title: Our climate, our underground
text: Oreskes, N., Shrader-Frechette, K., & Belitz, K. (1994). Verification, Validation, and Confirmation of Numerical
  Models in the Earth Sciences. Science, 263(5147), 641–646.
  O’Riordan, T., & Timmerman, P. (2001). Risk and imagining alternative futures. In J. Kasperson & R. Kasperson (Eds.), Global environmental risk (pp. 429–450). New York: United Nations University Press.
  Ormerod, W., Webster, I., Audus, H., & Riemer, P. (1993). An overview of large scale CO2 disposal options.
  Energy Conversion and Management, 34(9–11), 833–840.
  Parfomak, P. (2008). Carbon control in the US electricity sector: Key implementation uncertainties. Washington:
  Congressional Research Service.
  Pasman, H., & Fabiano, B. (2008). Trends, problems and outlook in risk assessments: Are we making progress?
  Presented at the International Conference on Safety and Environment in the Process Industry, Rome. Retrieved from www.aidic.it/CISAP3/webpapers/19Pasman.pdf
  PBL. (2009). Milieubalans 2009. Planbureau voor de Leefomgeving.
  PBL, & ECN. (2011). Naar een schone economie in 2050 - Routes verkend (Hoe Nederland klimaatneutraal kan
  worden). Planbureau voor de Leefomgeving & Energieonderzoek Centrum Nederland.
  Pettenger, M. (2007). The Netherland’s climate change policy: Constructing themselves / constructing climate
  change. In M. Pettenger (Ed.), The social construction of climate change: Power, knowledge, norms, discourses
  (pp. 51–74). London: Ashgate.
  Pielke Jr., R. (2010). The climate fix: What scientists and politicians won’t tell you about global warming. New
  York: Basic Books.
  Pollak, M., Phillips, S., & Vajjhala, S. (2011). Carbon capture and storage policy in the United States: A new
  coalition endeavors to change existing policy. Global Environmental Change, 21(2), 313–323.
  Pollak, M., & Wilson, E. (2009). Regulating Geologic Sequestration in the United States: Early Rules Take
  Divergent Approaches. Environmental Science & Technology, 43(9), 3035–3041.
   Poumadère, M., Bertoldo, R., & Samadi, J. (2011). Public perceptions and governance of controversial technologies to tackle climate change: nuclear power, carbon capture and storage, wind, and geoengineering. Wiley
  Interdisciplinary Reviews: Climate Change, 2(5), 712–727.
  Quartz, J. (2011). Constructing Agrarian Alternatives. How a creative dissent project engages with the vulnerable
  livelihood conditions of marginal farmers in South India. Phd Thesis: Maastricht University.
  Rabe, B. (2008). States on Steroids: The Intergovernmental Odyssey of American Climate Policy. Review of Policy
  Research, 25(2), 105–128.
  Ramirez, A., Hoogwijk, M., Hendriks, C., & Faaij, A. (2008). Using a participatory approach to develop a sustainability framework for carbon capture and storage systems in The Netherlands. International Journal of
  Greenhouse Gas Control, 2(1), 136–154.
  Randle, R. (1979). Forcing Technology: The Clean Air Act Experience. The Yale Law Journal, 88(8), 1713–1734.
  http://doi.org/10.2307/795694
  Rayner, S., & Malone, E. (Eds.). (1998). Human Choice & Climate Change: Resources and Technology (vol.2).
  Columbus, Ohio: Battelle Memorial Institute.
  Renn, O., & Schweizer, P. (2009). Inclusive risk governance: concepts and application to environmental policy
  making. Environmental Policy and Governance, 19(3), 174–185.
  Rip, A. (2003). Constructing Expertise: In a Third Wave of Science Studies? Social Studies of Science, 33(3), 419–
  434.
  Rip, A., & Kemp, R. (1998). Technological change. In S. Rayner & E. Malone (Eds.), Human choice and climate
  change (vol.2) (pp. 327–4–). Columbus, Ohio: Battelle Memorial Institute.
  RMNO. (2010). De volle zaaiershanden. The Hague: Raad voor Ruimtelijk, Milieu- en Natuuronderzoek.
  Roeser, S. (2011). Nuclear Energy, Risk, and Emotions. Philosophy and Technology, 1–5.
  182
  
  REFE RENCES
  Rotmans, J. (2011). Staat van de Energietransitie in Nederland. Rotterdam: Drift Institute.
  Rotmans, J., & Kemp, R. (2008). Detour Ahead: a response to Shove and Walker about the perilous road of
  transition management. Environment and Planning A, 40(4), 1006–1012.
   Rotmans, J., Kemp, R., van Asselt, M., Geels, F., & Molendijk, K. (2000). Transities & transitiemanagement. De
  casus van een emissiearme energievoorziening. Maastricht: ICIS/MERIT.
  Rotmans, J., & van Asselt, M. (1996). Integrated assessment: A growing child on its way to maturity. Climatic
  Change, 34(3-4), 327–336. http://doi.org/10.1007/BF00139296
  Rubin, E., Chen, C., & Rao, A. (2007). Cost and performance of fossil fuel power plants with CO2 capture and
  storage. Energy Policy, 35(9), 4444–4454. http://doi.org/10.1016/j.enpol.2007.03.009
  Rubin, E., Hounshell, D., Yeh, S., Taylor, M., Schrattenholzer, L., Riahi, K.,… Rao, S. (2004). The Effect of
  Government Actions on Environmental Technology Innovation: Applications to the Integrated Assessment
  of Carbon Sequestration Technologies (DE-FG02-00ER63037). Washington DC: Prepared for US Department of Energy.
  Russell, S., Markusson, N., & Scott, V. (2011). What will CCS demonstrations demonstrate? Mitigation and
  Adaptation Strategies for Global Change, 1–18.
  Schmidt, S., & Werle, R. (1998). Coordinating technology: Studies in the international standardization of telecommunications. Cambridge, MA: MIT Press.
  Schön, D., & Rein, M. (1994). Frame reflection: Toward the resolution of intractable policy controversies. New
  York: Basic books.
  Scott, V. (2013). What can we expect from Europe’s carbon capture and storage demonstrations? Energy Policy,
  54, 66–71.
  Shackley, S., & Evar, B. (2012). Up and down with CCS. In N. Markusson, S. Shackley, & B. Evar (Eds.), The
  social dynamics of carbon capture and storage: Understanding CCS representations, governance and innovation
  (pp. 149–171). London: Routledge.
  Shackley, S., & Gough, C. (2006). Carbon capture and its storage: An integrated assessment. London: Ashgate.
  Shackley, S., McLachlan, C., & Gough, C. (2004). The public perception of carbon dioxide capture and storage
  in the UK: results from focus groups and a survey. Climate Policy, 4(4), 377–398.
  Shackley, S., Wynne, B., & Waterton, C. (1996). Imagine complexity: The past, present and future potential of
  complex thinking. Futures, 28(3), 201–225.
   Shapin, S., & Schaffer, S. (1985). Leviathan and the Air-Pump: Hobbes, Boyle, and the Experimental Life. Princeton, N.J.: Princeton University Press.
  Shove, E., & Walker, G. (2007). CAUTION! Transitions ahead: politics, practice and sustainable transition
  management. Environment and Planning D: Society & Space, 39(4), 763.
  Slovic, P. (1993). Perceived risk, trust and democracy. Risk Analysis, 13(6), 675–682.
  Smith, A., & Kern, F. (2009). The transitions storyline in Dutch environmental policy. Environmental Politics,
  18(1), 78–98.
  Smith, W. (2009). Theatre of Use A Frame Analysis of Information Technology Demonstrations. Social Studies of
  Science, 39(3), 449–480. http://doi.org/10.1177/0306312708101978
  Stehr, N. (2015). Climate policy: Democracy is not an inconvenience. Nature, 525, 449–450.
  Steinberg, M., Cheng, H., & Horn, F. (1984). Systems study for the removal, recovery and disposal of carbon
  dioxide from fossil fuel power plants in the US (No. DE85004499). Brookhaven National Laboratory.
  Stenhouse, M., Gale, J., Herzog, H., & Wilson, M. (2005). Regulatory aspects of deep (geological) CO2 storage.
  Stenhouse, M., Gale, J., & Zhou, W. (2009). Current status of risk assessment and regulatory frameworks for
  geological CO2 storage. Energy Procedia, 1(1), 2455–2462.
  Stephens, J. (2009). Technology leader, policy laggard: CCS development for climate mitigation in the US political context. In J. Meadowcroft & O. Langhelle (Eds.), Caching the carbon: The politics and policy of carbon
  capture and storage (pp. 22–49). Cheltenham: Edward Elgar.
  183
  
