title: None
text: E e n G e n tse lijst (d ie w e Lijst A zu llen n o em en ) w e rd in
  1 8 3 5 u itg e g ev e n d o o r C an n ae rt n aar een o n g e d a te e rd e v e r­
  sie u it d e W itten -b ou c v an h e t G e n ts e sta d sa rch ie f 3. D e
  1. Afmeting van de katernen: 20 x 12 cm. Telt 88 folio’s (m o­
  derne foliëring). Titel f. 1: Previlegen van Gheroudsberghe». Be­
  waard op Rijksarchief Ronse, fonds Geraardsbergen.
  2. L. van Werveke, Inventaris van het archief der stad Geraards­
  bergen' onder het oud regime. Tongeren 1935. - Ik dank Dr. J. Mer­
  tens, archivaris te Brugge, die zo vriendelijk was mijn aandacht te
  trekken op de inhoud van dit belangrijk handschrift.
  3. J.B. Cannaert, Bijdragen tot de kennis van het oude strafrecht
  in Vlaenderen, Gent, 1835, p. 351-358. - Deze versie werd overgeno­
  men door E. van Cauwenbergh, Les pèlerinages expiatoires et judi­
  
  lijst van C an n ae rt telt 1 7 6 b e d e v aa rte n , d.i. 1 1 m eer dan
  on ze G e n ts e lijst u it G e ra a rd sb e rg e n , d ie w e als Lijst B
  zu ilen aan d u id en 4.
   E e n v e rg e lijk in g van d ie tw ee lijste n w ijst ero p d a t een
  k ritisch e stu d ie v an d e versch illen d e v e rsie s van d e G e n tse
  ta rie flijst een d a n k b are « V o r a r b e it » zou zijn. N a a r onze
  k en nis h e eft geen an d er p ro v in c ie d er N e d e rlan d e n zoveel
  v e rg e lijk in g sm a te ria a l te b ied en als d a a r lig t in d e u itv o e ­
  rig e lijste n u it on ze o u d e gra a fsc h a p . G e n t, A a lst, D en derm cn d e en , la st n o t le a st, O u d e n a a rd e m et zijn k o rte re m aar
  zeer v ro e g e lijst u it 1.338, sta a n v o o ra a n in die eigen aard ige
  vo rm van ge rech telijk e lite ra tu u r, d ie o o k velerlei illu stra ­
  tieve ge gev e n s b e v a t v o o r d e k u ltu u rge sch ied en is.
   D e elf ad d itio n ele b e d e v aa rte n in L ijs t A zijn:
  1. E e n z e sta l « v e r r e » b ed ev aa rte n :
  « T e S in te B e n e d ictu s te L in d e n lo e » (S a in t-B e n o ît su r
  L o ir e ) , g e ste ld op 4 lb . 10 s. p ar.
  T o n se r V ro u w e te S a rcle t C am erae n 15 s.
  T o n se r V ro u w e te G o d sb u e r ( ? ) , 4 lb.
  T e sen te M a rtin s te M en ch e (M a in z ) , 3 lb . 10 s.
  T e n h elegh en b lo e d e te W ilse n ak e n , 6 lb.
  T e sen te P ie te rs te W aren d in in O n g erien (W a ra sd in in
  K ro a tië-S lo v en ië ), g e ste ld o p 15 lb . p ar.
   2 . V ijf n ab ijg e leg e n b e d e v aa rte n , w a a rv an een in B ra b a n t
  en v ie r in V la an d e re n , d ie als «n ie u w k o m e rs» u it d e
  ja re n 1 4 5 0 (e n la te r ? ) m o eten b esch o u w d w o rd e n :
  h et h e ilig K ru is v a n A sse , 7 s. p ar.
  O .L .V ro u w te R u ise le d e , 5 s.
  O .L .V r o u w te G o tte m , 4 s.
  S in t-L au rein s te Z elz ate, 3 s.
  Sin t-D an iël te B e erv eld e ( o n d er D e ste lb e rg e n ), 2 s.
  O n d er d e zes « v e r r e » b e d e v aa rte n b re n g t v o o ral de b e d e ­
  v a art n aa r h et H e ilig B lo e d te W ilsn a ck een b ela n g rijk e le­
  m en t v o o r d e d a te rin g van d e lijste n.
  H e t S a k ra m e n tsw o n d e r van W ilsn a ck d a te e rt u it 1 3 8 4.
   H e t B ran d e n b u rg s d o rp w o rd t, in on ze N e d e rlan d se g e w e s­
  ciaires dans le droit communal de la Belgique au moyen âge, Leuven,
  
  1922, p. 223-227.
  4. Een derde versie van de Gentse lijst is voorhanden in de Biblio­
  thèque Nationale te Parijs, Nederlands fonds, Hs. nr. 5. Bij verdere
  studie van de tarieflijsten zou ook deze versie bij het onderzoek moe­
  ten betrokken worden. Enkele fragmenten daaruit worden, met veel
  verkeerde lezingen en interpretaties, medegedeeld door J. Toussaert,
  Le sentiment religieux en Flandre, Parijs, 1963, p. 732-734.
  ten als b e d e v a a rt b ek e n d in de ja re n 1 4 2 0 -1 4 3 0 , b lijk b a a r
  w a t v ro eg e r in H o lla n d en in B rab a n t d an in V la an d e re n 5.
  D e G e n tse lijst A m o et dan o o k , op g ro n d v an d e v e rm e l­
  d in g v an W ilsn ack , als een v e rsie u it 1 4 3 0 (te rm in u s a q u o )
  b esch o u w d w o rd en . A n d ere b ijzo n d erh ed en w ijzen o v e ri­
  gen s n a a r h et la a tste d e rd e v an de 1 5 e eeuw.
   D e lijst B , die W ilsn a ck n o g n iet h e e ft o p gen o m en , is een
  re d a k tie v a n v ó ó r 1 4 3 0 (e n z elfs van v ó ó r 1 4 2 0 ) , d ie n og
  o n aa n g e v u ld in h et k leine k e u rb o e k v an G e ra a rd sb e rg e n
  w e rd o v erge sch re v en in het ja a r v an de m u n th erv o rm in g
  v an 1 4 3 4 o f late r.
