title: Over universalisme, relativisme en pluralisme...
text: 266
  daarom in een andere wereld : in de handen van een straffende rechter moest geven. Nooit
  zal de wijze in de toekomst nog zijn toevlucht nemen tot mysteriën om zijn principes voor
  profane ogen te verbergen. Het is een misdaad tegen de mensheid principes te verbergen
  die algemeen mededeelbaar zijn. Toch heeft de natuur zelf grenzen aan die mededeelbaarheid gesteld : zij heeft - voor zij die het waard zijn - een filosofie voorbehouden die uit
  zichzelf esoterisch wordt, omdat ze niet aangeleerd, niet nagepraat, niet nagehuicheld, en
  ook niet door geheime vijanden en spionnen nagezegd kan worden : een symbool voor de
  bond van vrije geesten waarin zij zich allemaal herkennen, een symbool dat ze niet moeten
  verbergen, en dat toch enkel voor hen begrijpeliJ1c en voor de anderen een eeuwig raadsel
  zal blijven" (blz. 146-147).
  Schellings jeugdtekst is geen eenvoudig wijsgerig geschrift, maar niettemin een
  uitdagend en polemisch werkstuk dat hij met veel enthousiasme heeft geschreven (ook in
  de Nederlandse vertaling is de geest van dit enthousiasme bewaard gebleven), waarmee
  hij de lezer uitnodigt om zich in het haast intellectueel-acrobatische avontuur van het Duitse
  idealisme te verdiepen.
  Jacques DE VISSCHER
  
  OVER UNIVERSALISME, RELATIVISME EN PLURALISME ...
  Henk Procee, Over de grenzen van culturen - Voorbij universalisme en relativisme,
  Meppel-Amsterdam. Boom & Deurne, Denis, 1991, 220 blz., 600 Bfr. ISBN
  90 6009 272 4
  In progressieve intellectuele milieus wordt heden veelal geopperd dat het debat over
  culturele identiteit, racisme en etnische verschillen, in verkeerde termen wordt gevoerd.
   Maar volgens de Nederlandse filosoof Henk Procee zitten we met z'n allen verankerd in
  één van de twee traditionele ideeënstelsels die deze discussie (en dus onze terminologie)
  bemvloeden. In Over de grenzen van culturen poogt Procee een alternatief aan te reiken
  waardoor we de kans krijgen de juiste termen te onderscheiden en de tekortkomingen van
  de twee overheersende opinies te overstijgen.
  Volgens deze filosoof liggen twee traditionele ideeënstelsels of impliciete
  vooronderstellingen aan de basis van de diverse interpretaties met betrekking tot de etnischculturele verscheidenheid. Deze twee zijn het universalisme, of het ideeënstelsel van de
  eenheid, en het relativisme, de ode aan de verscheidenheid. In zijn studie vraagt de auteur
  zich af wat de impact is van deze tw~ stelsels op de interpretaties en opvattingen in
  verband met de culturele diversiteit en wat de gevolgen zijn voor de analyse van de
  interculturele relaties in de politieke besluitvorming. De opzet van Procee is niet gering,
  want hij wil een derde mogeliJ1cheid introduceren : het pluralisme dat de twee andere
  stelsels zou overstijgen en een waardevol alternatief zou bieden.
  267
  In het eerste deel van zijn werk schetst Procee een beeld van de traditionele
  vooronderstellingen die aan de basis liggen van onze denkbeelden en onderscheidt hij
  diverse gradaties in deze twee stelsels. Deze analyse brengt niet echt nieuwe standpunten
  aan doch de waarde ervan ligt voornamelijk in de klare uiteenzetting van de standpunten
  (van extreem relativisme over gematigd cultuurrelativisme tot de communicatieve
  rationalisten) waarbij hij de bekende kritieken op een rijtje zet. Zijn uiteenzetting wordt
  echter wel verrijkend wanneer hij de tolerantie als houding in dit debat bekritiseert.
   Tolerantie beschouwt Procee niet als een oplossing. Tolereren, stelt hij, is het voorrecht
  van de machtigen. Het is het dulden van het vreemde en het aanvaarden van de
  verschillende machtsverhoudingen. Tolerantie is moreel niet zo hoogstaand; wie wordt
  getolereerd ondergaat het geheel. Noch het universalisme noch het relativisme kunnen
  volgens· de Nederlandse filosoof tolerantie legitimeren. "Als tolerantie tot universeel
  beginsel wordt uitgeroepen, is dat het einde van het communicatief project; iedere cultuur
  blijft dan binnen haar grenzen. Als tolerantie niet universeel wordt toegepast, betekent dat
  een ingrijpen in ( ... ) culturele tradities, ... " (blz. 62).
  Procee wil de tekortkomingen van deze twee systemen vermijden en meent dat het
  pluralisme een waardig alternatief is. Er zijn volgens hem nog maar weinig denkers die
  deze weg insloegen. Hij verwijst hierbij expliciet naar Kant (voornamelijk naar diens
  theorie over de esthetica), James, Laski en Perelman. Procce's pluralisme steunt op twee
  basisprincipes : de menselijke waardigheid en het bevorderen van de interactie. Hier
  introduceert de auteur zijn notie van 'interactieve verscheidenheid'. Slechts vanuit een
  voortdurende en interactieve wisselwerking tussen de mensen onderling, kan een gepast
  antwoord op de levensvragen worden gevonden. Kennis bijvoorbeeld is het resultaat van
  deze interactieve verscheidenheid, stelt Procee. Kennis is het product van een dynamische
  wisselwerking tussen handelende subjecten en de cognitieve instrumenten waarover de mens
  beschikt. Daarom pleit hij ook voor een liberaal pluralisme waarin de interactie centraal
  staat en het individu voldoende wordt beschermd. In dit perspectief ziet hij een belangrijke
  rol voor het onderwijs weggelegd.
   Procee's poging is lovenswaardig, maar ook bekritiseerbaar. Hij ziet voornamelijk
  heil in het bevorderen van de interactie - wat mijns inziens het onderscheid tussen de
  communicatieve universalist en de pluralist doet vervagen - maar het is zeer de vraag
  of het pluralisme de twee andere ideeënstelsels wel overstijgt. Zo blijft het probleem van
  de communicatieve modaliteit bestaan. Hoe en vanuit welke basis kan interactie (of
  communicatie) gebeuren? Wordt deze basis nu juist niet verstrekt door die 'impliciete
  vooronderstellingen' zoals het universalisme en het relativisme, en in feite ook het
  pluralisme ?
  Procee geeft het voorbeeld van de getuige van Jehova die, op grond van zijn
  religieuze opvattingen, een arts verbiedt een bloedtransfusie op ûjn kind toe te passen. De
  auteur wil hiermee aantonen dat zowel relativisme als universalisme geen oplossing bieden
  die voor de beide partijen aanvaardbaar is. De relativistische arts laat het kind sterven uit
  respect voor de opvatting van de ouders. De universalistische geneesheer zal de opvattingen
  van de ouders negeren en hiermee de souvereiniteit van de anderen verwerpen in naam
  van een universele waarde. En wat zal het resultaat zijn vanuit het pluralistisch oogpunt ?
  De dokter zal enkele collega's roepen die juist hetzelfde zullen zeggen; terwijl de gelovige
  
