volz'en, waarbij in bet bijzonder hare
  beteekenis als m o l l i s t i s c h - i d e ~ e l e
  wijsbegeerte op den
  voorgrond is getred~en; als zoodanig staat zij dus vierkant tegenover de m o n i s t i s c l ~ - m a t e r i a l i s t i s c h e werelc~beschouwing, die in de geestelij:ke wereld
  slectlts een weerspiegeling meent te zien van de stoffelijke verschijnselen. ,,Materialismus u.nd Spiritua,lismus
  sind die i n h a l t l i c t ~ e n
  Gegens;~tze, in welche die
  monistische Metaph~ysik auseinander tritt." ~)
  Beide wereld,beschou~ingen komen ech.ter overeen in
  de w a a r d e e r i n g v a n ' s mensch~n persoonli;,kheid : zoowel
  in het eene als in het andpere systeem wordt deze een
  onzelf~tandig doorgangsprod~q~t of werktuig van een onpersoonlijk proces, waar x*oor spontaroeiteit, d~aad, wil, als
  uiting van eene zelfstandige geestelijke ontwikkeling ,2_)een
  plaats is. De philosophie zoowel van Marx als van Hegel
  is absoluut en t-rare onderlinge verhouding wordt door
  Marx, zeer soherp omschreven in het, reeds op blz. 13
  geciteerde gedeelte uit de voorrede bij de tweede uitgave van ,,Her Kapitaal", waar vv:ij l e z e n :
  ,,Het mystieke element, dat de d6alektiek uit de h~nden van H e g e l ontvangr belet ,geenszins, dat h,ij hare
  algemeene bewegingsvormen ~oor her eerst volledig en
  bewust 'heeft blooN-elegd:. Z i j s t a a t
  bij h e m o p l~et
  h o o f d. Men moet h~aar ondersteboven 'keeren, om den
  rationeelen kern in h~et,mystieke omh~.llsel te ~onr
  2)
  i) Jerusalem, Einleitung in die Philosophie, blz. 155.
   ~) Hier bli_ikt tevens de invloed van Feuerbach op Marx; in zijn
  eVorltiufige Thesen zur Reform der Philosophies,, heeft F. met de
  wijsbegeerte van Hegel gebroken en verklaart het denken uit het zijn,
  maar niet bet zijn uit her denken (Woltmann, t. a. p. blz. 19~9 v.v.)
  
  155
  Vooral zuilen deze woord,en van Marx aan daid,elij.kheid winnen, en d.,aard,oor tevens d,e beteekenis van zija
  historiscR-materialisme scherper naar voren komen, wanneer men bed,enkt, c~at beide wereld.beschouwingen in
  hare i n n e r 1 ij k e beteekenis vo&omen aan elkaar ge.lij.k en g e l i j k w a a r d i g - z i j n theoretisch afgerond~, naar al,'.e
  zijd'en en in zicl~zel[ gesloten,, vormen de systemen,
  hoewel elkaars uitersten., binnen het kader hunner dialektiek, een logiscbe, volkomen in elkaar passende gedacNtenconstructie, die ons een wereld,beeld toonen, w a a r i n
  bet leven meer een besclmu,wing dan een taak wordt.
