title: A. Vandenpeereboom, La fin d'un règne. Notes et souvenirs, M. Bots, ed.
text: 114
  
  Recensies
  
  dit laatste bedoel ik de algemene maatschappelijke ontwikkeling. In de hier beschreven periode
  werden grote delen van de Indonesische archipel ontsloten voor het wereldverkeer en nam als
  gevolg daarvan de overheidsbemoeienis enorm toe. De Bataks grepen de kansen op vooruitgang
  met beide handen aan, vermoedelijk ook omdat het strookte met hun pre-christelijke opvattingen over wereldlijk succes als hoogste graadmeter van het menselijk streven. Het is daarom
  jammer dat de auteur aan de algemene ontwikkelingen in de Indonesische archipel en Noord
  Sumatra slechts summier aandacht heeft besteed. Nu ontbreekt de samenhang met de economische en politieke ontsluiting van de regio. Over de opkomst van het Batakse nationalisme dat
  zich in de kerk reeds uitte in de eerste wereldoorlog had ik bijvoorbeeld graag meer vernomen.
  Zo zijn er meer kwesties, maar dat is vragen om een heel ander boek.
  J. van Goor
  
  A. Vandenpeereboom, La fin d'un règne. Notes et souvenirs, M. Bots, éd. (Reeks verhandelingen X; Gent: Liberaal archief, 1994, 224 blz., ISBN 90 74791 02 6).
   Alphonse Vandenpeereboom (1812-1884) was van 1861 tot 1867 ministervan binnenlandse
  zaken in het liberale kabinet Rogier. Tussen löoktober 1864 en december 1867 hield hij een
  (later door hem aangevuld) dagboek bij van de gebeurtenissen tijdens de laatste regeringsjaren
  van Leopold I en tijdens de eerste jaren van het bewind van Leopold II. De notities van de jaren
  1866-1867 werden reeds grotendeels gepubliceerd door J. Garsou, Les débuts d'un grand règne
  (Brussel, 1931) en de aantekeningen met betrekking tot de jaren onder Leopold I ('La fin d'un
  règne' ) hebben nu ook in Marcel Bots hun editor gevonden. Ik heb het boek in één ruk uitgelezen
  onder meer omdat het als geen ander een beeld geeft van de alledaagse beslommeringen van een
  negentiende-eeuwse Belgische minister. 'Que les grands sont petits quand on les voit de près'
  —verzucht-de dagboekschrijver en zijn relaas is dan ook-doorspektmet pikante anekdoten over
  Leopold I, blijkbaar een erg levenskrachtige zeventigjarige, en zijn entourage (bijvoorbeeld
  Leopold over Bismarck: 'Il bande encore bien ... mais il n'aboutit plus'). Ook voorde politieke
  geschiedenis is Vandenpeerebooms getuigenis van belang waar hij het heeft over de totstandkoming van de wet op de beurzen en op de bevoegdheid van de arrondissementscommissarissen
  en over het vreemdelingenbeleid. Tegelijk krijgt men een idee van de manier waarop het besluitvormingsproces binnen een toenmalige ministerraad verliep en van de bij wijlen gespannen
  verhouding tussen de vorst en 'zijn' regering.
  Bots' uitgave is niet helemaal volgens de strikte regels van de Koninklijke commissie voor
  geschiedenis uitgevoerd maar toch betamelijk. De eigenlijke tekst van Vandenpeereboom wordt
  voorafgegaan door een korte biografische situering van de auteur, verlucht met portretten en
  karikaturen van de voornaamste protagonisten van het verhaal en is vervolledigd met een 32
  annexen (173-209, meestal korte brieven) en een persoonsnamenregister dat tegelijk als
  summier biografisch repertorium dienst doet.
   J.Art
  
  G. Kurgan-van Hentenryk, ed., Laboratoires et réseaux de diffusion des idées en Belgique
  (XIXe-XXe siècles) (Faculté de philosophie et lettres. Histoire CIV; Brussel: Éditions de
  l'Université de Bruxelles, 1994, 136 blz., Bf650,-, ISBN 2 8004 1091 4).
  Recensies
  
