title: Alexis de Tocqueville, Het Ancien Régime en de Revolutie
text: Dit artikel uit Netherlands Journal of Legal Philosophy is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  Alexis de Tocqueville, Het Ancien Régime en de
  Revolutie
  Irawan Sewandono
  Alexis de Tocqueville, Het Ancien Régime en de Revolutie, vertaling Berend en Bram
  Sommer, inleiding Martin Sommer, nawoord Meindert Fennema (Amsterdam: Boom
  uitgevers, 2019), ISBN 978-90-2442-091-9, 384 p.
  Tocqueville vraagt zich af hoe het komt dat de revolutionaire vonk juist in 1789
  in Parijs in het kruitvat is geslagen (p. 68). De kracht van zijn boek is dat het aan‐
  zet tot verder denken. Het is een soepele en literaire vertaling, die recht doet aan
  de aanstekelijke stijl van dit laatste werk van hem: trefzeker en niet saai. Heel
  Europa, van Polen tot Ierland, kende bijna dezelfde instellingen: koninklijk hof,
  willekeurige en steeds zwaardere centrale belastingdruk, onontkoombare heren‐
  diensten, aan de grond gebonden feodale rechten op het platteland en verplichte
  aansluiting bij de stedelijke gilden (p. 61). Hij heeft een scherp oog voor de gelei‐
  delijkheid van veranderingen. Hij is gebiologeerd door het absolutisme van Lode‐
  wijk XIV, de moderniteit van Lodewijk XVI, de dictatuur van Napoleon, de restau‐
  ratie van de Bourbons en de omwentelingen van 1830 en 1848.
  Wie aan dit boek begint, moet zich voor ogen houden dat burger hier de vertaling
  kan zijn van drie verschillende begrippen: ‘bourgeois’ als lid van de stedelijke bur‐
  gerij, ‘citoyen’ als betrokken bij het corps politique van Rousseau (voetnoot p. 136)
  en ‘roturier’ als niet adellijk persoon (p. 141). Het zinsverband is bepalend om te
  kunnen begrijpen of het gaat om geestelijkheid, welgestelde burgerij of eenvou‐
  dige dorpse boeren. Het woord burger kan ten slotte ook nog handwerkslieden en
  fabrieksarbeiders in de stad Parijs omvatten (voetnoot p. 129).
   Tocqueville stelt voorop dat de Franse boer al in de achttiende eeuw grondeige‐
  naar was geworden en dat agrarische grond extreem was versnipperd. Al jaren
  lang kon de grootgrondbezitter het hoofd slechts boven water houden door zijn
  landgoederen bij stukjes en beetjes te verkopen (p. 73). Het eerste hoofdthema
  van deel II van het boek is de centralisatie in Frankrijk. In de achttiende eeuw was
  de band tussen grondbezit en bestuur verloren gegaan en daardoor had de adel
  geen functie meer in de politiek en het lokale bestuur. De bestuurlijke macht was
  al sinds Lodewijk XIV gecentraliseerd in Parijs, met als verlengstuk in de provin‐
  cies de intendanten van de koning en in de kantons hun gevolmachtigden (p. 76).
  Voor de adel restte nog slechts een groot aantal niet-politieke privileges en voor‐
  rechten. Om te beginnen moeten genoemd de erfelijke titels en landgoederen die
  in Frankrijk onverdeeld overgingen van vader op oudste zoon (p. 133). Het
  tweede hoofdthema van deel II is dat feodale belastingen zwaar en onevenredig
  drukten op de gewone bevolking. Tocqueville gaat verder met de privileges van de
  lokale landheer, die onlosmakelijk waren gebonden aan andermans grond (p. 78,
  
  124
  
  Netherlands Journal of Legal Philosophy 2020 (49) 1
  doi: 10.5553/NJLP/.000086
  
  Dit artikel uit Netherlands Journal of Legal Philosophy is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  Alexis de Tocqueville, Het Ancien Régime en de Revolutie
  