   Zoo den.ken ziclh Marx en Hegel, vm~ tegenovergesteld
  stand)punt uitgaande, een wereld.begrip, dat van een, in
  zijn groote lijnen, merkwaardige id,entiteit i s ; in Hegeliaansch, en trant red,eneerende, is het alsof Hegel's wijsbeg'eerte, in h,aar geheel genomen, het andere van zich
  zelf, haar eigen negatie, keeft voortgebracht, en in c~eze
  negatie tot gevolgtrekkingen 1,omt, w a a r a a n zij zelve te
  gronde gaat. In beide systemen bli.jft de mensch echter
  toesch,ou.wer bij het wereldge,beuren, en van een moraa ~
  is op monistischen grondslag, hetzij deze geestelijk of
  stoffel.ij'k is, geen sprake. ')
  Zoo treed,t d.e leer van Marx, juist in haar karakter
  van vo]strekte tegenstelling tegen Hegel's leer, als a bs o 1 u t e p b i 1 o s o p h. i e in een held,erd.er licht : v o o r
  een eigen, zelfstandig leven tier id'e~en als w e r k e n d e
  oorzaken van menschelijk handelen op maatschappelijk
  gebied is, bin~en het kader va~ h~et monisme d.er materie, geen plaats. Marx' geheele wijze van argumentatte is
  dan ook ,,exact", natu.~rwetenschappelijk als bet ware,
  en met d,e ,,levend,e", zoowel als met de ,,doode" ,,ding e n " in de maatsch,~ppij h'and,elt D:j, zooals de physicus
  werkt met de begrippen kracht en sto[: zoo noemt hij
  de kosmopolitische betreMdn~g tusschen d.e menschen eenvoud{gweg t~unne betre~kking als warenbezitters, de kapita,list als bezitter der w a a r ,,Ka.pita.al", de arbeider
  als b'ezitter tier waar ,,Arbeidskracht", omschrijft hij het
  kal-.itaal als ,,ein allgemeines, ewiges ,,Naturverhaltnis",
  en zajn arbei.der en ka.pitalist voor hem niets and'ers dan
  de verpersooff.ijking van twee, in tegengestelde richting
  op elkaar inwerkende natuurkrachten, alleen in dit opzich.t van de mec.hanische natuurkrachten ond~erscheiden,
  dat z~l z.un levend,e, met bewustzijn toegeruste ,,dingen."
  De gescMed'enis van her menschdom, zooms wij die tot
  nu toe kermen - - aldus Engels in een van zijn hierbo-
  
  ~) Vgl. Heuszner, Die philosophischen Weltanschauungen und
  ihre Hauptvertreter, 8 e druk, blz. 239.
   156
  yen. v e r m e l d e brieven ~ verloopt dan ook op de wijze
  van een x~a.tu,urproces, en is ind,erdaad aan d,ezelfde natuurwetten or~d~erworpen. ~)
  Er is bover~dien hog een tweede ,,bewijs" - - zou ik
  het l~aast willen Doemen - - waaruit her absolute karakter van het h.istorisch~materialisme van Marx blijkt, en
  d,it is zijne o~ereenstemming met H e g e l ' s ,,bewegingsleer". Marx d o e r hierop aa,n her slot van de voorred.e
  blj de tweede uitg~ve van ,,Her Kapitaal".
  ,,In baren mystieken vorm w e r d de dialectiek (va.l~
  Hegel) een Duitsche mode, wijl zij her bestaande scheen
  te verheerlijken. In hare rationeele gedaante is zij tier
  burgerij en haren doktrinairen woord,v.oerders een ergernis en een gruwel, wijl zij in h.et positieve begr~p
  va,n bet bestaande, tege,lijk ook her begrip zijner negatie,
  van zijn nood.zakelijken on,de~:gang insluit, iederen geworden ~,orm als in den loop van zij.ne beweging, d,us ook
  van zijne vergankelijke zijde opvat, zich door n i e t s l a a t
  overbluffen, in haar w e z e n kritisch en revolutionair is."
  Reeds iD bet voorwoord bij zijn ,,Zur Kritik tier politischen Oekonomie" vind~en wij d,ezen, zuiver Hegeliaanschen gedachtengang t e r u g : het tijdl~erk van een sociale
  revolutie breekt aan, w a n n e e r op een bepaa.ld,e on,twikkelingstrap der nmatscha.p.pij de materieele prod.~mtiekrach,ten in tegenspraak komen met de aanwezige produktie-verh.oudingen, of - - wat slechts een jurid.ische uitdrukking daarvoor is - - met de eigendomsverhoudingen.