  Stephens, J., Hansson, A., Liu, Y., de Coninck, H., & Vajjhala, S. (2011). Characterizing the international carbon
  capture and storage community. Global Environmental Change, 21(2), 379–390.
  Stephens, J., & Jiusto, S. (2010). Assessing innovation in emerging energy technologies: Socio-technical dynamics
  of carbon capture and storage (CCS) and enhanced geothermal systems (EGS) in the USA. Energy Policy,
  38(4), 2020–2031.
  Stephens, J., & Liu, Y. (2012). The evolving international CCS community. In N. Markusson, S. Shackley, & B.
   Evar (Eds.), The social dynamics of carbon capture and storage: Understanding CCS representations, governance
  and innovation. London: Routledge.
  Stephens, J., Markusson, N., & Ishii, A. (2011). Exploring framing and social learning in demonstration projects
  of carbon capture and storage. Energy Procedia, 4(0), 6248–6255.
  Stigson, P., Hansson, A., & Lind, M. (2012). Obstacles for CCS deployment: an analysis of discrepancies of
  perceptions. Mitigation and Adaptation Strategies for Global Change, 17(6), 601–619. http://doi.org/
  10.1007/s11027-011-9353-3
  Stirling, A. (2004). Opening up or closing down: analysis, participation and power in the social appraisal of
  technology. In M. Leach, I. Scoones, & B. Wynne (Eds.), Science, Citizenship and Globalisation. London:
  Zed.
  Swierstra, T., & Te Molder, H. (2012). Risk and soft impacts. In S. Roeser, R. Hillerbrand, M. Peterson, & P.
  Sandin (Eds.), Handbook of risk theory (pp. 1050–1066). Dordrecht: Springer.
  ter Mors, E., Terwel, B., & Daamen, D. (2012). The potential of host community compensation in facility siting.
  International Journal of Greenhouse Gas Control, (0).
  Terwel, B., Daamen, D., & ter Mors, E. (2013). Not in my Back Yard (NIMBY) Sentiments and the Structure of
  Initial Local Attitudes Toward CO2 Storage Plans. Energy Procedia, 37, 7462–7463. http://doi.org/
  10.1016/j.egypro.2013.06.689
  Terwel, B., Harinck, F., Ellemers, N., & Daamen, D. (2009). How organizational motives and communications
  affect public trust in organizations: The case of carbon dioxide capture and storage. Journal of Environmental
  Psychology, 29(2), 290–299.
  Terwel, B., Harinck, F., Ellemers, N., Daamen, D., & De Best-Waldhober, M. (2009). Trust as predictor of
  public acceptance of CCS. Energy Procedia, 1(1), 4613–4616.
  Terwel, B., Koudenburg, F., & ter Mors, E. (2014). Public Responses to Community Compensation: The Importance of Prior Consultations with Local Residents. Journal of Community & Applied Social Psychology.
   http://doi.org/10.1002/casp.2186
  Terwel, B., Ter Mors, E., & Daamen, D. (2012). It’s not only about safety: Beliefs and attitudes of 811 local
  residents regarding a CCS project in Barendrecht. International Journal of Greenhouse Gas Control, 9(0), 41–51.
  Tickner, J. (1999). A map toward precautionary decision making. In C. Raffensperger & J. Tickner (Eds.), Protecting public health and the environment: Implementing the precautionary principle (pp. 162–186). Washington: Island Press.
  Turkenburg, W. (1992). CO2 removal; Some conclusions. Energy Conversion and Management, 33(5-8), 819–823.
  Turkenburg, W. (2004). Energietransitie richting duurzaamheid: technologisch perspectief (Achtergrondstudie bij
  het advies “Energietransitie: klimaat voor nieuwe kansen”). Den Haag: VROM-raad, Algemene Energieraad
  & Copernicus Instituut.
  Unruh, G. (2000). Understanding carbon lock-in. Energy Policy, 28(12), 817–830.
  Urry, J. (2003). Global complexity. London: Polity Press.
  van Alphen, K. (2011). Accelerating the development and deployment of carbon capture and storage technologies
  - An innovation system perspective. University of Utrecht, Utrecht.
  van Asselt, M., & Renn, O. (2011). Risk governance. Journal of Risk Research, 14(4), 431–449.
  van Asselt, M., & Rotmans, J. (1996). Uncertainty in perspective. Global Environmental Change, 6(2), 121–157.
  184
  
  REFE RENCES
  van den Broek, M., Hoefnagels, R., Rubin, E., Turkenburg, W., & Faaij, A. (2009). Effects of technological
  learning on future cost and performance of power plants with CO2 capture. Progress in Energy and Combustion Science, 35(6), 457–480. http://doi.org/10.1016/j.pecs.2009.05.002
  Van der Sluijs, J., & Turkenburg, W. (2006). Climate change and the precautionary principle. In E. Fisher, J.
  Jones, & R. Von Schomberg (Eds.), Implementing the precautionary principle: Perspectives and prospects. Cheltenham: Edward Elgar Publishing.
  Van der Sluijs, J., Van Est, R., & Riphagen, M. (2010). Beyond consensus: reflections from a democratic perspective on the interaction between climate politics and science. Current Opinion in Environmental Sustainability,
  2(5), 409–415.
   van Eeten, M. (2010). De diva en het noodlot. Kan de kiezer worden behaagd met fatalisme? Magazine Nationale
  Veiligheid En Crisisbeheersing (Ministerie van Binnenlandse Zaken En Koninkrijksrelaties), 8(4), 12.
  van Eeten, M., Noordegraaf-Eelens, L., Ferket, J., & Februari, M. (2012). Waarom burgers risico’s accepteren en
  waarom bestuurders dat niet zien. The Hague: Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.
  van Egmond, S., & Hekkert, M. (2012). Argument map for carbon capture and storage. International Journal of
  Greenhouse Gas Control, 11, Supplement, S148–S159. http://doi.org/10.1016/j.ijggc.2012.08.010
  Van Est, R., & Verbong, G. (2007). Linkse keuzes voor de eeuw van de energie - Energie in de poldermix. Socialisme & Democratie, 64(1), 43–50.
  van Lente, H. (1993). Promising technology: The dynamics of expectations in technological developments. Enschede.
  van Luijk, J. (2003). Feasibility of the Shell-NAM CO2 reduction project by subsurface storage in a depleted gas
  field. NAM.
  Vann, A., & Parfomak, P. (2008). Regulation of carbon dioxide (CO2) sequestration pipelines: Jurisdictional issues.
  Report prepared for Members and Committees of US Congress.
  Verbong, G., van Selm, A., Knoppers, R., & Raven, R. (2001). Een kwestie van lange adem: De geschiedenis van
  duurzame energie in Nederland. Boxtel: Aeneas.
  Vergragt, P. (2009a). CCS in the Netherlands: Glass half empty of half full? In J. Meadowcroft & O. Langhelle
  (Eds.), Caching the carbon: The politics and policy of carbon capture and storage (pp. 186–210). Cheltenham:
  Edward Elgar.
  Vergragt, P. (2009b). CCS: The next technological lock-in? A case study from the Netherlands.
  Vergragt, P., Markusson, N., & Karlsson, H. (2011). Carbon capture and storage, bio-energy with carbon capture
  and storage, and the escape from the fossil-fuel lock-in. Global Environmental Change, 21(2), 282–292.
  Vlek, C. (2004). Environmental versus individual risk taking: perception, decision, behaviour. In C. Spielberger
  (Ed.), Encyclopedia of Applied Psychology. San Diego: Academic Press.
   Vogel, D. (1986). National styles of regulation: Environmental policy in Great Britain and the United States. Ithaca:
  Cornell University Press.
  Vollenbroek, F. A. (2002). Sustainable development and the challenge of innovation. Journal of Cleaner Production, 10(3), 215–223. http://doi.org/10.1016/S0959-6526(01)00048-8
  VROM-Raad. (2001). Waar een wil is, is een weg: Advies over het NMP4. Raad voor de volkshuisvesting, de ruimtelijke ordening en het milieubeheer.
  Wade, S., & Greenberg, S. (2011). Social Site Characterisation: From Concept to Application - A review of
  relevant social science literature and a toolkit for social site characterisation. Global CCS Institute.
  Wiener, J. (2004). The regulation of technology, and the technology of regulation. Technology in Society, 26(2-3),
  483–500.
  Wiener, J., Rogers, M., Hammitt, J., & Sand, P. (2011). The Reality of Precaution: Comparing Risk Regulation
  in the United States and Europe. London: Earthscan.
  Wildenborg, T., Coussy, P., Doukelis, A., Ekström, C., Georgiou, G., Gkountanis, S.,… Simonsson, D. (2009).
  Scenario for large-scale implementation of CCS in Europe. Energy Procedia, 1(1), 4265–4272.
  185
  