  H e t slo t van het d o k u m en t re gelt d e k alen d er v an d e u it­
  sp ra a k en d e u itv o e rin g v an d e b ed ev aarten.
   D e v e rw ijzin g v an K e rsta v o n d v erp lich t to t a freis op
  H a lfv a ste n ; de v e rw ijzin g v an P a sen h e eft als term ijn St.Ja n s m is ( 2 4 ju n i ) ; d e v e rw ijz in g van H a lfo o g s t h e e ft als
  term ijn S t .-M aarten sm is (1 1 n o v e m b e r). D e d rie d a g e n van
  k o llek tie v e afre is van b o e te p e lg rim s lagen ald u s g e sp re id in
  h et v o o rja a r, d e zo m e r en het n ajaar.
  B ij re gelin g d o o r a fk o o p g o ld de term ijn v an d e afreis
  als v e rv a ld a g vo o r de h e lft van de a fk o o p so m . D e tw eed e
  h elft m o e st d an b e ta a ld w o rd en re sp . op S in k se n , B a m is
  ( 1 o k to b e r ) en L ich tm is.
  H et slot brengt de regeling tussen partijen inzake ge­
  neeskundige zorgen in verband met het misdrijf (onkosten
  van heelmeester), alsook de verrekening betr. wederzijdse
  kwetsuren.
   D e d o o r on s gen u m m erd e ta rie flijst w o rd t op so m m ige
  n u m m ers toegelich t m et b o n d ige aan tek en in gen v o o ra l van
  to p o g rafisch e en ch ron ologisch e aard.
  TARIEFLIJST VAN BEDEVAARTEN
  De weghe om beternesse te doene ende eiken wech ghevalueert in
  ghelde alsoet behoert naer der costumen van gheroudsberghe.
  T e sente jacops in gälissien 36 1b. p.
  Tsente pieters te roeme 36 1b. p.
  Tavignoen 18 lb. p.
  Tonser vrouwen te rutsemadoen 21 lb. p.
  Te vendome te ons heeren tranen 9 lb. p.
  Tsente anthonis buten neveers 12 12 lb. p.
  5.
  A. Viaene, Het Heilig Bloed van Wilsnack - een bedevaart in
  bet oude Vlaamse strafrecht, in Biekorf 1968, 5-17.
  Te sente joes 3 lb. p.
  Te colene 6 lb. p.
  Tonser vrouwen te vrankevoerde 12 lb.
  Tsente anthonis in viennois 10 1/2 lb. p.
  GHENDT :
  Item volghen hier na de peelgrymagqn ghevalueert naer de cos­
  tume van Ghend in ouder munten, so dat elc pond maect 3 lb. par.
  ende elc van desen schellinghen 3 s. par. ende eiken d. maect 3 d.
  parisise.
  1. Tselichs kersts bi Ghend 12 d. par.
  2. Tonser vrouwen te Vasveert 6 lb.
  3. Tsente jacops in Galissien 12 lb.
  4. Ten hoeghen Roeme 12 lb.
  5. Te Rutsemadoen 5 lb.
  6. Tsente juliens ten Briden 4 lb.
  7. Te Vendôme 3 lb.
  8. Tsente moers bi Paris 40 s.
  9. Tsente martins te Tours 3 1/2 lb.
  10. Tsente katelinen te Rouaen 40 s.
  11. Tsente joes 20 s.
  12. Tsente loeys te Noyoen 30 s.
  13. Te Sissœn 30 s.
   1. Het Heilig-Kerst. - De oude parochiekerk (S. Salvator) van de
  St.-Baafsstede, in 1540 samen met de St.-Baafsabdij afgebroken.
  (Overgebracht naar de Noodgods-kapel in de Muide, waar de
  nieuwe parochiekerk werd gebouwd.)
  2. Vasveert. - Mnl. ook Valveert, Vauvart. Notre-Dame de Vauvert,
  bij Nîmes (G ard); in 1270 bezocht door de H. Lodewijk en
  koning Jakob van Aragon; in Vlaanderen bekend in 1326.
  Vernield in 1562.
  3. Compostella. Was gelijkgesteld met een Romevaart. Einde 12de
  eeuw in Vlaanderen in gebruik. Als strafbedevaart bekend :
  leper 1274, Dowaai 1278, Gent 1306, Oudtenaarde 1338, Brug­
  ge 1354.
  '
  4. Ten hoghen Rome. - Over die benaming en de strafbedevaart
  naar Rome, zie Biekorf 1967, 5-14.
  5. Rutsemadoen. - O.-L.-Vrouw van Rocamadour. Over de popula­
  riteit van die bedevaart zie Biekorf 1966, 193-199.
  6. Saint-Ju'lien
  en Brioude (Auvergne).
  7. Vendôme. - De beroemde bedevaart naar «Ons
  Heeren Trane»
  (La Sainte-Larme); zie Biekorf 1965, 184-188.
  8. St.-Maur-les-Fossés, bij Parijs.
  11. St.-Joos up
  de zee. - St.-Josse-sur-Mer, bij Montreuil (Pas-deCalais). UitVlaanderen veel bezocht (Brugge 1373; Kortrijk
  1420 ; Gent 1436).
  12. Sint-Élooi (Eligius) te Noyon.
  13. O.-L.-Vrouw van Soissons.
  14. Te Doerneke 10 s.
  15. Te traillen te Risele 10 s.
  16. Tsente niclaeus te Warangeville 3 1/2 l b.
  17. Tonser vrouwen t’Aken 20 s.
  18. Ten drie coninghen te Coelne 40 s.
  19. Te Trieren 3 lb.
  20. Tonser vrouwen te Puus 5 lb.
  21. Te Verdelay ter magdaleinen 4 lb.
  22. Tonser vrouwen ten Bonen 20 s.
  23. Tsente eutropen in Poytau 4 1/2 lb.
  24. Tonser vrouwen te Tsaerters 50 lb.
  25. Tsente arnouts 50 s.
  26. Tsente wouters te Pontoise 40 s.
  27. Te Constantinoble tsente sophien 6 lb. gro.
  28. Tsente salvators in d’Esturie 9 lb.
  29. Tonser vrouwen te Roncevael 7 lb.
  30. t’Avignoen 6 lb.