   ,,Aus Entwicklungsformen d~er Prod~ktiv-krfi[te schlagen
  diese Verhaltnisse in Fesseln derselben urn." In ,,die
  Heilige Familie" en ,,Elend tier Philosophie" w o r d t ~ e z e
  ,,Zusa~nmenbruchs- und Verelend~augstheorie" v e r d e r uitg e w e r k t om te cu.lmineeren in het kommunistisch manifest, wa, ar Marx de ,groot-ind~ustrie haar eigen ondergang
  laat b e w e r k e n : d,it is d,e zuivere HegeIsche ,,bewegtingsleer". Alles verkeert zich in zijn tegendeel, elke these
  ') In dezen gedachtengang is de voorstelling verklaarbaar van
  menschelijke arbeidskracht ,,in vloeibaren toestand,,, die ~,geleid,,
  wordt op .de grondstof, die slechts als ~opvanger, dienst doet van
  een bepaalde hoeveelheid arbeidskracht, en dan waarde wordt in
  ~gestolden, toestand.
  Het doet eenigszins vreemd aan bij Aalberse, Economie en techniek, te lezen van kapitaal, ,dat niets anders is dan natuurgave, met
  daarin gestolden arbeid,, van het ,,werktuig, dat niets anders is dan
  een verlenging van een menschelijk lichaamsdeeb,, van een ,~machine,
  die de werkman is zonder denkvermogen,, : men vindt hierin zuiver
  terug de Marxistische ontwikkeling van het werktuig als eene aanvulling
  van de menschelijke organen.
   157
  slaat d~alectisch om in haar a.mitl~ese en zoo wordi voor
  Hegel het absolu, te proces doorzichtig als logisch proces" bet logisch,e zel[s blJjkt uit eigen innerlijk.e nood~zakelijkheid, ged,urig het onlogische, als onmisbaar moment, voort te brengen en op te herren. Het eenige vaste
  en blijrv/ende is d,e negativiteit, d.~e alles doet wankeler~
  en omslaan : en ditzelfde absolute weten doorgrondt
  Marx op maatschappel.ijk terrein. ZooMs toch naar Hegel's wijsbegeerte alles een.heid is van tegendeelen, immers elke these en t~aar antithese zich oplossen in een
  synthese, die als nieuwe gesteldheid op haar beurt vanzelf w e e r omslaat in haar tegendeel om ckm als moment
  in een w e e r h.oogere synthese te worden opgenomen, zoo
  slaat volgens Marx elke maatschappeli.ike organisatie uit
  ei~en innerlijke nood, zakelijkheid om in het andere van
  zichzelf, waarin de daaraan voora[gaande toestancher~
  hun oplossing vind.en, en uit wier samenstel, als eene
  alweer met de tegenstri}d;igheid, behepte eenzijdigheid.,
  eene nieuwe ordening der gemeenschap zal ontstaan; in
  overeenstemming met b e t : ,,was tiberhaupt die Welt bewegt, alas ist d e r Wid,erspruch", gllaaft onze maatsChappij
  haar eigen graf, of - - met de woorden van het kommunistisch manifest - - :
  ,,Der Fortsch.ritt der Industrie, dessen willen~oser und
  widerstand,sloser T l a g e r die Bourgeoisie ist, setzt an die
  Stelle d,er Isolierung der Arbeiter i h, r e r e v o 1 u t i onfire
  Vereinigung
  durcl~
  .tl~ie A s s o z i a t i o n. Mit d,er Entwicklung tier groszen Industrie wird
  alzo unter den Ftiszen d,er Bourgeoisie die Grundlage
  selbst hiriweggezogen, worauf sie prod,uziert, und die
  Prod'ukte sich aneignet. Sie prod.uziert vor allem ihren
  eigenen T o t e n g r a b e r " . En die Expropriateurs w e r d e n
  expropriirt.