  Wilson, E., Friedmann, S., & Pollak, M. (2007). Research for deployment: Incorporating risk, regulation, and
  liability for carbon capture and sequestration. Environmental Science & Technology, 41(17), 5945–5952.
  Wilson, E., Johnson, T., & Keith, D. (2003). Regulating the Ultimate Sink: Managing the Risks of Geologic CO2
  Storage. Environmental Science & Technology, 37(16), 3476–3483.
  Wilson, E., Stephens, J., Rai Peterson, T., & Fischlein, M. (2009). Carbon capture and storage in context: The
  importance of state policy and discourse in deploying emerging energy technologies. Energy Procedia, 1(1),
  4519–4526.
  Wilson, E., Zhang, D., & Zheng, L. (2011). The socio-political context for deploying carbon capture and storage
  in China and the U.S. Global Environmental Change, 21(2), 324–335.
   Winner, L. (1993). Upon Opening the Black Box and Finding It Empty: Social Constructivism and the Philosophy of Technology. Science, Technology & Human Values, 18(3), 362–378.
  Witlox, H., Harper, M., & Oke, A. (2009). Modelling of discharge and atmospheric dispersion for carbon dioxide
  releases. Journal of Loss Prevention in the Process Industries, 22, 795–802.
  Wong-Parodi, G., Ray, I., & Farrell, E. (2008). Environmental non-government organizations’ perceptions of
  geologic sequestration. Environmental Research Letters, 3, 1–8.
  WRR. (2009). Uncertain safety: Allocating responsibilities for safety. Scientific Council for Government Policy.
  Wurzel, R., Zito, A., & Jordan, A. (2013). Environmental Governance in Europe: A Comparative Analysis of the Use
  of New Environmental Policy Instruments. London: Edward Elgar Publishing. Retrieved from
  http://www.elgaronline.com/view/9781849804660.xml?rskey=M9gVZl&result=17
  Wyatt, S. (2008). Technological determinism is dead; Long live technological determinism. In E. J. Hackett, O.
  Amsterdamska, M. Lynch, & J. Wajcman (Eds.), The handbook of science and technology studies (pp. 165–
  180). London: MIT Press.
  Wynne, B. (1987). Risk management and hazardous waste: Implementation and the dialectics of credibility.
  London: Springer Verlag.
  Wynne, B. (2003). Seasick on the Third Wave? Subverting the Hegemony of Propositionalism: Response to
  Collins & Evans (2002). Social Studies of Science, 33(3), 401–417.
  Wynne, B. (2005). Risk as globalizing “democratic” discourse? Framing subjects and citizens. In M. Leach, I.
  Scoones, & B. Wynne (Eds.), Science and Citizens: Globalization and the challenge of engagement (pp. 66–82).
  London: Zed Books.
  Wynne, B. (2007). Public Participation in Science and Technology: Performing and Obscuring a Political–
  Conceptual Category Mistake. East Asian Science, Technology and Society, 1(1), 99–110. http://doi.org/
  10.1215/s12280-007-9004-7
  Young-Lorenz, J. D., & Lumley, D. (2013). Portfolio Analysis of Carbon Sequestration Technologies and Barriers
  to Adoption: General Methodology and Application to Geological Storage. Energy Procedia, 37, 5063–5079.
   http://doi.org/10.1016/j.egypro.2013.06.420
  Zeiss, R. (2004). Standardising materiality - Tracking co-constructed relationships between quality standards and
  materiality in the English water industry. PhD Thesis: University of York.
  Zwartkruis, J. (2013). Framing in innovation: towards sustainable agro-food systems (PhD thesis). Utrecht:
  Utrecht University.
  186
  
  Nederlandse samenvatting
  Dit proefschrift onderzoekt de moeizame invoering van een omstreden klimaatstrategie:
  ondergrondse CO2 opslag (in het Engels: Carbon Capture and Storage ofwel CCS). CCS is
  een verzamelnaam voor de verschillende technieken die nodig zijn om CO2 van grote fossiele bronnen zoals kolencentrales, cementfabrieken of olieraffinaderijen af te vangen, te
  comprimeren, te transporteren en vervolgens op te slaan in aardlagen diep onder de grond.
  Al sinds de jaren ’80 doet een internationale groep van geofysici, petrochemici, economen,
  beleidsmakers, regelgevers, juristen en milieu-deskundigen onderzoek naar CCS. De dominante argumentatielijn die deze groep bindt is de volgende: ‘menselijk handelen leidt tot
  klimaatverandering en CO2 is het voornaamste broeikasgas; economische groei gaat gepaard
  met een toenemende consumptie van fossiele brandstoffen en daarmee met een stijging in
  CO2 emissies; het is sociaal, politiek en economisch gezien onwenselijk (en praktisch gezien
  onmogelijk) om het werelwijde gebruik van fossiele brandstoffen drastisch te verminderen;
  CCS is de enige manier om de CO2-emissies die horen bij het gebruik van fossiele bronnen
  drastisch te verminderen; daarom is grootschalige invoering van CCS noodzakelijk om
  klimaatverandering tegen te gaan’.
   Vanuit bovenstaande argumentatielijn is veel geïnvesteerd in CCS onderzoek. Er is
  uitgebreid gekeken naar o.a. de veiligheid van CO2-opslag, naar de meest efficiënte manier
  van CO2-afvang en naar economische aspecten. Invloedrijke studies suggereren dat er geen
  technisch-wetenschappelijke obstakels zijn die grootschalige invoering van CCS in de weg
  staan. Inmiddels vormt CO2-opslag dan ook in vrijwel alle grote economieën een cruciaal
  onderdeel van het klimaatbeleid. En toch verloopt de invoering van CCS traag. Diverse
  demonstratieprojecten zijn afgeblazen, er is sprake van maatschappelijke weerstand en wereldwijd wordt veel minder CO2 opgeslagen dan verwacht. Dat is de centrale puzzel die dit
  proefschrift behandelt: gegeven dat de grootschalige invoering van CCS algemeen als een
  noodzakelijke, veilige en technisch haalbare klimaatstrategie wordt gezien, hoe is dan te begrijpen dat de invoering zo traag verloopt?
  
