title: Le suprême hommage
text: Le suprême hommage
  De omgang met de dood van koninklijke en
  politieke elites in België tussen 1830 en 1940
  
  2023 Le suprême hommage.indd 1
  
  15/12/2022 10:46
  
  2023 Le suprême hommage.indd 2
  
  15/12/2022 10:46
  
  Christoph De Spiegeleer
  
  Le suprême
  hommage
  De omgang met de dood van koninklijke en
  politieke elites in België tussen 1830 en 1940
  
  2023 Le suprême hommage.indd 3
  
  15/12/2022 10:46
  
  Aan deze publicatie ging een onafhankelijke peer-reviewprocedure
  vooraf, waarbij het manuscript beoordeeld werd door twee
  referenten. Bij Boekenbank is het werk aangemeld met het label
  GPRC (Guaranteed Peer Review Content). Dit label werd ontwikkeld
  door Boek.be en wordt toegekend aan publicaties die voldoen aan de
  criteria van het VABB (Vlaams Academisch Bibliografisch Bestand).
   This work is licensed under the Creative Commons AttributionNonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License. To view a copy
  of this license, visit Creative Commons — Attribution-NonCommercial 4.0
  International — CC BY-NC 4.0
  
  DOI: 10.46944/9789461174420
  Omslagontwerp: Jan Hendrickx
  Cover: ‘Les funérailles du prince Baudouin’, Le Monde Illustré,
  7 februari 1891, 110 (Bibliothèque nationale de France)
  Boekverzorging: theSWitch, Antwerpen
  © 2020 Uitgeverij VUBPRESS
  VUBPRESS is een imprint van ASP nv
  (Academic and Scientific Publishers nv)
  Keizerslaan 34
  B-1000 Brussel
  Tel. +32 (0)2 289 26 56
  Fax +32 (0)2 289 26 59
  E-mail info@aspeditions.be
  www.aspeditions.be
  ISBN 978 90 5718 912 8 (Print)
  ISBN 978 94 6117 442 0 (ePDF)
  ISBN 978 94 6117 166 5 (epub)
  NUR 695
  Wettelijk depot D/2022/11.161/173
  
  2023 Le suprême hommage.indd 4
  
  15/12/2022 10:46
  
  Inhoudstafel
  
  Dankwoord
  
  9
  
  Introductie
  Een culturele en politieke geschiedenis van sterven, begraven en herdenken
  Religie, politiek, media en de omgang met de dood
  Afbakening concepten en benadering
  Opbouw
  
  11
  11
  17
  21
  25
  
  Deel I. Funeraire cultuur bij koninklijke en politieke elites
  in België vanuit een Europees perspectief, 1830-1940
  
  29
  
  1. ‘La mort bourgeoise’ bij koninklijke en politieke elites
  - Een Europees kader
  - De gemediatiseerde ‘mort bourgeoise’ en koninklijke families
  
  31
  31
  38
  
  2. ‘La mort déchristianisée’ bij koninklijke en politieke elites
  - De greep van de traditie
  - Culturele secularisering en christianisering van funeraire cultuur tijdens
  de lange 19e eeuw
  • Het katholieke reveil
  • Liberaal antiklerikalisme en religieus hervormingsdenken
  - Laïcisering van funeraire cultuur tijdens de 19e-eeuwse ‘culture wars’
  - Culturele (de)christianisering en laïcisering van funeraire cultuur tijdens
  het interbellum
  
  45
  46
  
  -
  
  51
  52
  56
  59
  63
  
  Deel II. ‘La mort bourgeoise’ bij Belgische koninklijke en
  politieke elites, 1830-1940
  
  67
  
  3. De familie en de geneesheer als nieuwe ankerpunten aan het ziek- en
  sterfbed
  - Publiek-privaat karakter en representatie van het sterfbed
  
  69
  69
  
  2023 Le suprême hommage.indd 5
  
  15/12/2022 10:46
  
  6
  
  le suprême hommage
  
  - De eerste twee Belgische koningen en koninginnen op hun sterfbed:
  van moeizame naar mislukte toenadering tot een gemediatiseerde ‘mort
  bourgeoise’
  - Geneesheren aan het ziek- en sterfbed
  4. ‘Les pompes bourgeoises et les grandes funérailles’.  Het beheer van de
  stoffelijke resten
  - Financiële impact en organisatie van begrafenissen bij verschillende
  sociale klassen
  - Organisatorische vraagstukken rond koninklijke begrafenissen,
  staatsbegrafenissen en het afscheid van burgemeesters
  - De presentatie van de stoffelijke resten: van opbaring tot lichting
  • Vereeuwigen van stoffelijke resten
  • Balseming, opbaring en rouwkapel op externe locatie
  • Rouwkapel in sterfhuis
  - De lijkstoet
  • 1830-1914
  ■ Burgerlijk en militair eerbetoon
  ■ Sociale integratie en politieke verdeeldheid
  tijdens lijkstoeten bij koninklijke begrafenissen en
  staatsbegrafenissen
  ■ Lijkstoeten als culturele ‘performances’
  ■ Gemediatiseerde performances
  • Veranderingen voor en na 1914-1918: geen eenduidig verhaal
  ■ Vraag naar versobering sinds de late 19e eeuw
  ■ Continuïteit en veranderingen na 1918
  ■ De schaduw en impact van de Eerste Wereldoorlog op
  lijkstoeten van politieke, militaire en koninklijke elites
  ■ Nieuwe massamedia
  - De lijkdienst-requiemmis(sen)
  • De passage in de kerk
  • Voorrang en muziek
  - De teraardebestelling
  • Begraafplaatsen buiten de stadsmuren en parochiale kerkhoven
  • Een oord van respect en eerbied: de Belgische stedelijke begraafplaats als
  ‘ville des morts’ en ‘jardin des morts’
  • Begraven in kerken en kapellen
  • Het belang van de band tussen vorst en natie ten koste van koninklijke
  familiebanden
  
  2023 Le suprême hommage.indd 6
  
  75
  85
  
  89
  89
  
  92
  96
  97
  102
  110
  112
  112
  112
  
  118
  121
  132
  138
  138
  139
  143
  149
  152
  152
  160
  162
  163
  170
  179
  180
  
  15/12/2022 10:46
  
  i n h o u d s ta f e l
  
  • Patriottisch eerbetoon aan Belgische staatsmannen in Frankrijk tijdens de
  Eerste Wereldoorlog
  5. Twee pleisterplaatsen van het geheugen
  
  - De sociale en politieke functie van necrologische artikels
  • Eerbetoon aan publieke figuren in een diversifiërend medialandschap
  • Mythevorming rond de verburgerlijkte Belgische monarchie in de pers
  tijdens de lange 19e eeuw
  - De sociale en politieke functie van grafmonumenten
  • Concessies voor vereeuwiging familiale banden en postuum eerbetoon
  • De vormgeving van de laatste verblijfplaats
  
  Deel III. ‘La mort déchristianisée’ bij Belgische koninklijke
  en politieke elites, 1830-1940
  
  7
  
  183
  187
  187
  187
  189
  194
  194
  196
  
  213
  
  6.  ‘Ars Moriendi’ – de laatste beproeving
  - De impact van het reveil op arm en rijk: katholieke propaganda en
  praktiserende liberalen in 19e-eeuws België
  - Veranderend conflictmodel: van opgelegde naar zelfbewuste secularisering
  bij vrijmetselaars en vrijdenkers tijdens de 19e eeuw
  - Reveil en secularisering rond een koninklijk sterfbed, 1830-1910
  - Een blijvende greep van de Kerk op het beheer van het sterven in het
  interbellum
  
  215
  
  7. Begrafenissen als kerkelijke en vrijzinnige manifestaties
  - Van ‘refus de sépulture’ naar doelbewuste ‘enterrement civil’, 1815-1914
  - Verschuivende maçonnieke doodsideologie tijdens begrafenissen in de
  tweede helft van de 19e eeuw
  - Katholieke en kerkelijke funeraire tegenreactie rond de 19e-eeuwse
  levensbeschouwelijke breuklijn
  • Armenbegrafenissen
  • Plechtige zielenmissen voor katholieke politieke elites en de
  staatsbegrafenis van Charles Rogier
  • Koninklijke begrafenissen
  - Laïcisering van het beheer van de stoffelijke resten tijdens de tweede helft
  van de lange 19e eeuw
  • Laïcisering van stedelijke begraafplaatsen
  • Laïcisering van stedelijk lijkenvervoer
  • Crematie: antiklerikale strijd van vrijdenkers en vrijmetselaars
  