   31. Ter keerssen t’Atrecht 20 s.
  32. Tsente auberts t’Egmont in hollant 40 s.
  33. Te Bordeau tsente michiels daer de roede es daer god de helle
  mede brac 6 lb.
  14. O.-L.-Vrouw («Notre-Dame Flamande») te Doornik.
  15. O.-L.-Vrouw van de Tralie (la Treille).
  16. De grote St.-Niklaasbedevaart (St. Nicolas-de-Port) bij Nancy
  in Lorreinen ; ook ca. 1500 genoemd «Sinter Claes ter poorten».
  18. In de Dom te Keulen.
  19. St.-Matthias (Mathijs) in de kathedraal te Trier.
  20. Het grote bedevaartsoord Le Pu---en-Velay (Le Puy Notre-Dame)
  was zeer bekend in Vlaanderen, onder de benaming «Onse
  Vrauwe ten Putte» (al. Puts, Puuts).
  21. H. Maria Magdalena te Vézelay.
  22. Boulogne. Bedevaartsoord van de Franse koningen (Filips
  Augustus 1213), van de graven van Vlaanderen (Lodewijk van
  Male) en van de hertogen Filips de Goede en Karei de Stoute.
  Zeer vroeg bekend als strafbedevaart (Rijsel 1242; leper 1274).
  23. St.-Eutropius te Saintes.
  24. Chartres. Bekend als strafbed1. (Veurne 1324. leper 1372).
  25. St.-Arnou; in een Gents vonnis van 1367: «te sente Arnoude
  boven Parijs».
  26. Saint-Gauthier in de St.-Maartensabdij te Pontoise.
  28. Oviedo in Asturië, op de weg naar Compostella.
  29. Roncevaux in de Pyreneeën, op de weg naar Compostella.
  30. Over de route naar Avignon, zie Biekorf 1967, 10-13.
  31. De bekende wonderkaars in de Pyramidekapel van de «Confré­
  rie des Ardents» te Atrecht.
  32. Adalbert, reisgenoot van Willibrord, begraven te Egmond.
  33. De «roede Gods» in de St.-Michielskerk te Bordeaux; zie daar­
  over Biekorf 1963, 149-150.
  34. Tonser vrouwen te Mussy by Chastillon 3 1/2 lb.
  35. Te Mussy levesque 3 1/2 lb.
  36. t’Amiens tsente jans 30 s.
  37. tsente michiels int water t’Atrecht 20 s.
  38. Tonser vrouwen te Kaerlepont by Noyoen 30 s.
  39. Tsente Lodewijcs te Marsaillen 6 lb.
   40. Tsente claus ten oosten baren in poeillen 18 lb.
  41. Te sente michiels te Montgargaen tussen senter claus ende Na­
  pels 15 lb.
  42. Tsente bartekneeus te Bonnevent 15 lb.
  43. Tsente andries in Salerne 15 1b.
  44. Tonser vrouwen ter Pedegronte by Napels 14 lb.
  45. Tsente marcs te Venegen 8 1b.
  46. Tsente cyere te Nevers 4 lb.
  47. Tonser vrouwen te Montenoeysen up 7.milen Nevers 4 lb.
  48. Tsente lazarus t’Avalon in tbeghinsel van bourgoingnen up drie
  milen Verdelay 4 lb.
  49. Tonser vrouwen te Saretot up drie milen Nevers 4 lb.
  50. Tsente pieters beneden Verdelay 4 lb.
  51. Tsente gillis in Provensen 6 lb.
  34.-35. Mussy-sur-Seine, ook Mussy-l’Evêque bij Chatillon.
  38. Carlepont, 8 km ten Z . van Noyon, oud kruispunt.
  39. Lodewijk (1274-1297), kleinneef van koning Lodewijk IX ,
  begraven bij de Minderbroeders te Marseille. De verering van
  deze jonge heilige verdrong enigermate de oudere pelgrimage
  naar «sente Victors te Marsalgen», alias «te Provende».
  40. St.-Nik'laas te Bari (Apulië). Over de bedevaart naar «sente
  Claus ten Oestenbaren», zie Biekorf 1964, 321-325.
  41. Monte S. Angelo op de Adria (prov. Foggia). Beroemd heilig­
  dom (in monte Gargano) van de aartsengel Michael (legende
  van zijn rode mantel). Beneden de berg ligt de kruisvaardershaven Manfredonia.
  42. Benevento, gelegen on de pelgrimsweg Napels-Bari. Bartholomeus’relieken berusten in de kathedraal van Benevento. Die
  kerk heeft een eigen Heilig Jaar met eigen «porta sancta».
  43. Salerno; verwarring van Andreas met Mattheus, patroon van de
  kathedraal van Salerno ?
  44. Santa Maria di Piedigrotta (Posilippo).
  45. Venegen: Venetië.
  46. Het heilig kind Cyrus vereerd te Nevers. Ook: «tsinte Cire, te
  sinte Chire».
  47. Montenoison (Vonnis Gent 1367: te Montenoyson).
  48. Lazarus (van Bethanië) in de hoofdkerk van Avällon (Bour­
  gogne). Verdelay = Vézelay.
   49. O.-L.-Vrouw van La Charité ^Nièvre), op de Loire, ten N. van
  Nevers.
  50. Saint-Père (Pierre)-sous-Vézelay: een O.-L.-Vrouwkerk met be­
  devaart.
  51. Saint-Gilles (G ard). Vereerd door graaf Filips van de Elzas;
  
  52. Tsente anthonis buten Nevers 4 lb.
  53. Tsente jans te Roden int hospitael 3 1/2 lb. gro.
  54. Tsente priveets te Dizize 4 1/2 lb.
  55. Tonser vrouwen ter proyen up 3.milen douzy in nevers 3 1 /2 lb.
  56. Tonser vrouwen te Confort in Neveers 4 lb.
  57. Te sente elements int gheberchte up 9.milen Lyoens sur le
  rosne 4 1/2 lb.