  187
  
  Om tot een antwoord te komen hanteer ik een governance-perspectief: ik onderzoek
  hoe in verschillende contexten sturing wordt gegeven aan de invoering van CCS. Sturing
  vindt plaats op het niveau van beleid, besluitvorming en regelgeving. Het vraagt om een
  samenspel van partijen. Maar ook technisch-wetenschappelijke kennis speelt een belangrijke
  rol. CCS is voor velen namelijk een impopulaire maatregel. Daarom maken partijen gebruik van rapporten, berekeningen en studies om de invoering van CCS te legitimeren.
  Dergelijke kennis blijkt niet onomstreden, zoals ik in drie case-studies laat zien. Methodisch is ervoor gekozen om zogenaamde hard cases te selecteren: het zijn contexten waar
  claims over respectievelijk de noodzakelijkheid, veiligheid en technische haalbaarheid van
  CCS het meest overtuigend leken, maar waar de invoering van CCS toch moeizaam verliep.
  Per hoofdstuk wordt op een ander ‘sturingselement’ ingezoomd (beleid, besluitvorming en
  regelgeving). Dit onderscheid is artificieel; bij de invoering van CCS spelen alle elementen
  in samenhang een rol. Maar het onderscheid helpt om de centrale vraag te beantwoorden.
   Per hoofdstuk wordt namelijk een ander analytisch perspectief aangereikt om te begrijpen
  waarom de invoering van CCS zo moeizaam verloopt (imaginaries, frames/overflows en
  grenswerk). Hierbij maak ik gebruik van inzichten uit het veld van Science & Technology
  Studies.
  In hoofdstuk 2 laat ik zien hoe CCS een noodzakelijk onderdeel is geworden van het
  Nederlandse klimaat- en energiebeleid. Dit doe ik door het ontstaan van een specifieke
  ‘socio-technische verbeelding’ (imaginary) te traceren, volgens welke Nederland een internationaal knooppunt kan worden voor internationale stromen van energie, mensen, goederen
  en CO2. Op basis van de literatuur onderscheid ik verschillende kenmerken van een sociotechnische verbeelding: (i) zij geeft aan welke risico’s en kansen te verwachten zijn wanneer
  een techniek te snel of juist te langzaam wordt ingevoerd en geeft zo een specifieke aanzet
  tot verandering, (ii) zij wordt gekenmerkt door bepaalde manieren (kennispraktijken) om
  de energietoekomst te exploreren en te onderzoeken welke collectieve toekomst realistisch
  is, (iii) zij suggereert wie verantwoordelijk is voor het realiseren van de beoogde nationale
  toekomst en (iv) zij omvat de middelen, instrumenten en spelregels die partijen moeten
  volgen om deze toekomst te realiseren. Een socio-technische verbeelding is dus meer dan
  een beleidsagenda of een particuliere toekomstvisie. Het verwijst naar het cultureel ingebedde reservoir van normen, vertogen en praktijken van waaruit specifieke beleidsdoelen,
  toekomstvisies en technologieprojecten ontstaan. De nationale verbeelding van Nederland
  als internationale energiehub speelt dan ook een belangrijke rol bij de invoering van CCS.
   Vanaf de jaren ’80 bieden twee afzonderlijke risico’s aanzet tot verandering van de Nederlandse energievoorziening. Enerzijds is het risico van klimaatverandering steeds prominenter op de agenda gekomen. Dit globale, ambigue risico wordt vertaald in concrete en
  ambitieuze doelen voor CO2-emissiereducties. Anderzijds is men zich bewust van de kwets-
  
  188
  
  S AMEN VAT T IN G
  baarheid van de ‘open’ Nederlandse economie. Vooral na de liberalisering en harmonisering
  van de Europese energiemarkt is er de vrees dat een stringent nationaal klimaatbeleid schadelijk is voor de concurrentiepositie van de eigen economie. Nederland heeft zich sterk
  gemaakt voor een flexibele en internationale aanpak van het klimaatprobleem en was groot
  voorstander van het EU emissiehandelssysteem (EU-ETS) dat in 2005 werd ingevoerd. Dit
  cap-and-trade systeem stelt een plafond aan de totale CO2-uitstoot van een industriële
  sector. Individuele bedrijven (b.v. electriciteitscentrales) hebben het recht om een bepaalde
  hoeveelheid CO2 uit te stoten. Wanneer men emissie-ruimte overhoudt, kan men een deel
  van de CO2-rechten verkopen. En om meer CO2 uit te stoten, moet men extra rechten
  kopen. Met de invoering van het EU-ETS is CO2 dus een handelsstroom geworden. Daar
  komt bij dat de opvattingen over een ander risico (de verwachtte schaarste van fossiele
  bronnen) sinds de jaren ’90 sterk zijn veranderd. Er heeft daarbij een herformulering van
  het klimaatprobleem plaats gevonden. Aanvankelijk was het beleid gericht op het verminderen van fossiele energiestromen in Nederland. Voortaan is het doel om de energievoorziening zo ‘schoon’ mogelijk te maken. Stromen van fossiele energiedragers kunnen daarin
  nog steeds een plaats hebben, aangezien de verwachting is dat Nederland ook de bijbehorende CO2-stromen zal kunnen accomoderen.
   Deze verwachting is gebaseerd op twee belangrijke kennispraktijken: scenario-studies en
  de participatieve ‘back-casting’ methodiek. Deze methoden hebben gemeen dat ze niet
  alleen naar technisch-economische eigenschappen kijken om in te schatten hoeveel CO2reductie een bepaalde klimaatstrategie in de toekomst kan opleveren. Ook een inschatting
  van het toekomstige maatschappelijk draagvlak voor deze klimaatstrategie is belangrijker.
  Dit past binnen de verschuiving van verantwoordelijkheden die aan het begin van de 21ste
  eeuw optrad in Nederland. De keuze voor een specifieke klimaatoptie wordt niet langer van
  bovenaf opgelegd, maar wordt aan de markt overgelaten. De overheid is zich steeds meer op
  gaan stellen als facilitator van verandering. Lange-termijn verandering moeten worden
  gerealiseerd door een netwerk van partijen. Het exploreren van ‘de’ gezamelijke energietoekomst is daarmee een participatieve praktijk, waarbij vertegenwoordigers van de industrie,
  de milieubeweging en maatschappelijke partijen samen een balans trachten te vinden tussen
  wensdenken en realisme.
  Het is verder kenmerkend dat overheidssteun voor een specifieke klimaatstrategie in
  Nederland slechts gelegitimeerd wordt door duidelijk te maken dat ‘de natie als geheel’ hier
  baat bij zal hebben (in plaats van één specifieke bedrijfstak). Het EU-ETS maakt dit mogelijk in geval van CCS. CO2 uitstoot is een productstroom geworden. Zo zou ook het aanleggen van een gedeelde CO2-infrastructuur in het voordeel zijn van de gehele ‘BV Nederland’. Nederland zou een aantrekkelijke vestigingsplaats kunnen blijven voor energieintensieve bedrijven én zou een internationale koploper op het gebied van CO2-reducties
  