  241
  241
  
  2023 Le suprême hommage.indd 7
  
  215
  220
  228
  237
  
  252
  255
  255
  257
  259
  264
  265
  274
  276
  
  15/12/2022 10:46
  
  8
  
  le suprême hommage
  
  - Katholieke Actie en legalisering crematie na Wereldoorlog I
  - Gepacificeerde burgerlijke begrafenissen en katholieke manifestaties in het
  interbellum
  
  278
  
  8. Spirituele en materiële herdenking
  - De katholieke en maçonnieke dodencultus tijdens de lange 19e eeuw
  • ‘Priez pour le repos de l’âme…’: gebeden, aflaten en missen in de
  katholieke wereld
  • ‘L’heure où la fin est devenue le commencement…’: maçonnieke
  rouwrituelen
  - De materiële dodencultus binnen en buiten het 19e-eeuwse stedelijke
  weefsel
  • Patriottische cenotafen in kerken
  • Koninklijke neogotiek
  • Neoclassicistische, maçonnieke en neogotische grafkunst op de
  begraafplaatsen
  • Liberale ‘statuomanie’ in Brussel
  - De voortzetting van traditionele herdenkingspraktijken in het interbellum
  
  289
  289
  
  Conclusie
  - Sociale stratificatie van de dood: impact van sociale klasse en status
  - (De)christianisering en laïcisering van de dood: impact van religie
  - Mediatisering van de dood: impact van mediarepresentaties
  
  339
  339
  343
  347
  
  Eindnoten
  
  351
  
  Bijlage: Lijst koninklijke en politieke elites 1830-1940
  
  437
  
  Lijst gebruikte afkortingen
  
  443
  
  Bronnenoverzicht – Bibliografie
  
  445
  
  Namenindex
  
  477
  
  2023 Le suprême hommage.indd 8
  
  283
  
  289
  295
  303
  303
  307
  313
  319
  326
  
  15/12/2022 10:46
  
  Dankwoord
  Dit boek was niet mogelijk zonder de institutionele ondersteuning van enkele instellingen en de hulp van collega’s, vrienden en familie.  De opmerkingen en rapporten van de leden van mijn doctoraatsjury (Jeffrey Tyssens,
  Guy Vanthemsche, Gita Deneckere, Christophe Loir en Tamara Ingels) en de twee
  peer review-referenten van dit boek stelden me in staat om het proefschrift en de eerste manuscriptversie verder te verfijnen tot een meer evenwichtig geheel, waarvoor
  ik hen hartelijk dank. Zonder de steun van vzw Liberas/liberaal Archief kon deze
  publicatie niet tot stand komen. Luc Pareyn, gewezen directeur van Liberas/Liberaal
  Archief, creëerde reeds in de periode 2011-2016 waardevolle kansen en mogelijkheden tot samenwerking. Zijn opvolger Peter Laroy gaf me sinds 2016 vanuit een
  gedeelde visie het nodige vertrouwen om in mijn onderzoeksfunctie aan deze instelling enkele pistes uit het proefschrift in afzonderlijke projecten verder uit te werken en
  te toetsen aan gelijkaardig onderzoek in andere nationale contexten, middels internationale conferenties, workshops en publicaties. Hij geloofde van in den beginne sterk
  in de relevantie van dit boek en speelde ook een belangrijke stimulerende rol in de
  vertaalslag van enkele onderzoeksresultaten naar erfgoedmiddens. Ik ben hem hiervoor ten zeerste dankbaar. Ook de steun vanuit de raad van bestuur, met voorzitter
  
  2023 Le suprême hommage.indd 9
  
  15/12/2022 10:46
  
  10
  
  le suprême hommage
  
  Jan Kerremans en ondervoorzitters Walter Prevenier en Patrick Stouthuysen, was
  belangrijk voor de realisatie van dit boek. De herwerking en actualisering van het
  proefschrift uit 2015 tot boek kwam tot stand tegen de achtergrond van de verdere
  uitbouw van een wetenschappelijke onderzoekswerking binnen Liberas/Liberaal
  Archief. Ruben Mantels en Kim Descheemaeker zijn inmiddels niet enkel bureaugenoten op het Kramersplein, maar erg gewaardeerde collega-vorsers waarmee het
  bijzonder fijn samenwerken is.
   Het was een genoegen om voor dit boek opnieuw in zee te gaan met ASP Editions,
  nadat ik reeds eerder voor het boek van mijn Masterthesis en andere publicaties met
  veel plezier met het ASP-team heb samengewerkt. Uitgeefdirecteur Philippe Aernout
  legde reeds tijdens mijn doctoraatstraject veel enthousiasme aan de dag voor dit project. Bij deze ook een woord van dank aan uitgever Nienke Roelants en productiemedewerker Marie Verleije.
  Mijn familie en dierbaren waren natuurlijk van onschatbaar belang in deze onderneming. Ze gaven me steun, stabiliteit en een luisterend oor en ze legden veel geduld
  aan de dag toen twijfels de kop opstaken. Johnny Van Impe las in 2015 het volledige
  proefschrift na op spel- en taalfoutjes. Mijn dankbaarheid voor de liefdevolle steun
  van mijn ouders, Johan en Marie-Martine De Spiegeleer-De Sadeleer, en mijn vrouw,
  steun en toeverlaat, Nicoletta Casano, kan niet in woorden worden gevat. Aan hen
  draag ik dit werk met veel affectie op.
  2023 Le suprême hommage.indd 10
  
  15/12/2022 10:46
  
  Introductie
  Een culturele en politieke geschiedenis van sterven, begraven en
  herdenken
  Deze studie onderzoekt de funeraire cultuur bij en rond Belgische politieke elites en
  leden van de koninklijke familie tussen 1830 en 1940.1 Met funeraire cultuur bedoelen we alle (im)materiële cultuurverschijnselen rondom sterven, begraven, rouw en
  herinnering.2 We analyseren hoe een duidelijk afgebakende selectie van elitefiguren
  stierf, werd begraven en herdacht en welke reacties dit alles buiten hun directe omgeving teweegbracht. Zowel de publieke als de private respons op ziekte en overlijden
  van publieke figuren uit verschillende politieke en institutionele niveaus worden
  belicht. Dit boek ambieert met andere woorden geen representatief en exhaustief historisch overzicht van ‘de’ omgang met ‘de’ dood in België. De behandelde casussen van
  koning(inn)en, prinsen en toppolitici worden wel steeds geanalyseerd tegen de achtergrond van culturele evoluties in de doodsbeleving bij bredere bevolkingsgroepen.
   Ook de evoluerende politieke context is bij alle besproken figuren van groot belang.
  Het is immers geen geheim dat de geritualiseerde dood en herdenking van politieke
  leiders zich doorheen de geschiedenis dikwijls heeft geleend tot politiek gebruik. Denken we maar aan de enscenering van continuïteit en macht bij koninklijke begrafenissen en de rol van funeraire huldes voor staatsmannen in het legitimeren van de
  politieke orde, maar ook het gebruik van begrafenissen van opposanten voor politiek
  protest.
  Binnen de afgebakende tijdsperiode bestaat de selectie uit (oud-)politici en
  prominenten die geëerd werden met de protocollaire titel van minister van staat,
  voorzitters van de Senaat en de Kamer van Volksvertegenwoordigers, regeringsleiders3, de burgemeesters van Brussel, Gent, Antwerpen en Luik4, en de handvol
  figuren die een door de overheid betaalde en/of geregelde staatsbegrafenis toegekend kregen in deze periode (waaronder meerdere militaire bevelhebbers op rust na
  1918). Daarnaast bestuderen we de omgang binnen en buiten de koninklijke familie
  met het sterven, begraven en herdenken van 11 leden van het koningshuis: de eerste drie koningen van België (Leopold I, Leopold II en Albert I), drie koninginnen
  (Louise-Marie, Marie-Henriette en Astrid), drie vroeg overleden troonopvolgers
  (Louis-Philippe, Leopold en Boudewijn) en prins Philippe van België en prinses
  Marie van Hohenzollern-Sigmaringen. Deze omvangrijke groep van in totaal 170
  figuren, achteraan in het boek opgelijst, vormt een rode draad in de analyse. Af en
  