  details eindnoot 44). Volstrekt anders was de vrijstelling voor de adel van de
  directe belastingen. Deze was oorspronkelijk slechts een compensatie voor de
  middeleeuwse plicht van de edelen om hun koning bij te staan in zijn oorlogen.
  Hun vrijstelling bleef echter bewaard na de invoering van een algemene militie‐
  plicht van zes jaar voor wie daarvoor bij loting was aangewezen (p. 89 en 133).
   Aan het eind van hoofdstuk I van deel II verschijnt het leidmotief van het boek:
  naar mate de algemene belastingdruk zwaarder werd, nam de betekenis van deze
  vrijstelling toe en kreeg zij een weerzinwekkende omvang (p. 141-142, eindnoot
  32). Door dit alles was de Franse boer de adel intens gaan haten (p. 81).
  Met deze expositie in hoofdstuk I van deel II lijkt Tocqueville zijn kruit te hebben
  verschoten. Ook het vervolg blijft echter zeer de moeite van het lezen waard. Wat
  maakte het Ancien Régime zo bijzonder? De originaliteit van het boek schuilt in
  het uitgebreide archiefonderzoek en zijn selectie van aansprekende casussen
  (voorwoord, p. 34-35), verzameld zonder digitale hulpmiddelen. Naast het leid‐
  motief van de jalousie van burgers en boeren staan in deel II nog drie andere
  motieven centraal: (1) de bestuurlijke centralisatie en trek naar de stad, (2) de
  economische en politieke emancipatie van de burgerij en (3) de revolutionaire
  voortrekkersrol van geleerde schrijvers.
  Ten eerste stond in het hart van het koninkrijk een orgaan waarin alle macht bij
  elkaar kwam: de Raad van de Koning. Deze Raad was alles tegelijk: hooggerechts‐
  hof, want hij kon het vonnis van alle gewone rechtbanken vernietigen, en hoogste
  beroepsinstantie, want uiteindelijk kon hij alle bestuursrechtelijke kwesties
  beslissen. Daarnaast maakte de Raad als adviseur van de regering in feite het
  merendeel van de wetten, stelde hij de belastingen vast en verdeelde de
  opbrengst. Alles kwam uiteindelijk bij hem samen, en bij hem begon de beweging
  die met alles in verbinding stond. Desondanks had hij geen eigen bevoegdheden.
   Hij besliste slechts in naam van de koning (p. 85). Aan de intendanten in de pro‐
  vincie was de uitvoering van alle edicten van de koning en arresten van de Raad
  overgedragen. Ook al stond beroep open op de Raad en kon hij richtlijnen aan zijn
  intendanten geven, in feite hadden zij in hun provincie in eerste aanleg alle macht
  in handen. Ook zij waren bestuurder en rechter tegelijk (p. 86-87). Zij oefenden
  op het platteland een schrikbewind uit met behulp van lokale detachementen
  bereden politie (p. 91). Daarbij kwam, zoals al aangestipt, dat alle geschillen over
  de uitvoering van edicten en arresten voor de intendant moesten worden
  gebracht om door hem te worden beslist, met beroep op de Raad. Zelfs in zaken
  die geen enkel verband hielden met het openbaar gezag, kon de Raad ingrijpen
  met een zgn. evocatie waarmee hij een zaak uit handen van de gewone rechter
  nam en aan zichzelf trok (p. 106-107). Wie hier origineel en vertaling naast elkaar
  legt, ziet dat vertalen erg lastig kan zijn. Al die historische Franse instellingen
  worden door Tocqueville beschreven in termen van zijn eigen tijd en die moeten
  door de vertaler worden omgezet in de nu gebruikelijke Nederlandse juridische
  begrippen.
  De bestuurlijke arm van Parijs reikte tot in de meest afgelegen dorpen (p. 100).
   Dit leidde tot veel bureaucratie, bijvoorbeeld de casus van de kerktoren van het
  Netherlands Journal of Legal Philosophy 2020 (49) 1
  doi: 10.5553/NJLP/.000086
  
  125
  
  Dit artikel uit Netherlands Journal of Legal Philosophy is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  Irawan Sewandono
  