  189
  
  kunnen worden. CCS projecten gaan dan ook vaak gepaard met beelden van CO2-hubs en
  CO2-rotondes. Dergelijke beelden referen effectief aan de eerdere collectieve ervaring met
  het aanleggen van een landelijke gasinfrastructuur welke Nederland in het verleden ook veel
  welvaart heeft gebracht. Beelden van CO2-hubs, hoe rudimentair ook, helpen zo om het
  algemeen belang van CCS te onderstrepen.
   In Nederland ontstaan CCS projecten dus tegen de achtergrond van een bepaalde sociotechnische verbeelding, volgens welke het land als geheel beter af is wanneer zij een knooppunt vormt voor internationale stromen van goederen, energie en CO2. Ik laat vervolgens
  zien dat deze toekomstverbeelding sterk performatief is. Het maakt het mogelijk om enerzijds strenge CO2-reductiedoelen te formuleren en anderzijds de bouw van nieuwe kolencentrales te legitimeren. Het is deze combinatie die de invoering van CCS in Nederland
  verder ‘noodzakelijk’ heeft gemaakt en overheidssteun voor CCS demonstratieprojecten
  legitimeerde. Tegelijk brengt de socio-technische verbeelding ook een sturingsprobleem
  met zich mee: de fossiele industrie heeft zich weliswaar vrijwillig achter de visie van een
  collectieve CO2-hub geschaard, maar individuale partijen kunnen niet gedwongen worden
  om daadwerkelijk in CCS te investeren als zij daar zelf niet de economische noodzaak toe
  zien. Een dergelijke verplichting zou immers de nationale concurrentiepositie binnen de
  Europese markt kunnen schaden. Zo valt te begrijpen dat vroegtijdige implementatie van
  CCS in Nederland als noodzakelijk geldt en in het algemeen belang, maar dat de daadwerkelijke invoering ten tijde van een lage CO2 prijs toch niet wordt afgedwongen.
  In hoofdstuk 3 verleg ik de focus naar de besluitvorming rond een concreet CCS project. Als casus is gekozen voor een demonstratieproject dat volgens de initiatiefnemers ‘veilig’ was, maar waarbij het toch moeilijk bleek om tot een gezaghebbend besluit te komen.
   Om inzicht te geven in de dynamiek van het besluitvormingsproces wijs ik op de rol van
  frames en overflows. Een frame is een culturele ruimte waarbinnen sociale interacties plaatsvinden en betekenis krijgen. Frames geven een zekere voorspelbaarheid aan onze interacties,
  doordat zij ongeschreven regels bevatten en een bepaalde rolverdeling impliceren. Denk
  bijvoorbeeld aan een hoorcollege: binnen dit frame geldt een onderscheid tussen spreker en
  toehoorders, de spreker staat er niet als privé-persoon maar als vertegenwoordiger van een
  bepaald kennisdomein, toehoorders weten doorgaans wanneer een interruptie geaccepteerd
  is en wanneer niet, et cetera. Ook in besluitvormingsprocessen spelen frames een belangrijke rol, omdat zij de complexiteit van de buitenwereld tijdelijk verkleinen. Zij suggereren
  welke kennis relevant is en welke niet, welke onderwerpen aan de orde moeten komen en
  welke niet, wie als expert geldt en wie als leek. Maar een frame kan ook onder druk komen
  te staan. Er is dan sprake van zogenaamde ‘overflows’. Dit zijn situaties waarbij actoren zich
  niet schikken in hun toebedeelde rol, waarbij andere onderwerpen plotseling ook relevant
  blijken en nieuwe vragen of onzekerheden zich aandienen.
  190
  
  S AMEN VAT T IN G
  Vanuit het perspectief op frames en overflows reconstrueer ik het besluitvormingproces
  rond het CCS project in Barendrecht. De Milieu Effect Rapportage (MER) was de geïnstitutionaliseerde weg om input te geven aan politieke besluitvorming over dit project. In het
  frame van de MER-procedure beperkten interacties zich tot het thema ‘veiligheid’: de centrale vraag was namelijk of de risico’s van NAM/Shell’s project binnen de gestelde wettelijke normen vielen. Maar volgens lokale politici was dit kader te beperkt. Zij vonden dat
  andersoortige effecten van ondergrondse CO2-opslag (bijvoorbeeld m.b.t. lokale huizenprijzen of veiligheidsgevoelens) ook meegenomen moesten worden in de besluitvorming.
   Daarnaast vonden zij dat ook de veiligheidsstudies zelf anders geframed moesten worden
  (door bijvoorbeeld ook het risico op niet-dodelijke incidenten mee te nemen).
  Lokale politici stelden daarom een eigen toetskader op. Om vanuit dit bredere frame de
  besluitvorming te informeren werd een zogenaamde Kennistafel georganiseerd. Dit is op te
  vatten als een bijzonder soort participatief experiment, ofwel een ‘hybride forum’. De hybriditeit zit erin dat de Kennistafel Sessies een subtiele verschuiving van relevante invalshoeken, van representativiteit en van relevante expertise toelieten ten opzichte van het MER
  frame. Dit is duidelijk wanneer we kijken naar de rol van verschillende deelnemers. Lokale
  politici hadden, na het opstellen van hun eigen toetskader, ‘kritische deskundigen’ in de
  arm genomen. Ik laat zien dat deze deskundigen een hybride rol speelden in de Kennistafel
  Sessies: enerzijds wisten zij genoeg van een bepaald onderwerp om de claims van gecertificeerde deskundigen kritisch te bevragen, anderzijds probeerden zij om de zorgen van bewoners te vertegenwoordigen tijdens het expert-debat dat achter gesloten deuren plaatsvond.
  Als hybride forum leverde de Kennistafel nieuwe kennis op. Ook functioneerde zij als kwaliteitscheck van al gedane studies. Maar volledige zekerheid gaf zij niet, al was het maar
  omdat veiligheidsstudies rond CCS op modellen waren gebaseerd en er volgens critici nog
  te weinig praktijkervaring was om deze modellen te ijken. Onzekerheid vormde zo een
  hardnekkige overflow. In 2009 stemden lokale partijen dan ook unaniem tegen
  NAM/Shell’s project, omdat de veiligheid niet gegarandeerd kon worden en er onder bewoners grote bezorgdheid leefde over de veiligheid.
   Dit was allerminst het einde van de risico-controverse. Medio 2009 werd de beslisbevoegdheid naar het nationale niveau geschoven. De verantwoordelijke ministers lieten wederom extra onderzoeken uitvoeren naar verschillende overflows (bijvoorbeeld naar de
  psychosomatische gevolgen van CO2-opslag). Ook het nationale CCS onderzoeksnetwerk
  CATO speelde een belangrijke rol bij het beteugelen van de overflows die een gezaghebbend besluit in de weg stonden. Ik onderscheid een vijftal relevante activiteiten. CATOleden voerden (i) wetenschappelijk onderzoek uit naar de risico’s van CCS en (ii) naar
  risico-percepties. De opgedane inzichten werden vertaald in (iii) risico-communicatie, bedoeld om het publieke debat over de veiligheid van CCS te informeren. Er werd bijvoor-
  