  2023 Le suprême hommage.indd 11
  
  15/12/2022 10:46
  
  12
  
  le suprême hommage
  
  toe wordt ook uitgebreid ingegaan op het sterven, begraven en herdenken van figuren
  buiten onze selectiecriteria wanneer deze een relevante vaststelling of bredere evolutie
  staven, of omdat de begrafenissen van deze figuren een bredere chronologie verduidelijken, zoals de teraardebestellingen van Pierre Destriveaux en Pierre-François Van
  Meenen in de jaren 1850.
   Waarom een geschiedenis van sterven, begraven en herdenken? De omgang met
  de dood biedt een uniek perspectief voor de historicus en antropoloog geïnteresseerd
  in de fundamentele waarden van een cultuur. De omgang met de dood is niet toevallig
  steeds een onderwerp van belang geweest voor verschillende academische disciplines
  en de studie ernaar is bij uitstek een interdisciplinair veld.5 De dood wordt steevast
  omgeven door een reeks van gedragingen, maskers, taboes en religieuze en ideologische ideeën die niet steeds eenvoudig te ontcijferen zijn.6 Klassieke werken uit de
  antropologie met een universaliserende insteek wijzen op de rol van begrafenisrituelen en de omgang met stoffelijke resten in het begeleiden van de overgang van de
  ziel naar een andere wereld en het herstellen van de sociale orde na een breuk in het
  sociale weefsel.7 Historisch, archeologisch en antropologisch onderzoek toont aan hoe
  steeds opnieuw in de menselijke geschiedenis, ongeacht tijd en ruimte, zorg voor de
  doden een fundamentele basis is van beschaving en cultuur. Dit neemt niet weg dat
  de collectieve omgang met de dood in samenlevingen wel degelijk aan verandering
  onderhevig is en dus steeds bestudeerd dient te worden aan de hand van concrete
  casussen in tijd en ruimte.8
  In deze studie werd gekozen voor een afgebakende nationale context. De manier
  waarop bepaalde sociologische verschuivingen zoals urbanisering, individualisering,
  secularisering en medicalisering zich lieten gelden in funeraire cultuur, en de chronologie van deze processen, verschilt immers van natie tot natie. Nationale verschillen en geografische variaties in de geschiedenis van de Westerse doodscultuur raken
  in heel wat sociologische overzichtssyntheses vaak op de achtergrond.9 Zo werd het
  probleem van de overvolle begraafplaatsen een sociaal probleem in alle geïndustrialiseerde samenlevingen rond het midden van de 19e eeuw.  Welke actoren (commerciële, stedelijke of kerkelijke instanties) de controle kregen over de nieuw opgerichte
  begraafplaatsen buiten de stedelijke centra varieerde van land tot land, met grote private begraafplaatsen in de Verenigde Staten en een gemeentelijke controle in Frankrijk.10 Er zijn tot op de dag van vandaag grondige verschillen in funeraire cultuur naargelang regio en sociale klasse binnen naties en tussen verscheidene moderne Westerse
  samenlevingen zoals de Verenigde Staten, Groot-Brittannië, België en Frankrijk.11
  Hoe de wisselwerking tussen brede sociologische fenomenen, zoals secularisering en
  medicalisering, en funeraire cultuur precies verloopt, is afhankelijk van de (met elkaar
  verbonden) historische omstandigheden, culturele condities en institutionele regelingen binnen een regionale en/of nationale context.12
  
  2023 Le suprême hommage.indd 12
  
  15/12/2022 10:46
  
  introductie
  
  13
  
  Wat België betreft, ontbreekt het nog steeds aan historische studies gebaseerd
  op archiefonderzoek die de veranderende historische omstandigheden, culturele
  condities en institutionele regelingen rond de omgang met de dood sinds het ontstaan
  van de natiestaat in kaart brengen.  Voor wat betreft (kunst)historisch onderzoek naar grafmonumenten werden
  sinds de jaren 1980 belangrijke studies verricht die grootstedelijke begraafplaatsen in
  kaart brengen, steeds gebaseerd op uitgebreid veldonderzoek.19 Cecilia Vandervelde
  en André Capiteyn verrichtten in de jaren 1980-1990 belangrijk pionierswerk met
  gepubliceerde studies over de Brusselse en Gentse begraafplaatsen, met inventarissen
  van waardevolle grafmonumenten.20 We beschikken over ongepubliceerde inventarissen van (oude percelen) van de Westerbegraafplaats te Gent en de Schoonselhofbegraafplaats te Antwerpen van de hand van eindejaarsstudenten.21 De grafschriften
  op de monumenten in het joodse gedeelte van de begraafplaats van Dieweg te Ukkel
  
  2023 Le suprême hommage.indd 13
  
  15/12/2022 10:46
  
  14
  
  le suprême hommage
  
  werden uitvoerig bestudeerd door Philippe Pierret.22 Recent werd een brede, sociologische studie van 728 grafmonumenten op de begraafplaats van Dieweg als proefschrift
  verdedigd.23 Tot slot werden ook in Wallonië selecties van waardevolle grafmonumenten op de stedelijke begraafplaatsen van Doornik, Bergen en Luik, necropolen opgericht op het einde van de 18e eeuw, het onderwerp van erfgoedpublicaties.24
  Naast de nationale invalshoek verdient ook de keuze voor een afgebakende groep
  politieke en koninklijke publieke in de periode 1830-1940 een woordje uitleg. Funeraire cultuur werd tijdens de 19e eeuw en eerste helft van de 20e eeuw bij elites vaak
  gekenmerkt door enerzijds een pompeuze en praalrijke vormgeving van begrafenissen en anderzijds een gemeenschappelijk en publiek karakter van rouw en herdenking
  waarbij groepen en individuen hun identiteit en wereldbeeld manifesteerden. Gezien
  de sterke sociale stratificatie in deze periode konden vooral de bourgeoisie en de adel
  grote geldsommen neerleggen voor begrafenissen. Begrafenissen vonden plaats in een
  collectieve en sociale dynamiek die kon variëren van lokaal tot nationaal. In het bijzonder de stoffelijke resten van publieke figuren uit politieke en militaire hoek werden in rijk versierde rouwkapellen opgebaard en nadien in praalrijke stoeten voor het
  oog van iedereen naar de kerk en/of begraafplaats vervoerd.25 In de loop van de 19e
  eeuw trokken rouwstoeten meer en meer toeschouwers die langs de kant van de weg
  hun respect toonden voor de populaire en publieke figuren, waarbij een breed publiek
  steevast op de hoogte werd gebracht van het overlijden door geafficheerde aankondigingen in de straten en overlijdensberichten in de pers.26
  Het belang van onderzoek naar het gedrag van politieke en koninklijke elites op
  hun ziek- en sterfbed, de reacties op hun overlijden, de organisatie van hun uitvaart en
  de initiatieven ter herdenking van hun figuur overstijgt het louter biografische niveau.
   De bedoeling van deze studie is om aan de hand van een analyse van de omgang met
  de dood van deze elites culturele veranderingen op een bredere collectieve schaal
  te belichten, zoals verschuivingen in mediacultuur, politieke cultuur en religieuze
  cultuur rondom verschillende sociale en politieke groepen en instituten (politieke
  partijformaties, vrijmetselarijloges, democratische instellingen, het koningshuis, de
  Kerk). Begrafenissen van publieke figuren forceerden immers niet enkel de familie
  maar ook buitenstaanders om te reflecteren en publiek te ageren naar hun eigen religieuze en politieke overtuiging en bieden dus een unieke insteek om de evolutie van
  deze overtuigingen en praktijken te traceren buiten de persoonlijke familiale context
  van de overledene om. Wanneer de stervende, zijn familie of externe groeperingen
  keuzes dienden te maken rond de aanwezigheid van een geestelijke aan het sterfbed,
  de plaats van begraving, het karakter van de uitvaart en het plaatsen van een grafmonument, werden niet enkel familiale affecties maar ook sentimenten zoals geloof,
  ideologie en statusdrang bij de nabestaanden en vrienden gemobiliseerd.
   Het begraven en herdenken van publieke figuren tijdens deze periode werd dan
  ook meermaals ingeschakeld in functie van natievorming en een bepaald politiek
  