  58. Tsente jans kinne t’Aminos 17.milen boven Paris 50 s.
  59. Tsente juliens te Mans 42.milen boven Parijs 3 1/2 lb.
  60. Tsente martins te Claeudres op de loere 3 lb.
  61. Tsente maurissis te Angiers 4 1/2 lb.
  62. Tsente nicasis te Riemen 40 s.
  63.Tsente benignes te Digoen in bourgoengen 4 1/2 lb.
  64. Tsente börnaerts hoefde te Clerveaux 3 1/2 lb.
  65. Tsente jans te Romans ten tsaertreusen int lant van savoyen
  4 1/2 lb.
  66. Tsente basseville ten tsaertreusen by Clemmeciis 4 lb.
  67. Tonser vrouwen ende sente katelinen te Lincole 5 lb.
  68. Te sente carins up 6 .milen naer Gulke als naer als Coelne 50 s.
  69. Tsente joes te Walpenberghe up twee milen Coelne 42 s.
  zeer bezocht vanuit Vlaanderen (leper 1274; Gent 1306; Kort­
  rijk 1319).
  52. Antonius-abt; verering in verband met het kind Cytuis te Ne­
  vers (nr. 46).
  53. Het Hospitaal van de Johannieters op Rhodos. Var. Dender­
  
  monde: «int spetael der Templiers».
  54. Privatus te Decize bij Nevers.
  55. Notre-Dame des Proui'lles bij Nevers.
  57. Saint-Clément-les-Places, bij Lyon.
  59. Le Mans (Julianus, bisschop).
  60. Saint-Martin te Cure (Loire).
  61. Mauritius (van het Thebaans legioen) te Angers.
   62. Nicasius van Reims (bisschop, stichter van de kathedraal).
  63. Benignus te Dijon.
  64. De abdij Clairvaux.
  65. De kartuize van Romans.
  66. De kartuize van Clamecy bij Nevers.
  67. Kathedraal van Lincoln, Engeland.
  68. Sint-Quirinus te Neuss (Rijnland). Gulke: Jülich. Over de
  bekendheid van Quirinus (Corijn), zie Biekorf 1951, 195-201.
  69. Sint-Joos (Judocus) te Walberberg, dekanaat Hersel, distrikt
  Bonn. De oudste plaats van Joos-verering in Duitsland. De
  plaats, oorspr. Berg, werd «Walberberg» (mons sanctae Walpur­
  gis) in 1075', toen de nieuwe verering van de hl. Walburgis
  werd ingevoerd. Joos was feitelijk vanaf 1100 alleen nog tweede
  patroon in die bedevaartkerk. (J. Trier, Der Heilige Jodocus
  160. Breslau 1924).
  70. Tsente ayeulz te Provins in champaignien 50 s.
  71. Tonser vrouwen ten jeuden 2.milen boven conincsberghe 12 lb.
  72. Te Eysterbach up 6 .milen Coe'lne 55 s.
  73. Tsente laureins te Venegen 14 lb.
  74. Te Chyppres te famagous 4 lb. gro.
  75. Te Mussy 4 lb.
  76. Tsenter claeus in arrestaen 18 lb.
  77. Tsente thomaes van Erfvoerde 6 lb.
  78. Tsente jans te Beverlay 5 lb.
  79. Tonser vrouwen te Lincole 6 lb.
  80. Tsenter claeus te remude 5 lb.
  81. Tsente gillis te Douvere 40 s.
  82. Tsente pieters te Pieterborch 4 lb.
  83. Tsente Emondsberghe 4 lb.
  84. Tsente pieters te Jorc 5 lb.
  85. Tonser vrouwen te Walsinghen 4 lb.
  86. Tsente martins te Luke 7 lb.
  87. Tonser vrouwen te Pize 7 lb.
  88. Tsente ambrosis te Melanen 5 lb.
  89. Tsente mesine 40 s.
  90. Tsente francoys t’Assise 7 lb.
  91. Tsente andries in Scollant 10 lb.
  92. Tsente leus buten Orliens 3 lb.
  70. Saint Ayou (Aigulphus) te Provins, de stad van de grote jaar­
  markt in de Champagne.
  71. Koningsbergen (Kaliningrad) in voorm. Oost-Pruisen.
   72. De abdij Heisterbach o. cist, in het Zevengebergte.
  74. De havenstad Famagusta op Cyprus.
  77. Hereford (East Anglia), waar koning Ethelbert als heilige
  vereerd werd.
  78. Beveiiey (East Riding of Yorkshire). Jan van Beverîey was er
  vereerd vanaf 1037.
  80. St.-Niklaas te Yarmouth in Norfolk; zie Biekorf 1965, 208.
  81. Dover (Kent).
  82. Peterborough (Northamptonshire).
  83. Bury St. Edmunds (Suffolk).
  84. De kathedraal van York.
  85. Walsingham (N orfolk), het Engelse Loreto (met «huis van
  Nazareth»).
  86. De Domkerk te Lucca (Toskane), toeuewijd aan St.-Martinus
  (van Tours).
  87. Kathedraal van Pisa (Toskane).
  88. Kathedraal van Milaan.
  91. Saint-Andrews in .Schotland. In Vlaamse vonnissen genoemd:
  Kortrijk 1319; Gent 1362; leper 1365.