  191
  
  beeld geprobeerd om een onderscheid te maken tussen feiten en meningen. Daarnaast werd
  (iv) wetenschappelijk onderzoek gedaan naar de resterende onzekerheden en kennislacunes
  m.b.t. de veiligheid van CO2-transport en ondergrondse opslag. Sommigen, waaronder
  leden van de internationale CCS gemeenschap zelf, twijfelden echter aan de onafhankelijkheid en het zelfkritische vermogen van gecertificeerde CCS deskundigen. Daarom zochten
  CATO-leden naar manieren om (v) de culturele ruimte voor expert-debat te verbreden,
  zodat ook kritische geluiden en minderheids-standpunten zouden worden gehoord.
  Critici van het Barendrecht project werden bijvoorbeeld uitgenodigd om deel te nemen
  aan een zogenaamde ‘Fact Finding Workshop’. Ook dit hybride forum resulteerde in nieuwe veiligheidskennis, maar leidde niet tot consensus. Gecertificeerde deskundigen lichtten
  toe hoe zij de wettelijk voorgeschreven risicobenadering hadden gehanteerd. Maar critici
  trokken de waarde van deze benadering in twijfel: zij wezen op resterende onzekerheden en
  op een potentiële mismatch tussen model-berekeningen en lokale omstandigheden. En zo
  sudderde de risico-discussie voort. In 2010 besloot de nieuw-gekozen Minister van Economische Zaken tenslotte om het project te stoppen, vanwege de opgelopen vertraging en het
  gebrek aan lokaal draagvlak.
   Het perspectief op frames en overflows maakt duidelijk dat de besluitvorming rond het
  Barendrecht project niet puur technocratisch verliep. Mijn analyse laat de subtiele, reflexieve manieren zien waarop partijen hebben geprobeerd om het nauwe frame van de MER te
  verbreden en de overflows te beperken. Er werd niet alleen méér veiligheidsonderzoek gedaan, maar ook anderssoortig veiligheidsonderzoek. Toch bleek het moeilijk om tot een
  afwegingskader te komen dat de goedkeuring had van alle betrokken partijen. Waarom was
  het zo moeilijk om de veiligheidsdiscussie te beslechten? Veel critici twijfelden aan het nut
  van NAM/Shell’s project of noodzaak van CCS in het algemeen. Maar het was lastig om
  deze overflow in het besliskader van dit concrete project te betrekken. Binnen de Nederlandse socio-technische verbeelding was de ‘noodzakelijkheid’ van CCS immers een thema
  dat op nationaal niveau besproken dient te worden door vertegenwoordigers van de industrie, milieubeweging en kennisinstellingen (zie hoofdstuk 2). Dit maakte dat de discussie
  rond het Barendrecht project zich tot een veiligheids-discussie vernauwde én dat het moeilijk was om tot en gezaghebbend oordeel over veiligheid te komen. Critici wezen effectief
  op onzekerheden in de risico-berekeningen om overflows rond het geïnstitutionaliseerde
  veiligheids-frame te creëeren en zo de besluitvorming te vertragen.
   Naast effectief klimaatbeleid en doortastende besluitvorming rond concrete projecten
  vraagt de invoering van CCS ook om passende regelgeving. In hoofdstuk 4 hanteer ik een
  perspectief op grenswerk om de dynamiek van het regulatieve proces te duiden. Bij het
  legitimeren van nieuwe regelgeving spelen technisch-wetenschappelijke argumenten doorgaans een belangrijke rol. Denk bijvoorbeeld aan strengere milieu-eisen voor de uitstoot van
  
  192
  
  S AMEN VAT T IN G
  een bepaalde vervuilende stof: deze kunnen gelegitimeerd worden door te wijzen op nieuwe
  wetenschappelijke inzichten over de schadelijke gevolgen van de stof of door te wijzen op
  de beschikbaarheid van een nieuwe emissie-reductietechniek. Als deze techniek voldoende
  doorontwikkeld is en behoort tot de ‘stand der techniek’, is het legitiem om van commerciele partijen te eisen dat zij deze standaard toepassen in hun producten. Echter, in de regulatieve praktijk is het onderscheid tussen wetenschappelijke en politieke overwegingen vaak
  omstreden. Daarom beschouwt de academische literatuur rond grenswerk dit onderscheid
  als sociaal geconstrueerd. Anders gezegd: er zijn geen absolute, vaststaande criteria om te
  bepalen of een argument wetenschappelijk of politiek van aard is. Men kan ‘wetenschap’
  beter begrijpen als een cultureel gebied op een metaforische kaart. Grenswerk verwijst dan
  naar de verschillende manieren waarop partijen een onderscheid weten aan te brengen
  tussen het technisch-wetenschappelijke domein en andere culturele domeinen (zoals ‘pseudo-wetenschap’ of ‘politiek’). Het perspectief op grenswerk levert zo een belangrijk inzicht
  op: het invoeren van gezaghebbende CCS regelgeving vraagt om het balanceren tussen
  technisch-wetenschappelijke en sociaal-politieke overwegingen, en tegelijk om het construeren van een metaforische grens tussen beide domeinen.
   In hoofdstuk 4 onderzoek ik de invoering van een belangrijke regulatieve standaard;
  deze standaard moet garanderen dat de CO2-uitstoot van nieuwe kolencentrales significant
  lager zal zijn dan die van bestaande kolencentrales (namelijk doordat CCS wordt toegepast). Ik richt mij hierbij op de Amerikaanse context. De Verenigde Staten, en specifiek de
  staat Illinois, wil al jaren een koploper zijn op het gebied van ‘clean coal technologies’. Er is
  veel onderzoek gedaan naar CCS. Er zijn verschillende demonstratieprojecten uitgevoerd.
  Illinois was de eerste Amerikaanse staat die wettelijk vastlegde dat een deel van haar stroom
  afkomstig moet zijn van ‘schone’ kolencentrales. Het lijkt in deze context dus evident dat
  het technisch haalbaar is om CO2 van een werkende kolencentrale af te vangen en op te
  slaan. En toch werd de technische haalbaarheid van CCS een groot discussiepunt. In dit
  hoofdstuk laat ik zien hoe de Amerikaanse milieudienst EPA middels grenswerk op verschillende niveaus (federaal en statelijk) trachtte om een strenge CO2-standaard voor nieuwe kolencentrales in te voeren. Ik interpreteer grenswerk daarbij als een discursieve en organisatorische praktijk, waarbij EPA een technisch-wetenschappelijke legitimatie voor haar
  regelgeving trachtte af te bakenen.
  EPA is pas sinds 2009 gemachtigd om de Amerikaanse CO2-uitstoot te beperken. Een
  eerste stap daarbij is het invoeren van een zogenaamde ‘performance standard’ voor nieuwe
  kolencentrales (in CO2/MWh). De Clean Air Act stelt dat deze standaard gebaseerd moet
  zijn op emissie-reductietechnieken die ‘voldoende bewezen’ zijn. Is CCS voldoende bewezen? En wat betekent het eigenlijk om de werking en haalbaarheid van CCS te bewijzen?
  Deze vragen lopen als een rode draad door het regulatieve debat. En het debat liep hoog op.
   193
  