  2023 Le suprême hommage.indd 14
  
  15/12/2022 10:46
  
  introductie
  
  15
  
  en/of religieus discours.27 Een nieuwe romantische gevoeligheid ten aanzien van de
  dood en een gevoeligheid voor de voorbeeldfunctie van een ‘goede dood’ zorgde er
  voor dat reeds in het begin van de 19e eeuw de laatste momenten, het overlijden en
  de uitvaart van publieke figuren op grote interesse/media-aandacht konden rekenen.28 Elitebegrafenissen, en in het bijzonder koninklijke begrafenissen en staatsbegrafenissen, tijdens de 19e en eerste helft van de 20e eeuw werden vanuit een nationaal kader cultureel en politiek reeds uitvoerig bestudeerd voor Frankrijk, Engeland
  en Duitsland (voor een historiografisch overzicht, zie verder). De dood en uitvaart
  van publieke figuren speelde ook in België sinds het prille begin van de natiestaat een
  belangrijke rol in het nationale en politieke bewustzijn. Uit eerder onderzoek bleek
  reeds hoe de Vlaamse beweging en de vrijmetselarij in 19e en 20e-eeuws België het
  gebeuren rond sterven, begraven en herdenken meermaals gebruikten als uitverkoren
  momenten van sociale en politieke identiteitsvorming.29
  We eindigen ons verhaal aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog. Meerdere sociologen, historici, filosofen en antropologen betreuren vanuit een pessimistische cultuurkritiek het verdwijnen (of eerder transformeren) van het publieke en
  sociale gebeuren rond sterven, begraven, rouwen en herdenken na het midden van de
  20e eeuw in de meest geïndustrialiseerde en verstedelijkte gebieden in Europa. Daarbij wordt verondersteld dat de dood een taboe is geworden dat we het liefst negeren,
  met een verschraalde doodsbeleving tot gevolg.30 Het sterfgebeuren en de funeraire
  cultuur in België heeft doorheen de tweede helft van de 20e eeuw en in het begin van
  de 21e eeuw in elk geval aanzienlijke evoluties/transformaties ondergaan.31 De snelle
  maatschappelijke (niet steeds eenduidige) evoluties van de laatste jaren inzake secularisering en individualisering maken historisch onderzoek naar funeraire cultuur vóór
  de grote naoorlogse verschuivingen des te relevanter.
   Wat veranderde er zoal in het sterf- en grafgebeuren in de tweede helft van de
  20e eeuw? In 1972 maakte de Kerk van het heilig oliesel een sacrament voor de ernstig
  zieken in plaats van voor de stervenden. Het sacrament werd nu toegediend vóór en
  niet na het viaticum, waarbij genezing en steun in het hier en nu eerder dan voorbereiding op de dood en het hiernamaals centraal kwam te staan.32 Het vernieuwde
  katholieke uitvaartritueel (1969) na het Tweede Vaticaanse Concilie wees daarnaast
  uiterlijke verschillen in uitvaardiensten naargelang de betaalde geldsom (aantal
  kaarsen, aankleding, uur van dienst etc.) af.33 Sterven in een rustoord of ziekenhuis
  is inmiddels de norm geworden. Uit onderzoek bleek dat in 2005-2006 slechts één
  kwart van de (niet plotseling overleden) Belgen nog thuis stierf.34 Overledenen werden in de loop van de tweede helft van de eeuw ook steeds vaker in rouwcentra van
  begrafenisondernemers in plaats van thuis opgebaard. Gepersonaliseerde kerkelijke
  en niet-kerkelijke uitvaartceremonies die worden ingevuld met aangepaste door de
  nabestaanden gekozen teksten en muziek, ten koste van historische katholieke of vrijzinnige tradities, zijn inmiddels de norm geworden.35
  
  2023 Le suprême hommage.indd 15
  
  15/12/2022 10:46
  
  16
  
  le suprême hommage
  
  Hoewel de betekenisgeving rond het kerkelijke ritueel door deze ‘desacralisering’
  en personalisering van de katholieke uitvaartdienst grondig veranderde, daalde het
  aandeel katholieke begrafenissen in België tijdens de laatste drie decennia van de
  20e eeuw minder sterk dan de frequentie van doopsels en huwelijken. In de jaren
  1990 werd meer dan 70 procent van de overleden Belgen nog steeds begraven met
  een katholieke uitvaartdienst.36 Daarnaast was er vanaf de jaren 1990, voornamelijk
  in Vlaanderen, een sterke stijging van crematie, sinds 1963 toegelaten door de Kerk.
   In 2015 werd reeds 67 procent van de Vlamingen gecremeerd. In Wallonië slechts
  41 procent.37 Geconfronteerd met het fenomeen waarbij families christelijke afscheidsgebeden in crematoria, met een sterk afgezwakte christelijke symboliek, meer en
  meer beschouwen als een volwaardig alternatief voor de kerkplechtigheden, besloten
  de Vlaamse bisschoppen in 2013 tot de uitvaardiging van nieuwe richtlijnen om de
  katholieke uitvaartliturgie in parochiekerken opnieuw centraal te stellen. Sinds 2015
  mogen Vlaamse priesters en diakens geen afscheidsplechtigheden in crematoria meer
  leiden.38
  Na de Tweede Wereldoorlog zette zich op de begraafplaatsen een duidelijke uniformisering en versobering in de materiële vormgeving van grafmonumenten door.
   Ter zelfder tijd zien we weliswaar een duidelijke groei van individuele merktekens op
  graven, zoals fotoportretten vanaf de jaren 1960 en representaties van de hobby’s van
  de overledenen sinds de jaren 1990, om de unieke persoonlijkheid van de dierbare te
  benadrukken.39 Ook teksten en afbeeldingen van doodsprenten seculariseerden in de
  loop van de tweede helft van de 20e eeuw ontegensprekelijk. Bidprenten transformeerden volledig tot herinneringsprenten. Zo verschenen Bijbelse citaten na Wereldoorlog
  II veel minder op doodsprenten en vanaf de jaren 1960 verdwenen figuratieve afbeeldingen van Christus en aflaatformules.40
  In 1971 werden de eeuwigdurende grafconcessies omgezet in concessies van
  50 jaar. In 2021 zullen heel wat gemeenten hierdoor eigenaar worden van (verwaarloosde) grafmonumenten met grote erfgoedwaarde. Gelukkig is er in België inmiddels op beleidsmatig niveau aan beide kanten van de taalgrens een duidelijk draagvlak
  aanwezig voor een professioneel beheer en professionele ontsluiting van begraafplaatsen om zo de onzorgvuldige verwijdering van waardevolle grafmonumenten tegen te
  gaan.41 Met name in Doornik worden reeds geruime tijd heel wat acties ondernomen
  om het rijke lokale funeraire erfgoed te bewaren, te ontsluiten en te valoriseren. Er is
  in de Henegouwse stad sinds 1995 een speciale ‘commission des cimetières’ actief die
  het stedelijk beleid adviseert inzake begraafplaatsenbeheer. Coördinator van de commissie, Jacky Legge, publiceerde de afgelopen jaren rijkelijk geïllustreerde boeken over
  de twee stedelijke begraafplaatsen van Doornik.42
  
  2023 Le suprême hommage.indd 16
  
  15/12/2022 10:46
  
  introductie
  
  17
  
  Religie, politiek, media en de omgang met de dood
  Dit boek sluit aan bij enkele grote onderzoeksvelden uit de 20e-eeuwse geschiedschrijving: de brede geschiedenis van de Westerse doodscultuur, religieuze geschiedenis,
  politieke geschiedenis van rituelen/ceremonies en mediageschiedenis. Allereerst
  draagt deze studie bij aan de synthetiserende geschiedenis van de Westerse doodscultuur. De Franse mentaliteitsgeschiedenis kristalliseerde zich in de jaren 1970 onder
  meer langs het onderwerp van de dood en onderscheidde zich van de loutere focus op
  demografische cijfergegevens rond mortaliteit binnen de traditionele sociale geschiedenis.43 In de jaren 1970 wensten Franse historici de veranderingen in de collectieve
  attitudes die mensen aannamen tegenover de dood over verscheidene eeuwen te traceren. De meeste Franse historische studies rond de dood die verschenen in de jaren
  1970 concentreerden zich op de vroegmoderne periode (1500-1800).44
  De 19e en 20e eeuw werden behandeld in de twee grote ambitieuze overzichtswerken van Philippe Ariès en de (recent overleden) Michel Vovelle die verschenen
  in 1977 en 1983.  Onze keuze voor een goed afgebakend onderzoek in tijd en ruimte sluit aan bij
  een bredere tendens waarin de ambitieuze syntheses over de verandering van mentaliteiten in de stijl van Ariès en Vovelle reeds sinds geruime tijd hebben plaats gemaakt
  voor meer gespecialiseerd en concreet onderzoek.48 Michel Vovelle en Philippe Ariès
  zagen een ‘longue durée’ macroschaal, met nadruk op langzame collectieve processen,
  als essentieel om de geschiedenis van de dood inzake demografie, praktijken en
  