  92. Saint-Loup (Lupus) bij Orléans.
  93. Tsente thomaes te Cantelberghe 40 s.
  94. Tonser vrouwen te Salesbry 5 lb.
  95. Tsente pauwels te Lonnen 3 lb.
  96. Tonser vrouwen te Aucoirre 3 1/2 lb.
  97. Tsente werners te Bacemac 3 lb.
  98. Tonser vrouwen te Lubeke 6 lb.
  99. Tonser vrouwen te Vrankevoerde 4 lb.
  100. Tonser vrouwen te Clery boven Orliens 3 lb.
  101. Tsente gervaes te Maestrecht 18 s.
  102. Tonser vrouwen te Cluselin bi Lubeke 6 lb.
  103. Tsente aelbrechts buten Zanbeke (sic) 9 lb.
  104. Ten heleghen cruce in Stroemberghe 7 lb.
  105. Tonser vrouwen te Straesborch 4 lb.
  106. Tsente morissis te Vyanne 3 1/2 lb.
  107. Tsente martins t’Orteghare 10 lb.
  108. Tsente katelinen te mont Sinay (vacat)
  109. Tonser vrouwen te Besanchoen 4 lb.
  110. Tonser vrouwen te Hulsterloe 5 s.
  111. Te Aigremort boven Avignoen 7 lb.
  112. Tsente servins te Thoulouse 10 lb.
  113. Ten heleghen cruce t’Orliens 3 lb.
  1 1 4 . Tonser vrouwen te Halle 8 s.
  115. Tsente lambrechts te Ludeke 15 s.
  116. Tonser vrouwen te Befbieres 24 s.
  93.-95. Canterbury, Salisbury, Londen.
   96. Auxerre (Yonne) in Bourgondië.
  97. Bacharach op de Rijn.
  98.-99. Lübeck. Frankfurt (M ain). Over de bedevaart naar O.-L,Vrouw van Lübeck, zie onze mededeling in Volkskunde, 66e jg.
  1965, 9-13.
  100. Notre-Dame de Cléry (op een heuvel tussen Orleans en Beaugency).
  101. Sint-Servaas.
  102. Mariabedevaart te Gollenberg (Cholm) bij Köslin in Pomme ren; voorm. bisdom Kammin.
  103. Adalbert, bisschop van Praag, apostel van Pruisen en Bohe­
  men, vereerd bij Danzig.
  104. Stromberg bij Münster in Westfalen.
  106. Mauritius te Vienne (Dauphine).
  109. Notre-Dame des Buis, bij Besançon.
  110. Hulsterlo op de Kapelleberg in het dorp Nieuw-Namen; nu nog
  vereerd te Klinge.
  111. Aigues-Mortes (G ard), de oude kruisvaardershaven bij Mont­
  pellier.
  113. De beroemde H. Kruisrelikwie te Orléans.
  114.-116. Luik. Verviers.
  117. Tsente cornelis t’Inden 20 s.
  118. Tsente katdinen t’Aernaeu twee milenin gheensideconincsberghe 14 1b.
  119. Tonser vrouwen te Stamen up eene mile Coelne up den rijn
  42 s.
  120. Te sente eerbouts jeghens Coelne up den rijn 50 s.
  121. Te sente maternen te Roederkerken up een half mile coelne
  up den rijn daer men den eersten wijn drinct 40 s.
  122. Tsente driaecs up drie milen na Coelne int graefscep vanden
  berghe 50 s.
  123. Tsente esperis te Rue up de zee boven sente joes 5.milen 24 s.
  124. Ten berghe ter noedgods up twee milen Aken 20.
  125. Tonser vrouwen te Convälencen boven Coelne lO.milen 55 s.
  126. Tonser vrouwen te Basele 14.milen boven Straesborch 5 lb.
  127. Ter Spelunken te sente marien magdaleenen 6 lb.
  128. Tonser vrouwen de Quelgeville te Fonteneels in Normandien
  bi Rouaen up 6 .milen naer 50 s.
  129. Te sente offeraens t’Abbeville in pontieu 30 s.
  130. Tsente ventselaeu in Praghen up ses weken varen ende keeren
  7
  1b.
   131. Tonser vrouwen te Regensborch up de denauwe 6 lb.
  132. Te sente aelbrechts te Baesselau in pollanen up de riviere van­
  der odere 8 lb.
  133. Tonser vrouwen te Righe 18 dachvaerde boven der oderen
  12 lb.
  134. Tsente katelinen te Grevenroden 5.milen boven coelne 45 s.
  117. Cornelimünster bij Aken.
  118. Arnaw bij Koningsbergen, voorm. Oost-Pruisen. Vonnis te Gent
  1362 «te sinte Kathelinen te Harnau».
  119. Stommeln bij Keulen.
  120. Alias Erbouts, Everbouts (?) bij Keulen.
  121. Rodenkirchen, zuidelijke voorstad van Keulen (grote Rijnbrug).
  St.-Maternus is patroon van de wijnbouwers in Rijnland (Trier).
  123. Het Wonderkruis (uit het H. Land, zoals dat van Lucca en
  Dives) in de heerlijke oude «Chapelle du Saint-Esprit» te Rue
  (Somme); in vonnis te Brugge anno 1341: «te S. Desprits ten
  Rouwen, ten Heleghen Crusce» (Biekorf 1963, 134).
  125.-126. Koblenz. Basel.
  127. Maria Magdalena «t’spelunken», al. «ten Woestine»: La Magdelaine des Desers, de beroemde bedevaart naar Saint-Maximin in
  in Provence en de Spelonk «Sainte-Baume» van Magdalena.
  128. Bij de abdij van Saint-Wandrille.
  129. Sint-Wulfram in de abdijkerk van Abbeville.
  130. Sint-Wenceslas te Praag.
  133. O.-L.-Vrouw van Riga. Vonnissen: leper 1370; Brugge 1391.
  Zie Lexikon Marienkunde I 534 sv.Baltikum.
  134. Gläfrath, sedert 1929 een stadsdeel van Solingen (Rijnland).
  135. Ten Domme te Monstre up wes-tvalen twee dachvaerde boven
  Colene 3 1b.
  136. Te sente anastasien in Constantinoble 6 1b gro.
  137. Tsente mommelins tusschen sente Omaerts ende Watine 15 s.
  138. Tonser vrouwen te Vabre in de Woestine (vacat)
  139. Tsente willems int eertsche bisscopdom van thoulouse ende
  int bisscopdom van Vabre up drie dachvaerde Rutsemadoen.
  Daer sijn canoneke reguliere ende men draeght daer houtine
  schoen al dlant dore 9 1b.
  140. Tsente thomaes in Indien, int keyserike van meze, up drie dach­
  vaerde cathay 16 lb. gr.