  EPA ontving letterlijk miljoenen reacties op haar voorstellen. Critici verweten de milieudienst dat zij onder de Obama-regering een oorlog voerde tegen de Amerikaanse kolenindustrie en bewust onhaalbare milieu-eisen stelde. In deze adversieve politieke cultuur moest
  EPA laten zien dat haar CO2-standaard op zuiver technisch-wetenschappelijke gronden was
  gebaseerd en niet op een politieke agenda.
  EPA opereerde autocratisch noch technocratisch. De milieudienst betrok vertegenwoordigers van de kolenindustrie, de milieubeweging en het Amerikaanse publiek actief in
  het regulatieve proces. Partijen bleken sterk van mening te verschillen over de status en
  resterende onzekerheden van full-scale CCS. Om dit verschil van inzicht te nivelleren (en
  de onzekerheden te ‘normaliseren’) gebruikte EPA verschillende rhetorische middelen. De
  milieudienst verwees bijvoorbeeld naar het emissieprofiel van gasgestookte elektriciteitscentrales als een ‘golden standard’. Om deze standaard te halen hoefden nieuwe kolencentrales
  slechts een gedeelte van hun CO2 af te vangen en op te slaan. Hiermee suggereerde EPA
  ook dat CCS slechts gedeeltelijk bewezen hoefde te zijn. Verder verwees de milieudienst
  naar economische studies als bewijs dat (a) de resterende onzekerheden in de toekomst
  weggenomen zouden worden door nieuwe demonstratieprojecten en dat (b) marktschommelingen in de energiesector een grotere onzekerheid met zich meebrachten voor de bouw
  van nieuwe kolencentrales dan de gevraagde toepassing van CCS. Desondanks kreeg de
  voorgestelde standaard veel kritiek. EPA paste hierop zowel de standaard als de onderbouwing aan. De nieuw voorgestelde standaard vroeg bijvoorbeeld alleen om CO2-afvang: dit
  suggereerde dat ook alleen CO2-afvang technieken bewezen hoefden te zijn en plaatste
  onzekerheden rond CO2-opslag buiten de discussie. Om een gezaghebbende CO2standaard in te voeren liet EPA dus zien dat CCS voldeed aan het criterium van ‘voldoende
  bewezen’ en gaf zij tegelijk rhetorisch vorm aan dit criterium in het regulatieve proces.
   Het grenswerk van EPA kende ook een organisatorische dimensie, zoals mijn analyse
  van de vergunningsverlening rond een nieuwe elektriciteitscentrale in Illinois duidelijk
  maakt (2009-2015). De initiatiefnemers van deze ‘schone’ kolencentrale ontvingen aanzienlijke financiële steun om CCS op commerciële schaal te demonsteren. Om deze staatssteun te verkrijgen verwezen zij naar geologische rapporten en naar bestaande demonstratieprojecten elders in Illinois. Dit gold als bewijs dat CCS ook voor de nieuwe kolencentrale zeer kansrijk en beloftevol was. Maar ironisch genoeg wezen de initiatiefnemers tijdens de
  vergunningsverlening juist op de onzekerheden van CCS. Demonstratieprojecten elders in
  Illinois waren weliswaar succesvol, maar vormden onvoldoende bewijs dat CO2-opslag ook
  voor deze centrale haalbaar was. En men kon alleen theoretische rapporten gebruiken om
  de haalbaarheid van CO2-opslag te bewijzen, terwijl er volgens de initiatiefnemers ‘praktisch bewijs’ nodig was. Vergunningverlener Illinois-EPA ging mee in deze redenatie. Zij
  
  194
  
  S AMEN VAT T IN G
  kwalificeerde CO2-opslag als ‘niet technisch haalbaar’ en stelde geen CCS-verplichting in,
  tot woede van de milieubeweging in Illinois.
  Ik betoog dat hier sprake is van demonstrator’s regress. Dit is de circulariteit die optreedt
  wanneer er nog geen sociaal geaccepteerd criterium is om te bepalen wanneer een technologie voldoende bewezen is: men kan dan altijd de representativiteit van gedane demonstratieprojecten in twijfel trekken en vragen om nieuwe demonstraties, uitgevoerd onder net
  andere omstandigheden. Om deze circulariteit te doorbreken is sociale interventie nodig.
  Dat is precies wat EPA deed. Het zette Illinois-EPA onder druk om haar vergunning te
  herzien. EPA leverde daarbij geen nieuwe bewijzen voor de haalbaarheid van CCS, maar
  spoorde Illinois-EPA aan om het beschikbare bewijs anders te interpreteren en de resterende onzekerheden rond CO2-opslag als normaal te beoordelen. De vergunning werd hierop
  ingetrokken en het demonstratieproject afgeblazen.
   Mijn analyse toont zo het discursieve en organisatorische grenswerk waarmee EPA een
  technisch-wetenschappelijke basis voor haar CO2-standaard trachtte te geven. Maar de
  milieudienst opereerde allerminst in een vacuum. Haar bewegingsruimte werd sterk beïnvloed door politieke en juridische ontwikkelingen. Critici probeerden bijvoorbeeld de rol
  van industrie-experts in EPA’s interne kwaliteitsprocedures te vergroten: deze zouden de
  technisch-wetenschappelijke kennis rond CCS anders beoordelen dan de geraadpleegde
  universiteitsdeskundigen hadden gedaan. Ook wezen critici op bestaande, maar vergeten
  wetgeving uit het George W. Bush tijdperk: die stelde dat gesubsidieerde demonstratieprojecten niet als bewijs mochten dienen voor de haalbaarheid van CCS en dus niet gebruikt
  konden worden om een strenge CO2-standaard te legitimeren. Tot slot interpreteerden
  critici het afblazen van grootschalige demonstratieprojecten, zoals die in Illinois, als bewijs
  dat CCS nog niet voldoende bewezen kón zijn. Zo werd het steeds lastiger voor EPA om
  vol te houden dat haar regelgeving op onomstreden technisch-wetenschappelijke grond was
  gebaseerd. Uiteindelijk koos de milieudienst dan ook voor een minder strenge standaard.
  Het is nog onduidelijk of deze stand zal houden na juridische oppositie en welk effect zij zal
  hebben op de invoering van CCS in de Verenigde Staten.
  In hoofdstuk 5 kom ik tenslotte terug op de hoofdvraag. Mijn centrale claim is dat de
  drie perspectieven (imaginaries, frames/overflows en grenswerk) samen begrijpelijk maken
  hoe sturing wordt gegeven aan de invoering van CCS en waarom dit zo moeizaam verloopt,
  zelfs in contexten waar het evident leek dat ondergrondse CO2-opslag noodzakelijk, veilig
  en technisch haalbaar is. In samenhang bezien bieden de drie perspectieven het meeste
  inzicht. CCS projecten ontstaan tegen de achtergrond van een specifieke socio-technische
  verbeelding. Deze verbeelding heeft invloed op de framing van het besluitvormingsproces.
   Zo komen Amerikaanse demonstratieprojecten, anders dan in Nederland, bijvoorbeeld
  voort uit de nationale verbeelding van ‘energie-onafhankelijkheid’. In deze verbeelding zijn
  
  195
  
  individuele partijen (Amerikaanse bedrijven of consumenten) de legitieme begunstigden
  van technologische ontwikkeling. In deze context vindt besluitvorming rond individuele
  CCS projecten typisch plaats vanuit een economisch frame, waarbinnen voorspellingen
  over de effecten op de lokale werkgelegenheid en de energieprijzen belangrijk zijn om CCS
  projecten te legitimeren. Naast de nationale energieverbeelding en een frame voor besluitvorming speelt ook grenswerk een belangrijke rol bij de invoering van CCS: de risicobenadering die experts toepasten tijdens het Barendrecht-project was bijvoorbeeld het resultaat van eerder grenswerk door CCS deskundigen, bedoeld om politieke besluitvorming
  onder condities van wetenschappelijke onzekerheid te faciliteren.
  Dit proefschrift resulteert in een conceptueel kader om te begrijpen hoe sturing wordt
  gegeven aan de invoering van CCS en waarom dit zo moeizaam verloopt. In democratische
  culturen speelt technisch-wetenschappelijke kennis een belangrijke rol bij het legitimeren
  van CCS. Maar deze kennis blijkt soms omstreden of machteloos tegenover de dominante
  marktlogica. Verschillende respondenten in mijn onderzoek suggereerden dan ook dat het
  mogelijk zou moeten zijn om de argumenten van klimaatsceptici, gefragmenteerde publieken of de gevestigde fossiele energiesector simpelweg terzijde te schuiven, zodat kosteneffectieve maar impopulaire klimaatmaatregelen zoals CCS kunnen worden geïmplementeerd. Dit lijkt mij een haalbare noch aantrekkelijke optie. Wel laat mijn proefschrift zien
  dat verdere reflectie op, en experimenteren met, alternatieve manieren om verandering van
  de fossiele energiesector te bewerkstelligen nodig is, gegeven de urgentie van het klimaatprobleem.
   196
  