  115
  
  Deze bundel vormt de neerslag van een studiedag van de Belgische NFWO-contactgroep voor
  economische en sociale geschiedenis en kadert tevens in de voorbereiding van het thema
  'Sociale bewegingen en cultuur' dat behandeld werd op het internationale congres voor
  historische wetenschappen dat in 1995 in Montreal plaatsvond.
  Opzet van dit werk is het in kaart brengen van een aantal belangrijke Belgische 'laboratoires
  d'idées' uit de negentiende en twintigste eeuw. Hieronder verstaan de auteurs al dan niet formeel
  georganiseerde—de facto Franstalige — ontmoetingsplaatsen waar rond sociale vraagstukken
  werd nagedacht, contactgroepen die via de verspreiding van ideeën eventueel ook een stempel
  op de sociale realiteit drukten. Concreet resulteerde dit in een verzameling grondig gedocumenteerde maar inhoudelijk erg verscheiden opstellen. Verenigingen zoals de 'Association belge
  pour le progrès social ' (1890-1960, Guy Vanthemsche) en tijdschriften als het Brusselse La cité
  chrétienne ( 1926-1940, Pierre Sauvage) vinden er een plaats naast meer synthetische overzichten over de impact van feministische stromingen in België (Eliane Gubin) of de rol van politiekculturele tijdschriften tijdens de twintigste eeuw (Paul Aron).
   Ondanks deze inhoudelijke gefragmenteerdheid brengt het werk in zijn geheel ook algemenere
  tendensen aan het licht. Zo slaagde een aantal verenigingen erin 'zuiloverschrijdende' contacten
  te organiseren in een periode van groeiende ideologische blokvorming. In de studiegroepen die
  rond de eeuwwisseling aan de 'Association belge pour le progrès social' voorafgingen,
  ontwikkelden de Leuvense progressieve professoren Victor Brants en Cyrille van Overbergh
  samen met gematigde Brusselse collega's (Adolphe Prins, Emile Waxweiler, ...) voorstellen
  voor een meer uitgebreide sociale wetgeving. Hoewel deze samenwerking verre van vlot
  verliep, bleef ze een merkwaardig initiatief op een moment dat de relaties tussen beide
  instellingen nog grotendeels uit wederzijdse beschimpingen bestonden. Twee decennia later
  zouden aan dezelfde Université libre de Bruxelles de 'Semaines Sociales' een gelijkaardige —
  zij het minder op de praktijk gerichte—universitaire zuiloverschrijding realiseren (bijdrage van
  Valérie Piette).
  Het formuleren van een concept dat de verschillende bijdragen schraagt, vormt ook het
  hoofdthema van de inleiding (Ginette Kurgan-van Hentenryk). Ondanks het synthetisch
  karakter van deze tekst krijgt men de indruk dat vooral negatief geformuleerde eigenschappen
  de gemeenschappelijke kenmerken van de verschillende onderzochte 'laboratoria' vormen.
  Belgische intellectuelen hebben niet alleen weinig echt nieuwe ideeën ontwikkeld, hun
  denkwerk heeft evenmin, zo benadrukt de auteur, veel invloed uitgeoefend op de sociale
  realiteit, in casu de wetgeving. Deze vaststellingen zijn ongetwijfeld correct, maar ze verraden
  een erg eenzijdige vraagstelling. De aandacht die in de meeste artikelen wordt besteed aan de
  — dikwijls onbeantwoordbare — vraag naar de invloed en uitstraling van de laboratoria, en de
  daarmee verbonden vraag naar de sociale en ideologische achtergrond van de leden, gaat soms
  ten koste van een meer inhoudelijke belangstelling voor de ideeën die er werden ontwikkeld of
  gecultiveerd.
   Zoals duidelijk naar voren komt in de bijdrage van Gubin over het feminisme, zijn veranderingen in de sociale wetgeving in de eerste plaats het resultaat van een complexe machtsstrijd,
  waarbij de inzet van de politieke debatten niet noodzakelijk de inhoud van de externe
  intellectuele discussies weerspiegelt. De belangen of idealen van een kleine groep moeten met
  de interessen van een grotere groep verzoenbaar zijn, om te kunnen worden gerealiseerd. Zo was
  het negentiende-eeuwse liberale pleidooi voor openbaar onderwijs voor vrouwen veeleer
  gemotiveerd vanuit een groeiend antiklerikalisme dan door sympathie voor de feministische
  zaak. Feministische ideeën waren hierbij hoogstens een noodzakelijke, maar zeker geen
  voldoende voorwaarde. Juist omwille van dergelijke mechanismen is de vraag naar aanwijsbare
  