  2023 Le suprême hommage.indd 17
  
  15/12/2022 10:46
  
  18
  
  le suprême hommage
  
  collectief bewustzijn te schetsen, maar ze verschilden in hun visie rond de motor van
  veranderingen binnen deze geschiedenis.49 Vandaag wordt de geschiedenis van de
  dood door historici behandeld in een diffuus geheel van meer afgebakende studies die
  gebruik maken van verscheidene invalshoeken en probleemstellingen. Régis Bertrand
  schreef reeds in 2000 over ‘une histoire des représentations de la mort et du statut des
  morts’.50 Uit heel wat recente onderzoeksartikels die onder deze brede noemer kunnen worden geplaatst blijkt vooral een interesse voor sociaal-culturele representaties
  van de dood en de materiële presentatie van stoffelijke resten/dode lichamen.51 Vooral
  medische historici hebben de laatste tijd veel aandacht voor de geschiedenis van de
  zorg voor lijken. Vanuit Angelsaksische hoek publiceerde Thomas Laqueur in 2015
  een synthese over de sociaal-culturele omgang met het dode lichaam in het Westen.
   Hij hanteerde in The Work of the Dead een ambitieuze chronologische en geografische
  schaal die opnieuw aansluit bij de Franse traditie van Vovelle en Ariès.52
  Le suprême hommage is in de eerste plaats een culturele en politieke geschiedenis en geen sociale geschiedenis, hoewel het onderscheid tussen sociale en culturele
  geschiedenis in het geval van de geschiedschrijving rond de omgang de dood vaak bijzonder artificieel is.53 Een belangrijk verschil met de traditionele sociale geschiedenis
  is dat in deze studie demografische verschuivingen (mortaliteitscijfers, doodsoorzaken) niet in interactie worden gebracht met cultuur en individuele praktijken en evenementen. Sociale historici die de dood enkel op macroniveau bestuderen, menen wel
  eens dat collectieve sensibiliteiten en rituelen rond de dood in een directe en unieke
  causale relatie staan met demografische evoluties.54 Dit onderzoek beperkt zich tot de
  analyse van ‘la mort vécue’ en het collectief discours over de dood binnen Vovelles
  verticale model. Vovelle gaf zelf trouwens ook aan dat praktijken en discours rond de
  dood autonoom kunnen bestudeerd worden zonder de demografische analyse.55
  De hier afgebakende selectie elitefiguren is niet opgemaakt om uitspraken te doen
  over de relatie tussen demografische evolutie en doodscultuur. Levensverwachting
  varieerde enorm naargelang klasse en leeftijd in 19e-eeuws Europa en lag voor onze
  groep figuren, een bijna volledig mannelijke volwassen elite, heel wat hoger dan voor
  lagere klassen. Daarenboven hadden volwassen mannen van het begin tot het einde
  van de 19e eeuw een redelijke levensverwachting die sinds het midden van de eeuw
  in stijgende lijn zat. De sterftecijfers in de 19e eeuw daalden vooral voor kinderen en
  jongvolwassenen (1-20 jaar).56 Vele uit onze groep welgestelde figuren haalden dan
  ook een hoge leeftijd. Jean Stengers rekende uit dat de rijke verkiesbare burgers voor
  de Senaat die stierven in de periode 1847-1856, op 50 jaar een resterende levensverwachting hadden van 22,14 jaar (drie en een kwart jaar langer dan de doorsnee Belgische man). Vijfenvijftig van deze 226 erg bemiddelde personen stierven na hun tachtigste.  Le suprême hommage sluit op een derde niveau aan bij studies naar contemporaine
  vormen van ritueel en ceremonieel62 als constitutieve bestanddelen van politiek. Historici hebben net als politicologen en antropologen reeds enige tijd oog voor politieke
  rituelen in moderne industriële samenlevingen.63 De studiebundel uit 1983 onder
  redactie van Eric Hobsbawm en Terrence Ranger introduceerde het concept ‘invention of tradition’ in het geschiedkundig onderzoek en toonde aan hoezeer mythes,
  ceremonies en rituelen een belangrijke rol speelden in georganiseerde massabewegingen in de jaren 1870-1914, zoals het politiek katholicisme, nationalistische bewegingen, maar ook rationalistische bewegingen zoals de socialistische arbeidersbeweging.64
  Rituelen, ceremonies en mythes zijn in het bijzonder belangrijk in de representatie
  van moderne koningshuizen. In de ‘Invention of tradition’-bundel verscheen dan ook
  David Cannadines inmiddels klassieke (maar ook bekritiseerde65) artikel over de evolutie van de Britse koninklijke rituelen in de 19e en 20e eeuw.66 Cannadines artikel was
  typerend voor de (groeiende) aandacht onder historici voor de veerkracht en het aanpassingsvermogen van de 19e-eeuwse Europese monarchieën.67 Wetenschappelijk historisch onderzoek naar rituelen en ceremonies in de Belgische constitutionele monarchie staat echter nog in de kinderschoenen. Er verschenen slechts een paar studies die
  een bepaald (regelmatig of onregelmatig terugkerend) koninklijk evenement/ritueel
  over een langere periode uitlichten.68
  In de historiografie is er bij de studie van politieke rituelen duidelijk een voorkeur
  voor feesten en begrafenissen.69 We wezen er reeds op dat bijvoorbeeld koninklijke
  
  2023 Le suprême hommage.indd 19
  
  15/12/2022 10:46
  
  20
  
  le suprême hommage
  
  begrafenissen meer waren/zijn dan louter overgangsrituelen. Ze maken als ceremonies deel uit van een bepaald politiek regime. Dergelijke evenementen kunnen een
  politieke boodschap uitdragen om bijvoorbeeld de positie van het koningshuis of de
  natiestaat te legitimeren of buitenlandse naties te imponeren. Inmiddels zijn koninklijke begrafenissen en staatsbegrafenissen voor Frankrijk, Engeland en Duitsland in
  de 19e en 20e eeuw reeds veelvuldig onderzocht door historici.70 Vooral het werk van
  Avner Ben-Amos over Franse staatsbegrafenissen was een mijlpaal in de studie naar
  de relatie tussen het begraven en herdenken van illustere doden en politieke cultuur.71
  Voor wat betreft de koninklijke begrafenissen in Brussel wordt hier onderzocht
  of het ceremonieel veranderende in de loop van de onderzochte periode. Er wordt
  gekeken of veranderingen in relatie stonden met de verhouding tussen het volk en
  de overleden vorst/koningin/prins, met aandacht voor de belangrijkste actoren die de
  plechtigheden achter de schermen organiseerden.  Om deze en andere vragen te beantwoorden wordt onder meer gebruik gemaakt van het concept ‘cultural performance’,
  ontleend aan het werk van de socioloog Jeffrey Alexander. Deze studie besteedt de
  nodige aandacht aan de manier waarop in de 19e eeuw en eerste helft van de 20e eeuw
  een emotionele band tussen de Belgische constitutionele monarchie en haar onderdanen werd bewerkstelligd of ondermijnd in de periode kort voor en na het overlijden
  van leden van de koninklijke familie en tijdens de uitvaartrituelen. Een belangrijke
  kritiek op Cannadines artikel was immers dat de koninklijke rituelen louter vanuit
  een top-down perspectief werden bekeken en de impact op het publiek buiten beeld
  bleef. Inmiddels hebben historici de receptie van 19e- en 20e-eeuwse monarchieën,
  inclusief de Belgische, bij het gewone volk onder de aandacht gebracht.72
  Dit onderzoek sluit op een vierde en laatste niveau ook aan bij de mediageschiedenis. In België zijn de gedrukte media door de grondwettelijk gewaarborgde persvrijheid een cruciale bron om de publieke opinie te meten. De periodieke pers heeft echter duidelijk limieten. De democratisering van het perswezen was in het midden van
  de 19e eeuw nog lang niet bereikt. Daarnaast werd het gedrukte woord in de pers vaak
  gehanteerd als wapen in de oplopende strijd tussen politieke tendensen en partijen.73
  De dynamiek van de pers die de publieke opinie ten aanzien van het overlijden van
  publieke figuren weergeeft en terzelfdertijd zelf vorm geeft, loopt als een rode draad
  doorheen verschillende hoofdstukken van Le suprême hommage. Bij de belangrijkste
  koninklijke overlijdens en begrafenissen in België wordt gekeken op welke manier
  zowel de doodsbedden als de plechtigheden in beeld en tekst werden vertaald door
  de (opkomende) massamedia. Ook de evolutie van de rol van necrologische artikels in
  beeld- en mythevorming rond publieke figuren zoals gekroonde hoofden krijgt uitgebreid aandacht. De continue aandacht voor mediarepresentaties in deze studie biedt
  een noodzakelijke aanvulling aan de bestaande historiografie. Hoewel de laatste jaren
  verschillende studies verschenen die dieper ingingen op transformatie van vorsten
  in ‘media celebrities’ tijdens de lange 19e eeuw74, beperkt concreet media-historisch
  