   141. Tonser vrouwen te Sardenay by damas 7 lb. gro.
  142. Tsente hubrechts te Bottelsteine, achtiene milen boven Colene,
  te westvalen weert an 50 s.
  143. Tsente stevins up de denauwe, in der weenden lant daer theuca
  leghet 13 1b.
  144. Te sente olfs te Dronten in noerweghen 12 1b. gro
  145. Te sente arnouts te Mets in lorreinen 4 1/2 lb.
  146 Tonser vrouwen ten roeden leeuwe 8 lb.
  147. Ten heleghen sacremente te kenreden 12 s.
  148. Tsente michiels ten netelen 15 s.
  149. Tsente rekiers in pontieu 24 s.
  150. Te sente ewouts in elsaten 5 lb.
  151. Tsente cristinen in toscanen
  7 1/2 1b.
  152. Tonser vrouwen ter veinster sterren 13 lb.
  153. Tsente willems in galissien 13 1b.
  Het klooster had een vereerde relikwie van Katharina (uit
  haar graf van de Sinaïberg) waaruit olie vloeide.
  135. Domkenk te Münster.
  138.-139. Mariabedevaart bij de oude bisschopsstad Vabre (Aveyron).
  In hetzelfde bisdom de beroemde kluis en (nog heden merk­
  waardige) abdij van Saint-Guilhem-le-Désert. Vonnis te Gent
  1374: «t’onser vrauwen te Vabre in de wostine te sente Wil­
  lems».
  142. In het bisdom Keulen vormde Hubertus, samen met Antonius,
  Quirinus en Cornelius, het grote viertal «maarschalken», d.i.
  bijzonder machtige schutspatronen.
  143. De Sint-Stefaansdom te Wenen.
  144. Sint-Olaf te Drontheim (Trondhjem).
  147. Kenreden: Herkenrode.
  149. Sint-Rikiers (Saint-Riquier), het oude Centulum, bij Abbeville.
  150. Saint-Thiébaut te Thann in de Elzas.
  151. Bolsena (Latium), de stad van het beruchte sakramentswonder
  dat plaatsvond in de St.-Christinakerk (met de nog heden zeer
  bezienswaardige Mirakelkapel).
  152.-153. Twee sate'llietbedevaarten van St.-Jakob. O.-L,-Vrouw van
  Finisterre (Finis terrae), heiligdom gelegen oo de kaap van die
  
  154. Tsente ledenaerts in Limogen 5 lb.
  155. Tsente pieters te Thoroud 10 s.
  156. Tsente anthonis te Bursbeke 5 s.
  157. Tsente genevefen te Paris 40 s.
   158. Tsente jans in Angelijn 4 1b.
  159. Tsente fiakers in Brie 40 s.
  160. Tsente anthonis in vyanois 3 1/2 lb.
  161. Tonser vrouwe ter Lucernen 6 lb.
  '
  162. Tonser vrouwen in Spiere up den rijn 3 lb.
  163. Tsente laureins in Geneven 7 lb.
  164. Tonser vrouwen ter Basseyden 12 s.
  165. Tsente gerijs te Camericke up den berch 15 s.
  Hoemen peelgrymagen purren sal.
  Dat huutgheven van kerssavont valt deen heelt over deerste pay­
  ment te halfvastenen, ende dander heelt te tsinxenen daer na.
  Item thuutgheven van paesschen valt over deerste payment deen
  heelt te sente jans messe, ende dander te barnesse daer na..
  Item thuutgheven van half oexte valt deen heelt over deerste
  payment tsente martins messe, ende dandere te lichtmesse.
  Ende elc sal sinen surgien betalen daer de contrarie niet af ghe-
  
  wyst en es.
  Die peelgrimagen sijn ghewijst te gane, die sullen purren ten
  eersten termine vorseid, het ne ware dat eeneghe peelgrimagen ghe­
  wijst waren te gane in baten van den ghenen die ghelt weder ghe­
  ven moet van quetsuren, dat den wille van den ghelde af te slane
  dat up sulke peelgrimagen staet sal staen in des gheens wille die
  ghelt weder gheven moet van quetsuren, al waert dat dander die
  peelgrimage gaen wilde.
  ■
  A. VIAENE
  naam, ca. 50 km ten w. van Compostella. In de nabijheid lag de
  St.-Willemskluis, een tegenhanger van Saint-Guilhem-le-Désert.
  Over die bedevaarten, zie Biekorf 1964, 113-116.
  154. Saint-Léonard bij Limoges
  '
  156. Borsbeke, bij Burst, in Oost-Vlaanderen.
  158. Angély bij Avallon in Bourgogne.
  159. Te Saint-Fiacre bij Meaux, in de oude landstreek La Brie.
  160. De befaamde St.-Antoniusabdij, in de streek van Vienne, links
  van de Rhône, bij St.-MarceÛin (Isère). Voorm. Dauphiné.
   Eigen kloosterorde met kommanderijen (Belle) en zeer ver­
  spreid voorrecht van St.-Antoniusvarkens in de steden. Von­
  nissen: Gent 1371, 1377 «te Sinte Anthonys in Vyennois».
  164. O.L.-Vrouw te La Bassée bij Rijsel.
  165. Géry (Gaugericus) te Kamerijk; het klooster door hem ge­
  bouwd op de hoogte buiten de stad, werd door Keizer Karei
  tot citadel omgebouwd.
   N A A M L IJS T V A N D E G E Z IN S H O O F D E N
  T E K L E R K E N IN 1770
  D e gem een te K le rk e n , w a a rv an d e o p p e rv la k te e e rtijd s
  n ag en o eg 1 7 0 5 ha. b ed ro e g , is se d e rt H o u th u lst in 1 9 2 8 er
  als z e lfsta n d ig e gem een te w e rd v an afgesch e id en , n o g slech ts
  n ag en oeg 7 4 4 h a gro o t. A an d e gesch ied en is v a n d a t «R eiz ig e rs»-d o rp , d a t v o o ral d o o r d e b ek e n d e « B u sc h k a n te rs o f
  B u sc h k ijte rs» v an H o u th u lst b e fa a m d w a s, w e rd en in de
  la a tste ja re n tw ee stu d ie s g e w ijd '. D ie v a n d e gem een te­
  se cre ta ris, J o s . D e sm y tte re , Klerken, dorp op de heuvel,
  versch een in 1 9 5 4 , en b e v a t alleen n ie u w e g e g e v e n s o v e r de
  la a ts te h o n d e rd ja a r. O o k v o o r d e b ela n g w e k k e n d e stu d ie
  o v er het v o lk sle v en , d ie J o s . Ja n s se n in 1 9 6 4 o n d e r de titel:
  Klerken in de goên ouden tijd u itg a f, is d a t h et geval.