  Valorisation addendum
  Societal relevance
  Mitigating climate change is a major societal challenge. It is considered crucial to switch to
  a sustainable, low-carbon energy system. Many options are being pursued, like building
  wind mills, installing solar panels, developing smart grids for decentralized electricity production, increasing the use of alternative energy sources like biogas, shale gas or tidal waves,
  increasing energy efficiency in the build environment, reducing the carbon footprint of
  individual consumers, or developing an alternative infrastructure in which hydrogen is the
  primary energy carrier. However laudable such efforts are, it is also expected that fossil fuels
  will continue to be the primary energy source for decades to come. Capturing and sequestering the CO2 emissions from fossil-based power plants or heavy industry therefore plays
  an important role in the climate strategy of almost all developed economies.
  This dissertation is of societal relevance, because it helps to understand some of the tensions, challenges and ironies involved in implementing CCS. This understanding is gained
  by not choosing sides. I do not answer the question whether CCS is necessary or not,
  whether CCS is safe or not, or whether the technologies involved are adequately demonstrated so that new coal plants can be forced to implement CCS. Instead, I show that parties differ in their understanding of the risks, benefits and uncertainties involved in CCS
  and trace how such differences are dealt with in specific contexts.
  My research zooms in on the (contested) role of knowledge in the implementation of CCS.
   I emphasize that the necessity, safety and feasibility of CCS is constructed and not unambiguously given. There are two reasons for this emphasis. First, I seek acknowledgment that
  parties can rationally disagree about CCS without one being necessarily more rational or
  better informed than the other because I am convinced that this helps to increase mutual
  understanding between parties. This does not imply that all viewpoints are equal or that
  ‘anything goes’ in the governance of CCS. Debates on CCS are structured by existing rules
  
  197
  
  and regulations. In turn, particular interpretations of the risks and benefits of CCS tend to
  be more salient than others, depending on the context. So, second, I insist that the relevance of knowledge is context-dependent, because this allows for reflexive learning amongst
  those involved in the governance of CCS. It is often suggested that parties should generate
  more knowledge about CCS and that the dissemination of such knowledge should be improved to prevent deadlock on CCS. I argue that one should simultaneously try to facilitate
  an inclusive, reflexive and situated debate on the conditions under which such knowledge
  may legitimize collective action on CCS.
  Stakeholders
  This dissertation is of relevance to various audiences. Below, I will sketch some relevant
  insights for specific stakeholder groups.
  Relevant insights for policy-makers and regulators
  (a) To reach a socially robust decision on CCS projects, affected parties will have to
  agree on the framing of the decision-making process.
  What consequences of a CCS project have to be taken into account? In how far should
  broader issues be considered? What knowledge is needed for decision-making? And what to
  do if this knowledge is incomplete? To answer such questions in a socially robust manner,
  it is advisable to develop the decision-making frame in a reflexive and inclusive manner.
   This is not easy, as decision-making frames are structured by existing rules and by broader
  political developments. In the Dutch context I observed for example the following challenge. Policy-makers treated the necessity of CCS as an ambiguous issue (calling for a broad
  public debate at the national level) and treated the safety of CCS as a complex issue (calling
  for focused inquiry at the local level). Such problem-structuration made sense from a policy
  perspective, but it turned out to be counter-productive. First, those confronted with a CCS
  project could only question the safety of this project, even though they wanted to discuss
  broader issues instead. Second, the local framing of safety was overruled when the responsible Ministers decided to shift the decision-making power to the national level and decided
  to follow the institutionalized safety frame instead. This resulted in an intractable risk controversy.
  198
  
  V A LOR IS ATION ADDEN DUM
  (b) Be aware that projections of the future role of CCS are not neutral and that there
  is a governance tension in Dutch energy policies.
  In the Netherlands, environmental and industrial parties have voluntarily subscribed to
  stringent CO2-emission reduction targets. This agreement is made possible by projections
  of the future role of CCS in the Netherlands and by visions of regional ‘CO2 hubs’. It is
  suggested that the nation as a whole will benefit from installing such a shared CO2 infrastructure. Importantly, the promise of CCS also helped to legitimize the construction of
  new coal-fired power plants. This made CCS an even more important part of Dutch energy
  policies. But to actually implement CCS, energy companies are guided by the price of CO2
  (which is set at the supranational level) and not by their voluntary commitment to national
  or regional climate objectives.
   (c) Conducting demonstration projects will not automatically move CCS through the
  remaining stages of ‘technology readiness’, because the meaning of such projects is
  up for debate.
  Policy papers often suggest that CCS has to move through different stages:
  pilot phase  small-scale demos  large-scale demos  commercial readiness.
  Most policy-makers and regulators will know that this is a simplification. Innovation scholars have convincingly shown that technology development is rarely a linear process. Still,
  there is a dominant expectation in policy papers that demonstration projects will act as
  ‘stepping stones’ towards large-scale implementation of CCS.
  My research indicates that this is not automatically the case. Even when CCS demonstration projects are conducted (and are not cancelled or delayed, like many have in recent
  years), parties may disagree about (i) the lessons learned and (ii) about the representativeness of such projects for other situations.
  I cannot prescribe a recipe on how to deal with such disagreement. I do want to stress that
  demonstrating the working of CCS is not a purely technical or scientific act, but a political
  one too. In turn, democratic processes are needed to answer the question whether CCS
  technologies are ‘adequately demonstrated’ so that parties (be it industrial groups or local
  publics) can be forced to accept their implementation.
  199
  
  Relevant insights for the general public or those confronted by CCS projects
  (d) Techno-scientific knowledge on CCS is constructed. However, this does not
  mean that it is useless or necessarily flawed.
  Claims about the necessity, safety and feasibility of CCS play an important role in the
  implementation of CCS. Throughout this dissertation, I have shown how the meaning and
  relevance of such claims became contested in various contexts. In doing so, I do not mean
  to suggest that the case for CCS is flawed.
   By showing the complexities involved in the governance of CCS, I hope to counter cynicism and to provide further nuance to cultural stereotypes. Those working on CCS are not
  necessarily pro-industry or pro-coal, just like those critical of CCS are not necessarily uninformed or climate-deniers. I also hope that my research can contribute to a more ‘realistic’
  understanding of the role of science and technology in our modern culture. Insisting that
  knowledge is constructed is not a plea for fact-free politics. It is an invitation for continued
  discussion on how knowledge on climate change and the deep underground can be used to
  shape our collective energy future, given that such knowledge is unavoidably limited.
  Activities
  To disseminate my research findings, I have undertaken (and plan to undertake) several
  activities. A first step has been to conduct interviews and to share my initial analysis with
  quoted respondents. Their feedback helped to improve my analysis of the selected cases,
  but it also helped to create awareness about my research. A second activity has been to
  present my findings on several conferences, including a colloquium on Responsible Innovation at Maastricht University and the annual conference of the European Society for Risk
  Analysis, which brought together policy-makers, regulators, social scientists and other professionals working on risk-related issues. Such multi-disciplinary meetings provided usual
  feedback on my analytical perspective and allowed me to share my findings.
  