   Zoo opgevat is ,,de a,an tegenspraken rijke b e w e g i n g
  van de kapita,listische maatsch~ppij" ') een ab,soluu,t proces, een stelsel van u.niverseele geldin,g en beteekenis,
  nl. het monisme der materie, zooals dit zich ten aanzien
  van d.e maatscbappijleer openbaart in h,et historisch-materialisme, en ond,erworpen is, naar Hegeliaansche d~alektiek, aan de wet van zelfbestendiging door zelfverkeering. En no~ te meer zal hieruit blijken, dat in dit rijk
  van eeu~wige con,stante relaties bet geestelijk leven niets
  anders is d,an een nevenverseh'i}nsel, al reageert het ook
  op d,e economische basis: ten slotte ,,bloeien w a a r d e n
  ,) Voorwoord bij de tweede uitgave van Her Kapitaal.
  Ditzelfde denkkeeld bij Troelstra, De wereldoorlog en de sociaaldemocratie, blz. 3 (Inleidende beschouwingen),
  E c o m 1918.
  11
  
  1 58
  en n o r m e n , rechl, waarh~eidl, kunst, god,sdienst i,n o n v e r b r e kelijke n o o d z a k e l i j k h e i d op uit - - en w o r d e n gelij'k al h e t
  a.ndere w e e r o p g e l o s t in de n a t u u r , " d. i. de m a t e r i e.
   In het k a d e r v a n d e z e n g e d a c h t e n g a n g k o m t d.uidelijk
  de b e t e e k e n i s en s t r e k k i n g n a a r v o r e n v a n den zin v a n
  Marx, w a a r h.ij g e l e e r d h,eeft: , , D i e A r b e i t e r k l a s s e hat
  keine
  tdeale
  zu v e r w i r k l i c h e n. "
  Niet goed~ en niet a{keuren, b e g r i j p e n alleen, dit is
  'smenschen
  taak in het kadier v a n de M a r x i s t i s c h e lev e n s - en w e r e l d b e s c h o u w i n g ~ ~)
  ]in sch,erpen, strijd m e t d e z e mecl-tanische o p v a t t i n g
  v a n het sociale l e v e n li.ikt m,ij,, w a r zelfs K a u t s k y v e r k o n d i g t in D i e N e u e Zeit X ] X , 2, blz. 28, w a a r hij in
  e e n artikel ,,Tolsto?: en B r e n t a n o " o.m. s c h r i j f t :
  ,,De incest op c~en voor.o<rcmd tred, en.de v c r t e g e n w o o r d,ig~ers v a n h.ct mod,erne s o c i a l i s m e xv e n s c h e n e e n
  t o e s t a n d in bet l e v e n te r o e p e n , w a a r i n de g r o o t e s t e d e n
  hebbel~, opgeh()ud.en te b e s t a , a n.  J. A. E i g e m a n.
  (Wordt
  
  vervolgd).
  ') In overeenstemming hiermede van Vollenhoven, Exacte Rechtswetenschap, blz. 22 en 23. ,Ik noem de wijsheid van Marx te dezen
  opzichte niet als het feillooze laatste woord, maar z ijn mond is her
  toch, die heeft waargemaakt, dat elke productieordening haar eigen
  wetten van productievermeerdering en distributie heeft, waardoor
  telkens een nieuwe productieordening wordt voorbereid; hoe thans
  geen rnensch en geen god het misschien hog vaak vertroebeld proces
  van samentrekken van kapitaal tot kapitaal kan keeren, waaruit eerst
  beter ordening d e r voortbrenging, mettertijd collectivistische voortbrenging en verdeeling mogt voortkomen . . . . . . De leer is amoreel;
  zij ~eerkt niet op onze hebzucht of onze tranen, zij onderricht,,.
  In strijd hiermede is echter het denkbeeld, ten grondslag liggend
  aan zijne rectorale oratie <<Het onbaatzuchtige in recht en staat,,,
  den 8sten Februari 1917 te Leiden uitgesproken: hier wordt aan
  ideeele momenten dn de wereld, zooals zij nu eenmaal werd geformeerd,, primaire beteekenis toegekend.
  ,,Daarom ook is herkenning van de goudader der onbaatzuehtigheid in her leven van recht en staat niet een zaak voor een handvol
  juristen en theologen en voor een paar ministers, maar een levensvraag~ die gelegd moet worden aan het hart der natie~. (slotzinsnede).
  