   D e gesch ied en is v an het o u d e K le rk e n v ó ó r d e F ra n se
  O m w e n te lin g is o o k d o o r d e v ro e g e re n av o rse rs w ein ig b e ­
  stu d e e rd 2. D e arch ieven v an p aroch ie en d o rp , d ie se d e rt het
  tw e ed e k w art v an d e 1 7e ee u w te g ro te dele b e w a a rd zijn,
  b e v a tte n ve le en on b ek en d e gegeven s o v er d e o n tw ik k e lin g
  v an h et d o rp in de 1 8e e e u w 3. K le rk e n k en d e im m ers in d e
  tw e ed e h e lft van d ie eeu w ev en als h et n ab u rig e V eurneam b ach t en d e k a sse lrij le p e r , een b e la n g rijk e aan gro ei van
  b e v o lk in g 4. D ez e gin g te K le rk e n g e p a a rd m et een w a re h er­
  1. Voor de bijnamen van het dorp, vgl. J. Comelissen, Nederlandsche volkshumor op stad en dorp, land en volk, dl. II (Antwerpen,
  1929), blz. 196. Men sprak ook van «De vechters», en in de jongste
  tijd van «De Klerkse beeteplukkers», cf. (L. Dendooven), Dit is
  West-Vlaanderen. Steden, gemeenten, bevolking, dl. II ( St.-Andries,
  z.d. 1960), blz. 752-757, waar men een grondplan van het dorp
  vindt.
   2. Zie de bibliografie bij P. Allossery, Geschiedkundige Boeken­
  schouw over het huidige 'West-Vlaanderen in ’t algemeen en zijne
  gemeenten in ‘t bijzonder. Dl. II (Brugge, 1913), blz. 47-48, en
  L. De Wachter, Repertorium van de Vlaamsche gouwen en gemeen­
  ten, dl. III (Antwerpen 1945), blz. 184 en 100-101; dl. IV (Ant­
  werpen, 1957), blz. 135-136 en 115-116.
  3. Over de archieven, vgl. E. vanden Bussche, Inventaire des ar­
  chives de l’Etat à Bruges. Section première: Franc de Bruges, ancien
  quatrième membre de Flandre. T. II, Registres. Brugge, 1884, blz.
  253-254 (parochierekeningen), blz. 418-419 (kerkrekeningen en blz.
  516 (parochierekeningen). Enkele stukken bevinden zich op het
  Archief van het Bisdom Brugge. Verzameling parochies, onder Kler­
  ken, en meer in het bijzonder in het Fonds Bisdom leper, Register
  110, folio 2, n. 6.
  4. Over die bevolkingsgroei, zie D. Dalle, De bevolking van Veurne-ambacht in de 17e en de 18e eeuw. Brussel, 1963 (Verh. Kon.
  VI, Acad.), blz, 53-56.
   o p le v in g v an d e zielezorg. V o o r a l aan d e v e rfra a iin g v an d e
  k e rk w e rd g ro te z o rg b e ste e d. V a n a f h et ein d e v a n de jaren
  1 7 6 0 w e rd in d e rd a a d een h ele re ek s w e rk en u itg e v o e rd , d ie
  h et g e b o u w en h e t m o b ila ir geh eel v e rn ie u w d en 5. I n 1 7 6 8
  b e g o n m en m et h e t m u u rb esch o t ro n d o m h et h o o g a lta a r;
  h e t b e sta a n d e b esch o t w e rd v e rw ijd e rd en d o o r een sp lin ­
  tern ieu w v e rv an gen. W a t v an h et b e sta a n d e o v e rb le e f, w e rd
  in k lein e lo ten aan d e p aroch ian en v e rk o ch t. I n 1 7 7 2 w a s
  h et d e b e u rt v an d e co m m u n ieb an k , en in 1 7 7 4 b e ste ld e m en
  b ij tw e e sch rijn w e rk ers v a n S t.-W in o k sb erg en een n ieuw
  h o o g a lta a r, d a t h et ja a r d a a rn a d o o r P ie te r d e C a u , «m arb elee rd e r en de sc h ild e ra e r» v o o ra a n v e rg u ld en b e z ijd e n gem arb re erd w erd.  D a t z elfd e ja a r lie t m en tw ee n ie u w e «syn gh eb a n c k e n » v e rv a a rd ig e n , te rw ijl m en in 1 7 7 6 h e t m iddenk o o r m et m u u rb esch o t lie t b ek led en , om in 1 7 7 8 o o k de
  b e id e zijk o ren , d ie v a n S t.-N ik o la a s en d ie v a n O .-L .-V ro u w
  o p d e z e lfd e w ijze te v e rfra a ie n. I n 1 7 7 8 v o e g d e m en d aar
  een an te p e n d iu m aan to e : h e t w a s b lijk b a a r een zeer b e ­
  sch e id en stu k , w an t h et h o u tw e rk w e rd aan een tim m erm an
  ter p la a ts toe v e rtro u w d , te rw ijl d e v ro u w v a n d e k o ste r
  v o o r d e b e k le d in g zo rg d e. D ie reek s h e rste llin g en w e rd b e ­
  slo te n in 1 7 8 0 m et h e t h ersch ild eren v a n d e geh ele k erk ;
  m en h a d d a t w e rk in aa n b e sted in g gegev en , en h e t w a s
  A lb e rt v a n d e W a lle u it D ik sm u id e , d ie h e t la a g ste a a n b o d
  h ad in g e d ien d ; v o o r n ag en o eg 2 6 p d. gr.  O o k v o o r d e litu rg isc h e b en o d igd h e d e n w e rd g e z o rg d ; de
  z ilv e rsm id L e v is v a n D ik sm u id e h e rste ld e in 1 7 7 0 d e «m on t a ig e » v an de k elk en lev e rd e een zilveren H . O lie b u sje ;
  bij d e z ilv e rsm id C o en e te le p e r w e rd in 1 7 7 3 een n ieuw e
  p ate e n b e ste ld , te rw ijl m en b ij een n iet g en o em d e tin gieter
  tw ee n ie u w e «e n g e lsc h e tin n en w ijn a m p u lle n » k o ch t. B o ­
  v en d ien sc h a fte m en zich in 1 7 7 4 b ij d e d ru k k e r M o erm an
  v an l e p e r een n ie u w e A n tip h o n a le en een n ie u w e M issa le
  aan.