  dorpje Ivry, Île-de-France. Het dak lekte en moest worden gerepareerd. Maanden
  en maanden waren nodig voor de briefwisseling over de verdeling van de herstel‐
  kosten over de parochianen en de invordering ervan (eindnoot 22). Ook in demo‐
  grafische zin was er sprake van centralisatie. Uit alle hoeken van Frankrijk waren
  arbeiders naar Parijs verhuisd. Beetje bij beetje klonterden zij in sommige wijken
  samen totdat deze bijna uitsluitend door hen werden bewoond. Nergens anders
  kon men zich immers zo gemakkelijk aan het juk van de gilden onttrekken
  (p. 129).
  Ten tweede leken volgens Tocqueville de mensen in de achttiende eeuw in Frank‐
  rijk nogal op elkaar. Ter illustratie van de verpaupering van de adel haalt hij het
  verslag aan van een intendant over het jaarlijkse diner van de adel in zijn provin‐
  cie. Nadat de edelen samen hadden gegeten en de mis hadden bijgewoond, keer‐
  den die armoezaaiers weer huiswaarts, sommigen te paard, anderen te voet (p.
  134). In Frankrijk, zo citeert Tocqueville een zegsman, werd de burger steeds dik‐
  ker op kosten van de adel. In veel gevallen was hij net zo rijk als een edelman en
  soms zelfs rijker. Daarbij kwam dat zijn rijkdom vaak gelijksoortig was: hoewel hij
  in de stad woonde, was hij vaak grondbezitter. In wezen waren alle mensen op
  elkaar gaan lijken, althans zij die boven het volk stonden (p. 134-135).
   Ten derde wijst Tocqueville de schrijvers aan als de hoofdschuldigen. Dit is het
  steeds terugkerende rondo-thema van deel III. In de achttiende eeuw gaven zij de
  toon aan in het Franse politieke leven. Op grote afstand van de praktijk konden
  zij zich overgeven aan abstracte theorieën, zonder enig benul van het echte
  bestuur. Zij konden hun fantasie de vrije loop laten over de inrichting van de
  staat en hadden geen idee van de gevaren van een echte revolutie (p. 199-200).
  Hun simpele idealen van vrijheid en gelijkheid sloegen aan bij het Franse volk dat,
  zoals eerder gezegd, in de stad al betrekkelijk vrij en gelijk was. Zijn politieke
  opvoeding werd verzorgd door de schrijvers en dat heeft nog het meest bijgedra‐
  gen aan het eigen karakter van de Franse Revolutie (p. 205-206).
   Tocqueville biedt een gedegen beeld van de bestuurlijk-politieke verhoudingen
  onder het Ancien Régime. De verbazing van de burggraaf over de haat onder het
  volk is een interessante narratief. Het boek leest als een trein. Voor wie daarvan
  houdt, staan hier en daar ook de nodige klassieke stijlfiguren. Het is bovenal een
  bron van weetjes die leiden tot nieuwe inzichten bij de lezer. Naar mijn indruk is
  Frankrijk echter in veel opzichten helemaal niet zo bijzonder. De mythe van de
  Gouden Eeuw met zijn rijke Amsterdamse kooplui blijft ons beeld van de latere
  eeuwen vertekenen en zelfs dat van de nadagen van de Republiek der Zeven Pro‐
  vinciën. Op de OV-fiets door Gelderland en Limburg dringt tot je door dat die
  wijdverbreide Noord-Europese feodaliteit daar tot de Bataafse Revolutie nog
  springlevend was (Dolly Verhoeven en Iris Dracht, De grenzen van Gelre. Fietsen
  door historisch landschap, Zutphen: WalburgPers, 2019). Ook die omwenteling
  strekte zich uit over een paar decennia (Simon Schama, Patriotten en bevrijders,
  Amsterdam: Agon, 1989). En na het Engelse tussenbewind waren de landsrege‐
  ring in Buitenzorg met zijn residenten en controleurs van het Binnenlands
  Bestuur en het Indische Cultuurstelsel van Van den Bosch een imitatie van de
  126
  
  Netherlands Journal of Legal Philosophy 2020 (49) 1
  doi: 10.5553/NJLP/.000086
  
  Dit artikel uit Netherlands Journal of Legal Philosophy is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker
  
  Alexis de Tocqueville, Het Ancien Régime en de Revolutie
  
  prerevolutionaire verhoudingen in Frankrijk (Wim van den Doel, De stille macht,
  Amsterdam: Bert Bakker, 1994, resp. Angelie Sens, De kolonieman, Amsterdam:
  Balans, 2019).
   Een eyeopener is dat de bestuursrechtspraak in Frankrijk al in de achttiende eeuw
  was onttrokken aan de gewone rechterlijke macht. Dat verklaart waarom Montes‐
  quieu bij machtenscheiding alleen dacht aan de gewone rechtspraak over misdrij‐
  ven en geschillen tussen particulieren (De l’Esprit des lois, Boek XI, hoofdstuk VI,
  de Constitutie van Engeland; voor zijn eerste grondwetten van de eenheidsstaat
  heeft Van Hogendrop veel klakkeloos overgenomen van Montesquieu). Niet alles
  vloeit rechtstreeks voort uit de nationale scheiding van drie staatsfuncties en hun
  toedeling aan aparte organen. Waartoe verplichten tegenwoordig Europees recht
  en mensenrechtenverdragen? Wat moet de rechter overlaten aan de parlemen‐
  taire wetgever en lagere regelgevers nu onze poldercultuur in verval begint te
  raken? Hoe ver mag de rechter treden in de autonomie van de decentrale
  overheden en de beoordelingsruimte van het bestuur? Vanuit het Franse verleden
  werpt Tocqueville enig nieuw licht op de gecompliceerde relatie in Nederland
  tussen enerzijds onze grondwettelijke machtenscheiding en anderzijds diverse
  bestuursrechtelijke fenomenen uit ons eigen verleden en heden: het Conflictenbe‐
  sluit van koning Willem I, de rechtspraak over de bevoegdheidsafbakening tussen
  gewone en bestuursrechter, de intensiteit van toetsing door de bestuursrechter,
  de bestuurlijke sancties en vooral: het besluitbegrip van de Awb.
  Netherlands Journal of Legal Philosophy 2020 (49) 1
  doi: 10.5553/NJLP/.000086
  
  127.
  