  2023 Le suprême hommage.indd 20
  
  15/12/2022 10:46
  
  introductie
  
  21
  
  onderzoek naar koninklijke rituelen zoals kroningen en begrafenissen zich vaak tot de
  analyse van live uitgezonden ceremonies in de tweede helft van de 20e eeuw.75
  
  Afbakening concepten en benadering
  In dit boek wordt vaak verwezen naar twee door/uit Michel Vovelles werk geïnspireerde/ontleende concepten: ‘la mort bourgeoise’ en ‘la mort déchristianisée’.  Michel Vovelle besprak in zijn overzichtswerk processen van privatisering, sociale
  differentiatie, sentimentalisering, dechristianisering en medicalisering rond de dood
  bij elites in de 19e eeuw onder de brede noemer van ‘la mort bourgeoise’.76 Hij besloot
  dat er in de periode 1850-1930 in West-Europa sprake was van een manifestatie van
  opzichtige rouwgebruiken waarmee adel en burgerij poogden een antwoord te bieden
  aan de dood. Volgens Vovelle contrasteerde dit model met de jaren 1770-1850, toen
  een zekere neoklassieke soberheid de funeraire cultuur in het Westen domineerde.77
  In de omgang met de dood bij de 19e-eeuwse stedelijke bourgeoisie identificeerde
  de Franse historicus nieuwe ‘ankerpunten’, waaronder de familie, de professionele
  geneesheer, externe instellingen die zich ontfermden over de stoffelijke resten (naargelang streek en cultuur de gemeente, verenigingen of een begrafenisondernemer),
  pompeuze begrafenissen en een nieuwe prominente rol voor de begraafplaats met
  haar monumenten. Langs deze ankerpunten en gebruiken moderniseerde het sterfen grafgebeuren in de 19e eeuw bij elites.78 De armen in de grootsteden waren van
  dit model uitgesloten. De dood van de arme werd in de populaire verbeelding vaak
  vereenzelvigd met eenzaamheid, geweld, het lijkenhuis (‘morgue’) en het anonieme
  massagraf. Armen voelden ook meermaals een drang de gebruiken rond de dood bij
  de bourgeoisie na te bootsen.79
  Vovelles ideeën en theses rond ‘la mort bourgeoise’ en ‘le deuil bourgeois’ zijn
  monolithisch en invariabel van aard. Zijn analyse ontbreekt systematiek, ondanks een
  driedeling tussen een demografisch, ritueel en retorisch niveau dat hij in zijn onderzoek doorheen de verschillende eeuwen handhaafde. Recent onderzoek nuanceerde
  dan ook enkele van zijn veralgemeningen voor onder meer Frankrijk, Engeland en
  Italië. Zo bleek niet enkel klasse maar ook gender een belangrijke variabele in de Victoriaanse funeraire cultuur tussen 1850 en 1914. Vrouwen waren actiever dan mannen in de zorg voor de zieken en stervenden, maar ze werden buiten de begrafenissen
  gehouden.80 De cesuur die Vovelle identificeerde rond het midden van de 19e eeuw
  
  2023 Le suprême hommage.indd 21
  
  15/12/2022 10:46
  
  22
  
  le suprême hommage
  
  lijkt voor Frankrijk dan weer te artificieel.  Religieuze praktijken varieerden immers binnen één stad naargelang gender, wijk,
  klasse en politieke identiteit. Geschillen over religie werden gevoerd langs politieke
  breuklijnen.88 Eerder dan de 19e en eerste helft van de 20e eeuw vanuit een orthodoxe
  of revisionistische visie te reduceren tot een periode van secularisering of religieuze
  bloei, bekijken we deze periode in de Europese geschiedenis best als een tijdperk van
  religieus conflict en dialectiek. De Europese steden van de 19e en vroege 20e eeuw
  waren het toneel van conflicten tussen gelovigen en ongelovigen, tussen verschillende
  
  2023 Le suprême hommage.indd 22
  
  15/12/2022 10:46
  
  introductie
  
  23
  
  religieuze groeperingen en tussen politieke partijen die een andere visie hadden op
  de rol van de Kerk in de samenleving.89 Met name de controle over begrafenisrituelen
  en begraafplaatsen zorgde voor de nodige polarisering tussen katholieke en antiklerikale krachten. Liberale regeringen, partijen en vrijdenkers die streefden naar een
  autonome overheid ten aanzien van de Kerk stonden tegenover geestelijken en katholieken die op militante wijze de rechten van de Kerk verdedigden.90
  Om het pluralisme en de conflicten in de religieuze geschiedenis van Europa in
  kaart te brengen dienen we in de analyse van secularisering van funeraire cultuur
  religieuze denkbeelden en praktijken en institutionele regelingen gescheiden te houden. Daarom wordt op basis van gelijkaardige typologieën van historici en sociologen
  doorheen deze studie een duidelijk onderscheid gemaakt tussen de impact van enerzijds culturele secularisering (of in omgekeerde richting christianisering) en anderzijds laïcisering (als onderdeel van maatschappelijke secularisering) op funeraire
  cultuur. Voor dit onderscheid inspireren we ons vooral op het werk van de (seculariserings)sociologen Karel Dobbelaere en Jean Baubérot.91 Bij culturele secularisering
  gaat het om de opkomst van anti of a-kerkelijke opinies en gedragsvormen, de relatie van de individuele figuren en hun omgeving ten aanzien van de Kerk.92 Zo kijken
  we in welke mate er een overeenkomst was tussen religieuze normen en geloof (de
  katholieke leer rond de goede dood en begraven) en attitudes en praktijken rond de
  sterbedden en graven van onze selectie figuren. Culturele secularisering wordt vaak
  gemeten met cijferreeksen van kerkelijke geboortes en begrafenissen, communies en
  kerkbezoek.93 Dergelijke cijfers zeggen echter weinig over religiositeit, over de betekenis en draagkracht van religieuze symbolen en praktijken rond het levenseinde.
   Onder praktiserenden waren en zijn er zowel gelovigen als ongelovigen en er was vaak
  sprake van een zeker sociaal conformisme.94 Er kon bij eenzelfde persoon sprake zijn
  van zowel een vijandigheid tegen de macht van de Kerk als een expliciete wens om
  een kerkelijke uitvaart als uiting van respect.95
  Op maatschappelijk niveau gaat secularisering om het proces waar sectoren in de
  samenleving uit de dominantie van religieuze instituten en symbolen worden gehaald.
  Secularisering kon zich op dit vlak manifesteren op funeraire cultuur en andere
  domeinen door doelbewuste laïcisering (een gerichte politiek die de dood uit de controle van de Kerk haalt, scheiding Kerk en Staat) en door een bredere sluimerende
  functionele differentiatie (professionalisering96 en specialisering in de maatschappij).97 Wat betreft maatschappelijke secularisering concentreert deze studie zich op de
  effecten en controverses van een doelbewuste politiek van laïcisering van de dood op
  verschillende niveaus binnen de Belgische politieke geschiedenis van de 19e en eerste
  helft van de 20e eeuw.
   Het is noodzakelijk te kijken naar de oorzaken en mechanismen waarlangs funeraire cultuur in België een verantwoordelijkheid werd van de (lokale) Staat en (gedeeltelijk) uit de handen van de Kerk werd genomen. De keuzemogelijkheden rond het
  