  268
  er de bijbel en geloofsgenoten zal bijhalen, waardoor de impasse blijft. Men kan ook
  zoeken naar een gemeenschappelijk element, werpt Procec op. Hiervoor verwijst hij naar
  het welzijn van het kind. Maar beginnen juist hier niet de grote vooronderstellingen hun
  recht op te eisen. Een bepaald principe (in dit geval het welzijn van het kind) zal als basis
  dienen, maar uiteindelijk moet toch steeds iemand inbinden. Het dilemma blijft en wordt
  met het pluralisme niet opgelost. Met het pluralisme gaan wc niet, zoals Procee wil, 'over
  de grenzen van culturen', maar wordt een nieuwe vooronderstelling naast de bestaande
  geïntroduceerd.
   De grote verdienste van dit werk is de eerder sociologische methodiek waarbij de
  verschillende stromingen duidelijk worden afgebakend en gecatalogiseerd. Het werk biedt
  een uitstekende leidraad, maar de problematiek wordt niet opgelost.
  Freddy DUTOIT
  
  LOGICA
  
  W. De Pater & R. Vergauwen, Logica :formeel en informeel, Leuven. Universitaire Pers,
  Assen/Maastricht, Van Gorcum, 1992, 328 blz., 850 Bfr.
  De auteurs omschrijven de logica als "de meest algemene theorie (... ) van
  samenhangen of structuren, en aldus het werktuig bij uitstek voor de analyse van systemen
  van tekens en betekenissen, en daardoor ook van het redeneren." (blz. 18) Na een overzicht
  van diverse defmities van logica geven de auteurs aan dat ze de logica wensen te koppelen
  aan haar ontstaans- en wordingsgeschiedenis. In een eerste gedeelte komen vooreerst
  begrippen als 'redenering', 'premisse' en 'conclusie' aan bod; vervolgens worden
  redeneervormen besproken. De rode draad doorheen het betoog vormt de notie
  'geldigheid' : er bestaan verschillende logische systemen, die ieder op andere wetten
  gebaseerd zijn, zodat 'geldigheid' een zinloos begrip is indien men niet specifieert binnen
  welk systeem men het wenst te gebruiken. Ook de problematiek van (re)constructie van
  redeneervormen komt aan de orde; men komt tot de vaststelling dat men niet kan spreken
  over dé logische vorm van een redenering.
   Voor men de vraag naar geldigheid kan stellen, dient men evenwel op een 'redelijke'
  wijze te interpreteren. Daarom bespreken de auteurs het samenwerkingsbeginsel van Grice,
  het 'principle of charity' en Geulinckx' caritas. Vanuit het onderscheid tussen het formele
  en het conversationele standpunt beklemtoont men de rol van de pragmatiek tegenover
  syntax en semantiek; het ethische aspect van de dialoog wordt eveneens uitdrukkelijk
  onderstreept. Het is duidelijk dat de auteurs logica en argumentatietheorie in een ruimer
  kader wensen te plaatsen : historisch, ethisch en dialectisch. Ook drogredenen komen aan
  bod, en wel om ze te beschrijven als onderdeel van de traditionele logica, om vanuit een
  heroriëntatie naar Aristoteles opnieuw de klemtoon te leggen op de ethische dimensie van.
  