  In 1 7 7 2 h a d m en o o k een n ie u w e b ie ch tsto e l la te n m a­
  5.
   De uitvoering van de hier vermelde werken blijkt uit de kerk­
  rekeningen (vgl. n. 2). W.H.J, Weale heeft in Les Eglises du Doyen­
  né de Dixmude. Notices historiques et descriptives suivies de nom­
  breux documents, dl. II (Brugge, z.d., 1874) blz. 214-215 enkel de
  voornaamste teksten uit die rekeningen uitgegeven. Van afzonderlij­
  ke bronverwijzing werd afgezien, men kan de tekst onder het betrok­
  ken jaar zonder moeite in de rekening terugvinden.
  ken. H e t ru w w erk w e rd b e ste ld b ij de p la a tse lijk e tim m e r­
  m an F e rd in a n d v a n O v e rb e k e , en de b ee ld h o u w er P ie te r
  P ilg rim s v an le p e r lev erd e de « s n ijd e r ie » , te rw ijl m en in
  1 7 7 6 «e e n m etalen crick e n iet w a e p e n » v o o r d ie b iech tsto el
  aan k o o p t. H e t g o ld h ier het aan b ren gen v an een tw e ed e
  b iech tsto el, n o o d za k elijk ge w o rd en d o o r het aan stellen van
  een o n d e rp a sto o r.
   D e p a sto o r Iv o Ig n a tiu s D e p u y d t h a d in d erd a ad in 1 7 6 9
  de p ro ce d u re to t h et v e rk rijg en v a n een o n d e rp a sto o r in
  gan g gezet 6. D e b e v o lk in g sg ro ei h a d h em v erp lich t de h u lp
  van d e p a te rs R e co le tte n v a n D ik sm u id e in te ro ep en , en
  se d e rt tw in tig jaren sto n d één v an d ie p ate rs ’s zo n d a g s v o o r
  de v ro eg m is in. D e p a sto o r k o n d e h o o fd m a n en d e n o ta ­
  belen van d e p aroch ie v an de «n o o d sa e ck e lic k h e y t v an een en
  c a p p e la e n » o v ertu ig e n , en in 1 7 6 9 v o n d hij in A n th o n is
  P e ella ert v an D ik sm u id e , ou d-sch epen v a n d ie sta d en n o­
  ta ris, een gesch ik te d e sk u n d ige 7. N a e e rst de in stem m in g v an
  d e m a g istra a t v an h et B ru g se V rije te h e b b en in gen o m en ,
  ste ld e P e e lla e rt een v e rz o e k sch rift v o o r de b issc h o p v an
  le p e r op.  D a a rin w e rd o p d e b e v o lk in g sg ro e i gew ezen , en
  v o o ra l op d e u itb re id in g v a n d e b ew o n in g b u iten d e d o r p s ­
  k o m , m e er in het b ijzo n d er, in d e o m gev in g v an het H o u th u lstb o s, w aarb ij de n ad ru k w e rd g e le g d o p de lig g in g v an
  d e k e rk in de N o o rd w e ste lijk e h o ek v a n de p aro ch ie en du s
  o p een u u r a fsta n d v an h et H o u th u lstb o s, w a a r « h e t m eeste
  gh em een te ... teen em ael o n g e le tte rt en d e v an so o aerm e gesta e tb e d e [ i s ] d a t sij so n d er h u lp e v a n de d issch ego e d e ren
  en de aelm o essen v an p articu lie re p erso o n en n iet en conn en
  su b siste re n ». D e b issc h o p lie t d e z aak n iet ru ste n ; h ij b e ­
  la stte de dek en van de ch risten h eid v an h et d istrik t D ik s ­
  m u id e, P.  7. Naar R. Pieters, Geschiedenis van Dixmude naar de beste oor­
  konden. Diksmuide, 1885, blz. 320, was hij schepen in 1772 en bur­
  gemeester van 1774 tot 1782.
   o o rd e el van d e d rie B r u g se rech tsgeleerd en , J. F. V e rh o u v e,
  J. E m m e ry en L. K e s te lo o t d e jo n g e. D e z e b rach ten op
  5 m ei 1 7 7 0 een g u n stig ad v ie s u it, o n d er h e t v o o rb eh o u d
  « s o o lan gh e als d e se lv e p ro ch ie van 7 0 0 o fte b e th co m m u ­
  n ican ten sa l w esen v o o rsie n ». O p 6 ju n i b ev al de b issc h o p
  d e z aak aan d e tie n d eh effers v o o r te leg g en ; h et v e rz o e k ­
  sc h rift w e rd op 12 ju n i aan d e a b d ij v an A n ch in in de p e r­
  so o n v an B e rn a rd E m m a n u e l d e G h e y , o n tv an g e r van die
  abdij te D ik sm u id e , en op 15 ju n i aan S. D o n a a s te B ru g g e ,
  in de p erso o n v a n C h a rles C o u tte a u , o n tv an ge r van het
  k a p itte l, b ete k e n d. H e t is o n b ek en d w e lk e h o u d in g d e b eid e
  tie n d eh effers h eb b en aan gen o m en , doch ern stig e b ezw aren
  schijn en zij n ie t te h eb b en d o en g e ld en. 