  2023 Le suprême hommage.indd 23
  
  15/12/2022 10:46
  
  24
  
  le suprême hommage
  
  materiële beheer van de stoffelijke resten en de herinnering voor de families van onze
  politieke elites werden immers bepaald door de spanningen tussen Kerk en Staat.98
  Culturele secularisering en laïcisering liepen niet steeds parallel.99 Volgens Régis
  Bertrand was er bijvoorbeeld in Frankrijk rond de eeuwwisseling, toen de Derde
  Republiek de laïcisering van funeraire cultuur met verschillende wetten doordrukte,
  net sprake van een christianisering van het funeraire gebeuren bij de bevolking door
  de opleving van monumentale kruisbeelden en christelijke symbolen/inscripties op
  Franse begraafplaatsen.100
  Naast dit onderscheid tussen culturele secularisering en laïcisering is ook een
  rigoureus raamwerk nodig om de verschillende en uiteenlopende facetten van funeraire cultuur in het algemeen en ‘la mort bourgeoise’/’la mort déchristianisée’ in het
  bijzonder op systematische wijze te kunnen analyseren. De sleutel hiertoe ligt in de
  analyse van divers materiaal zoals doodsbrieven, grafmonumenten, rouwkledij,
  necrologische artikels enz. als onderdelen van een meerdelig proces waarbinnen verschillende funeraire praktijken kunnen worden gevat. In hun klassieke structuralistische studies naar tribale samenlevingen conceptualiseerden de antropologen Arnold
  van Gennep en Robert Hertz funeraire rituelen en praktijken die de overgang van de
  ziel naar een andere wereld begeleiden in verschillende fases via welke de sociale orde
  wordt hersteld.101 Voor zijn onderzoek naar Belgische maçonnieke grafmonumenten
  maakte Jeffrey Tyssens, geïnspireerd door het werk van de antropoloog Louis-Vincent
  Thomas, een onderscheid tussen drie fases van ‘beheer’: het beheer van het sterven
  (de mate van individualisering van het sterven), het beheer van de stoffelijke resten
  (de praktijken en rituelen voor en tijdens de begrafenis) en het beheer van de herinnering (praktijken om de overledene te herdenken en de rouw vorm te geven).102 Dit
  driedelig raster dat voor de specifieke maçonnieke casus werd ontworpen is ook perfect toepasbaar op een bredere populatie van elites. Binnen de opeenvolging van fases
  zal in deze studie veel aandacht worden besteed aan het onderscheid tussen de private
  en de publieke sfeer en de verschuivingen daarin.
   Een valkuil van culturele geschiedenis is dikwijls een loutere micro-nadruk op het
  individuele, het exceptionele en excentrieke.103 In dit onderzoek wordt de doodsbeleving bij Belgische elites in de periode 1830-1940 dan ook op verschillende schalen bestudeerd. Naast aandacht voor het individuele en lokale traject wordt steeds
  getracht de onderliggende regels binnen een sociale entiteit, een collectieve ervaring,
  te traceren.104 Dergelijke ‘multiscopique’-aanpak werd in de jaren 1980-1990 bepleit
  door Jacques Revel en Bernard Lepetit. Elke actor participeert immers in processen van verschillende dimensies en op verschillende schalen. Het lokale en globale
  zijn steeds met elkaar verbonden. De focus wordt in Le suprême hommage dan ook
  afwisselend gelegd op zowel het individuele (bepaalde sterfbedtaferelen en begrafenissen als ‘casestudies’) als het collectieve (onderliggende collectieve macroverbanden)
  niveau.105 Zo analyseren we culturele secularisering en/of christianisering in funeraire
  
  2023 Le suprême hommage.indd 24
  
  15/12/2022 10:46
  
  introductie
  
  25
  
  cultuur zowel op het individuele niveau van onze elites als op een collectief niveau
  bij bredere bevolkingslagen. Met een gerichte schaalverkleining tot het biografische
  microniveau kunnen we de soms contradictorische relatie tussen antiklerikale sentimenten en praktijken en de resistente rol van christelijke symbolen en rituelen rond
  het levenseinde verduidelijken. De complexe culturele relatie tussen religie en dood
  wordt waar mogelijk ook op een hoger niveau voor bredere bevolkingslagen onderzocht aan de hand van de publieke reacties op het overlijden van prominente nationale figuren. Koninklijke overlijdens en begrafenissen stimuleerden bijvoorbeeld
  allerhande religieuze retoriek binnen en buiten de kerkmuren en de Kerk gaf vaak
  expliciet deze begrafenissen mee vorm.
   Heel wat doodsbedden en begrafenissen van Belgische elitefiguren reproduceerden enkel bestaande structuren en gebruiken. Deze worden enkel in hun collectiviteit over een brede periode benaderd om zo langzame en bijna onmerkbare verschuivingen in structuren op te sporen.106 Een doodsbed en/of uitvaart van een publiek
  elitefiguur dat de sociale en culturele structuren en gebruiken binnen het funeraire
  gebeuren transformeerde of veelzeggende discussies teweegbracht, zoals het sterfbed
  van Leopold I, wordt dan weer als (historisch) ‘evenement’ met veel oog voor detail
  benaderd. Zowel de familie als de stervende konden keuzes maken die niet in overeenstemming waren met de overheersende normen en praktijken, waardoor nieuwe
  culturele ideeën en praktijken tastbaar en mogelijk werden. Bij historische evenementen werden deze nieuwe sociaal-culturele verschuivingen later erkend door een
  autoritair instituut (Staat of Kerk).107 Deze ‘variation d’échelle’ brengt met zich mee
  dat de lezer over éénzelfde microgeschiedenis (bijvoorbeeld het sterven, begraven en
  herdenken van Leopold II en de moeilijkheid om rond zijn dood en begrafenis een
  cohesieversterkend discours te creëren) meer te weten komt in verschillende thematische, vanuit macroverbanden opgebouwde, hoofdstukken. Hiermee vermijden we een
  te evenementiële/anekdotische insteek of louter biografische opbouw.
  Opbouw
  Dit boek is opgebouwd uit drie delen. Deel I biedt een breed contextueel kader op
  zowel nationaal als Europees niveau dat al onze casestudies overstijgt. In de twee inleidende hoofdstukken van dit deel wordt gekeken hoe de modernisering van funeraire
  cultuur en de omgang met de dood in Europa tijdens de 19e en 1e helft van de 20e eeuw
  zich op verschillende wijze voltrok naargelang klasse, regio, gender (hoofdstuk 1) en
  religie (hoofdstuk 2). Daarbij wordt veel aandacht besteed aan de eigenheden van de
  Belgische religieuze, politieke en sociale context en de bredere denk- en leefwereld
  van onze selectie elitefiguren tijdens de 19e en 1e helft van de 20e eeuw.
   2023 Le suprême hommage.indd 25
  