  116
  
  Recensies
  
  invloeden van intellectuele centra nooit volledig te beantwoorden. Vanthemsche bijvoorbeeld
  besluit zijn bijdrage met een relativerende noot waarin hij erop wijst dat de politieke beslissingen
  in hoge mate onafhankelijk bleven van de discussies in de 'Association pour le progrès social';
  deze laatste was echter wel in staat om via haar debatten de grenzen vast te leggen waarbinnen
  later de eigenlijke politieke compromissen zouden worden gemaakt. De incidenten binnen de
  vereniging tijdens de jaren 1930 getuigen ook van deze relatieve autonomie van het politieke
  veld. Met het oog op de vrijwaring van de nodige speelruimte in politieke confrontaties, besloten
  de leden die tot het patronaat behoorden zich niet langer in discussies over netelige onderwerpen
  te engageren.
   De in dit werk gehanteerde vraagstelling wil zich duidelijk hoeden voor een al te abstract
  intellectualistisch perspectief. Terwijl Gubin en Sauvage dit uitgangspunt in een veelzijdige
  benadering weten te vertalen, vormt het voor andere auteurs (Piette, Vanthemsche) blijkbaar een
  alibi om zich tot een feitelijke beschrijving van het organisatorische wel en wee van een bepaalde
  contactgroep te beperken. Het artikel van Carl Havelange over het sociale en raciale discours
  binnen de Belgische medische wereld biedt nochtans een interessant alternatief omdat het het
  strakke kader van één enkel, nauwkeurig afgrensbaar 'laboratorium' weet te overstijgen. De
  auteur schetst een denkwijze die zich rond de eeuwwisseling binnen het medische milieu
  ontwikkelde en geleidelijk in een aantal instellingen, waaronder de koninklijke Academie voor
  geneeskunde, voet aan de grond kreeg. Met betrekking tot de vraag naar de invloed ervan op de
  sociale realiteit, is Havelange minder expliciet dan de andere auteurs. Toch wijst hij er
  bijvoorbeeld op dat de mentaliteitsevolutie die ziekte en hygiëne als een maatschappelijk, en niet
  langer als een individueel probleem begon te zien, mee de weg bereidde voor het latere systeem
  van sociale zekerheid en de toenemende medicalisering van de samenleving. Het aantonen van
  de sociale relevantie van het bestudeerde object hoeft gelukkig dus niet de hoofdbekommernis
  van elk historicus te zijn.
  K. Wils
  
  J. Abeling, ed., Interviews uit Nederland. De beste Nederlandse interviews van de laatste
  honderd jaar (Amsterdam: Prometheus, 1994, 351 blz., ƒ34,90, ISBN 90 5333 254 5).
   Wie kranten en tijdschriften als historische bron gebruikt, komt steeds weer teksten of
  advertenties tegen, die ongemerkt de aandacht trekken. Ook al is de onderzoeker er niet naar op
  zoek, sommige perspublikaties in de oude leggers roepen kennelijk een gevoel van herkenning
  of nostalgie op. Men spreekt in dit verband wel van een secundaire actualiteit: mensen kunnen
  met iets uit het verleden een betrekking ervaren, zodat het zoveel jaar later op een andere manier
  weer actueel wordt. Van dit gegeven maakt een bloemlezer van oude advertenties en journalistieke teksten handig gebruik. Leonard de Vries was er jarenlang een meester in. Tijdens een
  leggeronderzoek leert men overigens gaandeweg minder tijd te besteden aan datgene wat men
  niet kan gebruiken, maar wat wel leuk is om te lezen.
  De samensteller van deze bundel met interviews uit het verleden, de historicus Joris Abeling,
  is speciaal op zoek gegaan naar pershistorische juweeltjes van journalistiek interviewen. Ook
  heeft hij zijn licht opgestoken bij geroutineerde gebruikers van leggers. Toch mag men
  betwijfelen, of hij echt 'de beste Nederlandse interviews van de laatste 100 jaar' heeft gevonden.
  Welke, subjectieve voorkeuren van de bloemlezer overstijgende, criteria zijn bij de selectie
  gehanteerd? Niet zonder risico lijkt me het door Abeling aangevoerde kwaliteitscriterium. 'Bij.
  