  15/12/2022 10:46
  
  26
  
  le suprême hommage
  
  Deel II preciseert ‘la mort bourgeoise’ bij Belgische koninklijke en politieke elites
  aan de hand van de drie fases van beheer. In hoofdstuk 3 staat het beheer van het sterven centraal. Er wordt gekeken welke rol geneesheren en dichte familieleden speelden
  aan het sterfbed van Belgische politieke en koninklijke elites in de jaren 1830-1940
  en hoe en met welke snelheid over het overlijden werd gecommuniceerd naar de buitenwereld. In het lijvige hoofdstuk 4 staat de vraag centraal in welke mate de ‘pompes
  bourgeoises’ voor de hoge burgerij en ‘les grandes funérailles’ voor koninklijke figuren
  en nationale helden, zoals breed geschetst voor West-Europa door Vovelle, ook het
  beheer van de stoffelijke resten van Belgische koninklijke en politieke elites bepaalden. Daarbij wordt ingegaan op enkele organisatorische vraagstukken bij grootschalige begrafenissen en de financiële impact van deze evenementen. We reconstrueren
  op stelselmatige wijze verschillende opeenvolgende fases, zoals de opbaring, de lijkstoet, de lijkdienst en de teraardebestelling. In dit centrale hoofdstuk wordt gebruik
  gemaakt van veel illustraties om letterlijk en figuurlijk een beeld te krijgen van wat
  Vovelle omschreef als ‘un nouveau cérémonial, dont la profusion ne le cède en rien
  à l’exubérance des siècles passés’.108 In hoofdstuk 5 wordt het beheer van de herinnering uitgediept aan de hand van een onderzoek naar de necrologische artikels en grafmonumenten die we voor onze groep figuren terugvonden.
   De hoofdstukken 6-7-8 van deel III (‘la mort déchristianisée’) volgen net als de
  drie hoofdstukken uit deel II het drieledig stramien van het beheer van het sterven,
  stoffelijke resten en herinnering, met veel aandacht voor verschuivingen en evoluties
  in het interbellum. Hoofdstuk 6 analyseert welke Belgische liberalen uit onze groep
  tijdens de lange 19e eeuw op hun sterfbed braken met de katholieke rituelen en op
  welke manier de idealisering van de goede katholieke dood van publieke figuren zoals
  koningin Louise-Marie een onderdeel werd van de reveil-retoriek. Ook de publieke
  reacties op het heengaan van nationale figuren tijdens het interbellum, zoals bij het
  verscheiden van kardinaal Mercier in 1926 en koning Albert en koningin Astrid in
  1934-1935, worden van naderbij onderzocht. In de fase van het beheer van de stoffelijke resten reconstrueert hoofdstuk 7 de opgang van niet-kerkelijke begrafenissen als publieke vrijzinnige manifestaties in de loop van de 19e eeuw. Dit hoofdstuk
  besteedt tevens aandacht aan de manier waarop begrafenissen van katholieke notabelen en nationale koninklijke uitvaartplechtigheden werden gebruikt om de vitaliteit
  van het katholicisme en het samengaan van het katholicisme en de Belgische natie
  te benadrukken. Ook de bredere funeraire context op het maatschappelijke macroniveau wordt geanalyseerd door middel van een reconstructie van het verloop van de
  laïcisering van funeraire cultuur in België tijdens de tweede helft van de 19e eeuw. De
  laatste twee delen van hoofdstuk 7 diepen voor onze groep figuren ten slotte ‘la mort
  dechristianisée’ uit tijdens de tussenoorlogse periode op zowel het culturele microniveau als het maatschappelijke macroniveau.
   2023 Le suprême hommage.indd 26
  
  15/12/2022 10:46
  
  introductie
  
  27
  
  In de fase van de herinnering staat hoofdstuk 8 stil bij zowel spirituele als materiële
  herdenkingspraktijken. De (spirituele) katholieke en maçonnieke dodencultus wordt
  geanalyseerd op basis van doodsprenten voor katholieke staatsmannen en leden van
  de koninklijke familie en rituele maçonnieke herdenkingsactiviteiten ter ere van
  enkele prominente vrijmetselaars uit onze selectie figuren. Op het materiële niveau
  krijgen de mate waarin de antiklerikale en katholieke burgerij in België gebruik
  maakte van grafarchitectuur om maçonnieke en katholieke boodschappen over te
  brengen en de fenomenen van de ‘liberale statuomanie’ en ‘koninklijke neogotiek’ in
  de publieke stedelijke ruimte de nodige aandacht. Het laatste deel van hoofdstuk 8
  kijkt naar de evolutie van deze spirituele en materiële herdenkingspraktijken na de
  Eerste Wereldoorlog.
   2023 Le suprême hommage.indd 27
  
  15/12/2022 10:46
  
  2023 Le suprême hommage.indd 28
  
  15/12/2022 10:46
  
  Deel I
  funeraire cultuur bij
  koninklijke en politieke
  elites in België vanuit
  een Europees perspectief,
  1830-1940
  
  2023 Le suprême hommage.indd 29
  
  15/12/2022 10:46
  
  2023 Le suprême hommage.indd 30
  
  15/12/2022 10:46
  
  1
  ‘La mort bourgeoise’
  bij koninklijke en politieke elites
  Een Europees kader
  Vanaf de 18e eeuw werd de genegenheid vanaf de vroegste jeugd helemaal geconcentreerd op een paar mensen die onvervangbaar werden.109 Zo werd het in de tweede
  helft van de 18e eeuw in Leuven gebruikelijk om begrafenissen wat uit te stellen omdat
  hoogstwaarschijnlijk moeilijker afscheid werd genomen van het dierbare gezinslid.110
  In de 19e eeuw werd het gezinsdiscours alomvattend met de opgang van de idealen
  huiselijkheid en moederliefde. De dood van een gezinslid maakte heel wat emoties
  los.111 Het belang van affectie binnen een gezin en de rouw en emoties rond het verliezen van een echtgenoot, echtgenote en kind werden in België versterkt door het
  katholieke reveil na 1830. De katholieke Kerk zag de familie als het fundament van
  de rechristianisering van de samenleving.112 Naarmate de industrialisering en urbanisatie in de 19e eeuw vorderde, werd het burgerlijke familietype steeds meer een voorbeeld voor de rest van de maatschappij en breidde het zich uit onder brede lagen van
  de bevolking. Het familie-ideaal maakte deel uit van een veelomvattende burgerlijke
  leefwijze waarmee de burgerij haar eigen status en identiteit probeerde vorm te geven
  tegenover de aristocratie en tegenover de lagere klassen.113
  Veranderende attitudes ten aanzien van familie en kinderen veranderden ook de
  praktijken en attitudes in de fase van het beheer van het sterven.114 Een clichématige
  voorstelling van de dood tijdens de vroegmoderne periode wordt bepaald door het
  beeld van het publieke en overbevolkte sterfbed waarbij de ‘familie’ uit meer dan de
  louter verwanten bestond. Er dient evenwel een onderscheid gemaakt te worden tussen verschillende fases aan het sterfbed. Uiteindelijk leek vooral het toedienen van de
  laatste communie in 18e-eeuws Frankrijk een publiek gebeuren. Hier betraden vrienden en buren de kamer van de stervende om het sacrament te volgen. Dit was het
  moment bij uitstek waar alle gelovigen geacht werden te bidden voor de stervende en
  waar het doodsbed een publieke plaats werd. Hierna bleven idealiter enkel de dichtste
  verwanten over.115
  In de eeuw van de Verlichting kwam er hoe dan ook reactie tegen overvolle sterfkamers en begon de exclusie van iedereen die geen familielid was.  In Jean-Jacques
  Rousseaus Julie, ou la nouvelle Héloïse was de protagoniste Julie op haar sterfbed
  
  2023 Le suprême hommage.indd 31
  
  15/12/2022 10:46
  
  32
  
  le suprême hommage
  
  voornamelijk begaan met haar familie. Ook Denis Diderot was gevoelig voor het
  belang van een verenigde familie rond het sterfbed met een laatste vaarwel als ultiem
  teken van familiale solidariteit. Zowel Diderot als Rousseau leken een manier van
  sterven te idealiseren die meer en meer ingang vond bij de respectabele middenklassen in de 18e eeuw. Tegen de late 18e eeuw was het publieke sterfbed in verval. Naarmate de eeuw vorderde verscheen er een nieuwe houding waar rouw werd gezien als
  een intieme familiegelegenheid en de dood als een individuele tragedie.116
  In de 19e eeuw kwam er nog een scherpere grens tussen het private en publieke
  domein bij de Franse aristocratie en bourgeoisie.117 De laatste ogenblikken werden een
  intieme gebeurtenis in aanwezigheid van de familie, enkele vrienden en al dan niet
  een priester en geneesheer.118 Tegen het einde van de 19e eeuw leek het gebruik van
  het publiek toedienen van de laatste sacramenten in grote Franse steden te zijn verdwenen.119 Tegen de 19e eeuw behoorden de overbevolkte taferelen aan het doodsbed
  ook bij de Britse adel en burgerij tot het verleden.120 In 19e-eeuwse romantische literaire werken keerde vaak het beeld van het beproefde koppel en de nood aan intiem
  samenzijn aan het sterfbed terug. Met de romantiek werd de dood in de 19e eeuw
  zelfs iets moois en trad er een psychologische omwenteling op. De aanwezigheid van
  familieleden aan een sterfbed werd een bemoedigend en verheffend schouwspel en
  de dood werd een ‘zoete bedwelming’ die heftige emoties ontketende. 